3-сыныптарда оқушылардың тілін дамыту

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 3

1. 3.сыныптарда оқушылардың тілін дамытудың теориялық негіздері
1.1. Оқушылардың тілін дамытудың теориялық негіздері ... . 6
1.2. Тіл дамытудың мақсаты және мазмұны мен жүйесі ... ... 16

2. Сөздік жұмысын жүргізу әдістемесі
2.1. Тіл дамытудың жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 20
2.2. Эксперименттік жұмыстың нәтижесі ... ... ... ... ... ... . 23


Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 48
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... 51
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІК ҚЫЗДАР ПЕДАГОГИКА ИНСТИТУТЫ
Педагогика және психология факультеті
Мектепке дейінгі және бастауыш ... ... ... оқушылардың
тілін дамыту
Орындаған: Ж.Тойтаразова
Жетекшісі: п.ғ.к., аға оқытушы
Метербаева К.М.
Алматы
2007
Мазмұны
Кіріспе --------------------------------------------------------------------
----- 3
1. ... ... ... ... ... ... Оқушылардың тілін дамытудың теориялық негіздері ----- 6
2. Тіл ... ... және ... мен ... ------- ... ... ... жүргізу әдістемесі
1. Тіл дамытудың жолдары ----------------------------------------- 20
2. Эксперименттік жұмыстың нәтижесі ------------------------- 23
Қорытынды ------------------------------------------------------------------
48
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... «Мың ... мың ... ... де тәуелсіз ел санатына қосылуы, қазақ тілінің мемлекеттік тіл
мәртебесіне ие болуы ана тіліміздің қолданылу ... ... жол ... ... ... мен ... ... оқытушылар қауымының алдына
үлкен міндеттер қойып ... Енді ана ... шын ... ... ... ... ... қыруар шаруаларды шұғыл түрде іс ... ... Бұл ... ішіндегі ең бір негізгісі ... ана ... ... ісін жаңа ... сай ... ана ... ... сөйлеп, өз ойын баяндау дағдыларын жаңа
дәрежеге көтеру болып табылады. Өйткені ... ... ... ... ... мен ... – бәрі-бәрі ұрпақтан-ұрпаққа
жетіп, сақталып отырады.
Бұрынғы Кеңес одағындағы, оның ішінде ... ... ... ... беру ... ... ерекшеліктер ескерілмей, барлық мектеп бір
үлгіде белгіленіп, ... ... ... ... ... ашық
айтылуда. Сондықтан да, ... ... ... ... ... бергі жерде республикамызға тән «мектеп тұжырымдамалары»
жасалынып, білім берудің ұлттық-этнопсихологиялық негіздері белгіленуде.
Қазақстан ... ... ... ҮІІ ... ... жас ... білім берудің дербес бағытын айқындап,
«Қазақстан Республикасында білім беру ... заң» ... Бұл ... ... ... беру ... ... мен қайта құрудың негізгі
принциптері айқындалып, болашақ даму бағыттары белгіленді. Заңда ... ... беру ... басты мақсаттарының бірі ретінде мектепте
пәндерді, оның ішінде қазақ тілін оқытудың әдіс-тәсілдерін ... ... атап ... ... ... ... беру туралы
заң/.
Қазақ тілін үйрену ісі бірыңғай, үздіксіз білім беру ... ... буын – ... мен ... ... бастау алатыны белгілі.
Салиқалы білімнің көзі, ... ... өзі ... ... ... ... ... жолға қоюды білім беру мен тәрбиелеудің түп негізі, іргетасы –
балабақшадан бастап қолға алу керек.
Ана тілін меңгермеген бала ... ... ... ... ... ... өз сөзімен ойын толық жеткізе ... ... «Ана ... ... ... қатысы бар және олардың нәтижелерін өзіне
жинастыратын басты, өзекті пән екені енді ... емес пе?» - деп, ... ... дәл ... Бұл ... ана ... ... жақсарту мәселесінің маңыздылығын ғалымдар анық дәлелдеп
келгенін ... ... ... ... ... ... ... алдымен ана тілді
оқыту әдістемесі ғылымының даму дәрежесіне байланысты.
Осы саладағы жұмыс әдістемесінің ... ... ... ... және ... оқта-текте жүргізілген жұмыстың
салдарынан ойларын тиянақты да ... ... ... ... білу ... ... ... болады. Мұның өзі баланың ауызша сөйлеуінде немесе
шығарма жазуында сәтсіздіктер мен ... ... ... оны ... әрқайсымыз да байқап жүрміз. Демек, ана тілде дұрыс сөйлеп,
жазуға үйрету мәселесі, әсіресе, ... ... ... ... да ... ... толғандыратын ең бір қиын да күрделі, көкейтесті
мәселе болып ... ... ... ... ... ... бүгінгі күнге дейін өз деңгейінде қарастырылмауы ... ... ... ... ... деп ... ... мақсаты: Бастауыш сыныптарда оқуышылардың тілін дамытудың
теориялық және әдістемелік ... ... ... ... ... ... ... ғылыми болжамы: егер 3-сынып оқушыларына білім беру
бағдарламалық талаптарға сай ... ... ... жас ... ... сұрыптап, оны меңгертудің тиімді жолдары арқылы жүзеге
асырылса; оқу-әдістемелік ... ... ... онда оқушылардың
тілін дамытуға негіз болады.
Зерттеудің міндеттері:
- бастауыш сыныптарда оқушылардың тілін дамытудың теориялық
негізін ... сөз, сөз ... мен ... ... ... ... оқушылардың тілін дамытудың тиімді жолдарын саралау,
- өлшемдері мен көрсеткіштерін анықтау, моделін құру;
Зерттеу әдістері: Зерттеу мәселесіне ... ... ... ... ғылыми тұрғыда талдау жасау; бастауыш мектептің оқу-
тәрбие жұмыстарын бақылау; озат тәжірибелерді жинақтау; ... ... оның ... ... ... ... ... өңдеу.
Зерттеу нысаны: Жалаңаш қазақ орта мектебінде өткізілді. Тәжірибеге 40
оқушы, оның ішінде 20 оқушы эксперименттік, 20 оқушы бақылау тобына ... ... ... ... жұмысы кіріспеден, екі ... ... ... ... мен ... тұрады.
Зерттеу жұмысына оның нәтижелері ... ... ... түрде
бейнеленген 3 кесте, 4 сурет орналасқан.
1. 3-сыныптарда оқушылардың тілін дамытудың теориялық
негіздері
1.1. Оқушылардың тілін дамытудың теориялық негіздері.
Қазақ ... ... ... ежелгі дәуірдің өзінде терең ой, сұлу
сезімдерін тілмен ... ... ... дақ ... таза ... ... ... жеткізді. Қазақ даласы – бүкіл түркі әлемнің қара
шаңырағы десек, сол туыс тілдер ішіндегі ең ... да, көп ... ... да – ... тілі ... бұл күнде қандас бауырларымыз
түгелдей мойындауда. Олай болатыны: «Тіл тас ... тас ... ... деп ... бабаларымыз бұл өнерге айрықша мән ... ... ... ... ... Қара ... қақ жарған кемеңгер билеріміз
кезінде ердің құнын екі-ақ ауыз сөзбен шешкен екен. Ақындар мен ... ... ... ... ... ... өтпей, сөзден сүрінгенін ерлерше
мойындап, «Сөз тапқанға қолқа жоқ» деп немесе «Ой, тіліңе шоқ түссін!» деп,
отыра кеткен деседі.
«Сөз ... ең ... ең асыл өнер ... оның ... ... ... «Қазақтың өзгелерден тілі ұзын», ... ... бізі ... сендей сала алмас» дегізгенін онан әрі айта
түсуге болар еді. ... ... ... ... болғандықтан, біз тек сөз
өнерінің, әсіресе, ... ... ... осы ... үйрену
сонау ерте кезден басталғанын еске алу ретінде ғана шегініс жасадық.
Өткен ғасырда қазақ даласына жер ауып ... ... ... ... 1846 жылы өз ... ... деп ... екен: «Мен осыдан
бірнеше күн бұрын өзара дауласқан екі ру билерінің сөз ... куә ... мен ... кім екенін өмірі естіп көрмеген шешендердің ... қол ... тура ... ... қолыңа жақса, сақа тұт, ақылы асса, бала да болса, аға тұт»
деп, халық ойға ұста, ... ... ... би деп ... Зады «Кісіге
қарап сөз алма, сөзіне қарап кісіні ал» дейтін талғампаз халық «би» ... ... ... қабылдамаған, керісінше, сөзге жетік, ... ... «би» деп ... ... Бұл ... бүкіл Түркістаннан
шыққан жаңа тұрпатты тұңғыш ғалым, бар жаңаның басы, аз өмірінің ішінде
қыруар шаруа ... ... ... «Сот ... ... ... қатар тілге шешен қазақтар бұл құрметті атаққа / «би» атағына –
С.Р./ өз ... ие ... ... - ... ... ... ... сауатсыз, қараңғылықта жүрген халқының көзін
ашу, балаларын ... ... беру ... ... ... жастыққа тимей»
еңбек еткен, мектеп ашып, оған өзі арнайы оқулық ... ұлы ... ... халқының сауатсыздығынан, қазақ тілінде басылған бір
де ... ... оқу ... ... ... ... ... тілінің орнына татар тілін пайдаланып жүр. Бұл кітапты
құрастырғанда, мен, біріншіден, осы біздің ана ... ... рет ... ... кітаптың орыс-қазақ мектептерінде тәрбиеленіп жүрген қазақ
балаларына оқу кітабы бола алу жағын, сонымен қабат, жалпы халықтың ... ... бола алу ... ... [2] – ... ... ... шыққан «Қазақ хрестоматиясының» алғы сөзінде.
Халық арасындағы аңыз әңгімелер, кейбір қара өлең ... ... ... ... өзі ... ... аударған, жанынан қосқан
тәлімді әңгімелер топтастырылған қазақ тіліндегі алғашқы осы оқу құралында
Ы.Алтынсариннің тек ... ... ғана ... ... ... мен ... ... қолданылуында да қатты мән бергенін
байқаймыз.
Кейбір еңбектерінде әдістемелік ... ... ... ... ... ... және орыс ... грамматикаларын салыстыра оқытуды
көздеген ... ... ... ... ... ... ... бір кітабы – «Орыс тілін қазақтарға ... ... ... ... ... тілін дамытуға зор көңіл бөледі,
балаға сөз үйретудің, әсіресе, сөз мағыналарын үйретудің маңыздылығын айта
келіп: ... «по ... ... для ... ... – С.Р.) ... ... они приступят к чтению русских книг с ... ... ... ... ... к ... отдельных слов, так и основных грамматических правил. Без ... ... ... учеников могут спутаться; дети не будут
в ... ... ... ... - [3] деп жазды осы
кітаптың алғы сөзінде.
Ы.Алтынсарин оқулығында балалардың сөздік қорын дамыту, ... ... ... ұғымдарын кеңейту мақсатын көздей отырып, қолданылған
мұндай тәсілдер бастауыш ... ... ... күні ... ... ... тілі ... қазақ тілін оқыту әдістемесінің негізін салып,
ана тілдің ... ... ... алғашқы мектеп оқулықтарын жазған
ғұлама ғалым ... ... ... еңбектері – «Баяншы» мен «Тіл
жұмсар» кітапшаларында, «Қай әдіс ... ... ... ... ... т.б. [4] ... ... дыбыстық және
тұтас сөздік әдістерінің тиімділіктері мен кемшіліктерін талдап ... ... сөз ... ... ... де ... ... Мысалы, автор қазақ тілінің табиғатына ең ... ... ... ... ... ... келіп, оқушыларды оқуға үйретуге ... ... ... ... ұғымды түсіндіріп алудың ... ... ... ... ... ... ... балаларға бір нәрсені
ататады. Оның ... ... ... өзі бір нәрсе айтып, неше сөзбен
айтылып тұрғанын сұрайды. Мәселен, балалар «тақтай» ... ... ... ... ... де, ... «Неше сөзбен айтылып жүр?» деп
сұрайды. Осындай бірнеше сөздер, сөйлемдерді айтып, пысықтау ... ... ... ... ... әрі ... оқушыларға дыбыс ұғымын, фонетикалық заңдылықтарды
меңгертуге балалардың сөз туралы алған түсінігіне сүйенудің ... ... ... дыбыстарын айыра білу – жазуға, кейінде дыбыстарды
құрастырып, сөз құра білу – ол ... ... ... бар ... ... ... ұғымындағы заттың, құбылыстың, қимылдың, ... т.б. ... ... ... «сөз» туралы түсінікті тіл
жүйесі туралы ... ... ... ... ұғымдарды меңгерту үшін пайдаланды.
А.Байтұрсынов алғаш рет 1912 жылы Орынборда басылып, 1925 жылға дейін 7
басылымы жарық көрген [5] «Оқу ... ... ... ... ... мен ... арасындағы байланысын оқушыларға
дыбыстарды оқытудың тиімді әдісі ... ... ... ... ... мынадай жаттығулар беріледі:
тос тол бол боз тоз тор ... ... төл бөл бөз төз төр ... ... он ... өн ... ор. ... өр. Өр ... ... ... арналған бұл жаттығудың бірінші бөлімі оқушыларға
бұрыннан таныс сөз ... ... «ө», «о» ... аңғартуға арналса, екінші бөлімі ор, өрсөздерінің әр ... ... ... ... ор ... ... ор (зат есім)
Қамшы өр (етістік) Өр суат (зат ... ... осы ... барлық дыбыстарды өтіп болған
соң, балалардың оқып-үйренуіне лайық танымдық материалдар ұсынады. «Туысқан-
туған іліктес», «Киімдер», «Ойын-ойыншықтар», «Тамақтар-сусындар», ... «Үй ... ... «Малдар аты», «Малдан басқа төрт
аяқтылар», «Ыдыс-аяқ», «Малдар аты», «Малдан ... төрт ... ... ... «Жер жүзінің аттары» ... ... ... ... тек ... дүниетанымын
кеңейту мақсатын ғана көздемей, олардың сөздік қорларын байытып, тілін
дамытуға арналғанын ... қиын ... 1926 жылы ... ... ... ... ... жазып, баспадан шығарады. Дыбыспен және ... ... ... ... бұл жаңа ... ... «Оқу ... салыстырғанда,
бастауыш сынып балаларының ойлау ... ... ойын ... ... ... безендірілуімен, жаңылтпаштар, мақал-
мәтелдер, жұмбақтар тәрізді ауыз ... ... жиі ... ... ... ... дамытып, олардың назарын ... ... ... ... ... де бұл жаңа ... күрделене
түскен. Әсіресе, берілген ... ... ... ... ... берілген күрделі жаңылтпашты ... ... ... ... бір ... – балалардың тідін дамыту
екендігі ... ... ... арық Қазы ... арық Тазы ... ... ... құрастыру барысында оқушылардың қаз-қазы,
таза-тазы, арық (сын ... – арық (зат ... ... ... ... дамытатыны сөзсіз.
Немесе
Асат атам ас асатар,
Ас асатса, аз асатар
жаңылтпашын айту кезінде балалар Асат (адамның аты) – асат ... ... ... ... ... ... байқар еді.
Осы жаңа Әліппеде балаларға сөз үйретіп, бұл ... ... ... мақсатымен А.Байтұрсынов жаттығулардың жаңа үлгісін жиі
пайдаланады. Бұл ... ... ... ... ... орай
топтастырылып беріледі де, іле-шала осы ... ... ... Мысалы:
Елек, шелек, кесе – ыдыс
Есек, теке, серке – мал
Шешек – ауру
Терек – ... ... ... мен ... ... сөйлем ішінде қолданылады.
Сондай-ақ автор жаңа Әліппесінде жиі берген ... ... ... ... ... сөздердің мағыналарын
түсіндіріп отыруы да ескерген. Мысалы:
Ылғи қойшы болсаңдар, құл боларсың,
Ылғи тойшы болсаңдар, қу боларсың.
(«Қу» - кедей ... ... өзге ... ... ... ... мағыналарын аңғарып, дұрыс қолдана білуге баулу, тіл дамыту ... ... ... ... ... болады. Ағартушы ғалымның
үш кітаптан тұратын «Тіл ... ... ... сөздік қорын
байытуға, сөйлеу дағдысын дамытуға арналған жаттығулар мол. ... ... ... де) ана тілінде ... ... ... әліппелерінде ғалым-ұстаз қазақ тілінің грамматикалық
жүйесін мектепте ғылыми тұрғыдан оқытуды, ... ана ... ... ... ... сөз ... сөз ... әр түрлі қырларн
аңғартудың бір сәт те ... ... ... ... ... мен ... әдістері
кейінгі оқулықтар мен әдістемелік еңбектерде одан әрі ... ... ... ... келеді.
Осы жылдары журнал беттерінде шыққан мақалалар да оқушылардың ... ... ... көңіл бөлінгенін байқаймыз. Бұл ... ... ... ... не айтады?» деген мақаласын
атауға болады. [8] Автор бұл мақалада балаларға ... ... ... ... ... есту, сөйлу мүшелері, қолы, саусақтары, мидың ... ... ... ... ... ... жазуға үйрету кезеңін 5-ке
бөледі: 1) ... ... ... ... ... ... ... қимылымен
байланысты. Күштің көбі қол жаттықтыруға кетеді. 2) Оқушы сөздің, сөйлемнің
мазмұнын тез айыруға дағдыланады. Бұл кезде ... ... ... ... өз ... ... ... мазмұнын түсінеді, өз ойынан шығарып, сөз
жазу басталады. 4) ... ... ... 5) ... ... сияқтыны
жазады.
Аманжолұлы Сәрсеннің «Мектепте ана тілді оқытудың мақсаты, оның маңызы»
деген мақаласында тіл сабағының мақсаты әңгімеленеді. «Ана тілді оқу ... үшін ... ... ана ... ... ... судай жаттап
алулары шарт емес, оны іс ... ... ... алса ... ... ... - [7] ... автор.
Ана тілді мектептерде оқыту әдістенрін зерттеп, нақты әдістемелік
еңбектер берген белгілі әдіскер – ... ... ... ... ... тілін» оқыту ... орта ... ... ... ... әдістеріне арналған ... ... ... ... айтылған құнды ойлар бар. Мысалы,
Ш.Х.Сарыбаев өзінің 3-кластың қазақ тілі ... ... ... ... ... тақырыбын түсіндірудің тиімді жолдарына
тоқтала келіп, тіл дамыту үшін, түбірлес ... мен ... ... ... ... ... ... аудару қажеттігін айтады.
Ш.Сарыбаев еңбектерінде тіл дамыту, жаңа ... ... ... ... ... ... ... қатысты пікірлер
мол ұшырасады. Мысалы, зерттеуші өзінің «Қазақ тілі методикасының кейбір
мәселелері» деп ... ... ... емле ... ... ... ... жаңа сөздерді меңгерту жолдарына да тоқталады.
«Ол сөздердің жазылуын меңгерту ... - деп ... ... - ... ... ... оқыған газет, ... ... ... сөздерді тергізіп, оны күн сайын тексеріп отырамыз.
2. Сол теріліп келген сөздерді алфавит ... ... ... ... ... ... ... сөздерді сөздік ретінде алуды тапсырамыз.
4. Сөздік ретінде алынғандардың мағыналарын сөздіктерден қарап, олардың
мағынасын біліп келуді тапсырамыз.
5. ... сол ... ... ... ... ... ... жатқан грамматикалық тақырыпқа байланыстырып, мысалды оқушылардың
сөздіктерінен аламыз. Оқып отырған кітаптардағы ... қиын ... ... ... оқытамыз, азырақ байқата отырып, кейін кітапты
жапқызып, жаңағы көрген терминдерін екінші бір ... ... ... ... ... бұл пікірінің тек термин сөздерді меңгертуге ғана емес, жаңа
сөздердің мағыналарын ... ... ... ... орнықтыруға, сөйтіп,
олардың тілін дамытуға да қатысы бар.
Ал Ш.Сарыбайұлының ... ... ... ... ... еңбектерінің оқушылардың тілін дамытуға тікелей қатысы бар.
Автор бұл еңбектерінде жалпы шығарма жазу ... ... ... І жақта берілген сөйлемдерді ІІ жаққа айналдырып ... ... ... ... іс ... ... т.б. мәселелер жөнінде алғаш
рет сөз қозғай тұрса да, көбіне сауаттылыққа үйренуге көңіл аударады. ... сол ... араб ... ... ... ... ... болса
керек. Автордың екінші еңбегін атау себебіміз – кітаптың бірінші ... және ... тіл ... баяндама, тезис, конспект мақалалар
жазудың техникасы жөнінде құрал ... ... ... ... ол әрі ... ... әрі ... аударған екен.
Сондықтан, бұл еңбектерді талдаудың қажеті жоқ деп есептеп, тек атап өтумен
ғана шектелдік.
Бастауыш мектеп ... ... ... ... ... ... ... еңбек – профессор Қ.Жұбановтың редакциясымен
шыққан ... ... ... ... әдісі» деген кітап. Мұнда ана
тілдің мақсаты дұрыс көрсетіле келіп, «тіл ... ... мына ... ... ... мектепті бітіріп шыққан бала... ... ... ... етіп жаза алатын болсын». Онан әрі тіл ... ... ... ... ... оқығанды айту, тақырып қою, суретті
пайдалана сөйлеу т.б.) ... ... ... өтеді.
Кітаптың тіл ширату бөлімінен гөрі ... ... ... ... жазылған. [11]
Ендігі бір көңіл аударатын еңбек – С.Жиенбаевтың «Бастауыш мектепте
кітап оқыту методикасы» (ол ... ... ... ... 31 ... ... ... оқығанды балалардың қабылдауы оқу әдісіне байланысты екенін,
әсіресе, мәнерлеп ... ... ... көрсеткен. Оқығанды ... ... ... ... жұмыстарының түрлерін анықтай
келіп, «Салалы сөз сөйлеуді ... ...... жұмысы» екенін
айтады. Кітапта мазмұндама мен шығарма жаздырудың орны былайша белгіленген:
«... тіл дамыту ... оның ... ... ... ... жұмысы мектепте
зор орын алады. Жазба сөзге жетілдіру үшін ... ... ең ... ... ... ... Кітапта оқулықтардағы бар суреттерді
пайдалану, шығарманы талдау үлгілері, ... ... ... ... [12] ... бұл кітапты тіл дамыту жұмысын зерттегенде,
басшылыққа алынатын құралдардың бірі деп ... ... ... ... ... әрі ... отырған объектісі – кітап оқыту әдістемесі
болғандықтан, тіл дамыту жұмысының ... ... ... ғана сөз
етілген, оның өзі де толық қамтылмаған.
С.Жиенбаева – алғаш рет ... тіл ... ... ауызша, жазуша
болып бөлінетін жігін ашып, оның әрқайсысына жататын жұмыс түрлерін, бұл
жұмыстардағы ой ... мен сөз ... ... ... ... мектепте тіл дамыту жұмысын жүргізуге едәуір үлес қосып, бұл
жұмыстың қадір-қасиетін мұғалімдер жұртшылығына танытуға тырысқан әдіскер ... Ол ... ... ... ... тілі методикасының
мәселелері» атты көлемді ... тіл ... ... түрлерін, оған
қойылатын талаптарды, сөздік жұмысының маңызы мен оны жүргізу жолдарын әр
қырынан белгіледі. [13]
Автор ең алдымен, ... ашу ... әр ... дыбыстарды меңгеру үшін,
оқушылардың сөздік қорындағы бұрыннан бар сөздерді оңтайлы ... айта ... осы әдіс ... ... бірнеше сабақ
үлгілерін келтіреді. Мысалы, (сабақ үлгілері мұғалім атынан баяндалады):
«... Мен ... ... ... ... ... ... «ш» ... қосып
айтыңдар, бірақ мағыналы сөз болып шықсын. А (ш), ша (ш), қа (ш). ... ... ... ... ... ... «ш» ... басталған бір
буын қосып айтыңдар, бірақ мағыналы сөз ... ... Ар (ша) – Ол ... Ала (ша) – Оны неден тоқиды? Ал (ша) – Оны кісі жей ме? ... ... «ш» ... ... осындай тәсілін ұсына отырып,
бір жағынан, балалардың сөздік қорындағы ... ... ... ... ... осы ... ... дыбыс туралы жаңа
түсінікті меңгерту үшін, сөз ... ... ... ... ... ... Енді бұл ... автордың «Д» дыбысын ... ... ... ... ... ... «... Кісі аты ... қай сөз болсын,
«д» дыбысынан басталған сөздер тауып айтыңдар (дала, доп, дос, доға, Досан,
Данаш, домбыра). Д дыбысы ... ... ... ... ... айтыңдар
(адам, адыр, орындық, сандық, ондық, жолдас, Қодар)».
Бұдан әрі автор бірінші сыныптағы ... я емле ... ... ... ... ... екіге бөледі:
а) сөздерді мағына жағынан талдау жолымен жүргізілетін сабақ;
ә) мағыналық ... және есту ... ... жүргізілетін сабақ.
Бұл сабақтардың екеуінде де түсіндірілетін грамматикалық ұғым ... ... сөз ... ... ... айта ... ... өз
пікірін нақты мысалмен тұжырымдап отырады. Мысалы, «... О мен Ө дыбыстары
(1 класс). Бұл екі ... ... ... оны есту ... және ... ... болғанмен, олар сөз мағынасын өзгеретінін ... ... ... тор-төр, жон-жөн, боз-бөз».
Ғ.Бегалиев «Бастауыш класта қазақ тілі методикасының мәселелері»
кітабында бастауыш ... ... ... ... 8 ... ... атын білдіретін сөздерді топтастыру (мектеп саймандары, ... ... ... ... не ... ... не болады, өзенде
не болады? т.б.); заттардың мезгілдік, кеңістік байланысына қарай айырту
(тоғайда не ... ... не ... ... не ... т.б.) ... ... мен амалдарына қарай топтастыру (Қай мақұлық бауырымен
жорғалайды? Не ұшады? ... ... ақ, ... жасыл, сары, қызыл болады?
т.б.); бер заттың ... ... ... ... ...... қызыл,
тәтті, хош иісті,; жылқы – жүреді, шабады, кісінейді, т.б.); ... ... ... ... (құйғып жөнелді, оқтап зымырап келеді
деген мысалдар келтірілген); ауыспалы мағынадағы ... ... ... (көзі оттай жанады, жел ұлиды, жаңбыр сабалап құйып тұр, тау
қойнында, күн нұры төгілді); ... және ... ... ... ... соғыспен байланысты таралған соғыс терминдері: рота,
пулемет, жауынгер, секунд, т.б. және су, сушы, суат, ... ... ... ... ... келтірілген); баланың сөздігін байыту ... ... ... ... ... ... жұмыс түрлерін жинақтап
қолданудың әдісі көрсетіледі).
Сондай-ақ овтор осы еңбегінде бастауыш сыныптарда жүргізілетін сөздік
жұмысының бірте-бірте күрделене ... ... айта ... әр ... ... ... нақтылы көрсетеді: «1-класс. 1. Заттардың
мәнісіне қарай топтап айырту. Топтағы жазылған ... ең ... ... жататаны сөздерді, содан кейін басқаларын теріп жаздыру. 2. ... ... ... ... атын ... ... қойып, сол топқа
жататаны жеке ұғымдардың атын жаздыру. 3. Жалпылауыш зат есімдерді одан ... ... ... ... ... ... ... сұлы, тары,
жүгері - ... Қой, ешкі, жылқы, түйе - ... (мал, астық ... ... ... ... ... 2-класта да жүргізіледі.
Сонымен қабат мынадай белгісі бар ... ... ... ... ... ... ... бағында не өседі? Ксі жаздыгүні не киеді,
қыстыгүні не киеді?); дәнді астықтардың атын ... ... ... ... ... дене ... атын жазу, т.б. қарсы мағыналы ... 3 – ... 1. ... бойынша сөздік жасау. 2. Мәндес
сөздер жасау (жүргізу, шабу, үкідей ұшу); қарсы ... ... ... ... ... ... лебіздік түрі бір, мағынасы басқа сөздер
жинау; ат (жылқы), ат (мылтық ат), ат (біреудің ... ... ... ... ... (алтын заң, ай күлімдеп), теңеу ... ... ... аң ... ... ... ... жолаушыдай кешеу қалған).»
Ғ.Бегалиев еңбектерінде бастауыш сынып оқушыларының тілін ... сөз ... ... түсінік беруге қатысты ойлар «Ана тіл» пәнін
оқу ... ... ... ... ... 5 ... бөледі:
1. Затты, сынды, я амалды білдіретін кейбір сөздерді оқушылар мүлде
білмйді. Мысалы: маусым, сонар, ... ... ... ... ... ... ... сынды, я амалды көрсететін
сөздерді оқушылар біледі, бірақ, сол затты, ... ... ... ... ... ... ... білмейді, тек төңірегіндегілер
білетін атымен немесе жергілікті атымен атайды. Мәселен, текстіде шалбар,
дуал, ... ... ... ... бар, ... оқушы сым, белдемше, аптап
деген аттарын ғана біледі, өйткені олардың ... ... ... ... ... ... ... мағынасын біледі, бірақ сол ... ... ... сөз ... айтылғанда, мағынасында ұандай
өзгешелік болатынын айыра алмайды: құладым – құлап кете ... көл ... жылы – ... ат – ... ...... оқимын – оқып отырмын
деген сөздердің арасындағы айырманы дәлдеп білмейді.
4. Кездескен сөздепрдің тура ... ... ... ... сол ... ... мағынасын білмейді. Мысалы, құс ұшты – Сәрсен
үкідей ұшты, қолымды сермедім – қолымды кеш ... ... ... кейбір сөздердің мағынасын білмеуі мүмкін. Мысалы:
көз тоймаушылылық, күншілдік, әуестік, құмарлық, ұрыншақ, сосаны, ... өз ойын одан әрі ... ... ... ... ... ... 7 түрлі әдіс-тәсілін ұсынады:
1. Балаларға таныс емес сөздер белгілі бір затты блдіретін болса,
сол ... өзін ... ... егер ... ұғым ... ... ... түсіндіру керек.
2. Мәтінде айтылып отырған затты ... ... ... ... ... болса, сол сөздерді түсіндіргенде,
балаларға осыны ескертіп, заттыоларға ... ... ... ... ... кездескен сөз білдіріп тұрған заттың не екенін балалар
дәл білмегенмен, жалпы түрін білетін болса, сол ... ... ... сөзге жалғанып, оған қосымша мән ... ... ... ... ... сол жұрнақтың мағынасын
білдіретін екі-үш келтіру керек.
5. Бірсыпыра сөздердің мағынасын түсіндіргенде, сол ... ... ... ... ... ... ... сөздердің мағынасын түсіндіргенде, оқылып ... ... ... ... мысалдар келтіру керек.
7. Бейнелі сөздер мен сөйлемдерді және бұрма мағынадағы сөздерді
түсіндіргенде, сол сөздер мен ... ... ... түсінікті сөздер келтіру керек.
Автор алғашқы кезде 1-2 сыныптарда ... ... ... ... болмайтынын айтып, яғни: «Бастуыш ... ... ... ... ... ... және мазмұндамаға (оқып
шыққанды, ауызекі ... ... өз ... ... ... жоқ ... , - ... пікірде болып, «Бастауыш мектепте тіл дамыту» еңбегін
3-4 ... ғана ... ... ... ...... мектептегі «Қазақ тілі», «Ана
тілі», «Тіл дамыту» сабақтары ... ... ... ... ... ... оқыту әдістерін ұсынған әдіскер-ғалым.
Балалардың тілін жетілдіру жұмысын ... ... ... ... керектігін мойындап, 2-сыныпта ... ... ... ... ... шығарма жазуға үйрету жұмыстарын жүргізудің
әдістерін көрсеткен келесі бір ... - ... ... дамыту жұмысына тікелей қажетті құралдардың бірі – мазмұндама
мәтіндерінің жинағы. Оның мұғалімдерге тигізер ... мен ... ... ... ... ... оқулықпен парапар осы құралдың шығуы тым
сирек.
Сонымен қазақ бастауыш мектептерінде ... ашу, ана тіл ... ... ... арналған еңбектердегі оқушылардың тілін
ұстарту мәселесінің қарастырылуына шолу жасай келіп, мынадай ... ... ... ... ... ... ана тіл мен грамматиканы оқыту
ісінің бастапқы кезеңінде-ақ оқыту әдістемесінің негізін ... ... ... ... т.б.) ... мағыналарын үйретпейінше, тілін дамытуға, оларды ... ... ... ... бұл бағытта жүргізілетін
жұмыстардың үлгілерін ... Ана тіл мен ... ... ... ... ... сөздік жүргізу, сөйлеуге үйрету 30-40 ... ... ... ... ... ... ... түсініп оқуға баулу, грамматикалық ұғымдар беру
жұмыстарының құрамында қарастырылса, 40-60 ... ... ... ... алуына баса назар аударылады.
3. Бастауыш мектеп оқулықтары ... тіл ... ... ... ... ... еңбектер мен үш бағыт бойынша
жүргізілегн зерттеулерде былайша ... ... ... ашу ... ... ... және тіл дамыту; оқу және тіл дамыту
(яғни, балаларды сауаттандыру, дыбыс, әріптерді үйрету барысында
және оқу ... ... ... ... ... ... Бірақ бастауыш сыныптарда оқушылардың ауызша, жазбаша тілін
дамыту мәселесі арнайы ... ... ... ... ... аясында қарастырылғандықтан, айтылған пікірлер жеке
ойлар түрінде қаралып, жүйелі ... ... ... ең алдымен, жоғарыда айтылған пікірлерді бір жүйеге салып,
мектепте оқушылардың тілін ұстарту ісінің жалпы желісін – негізгі
тірегін ... алу ... ... ғана ... ... ... болып жатқан өзгерістерді есепке ала отырып,
тілдамыту ... ... ... ... ... болады деп ойлаймыз.
1.2. Тіл дамытудың мақсаты және мазмұны мен жүйесі
«Қазақтың бастауыш мектебінде басқа ... ... ... ... сарфы да үйретілерге керек», - деп, А.Байтұрсынов көрсеткендей, ана
тілді үйретуді жолға қою 1-сыныптан басталады. [4]
Балаларды мектепте оқыту ... бірі – ... ... ... екенін чех педагогы Я.А.Коменский: «Образование должно и
обрабатывать ум для ... язык для ... руки для ... ... - деп ... болатын. [14]
Ресейде тіл ұстарту жұмысын мектептерде белгілі бір жүйемен жүргізу
қажеттігі жөнінде әдістемелік нұсқаулар беріп, ... өз ойын ... ... ... ... ... ... Ф.И.Буслаев
көрінеді.
Ал оқушылар тілін ұстарту әдістемесінің негізін салып, оны өз ... ... ... ... ... ... – орыстың ұлы педагогі
К.Д.Ушинский.
К.Д.Ушинский ең алдымен бастауыш мектеп оқушыларының ... ... ... жұмыстарыынң жүйесін құрды. Ол жаттығулардың сатылары
мынадай: 1) бақыланған заттарды ... 2) іс ... ... ... салыстыру; 4) сипаттау; 5) болған оқиға жөнінде әңгіме құру.
Педагог-ғалым логикалық ойлаудың жай ... ... жай ... ... ... ... көшу ... айта келіп: «Самое полное знакомство с ... ... и ... ... значение грамматики, хотя могут обогатить ум
учащегося, но не ... в нем дар ... если эта ... сила в ... была лишена достаточных урпажнений», - дейді де, тіл ұстарту жұмысы
жөніндегі жатығулардың ... болу ... ... ... ... ... ... құру; оны алғашқы сабақтарда-ақ жүргізіп,
бірте-бірте кеңейте беру ... Тіл ... ... жүйелі түрде жүргізілуі тиіс. Әрбір ... ... ... тығыз байланысып, сол ... ... ... ... ... ... беруі
қажет.
3. Балалар аз-аздан үйренсін, бірақ білгендерінен айырылмай, қайта оны
тақырыпты меңгеріп алуға пайдаланатын болсын.
4. Балалардың тілі дамыған ... ... ... ... балалар өз беттерімен орындасын. Алғашқы жаттығуларда
мұғалім балаларға ... ... ... ойын ... тиісті
сөздерді ауыздарына салып, басшылық жұмысын қамтамасыз ... озат ... ... ... ... ... рет ... адам
қазақ халқының ұлы педагогі Ыбырай Алтынсарин ... ... ... ең алғаш оқу кітабын жасады. Бұл кітапты ыбырай
тілді шұбырлаған араб, парсы сөздерінен құтылу мақсатында орыс ... ... ... қолданумен байланысты қазақ тілі орынсыз кірген
араб, шағатай сөздерінен ... Орыс ... ... ... дұрыс
жазылатын болады. Қазір молдалар оқытып жүрген араб, ... ... ... діни кітаптар бізді кері ... Таза ... ... ... ... таза ... шұбырлайды», - деді ол ... 1862 жылы ... ... ... «Сіз ... ... бұзатын татаризмге өте қарсы екенсіз, ал мен де ... бері ... ... ... ... адам басын қатыратын ерекше
қасиеттерінің үстіне, ... ... ... ... жүр. ... халықтар
сияқты, қазақтарға да олардың өздеріне түсінікті тілде жазылған, ... ... ой ... ... ... - ... ... хаттарымен танысқанымызда, олардың қай-
қайсысында болсын, туған халқына, таза ана ... ... ... ... ... келтірілген пікірлері мен «Қазақ хрестоматиясына»
енгізген материалдарына қарағанда, ұлы педагог балаларды ... ... бар ... ... ... ақыл-ойы мен тілін ұстарту жағын
ескергенін көреміз.
«Қазақ хрестоматиясына» енгізген бірқатар әңгімелерді К.Д.Ушинский ... ... пен ... ... үлгісімен Ыбырайдың
өзі жазып, ал олардың кейбір қызғылықтарын ... ... өзі ... ...
орыстың сол кездегі прогресшіл педагогтері мен жазушылары идеяларының қазақ
мектептерінде орын алуына толық ... ... сөзі ... ... ... ... 1930 ... жазылған
әдістемелік еңбектерден бастап ене бастайды. ... ... ... мен ... ... «тіл ... «тіл ширату»,
«оқушыладың тілін жетілдіру», «сөз байлығын ... деп, ... ... ... ... жасаған қазақ әдебиетінің мектеп бағдарламасында
«Оқуға жаттығу», «Жазу тіліне жаттығу», «Сөйлеу ... ... ... ... ... ... тіл дамыту жұмысының жүйелілігі ... баса ... ... ... осы ... ішінен «тіл
дамыту» терминін қолданудың дұрыс ... ... рет ... дәлелдеген.
Содан бері осы термин қазақ тілі мен ... ... ... ... ... де осыны қолдап, еңбегімізде «тіл дамыту» терминін ... ... «тіл ... ... ... ... сөздерін
активтендіру мақсатын көздесе, «тіл жетілдіру» (усовершенствование) көбіне
баланың тілін түзету мағынасында қолданылады. Ал «сөз ... ... ... ғана қатысты. Біздің ойымызша, «тіл дамыту» термині ... ... тіл ... деп – ... ... қорын байытуға, мағынасын
түсініп, сол сөздерді дәл қолдана білуге, өз ойларын, пікірлерін екінші
біреуге жеке ... ... ... композициялық тұтастығын сақтай
отырып, жүйелі түрде әңгімелеу арқылы ауызша, жазуша дұрыс білдіруге, яғни
«нәрсенің жайын-күйін, түрін, түсін, ісін ... ... ... ... ... ... ... үйретілетін тіл дамыту жұмысы ... ... ... ... ... ... ... мен тілін, дүниетанымын
дамыту, әр нәрсені салыстыра талдап, жинақтап, жалпылап, нақтылап,
салыстыру негізінде балаларды өз беттерімен қортыныды ... ... ... ... ... тілі ... сай, өз сезімін, ойын ... ... бере ... дағдылар қалыптастыру.
3. Оқушыларды ана тілін сүюге, оның алтын қорын, тамаша сырлы, көркем
де нәзік сөз ... ... ... оны ... ... ... Қазақ тіл ғылымы табысы негізінде оқушылардың ауызша және жазбаша
тілін дамытуға септігі тиетін жұмыстардың оңай да ... ... ... ... ... ана ... үйрету жұмысының маңызына тоқтала келіп,
белгілі ғалым А.Ысқақов: «Бастауыш мектепте ана ... әр ... ... ... ... ... жайындағы мәселелер, оның сынып-
сыныпқа арналған ... ... озат ... ... ... эксперимент жасау сияқтылар кезек күттірмейтін мәселелер»
екенін көрсетеді.
Ана тілдің негізгі саласының бірі – тіл дамыту ... ... ... әлі күнге дейін мектептерде жеткілікті ... ... ... бұл ... ... бар деген мектептердің өзінде оқта-текте
жүйесіз, мақсатсыз өткізілетіні, ... ... ... сыныптардағы тіл
дамыту жұмыстарының жоғары сыныптардағы қарағанда анағұрлым ... ... ... ... ... ... тілін жетілдіру жұмысының қиындығын
айта ... ... ... балаға жеңіл-желпі оқу мен жазуды
үйретуге болады, бірақ мен мұны ... деп ... ... сіз баланың
маңыздырақ, қиынырақ істерден сақтандыра беретін болсаңыз, онда ол ... қиын іске ... ... ... ауыр болады. Балаларға маңызды, қиынырақ
сабақты қызықты ете білу – ... ... ... Әбір дені сау бала
іспен шұғылдануды талап етеді, бала әкес мен шешесінің бір ... ... ... ... әлдеқайда зор ынтамен көмектеседі», ... ... ана ... ... барысы жеке-жеке айқын мақсаттар
көздейтін үш кезеңнен тұрады: 1) сауат ашу, тіл ... ... 2) ... ... (Ана ... 3) ... емле, тіл дамыту (Қазақ тілі).
Оқушылардың тілін дамыту, сөз қолдану ... ... ... ... ... бір ... оқытылуына сүйене отырып,
соның барысында оларды байланыстырып сөйлем ... сөз ... ... ... ... жазбаша сауатты, жүйелі, дұрыс жеткізуге, сөйлей білуге
үйретуді мақсат еттік. Егер осы ... ... ... сөз ... ... құрау және байланыстырып, сөйлеуге үйрету) күнделікті өтілетін сауа
ашу, грамматика, оқу сабақтарымен байланыста біртұтас ... ... ... жұмысы да біршама жүйелі өткізіледі деуге болады. Яғни тіл
дамыту осы негізгі үш ... ... ... ... ... ... ... үшін де негіз болады; әңгіме айтуға дайындық жасау сөз бен сөйлеисіз
іске асуы ... ... ... ... ... өзі – ... түрд ғана,
яғни тіл дамытудың мазмұнының нені қамтитындығын ... ... ... осы үш ... бірі екіншісінен гөрі
басымырақ болуы ... ... ... ашу ... ... жұмысы;
грамматикаға үйрету барысында сөз тіркесі мен сөйлемдер құрауға үйрету; ... ... ... түрі ... ... ... әр ... өзіне тән
жұмыс түрлері, әдіс-тәсілдері бар.
Біз психология, педагогика ғылымдарының соңғы табыстарын басшылыққа ала
отырып, үлгілі мұғалімдердің тәжірибелеріне ... тіл ... ... ... кезеңдерге орай, әрбір ... ... ... байланыста бірте-бірте күрделендіре жүргізу мақсатын
көздейтін ... жүйе ... ... Бұл жүйе ... ... ... ашу, ... мен оқу сабақтарындағы тіл дамыту мына
сияқты бағыттарды қамтуы қажет:
1. Оқушылардың сөздік қорын дамыту. Мұнда: а) жаңа ... ... осы ... ... сондай-ақ балалардың бұрыннан
сөздік қорында бар сөздердің мағыналарын үйрету; ә) көркем
мәтіндегі ... ... ... б) синонимдермен,
омонимдермен жұмыс; в) ... ... г) көп ... ... д) ... ... ... жұмыс; е) мақал-
мәтел, жаңылтпаштарды үйрету; ж) оқушылардың үйренген сөздерін
қолдану ... ... ... ... Сөз ... ... жұмыс жүргізу.
3. Байланыстырып сөйлеуге үйрету. Мұнда балалар оқығандары мен
көргендерінің, естігендерінің мазмұнын жүйелі ... ... ... ... ... ... ... бойынша материалдар жинап, жүйелеп, өз жандарынан
ауызша, жазбаша әңгіме құрастыруға үйренеді.
Осы бағыттарды әрбір сабақта ... ... ... жеке-жеке де,
бір-бірімен байланыстыра да жүргізіп, ... ... ... ... ... – тіл ... ... дұрыс іске асуының кепілі.
2. Сөздік жұмысын жүргізу әдістемесі.
2.1. Тіл дамытудың жолдары.
Сөз – тілдің негізі. Нақты заттар мен ... ... ... сезімі мен ниеті – бәрі-бәрі сөз арқылы білдіріледі. Қазіргі қазақ
тілінің сөздік қоры ... ... ... ... ... ... сөздікте», «Синоним сөздігінде», «Фразеологиялық сөздік», «Адам
аттары сөздіктерінде» т.с.с. сөздіктерінде берілген. Алайда әлі күнге ... ... ... ... сөздігі, алуан түрлі техникалық терминдер
сөздігі, мыңдаған жер, тау, өзен, көл, бұлақ ... ... ...... ... даму ... байқататын белгінің бірі.
Сөздігі бай ұлттың рухан байлығы да ... ... ... ... мен ... дамуына қарай сөздік те дамиды. Ендеше оқушыларды
мектептен бастап сөздікті пайдалана білуге үйретудің зор маңызы ... ... ... жұмысының ерекшелігі – ол тек қазақ тілі,
оқу сабақтарында ғана ... ... ... ... ... ... ... табиғаттануға, қол еңбегі мен суретке,
тіпті дене тәрбиесіне, ойынға байланысты сөздерді де меңгереді. ... ... жай – ... ... ... ... өзі ... алуға тиіс.
Ізденіс барысында оқушылардың тілін дамытудың өлшемдері белгіленеді:
- оқушылардың ... ... ... сөз ... ... жұмыс;
- байланыстырып сөйлеуге үйрету;
Бұл өлшемдердің негізінде ... ... ... көрсеткіштері
айқындалды.
- жаңа сөздер үйрету және осы ... ... ... ... сөз ... мағынасын, құрылымын білу;
- Оқығанды ауызша, жазбаша мазмұндау.
Бұл өлшемдер мен көрсеткіштер негізінде оқушылардың тілін дамытудың үш
деңгейі ... ...... ... орындауда қиналмайды, сөздік
қоры жақсы дамыған.
Орта деңгей – ... ... ... өз ... ... ... ... сөйлеуде сөздік қорлары нашар дамыған.
Төменгі деңгей – берілген тапсырмаларды орындай алмайды, сөздік қоры
жеткіліксіз. Тапсырманы ... ... оны ... ... ... жұмысы мәтінде кездесетін түсініксіз сөздер мен ... ғана ... ... ... ол жаңа ... ... ... қасиеттерін табу, жаңа көріністерді байқату сияқты жұмыстармен тығыз
байланысты. Мұндай ... ... ... тілн ... ... ... Осы мақсатпен мұғалім түсініксіз сөздерді түсіндірумен
ғана тынбай, ол сөздерді оқушылардың сөздік қорына енгізіп, сол ... ... ... ... ... тілін дамытуда синоним сөздерді пайдалануға үйрету
жұмыстарының рөлі күшті. Ол үшін ... ... ... ... ... Мәтінде синоним сөздер бар ма, болса, олардың мағыналарын қалай
ұғындыру керек, балалар ... ол ... ... ... ... қою ...... анықтайды.
2. Егер мәтінде синоним сөздер болмаса, ал мұғалім балаларға синоним
сөздерді білдіргісі келсе, оны ... ... жөн: оқу ... синонимін айтып түсіндіре ме, қорытынды әңгімеде кірістіре
ме, сурет арқылы ма, әңгімелесу барысында ма – ... ... ... ... ... дайындалу кезінде, біріншіден, мәтінді
дұрыс қабылдауға сөздерді, екіншіден, оқу барысында оқушыларға мағынасы
ұғындырылатын сөздерді, ... ... ... ... ... ... ... алады. Міне, осылайша, оқу сабақтарының барлығының
органикалық элементі ретінде ... ... ... ... ... ... ... маңызды шарты болып есептеледі.
Сөздік жұмысын жүргізгенде, мұғалімнің есінде болатын жағдай – ... ... өз ... ... ... ... Ол үшін ... жаңа сөз кездескенде, оқушыларда осы сөзбен ... ... ... ... ... ... Егер ондай елестер жоқ және жеткіліксіз
болса, ... ... ... оның суретін көрсетеді, оған анық сипаттама
береді. Психологтердің айтуынша, сөздік жұмысының әдістемесіндегі ... – сөз бен ... ... ... түрлі жолдармен үнемі ұштастыру
отыру. Өйткені сөз ... бала ... ... елестің жеткілікті қорынсыз
пайда болмайды. Сөздердің мағынасын ашып, түсіндіру тәсілдері алуан түрлі.
Оның ... ... ... ... жағдайда бақылау немесе оны сыныпта көрсету, экскурсия
ұйымдастыру.
2. Заттың өзін немесе суретін, ... ... ... ... сөздердің
мағынасын ашып, түсіндіру.
3. Синоним сөздер ... ... ... ... болар еді?
Басқаша қалай айтар едік?» сияқты сұраулар қою арқылы синоним табуға
оқушылардың өздерін қатыстырып отыру.
4. ... ... ... ... ... ... арқылы түсіндіргенде
де пайдалы (мысалы, т е т е л е с т е р і ... ... ... ... ... беру ... жиі түсіндіріледі (әуежай – ұшақ қонатын
алаң т.б.).
6. Дерексіз ұғымдарды ... ... ... ... ... ... айту ... батырлық, қамқорлық, қайғы,
адамгершілік жайында т.с.с.).
7. Сөз мағынасын түсіндіруде техникалық құралдар қолдану. ... ... ... ... ... жоқ, ... ғана алу ... Көркем мәтіндегі бейнелі сөздерді үйрету. Көркем мәтіндегі сөздер
мен олардың тіркестері ауыспалы мағынада қолданылып, бала ... ... ... олар ... ... құралдары болып табылады. Тілдің
бейнелік құралдары қылыштай кесіп түсетін өткір де дәл, ... әсер ... ... ... ... мен тездігін дамытатын,
балалардың сөздіктерін жетілдіре ... ... ... ... ... ішінен бастауыш сынып оқушыларының
мүмкіндігіне сай келетіндерін, мысалы, троптардың негізгі ... ... ... ... ... сининоимдерді, антонимдерді барынша мол
пайдалану керек (терминдер ... үшін ғана ... ... ... ... ... ... жүзінде ғана жүргізіледі, терминдер
айтылмайды). ... ... ... ... ... ... ... басқа да бейнелі сөздер көп кездеседі. Оларды сабаққа ... ... ... ... р о п дегеніміз – ... ... ... сөз ... тіркес.
Троп затты немесе құбылысты қысқа, бірақ анық сипаттауға мүмкіндік жасайды.
Мысалы, біреудің өте қатты тоңып ... айту ... ... қоқиып
қатып қалған дейміз. Троп тіпті «Әліппе» оқулығында да кездеседі: ... ... ... ... ... секірді». (4-сынып, 10-б.).
Троптың ең қарапайым түрі – теңеу болып есептеледі. Теңеу өлеңде де,
қара ... де ... ... ... айырылып, жетім қалған
балалардың қайғысының күшті, ауырлығын көрсету ... ... ... уайымды сол күні көріп еді» деп ... ... ... ... ... ... ... оқадай,
Оппа қарға опадай
Топырлап, шулап, соқтыға
Тоғытқан бейне тоқтыдай
Жапырласты ... ... ... алып сүліктей...
деп суреттейді. (4-сынып, 78-б.)
Немесе «Ғажайып бақ» ертегісінде Асан деген кедейдің ... ... ... ... ... ... ... егін егіп»,- дейді. (183-
б.), т.т.
Мұндай теңеп көрсету көркем мәтінді дәл ... ... және ... ... ... бастауыш сынып оқулықтарында жиі кездеседі, оның кез келгеніне
тоқталып, талдап жатудың қажеті жоқ; жұмысты түрлендіру мақсатында теңеудің
кейбіреулеріне ғана ... ... ...... мен ... мән-мағынасы және оларды автордың
бағалауы туралы санада айқын бейне ... ... ... ... ... ... «Күміс қарға көбіктей» (4-сынып) дегенде,
«күміс» сөзін автор қардың ақтығын, тазалығын асқақ ... ... ... ... ... ... су», - ... Абай «Жаздыгүні шілде
болғанда» өлеңінде.
2.2. ... ... ... ... ... ... бөлімдерінде бастауыш сыныптарда
оқушылардың тілін дамытудың маңызына тоқталдық. Осы жоғарда ... ... ... және ... ... қойылған
міндеттердің ешімін өмірге енгізудің алғашқы қадамдары № ... ... ... үш кезеңде (анықтау, қалыптастыру, бақылау)
жұргізілді. Бірінші кезеңде: оқушылардың сабақтарда сөздігін байыту ... ... ... қолдануға мүмкіндік жасау, т.б. ... ... ... ... тапсырма беру негізінде
орындалды. Мәселен, тәжірбелік экспериментінеқатынасқан 23 оқушы болды.
Оларға ...
Бастауыш ... ... ... төрт ... ... ... сөздігін байыту, яғни оқушыларға бұрыннан білмейтін жаңа
сөздер үйрету, олардың мағынасын түсіндіру;
2. сөздік қорын анықтау, яғни ... ... ... ... ... түсу ... ... сәл
айырмашылықтарды синонимдер, антонимдер арқылы, көп мағыналылықты,
басқа мәнділіктерді талдау арқылы ... ... ... мүмкіндік жасау, яғни әрбір оқушы сөйлегенде,
сөйлем құрағанда, ... ... ... ... сөз қосып
отыру;
4. әдеби тілге жатпайтын сөздерді түзету, сөздердің айтылуын ... бұл ... ... ... ... ... ... жұмысымыздың алдыңғы бөлімдерінде бастауыш сыныптарда
оқушылардың тілін ұстартудың маңызына тоқталдық. Осы ... ... ... ... және ... алдымызға қойылған
міндеттердің ... ... ... ... ...
мектептерде жүзеге асырылды.
Тәжірибелік эксперимент үш кезеңде ... ... ... ... ... ... сабақтарда сөздігін байыту, сөздік
қорын анықтау, сөздіктерді қолдануға мүмкіндік ... .б. ... ... ... ... ... беру ... Мәселен, тәжірибелік экспериментіне қатынасқан 23 оқушы болды.
Оларға мынадай тапсырмалар берілді: 1) үш ... ... ... ... ... ... өз сөздерімен әңгімелеп айту (қазір теледидардан 3-4
жастағы балалар да ертегі айтып жүр); 3) ... ... ... Үш ... ... ... ... ертегіні өз сөздерімен әңгімелеп
берген ... саны – 6. ... ... ... ... ... саны
75-80 болды. Ал, кейін қайталап айтқызып, әр сөздің мағынасын қалай
түсінетіндерін ... ... бұл ... төрттен біріне
жуығының мағынасын оқушы түсінбейтін болып ... ... ... ... ... ... екен. Мысалы, балабақшада жаттатқан
кәдімгі «Санамақ» өлеңін алайық:
Бір дегенім – баспақ,
Бұзауды жүр ... ...... ... ... ...... қолға үйрет...
Онға дейін жалғасып, осылай кете береді. Бұл өлеңнің балаларды санауға
үйретудегі, өзіне ... ... ... ... ... жоққа
шығармайыз. Бірақ, тексеру барысында алғашқы алты жолдың өзінен 6 ... ... ... ... толық түсіне алмайды екен. Немесе:
... Шекарада – күзетте,
Қас қақпайды ағалар.
Балбыраймыз ...... ... ... бір шумақ өлеңде үш сөздің мағынасын ажырата алмады (қарамен
жазылған).
Ал балалардң өздері білетін ... ... ... қолданған
сөздердің саны өте аз (55-45 сөздің шамасында). Оның ... ... ... ... ... ... ... өлең, не ертегі білетін, бірақ білгендерін толық айтып бре
алмайтын оқушылар саны – 12. Бұл ... ... ... ... ... ... жиі қолданылатын сөздердің мүлде аздығы, ауызекі сөйлеу
мен үй ... ... ... кездесетіндігі.
б) Өлең-ертегілер білмейтін және айтуға тырыспайтын оқушылар саны – 7.
Бұл оқушылардың ауызша сөйлеу ... ... ... ... Олардың сөздік қорының мөлшерін жеке әңгмелесіу
кезңнде де анықтадық.
Аталмышщ сыныптағы 23 ... ... ғана ... ... түсініп, дұрыс қайта жаңғыртып, айта алатындықтары байқалды.
Бұл жағдай әрине: 1) мұғалімдер мен ... ... ... ... ... ... бірқатарын бала ұғынбай, құры оқиды,
жаттайды ... ... ... ... ... балалар толық
түсінбейді.
Оқушылар біршама жеткілікті сөздік қор жинау үшін ... ... ... жаңа сөз ... тиіс.
Сөздік тіл байытудың көзі, әрине, көркем шығарма ... ... ... ... ... «Қол еңбегі» т.б. ... және ... ... ... ... ... бір ... жаңа сөздер үйрету; екінші жағынан сөз тіркестерін үйрету; ... сол ... мен ... мағыналарын терекңірек ұғындыра түсу,
т.с.с. мақсатарды көздей оыырып, таңдалған. Осыған ... ... ұлы ... ... А.Байтұрсмынов, М.Жұмаьаев,
Ш.Құдайбердиев, Ж.Аймауытов М.Әуезов, С.Скейфуллин, І.Жансүгіров, Б.Майлин,
С.Торайғыров т.б. ... сөз ... ... мен ... – ауыз ... ... қысқартып, икемдеп болса да үзінділер
беруге тырысқан. Соның арқасында оқушылар қазақ тілін жоғары ... ... өзін оқу ... ... жұмысы сабақ барысында жүргізіледі. Мәтінді дұрыс қабылдау үшін,
сөздік жұмысын ... ... жету ... ... ... бірқатар
оқушылар ауыл мектептерінде вокзл, перрон, метро, эксаватор т.с.с. сөздрді
түсіндірмесе, ішінде осы сөздер ... ... ... қабылда алмайды,
оларды елес умайды. Оқу барысында түсініксіз сөздерді ғана ... ... ... ... ... ... де ... (мысалы, әдісіңе
ақылыңды жолдас ет, т.б.). Сондықтан оқылатын шығармаларда кезедесетін
сөздердің мағынасын ... ... ... ... қабылдау шартының бірі
болып табылады.
Мәтніде кездесетін түсініксіз сөздер мен ұғымдарды түсіндіру үш кезеңде
жүргізіледі: 1) мәтінді ... ... ... 2) мәтінді оқыту
барысында; 3) оқып шықаннан кейін.
Мәтінді ... ... ... шығарманың мазмұнын оқуға қиындық
келтерітен сөзер түсіндіріледі. Бл жөнін де жоғарыда ... ... ... есе ... ... – шығарманы оқымастан бұрын она кездесетін, мағынасы
ауырлық келтіреді-ау деп ойға ... ... ... ... ... ... деген ой тумасқа тиіс. Кейбір сөздердің мағынамы контекске
қарай өзінен-өзі түсінікті болатыны ескеру қажет және ... ... ... мен ... ... бергінме, ұмытылып қаладыда оған қайта оралу
керек ьолады. ... ... ... ... ... кедергі болатын
сөздердің мән-мағынасы (сол мәтіндегі) алдын-ала түсіндіріледі.
Шығарманы оқу барысында екі-үш сөзбен қысқа ғана түсіндірілетін ... ... ... ... ... ... алынады (мысалы, 3-
сыныптағы «Орман суреті» мәтініндегі құрма ағаштар – жеміс ағаштары; лашық
– кішкентай үй ... ... ... – шал ... ...... ... оқу барысныда сөз мағынаын түсіндіруде өте ... ... ... ... оқып келе ... ... үзіп ... түсіндіруге кірісу – оқушының зейінін ... ... ... ... ... де, ... бірқатары онан әрі оқылған
материалды тыңдамайды. Тіпті бір ... ... де ... ... түсініксіз болып қалуы мүмкін. Мысалы, жоғарыда келтірілегн
сөздердің өзін алса, «отаршылар - ... ... ... ... ... ... ... түсіней қалуы мүмкін. Ендеше, оын
«біреудің еңбегін ... ... ... балалпры үшін) сияқты
көбірек сөзбен дайындық кезңінде түсіндіруге тура келеі. Сондай-ақ ... ... ... түрі екні оқып болғаннан кейін, кеңірек түсіндіру
қажет. Соныдқатн сөз мағынасын оқу барыснда түсіндіру ... ... ... керекгі жоқ.
Ал өлең оқу барысында қиын сөздер ... ... ... ... өлеңді оқымас бұрын немесе оқып ... соң ... ... ... ... мәнері бұзылып, тыңдаушыға әсері азаяды.
Шығарманың мазмұыны оқушылар тереңірек ұғыну үшін немеес олаодың сөздік
қорын молайта түсу ... ... ... ... ... кейін,яғн
шығарманы мазмұынын талдау барысында түсіндіріледі (масыла, ... ... азап ... темір тегеуріні тіркестері ... ... ... ... мен ... ... түсіндіруде, мысалы, порт, батырақ, т.с.с.
сөздерді қалай түсіндіретіін блу үшін, «Порт» деген не? «Батырақ» деген не?
Деп сұрап өте шығуға ... ... ... ... ... ... ... айтқанда әңгімесінң ішінде, ал балалрдың әңгімесі тыңдағанда,
оларға сұрақтарынң ішіне кірістіріп отыруға тиіс.
Тееу сөздермен жұмыс тек ... ... ... ... ... ... туғызатындай тапсырмалар болуы қажет. Мысалы, «Көз алдарыңа
елестетіңдерші, айнала ... ... қар. Оған ... ... күп бергн
балалар... Айтпы көріңдерші? Сендер солай ойнайсыңдар ма? ... ... ... ол ... ... Баллапр қарды үлпілдек, түбіттей жұмсақ, маөтадай
аппақ, жұмсақ деген сияқты теңеулер табады. Мұдай сөздерді ... ... ... ... жазған әңгімелерінде қолданып отыруларын
қадағалайды. Сонай-ақ осы сияқты тапсырмаларды ... өз ... үшін де ... ... ... жағдайда қарапайы, жай теңеумен сөйлейді. Мысалы: түн
сүитей жарық.
Көркем теңеу қолдану қандай ... ... ... ойын ... ... ... бір есе болатны жай – теңеу қолдану барысында
жүргізілетін жұмс ... ... ... ... ... ... оқушыь бар ықыласымен өзі теңеу қоладынп сөйлеуге қызқыса, ойын ... әсер етет ... ... ұмтылыс жасаса, жұмыста
мұғалімні де мақсатына жекені деп есептеуге болады.
Эпитетпен жұмыс жүргізенімізде «Бұл зат неге ... ... ... ... ма еді? Онда ... ... ... Сияқты сұрақтардан басталады.
Мысалы, Т.Молдағалиевтің «Қыс өлеңінде «Қолына алып таяғын, Аяз ... ... ... Бар ... ... ... ақын күннің суықтығын,
жер-дүниені тоңдыы\рып, суоларды қатрып, ... бәрі ... ... ауа ... ... ... ... ақ мамық, Жерде жатыр тапталып» - «ақ мамық» деп отыиған
ыне? ... неге ақ мақы ... ... ... ақ түбіттей, ақ
көбіктей т.б.).
«Кітап та алмаағашы, жемісін біздер теретін» (М.Әлімбаев 2-сынып).
«үтінді жерге тығатын, түкірікен түйме тағатын, аяз ... ... ... ... ... анықталғана кейін, аязға қандай теңеу эпитет
табьуғ,а болатынын балалардың өздерін ойлауғ атапрсырма беріледі.
Егенр ... ... ... ... ... ... ола біраз
үйренгеннен кейін өздері әңгіме мазмұндама, шығарма құрастырғанда ойдағыдай
болмаса да, ... ... ... ... ... қолдануға әдейі жаттығу арналады. Мұндай
жаттығудар мына смяқты болуы мұмкін: ... ... жақы ... ... ... ... айту (мысалы, ымырт кезіндегі аспан, самал ... сең ... ... ... ... ... тымық аспан,
нәп-нәзщік, жұмсақ, самал, ерке жел; қаһарлы , саау, ... ... ... ... өсімдіктерге анықтама беруге таптырлады.
Мұнлай тапсырмалар балалрдың бақылаапаздықтары мен ... ... ... грамматикалық тақырыптармен, әсерес, сын есіммен
байланыстырыла жүргізілді. Оқшулыра өзері эпитет таңдай барысында мәнерлеп
сөйлеуде сын ... ... зор ... ... ... ... ... басталады. «Әліппенің
169-бетінде Абайдың:
Әсемпаз болма әрнеге,
Өнерпаз болсаң арқалан.
Сен де кірпіш дүниеге,
Кетігін тап та, бар, ... ... ... ... ... ... ақын ... «Қызықпай
болып, анаған да, мынаған да жүгіре берме, өз мүмкіндігіңді шамалай біл;
дүниеде өз ... таба біл, ... ... бір ... тұрған жерге,
қадетті жерге қызмет ет» деген сияқты өсиет көбіне, ... ... ... ... рөл ... Өйткені метафорада зат пе құбылыстың
бейнесі ғана емес, ең негізі соған тән қасиеттері жасырылады. Мсыаы, ... мен ... ... күн ... ... ... шамы).
«Аяғы біреу, қолы жоқ,
Шиыр-шиыр жолы көп.
Өзі сөйлей білмейді,
Салған ізі сөйлейді»
(Қарындаш)
Мұнда бірінші жұмбқта неліктен «кішкентай күн көзі» деп ... ... ... ... дегені несі?» сияқты сұрақтар қойылады. ... ... ... ... және жоғарыда, төбеде тұратынын анықталып,
шешуіне жасырылған қасиеттеріңі сай екені т.с.с ... ... ... сай ... ... көзң ... ... тілдің көркемдік құралдары туралы теориялық мәлімет
берілмейді; бұл тұрғыда жүргізілген жұмыстардың ... тіл ... ... ... ғана іске ... ... айтылғандарды жинақтай келе, ... ... ... ... ... ... бастылары:
1) мәтіннен бейнелі сөздерді табу;
2) мәтіннен оқушыардың өздері тапқан немес мұғалім көрсеткен сөдерінің,
сөз ... ... ... ... ... ... сөз ... бейнелеу, көз алдына елестеут
(мысалы, «Сен өзің көз алдыңа қанай суретті елестетесің?» сияқы
сұрауларға жауап ... ... ... ... ... ... сөздер мен сөз
тіркестерін оқушы өздері қрастырған ... ... мен ... ... ... ырғағын келтіріп үрету, мәнерлеп оқуға дайындаулы;
6) тееу, эпиттер табуға жұмбақтар ойлап құрастыруға арнай ... ... ... ... ... ... ... салқын жел, мұздай жел» дегенде, «Суық, салқын, ... ... ... талдар тұсінеші\ді.
Ал 2-3-4 сынптарда мәтнідерде болсын, грамматикалық жаттығуларда
болсын, синонимдер жиі-жиі кездеседі; мысалы, 2-сыныпта ... ... ... ... ... да ... ... сияқьы тіркестер бар; 4-сыныта
ел үшін мәтінінде «Оқ бүркіпи тұрған амбразураны ... ... үнін ... ... ... ... ... ұрып-соғу,
қорлық, балағаттау түк те еес екен», «Абылай» мәтінідегі «қалжырап, қажыған
елді; қақаған қыс, қаһарылы жұрт, аждаһадай ... ... ... ... ... ... ... бір мысалы, М.Дулатовтың «Күз» мәтінін оқығанда, мұғалім ... да ... ұшып ... ... ... айтып: - Бұл жерде
жазушы тізіліп сөзінинеге қолданып отыр? Оның ... ... сөз ... ма? Блса, қандай сөзді қояр едік? (қаз-қатар, бірінің артынан бірі
т.с.
Синонимдермен жұмыс әрбір сөздің ... ... ... ... ... ... ... бастауыш сыныптарды синонимдерен жұмыс
ұйымластырылмайтын ... ... ... ... ... ... бір есте ... – синонидермен жұмыс оқу мен грамматика сабақтарындла ... ... ұғым ... ... бұл ... сондай табиғатану, суерт,
еңбек, тіпті математикеа сабақтарында да іске асырылып оытрады.
Бастауш сыныпарда ... ... ... ... түрдлеоін атап көрсетелік.
а) мағынасы бір-бірімен жақын сөзерді іріктеу және бір топқа жинақтау.
Жаттығуда қандлай да болсын, бір сөз ... ... ... бірнеше сөз
берілген делік. Соль сөдердің мағыналарын бір-біріне жақын \дарын іріктеп,
екі топ жаа тапсырылады. Мысалы: жүгіріп ... ... тұр, ... ... келеді, зытып келеді, көзін ... ... бұл ... ... бақа 2-3 сөз ... болады). Осы сияқты сөздерді бір ғана
сөз табына ... ... сөз ... ... ... ... ... немеес құбылыстың белгісін көрсетуге бірте-бірте
күшейте түсу я болмаса азайта түсу жағына қарай ірікеп, тізу ... ... ... құла ... көл-көсір, үлкен, кішкентай,
құртақандай, титімдей.
Балалр бірте-бірте өсу жағына қарай ... ... ... үлкен, көл-көісір, құла дала.
Осы сөздерді кірістіріп, балалар сөйлемдер құрастырады. Мысалы, Шөп
арасында титімдей ... ... ... ... ұшып жүр. ... пәтеріміздің бөлмелері үлкен, ұйықтайтын
бөлесінің өзі өте кең, ал қонақ ... одан да ... ... ... ... ... табу. Мысалы, сын есімді өту ... ... ... ... ... ұшу, ... зат есімді
өткенде бақ, бақыт, қт, ризық, ырыс т.с.с.
Осы ... ... ... егер ... болған жағдайда
оардың әрқайсысын қосып, сөйлем құрастыру тапсырылыда.ы;
в) ... ... ... ауыстыру. Мұндай жаттығудың мақсаты мағыналқ
реі одна да гө\рі айқынырақ сөздерді іздестіріп табу ... ... ... ... ... ... ... үшін алынған сөздер
оншалықты айқын болмай, аралықтағы ... болу ... ... ... ол ... ... ... сөздермен ауыстырады. Мысалы, мен
қызықты кітап оқыдым (татымды, баурап ... ... дәл ... ... бергілге мағынас ыбір*біріне жақын сөздердің біреуін таңдап, сөйл
құрау. 1. Аспанды бұлт ... ... ... 2. ... ... ... ... қарад ыбайқады). 3. (Жылы, ыстық, қапырық, аңзақ) жаз
шықты.
Балалр ... ... ... ... ... олд сөзді
таңдағандарын негіздейді. Мысалы, ыстық жаз ... ... ... ал ... деп, жаңбыр болмай құрғақшылық, ыстық кезді айтады; жылы жаз деп
айтпайды, жылы көктем ... ал ... күн ... ... ... жаз ... ... жұмыс та, синонимдрерсияқты 1-сыныптан
басталады да жүйелі түрдк мәтіндерді оқығанда және грамматикалық жаттығулар
оррнында барысында ... ... ... ... ... мұғалім
«Баймын дп мақтанба, жарлылық бар. Көппін деп сұқтанба жалғыздық бар» деген
мақалды оқып ... , ... ... ... ... деп, ... береді. Осыдан бұл сөздрдің ... ... ... ... ... ... жөнінде айтылатын болғ,андықтан
антонимдер жиі кездеседі. Мысал, «Алтын сақа» ертегісіндегі байды ... ... ... адам деп бағалаа, оның баласын батыр, мейірімді,
мырза, ақылды, ақ көңіл деп бағалаулары мүмкін.
Бастауыш сынып оқулытарында табиғатты ... ... ... орын ... Ол ... ... ... туралы болса, оған
қарама-қарсы қай мезгіл ... ... ... ... және ... ... ... қаһарлы қыс, жайғнаған жаз, т.с.с.
Грамматика сабақарындла сөз таптарын өтеумен байланысты ... ... ... ... Балалрға антоним жасауға болатын біраз
сөздердіғ тізімі беріледі (мысалы, сын есімдердің).
Тапсырма: қарама-қарсы мағыналы ... ... ... ақ, тәті, ыстық, жас, қара, ащы, ... ... ... ... ... ... сол сөздерді кірістіріп, сөйлем құрауға болады.
Мәселен, үшінші сынптағыла мынадай сөйлемдер құрады. Қар еріп жатыр, ... қара жер ... ... Кәрі ... ... аң ... ... сөздерге антоним тауып қосыңдар. Бұл ... зат ... ... етістік пен үстеуді оқығанда орындатылады.
Қараңғы - ... қыс - ... оңтүстік - ...
Жас - ... жеңіс - ... ... - ... - ... ... - ... ... - ... - .... ... - .... ... - ....
Сату - .. алу - ...
Оңға - ... сыбырлау - ... кетті - ...
Жоғары - .... алыс - .... ... - ... - ... жұқа - ... ... - ... ... ... ... құрастыруға болады. Мына сөйлемдердегі
антонимдерді аустырыңдар.
Берілген сөйлемдер: ... ... ... суық қыс ... ... ... жаз ... Қыста күн қысқа болады. Жазда күн ұзақ болады.
3. Біздің үй аласа. ... ... ... Қоян тез ... ... жай ... антонимі бар сөйлемдерге берілген сөздерді қосып аяқтаңдар.
Сөйлемдер ... ... ... суық жел соғып тұр,... үйде ... ... ... күн ... ... ... Алма ... былтыр ... ... өсіп ... ... еді, ... сияқты сөйлемдерді оқушылрадың өздері де ойлап иабады.
Сөз тіркестеріне қарама-қарсы мағынадағы сөз ... ... ... ... - ... нан - ... жел - ... үй ... ... ... - ... т.с.с.
Антонимдердің синонимдік сөздер тауып қосу. Мысалы, кейде айтушы ойын
неғұрлым ... ... ... ... ... қатарды
пайдаланады:
«Мен ботамнан айырылып,
Еңіреп, боздап келемін.
Орындалды тілегім,
Қуанып келед жүрегім!»
деген «Бозінген» ертегісінен ... ... ... ... ... антонимі қарама-қарсы қойылған. Балалар мұндай
қарама-қарсы сөздерді өздері де таба ... ... ... ал ай ... ... ... тез ... (жай, баяу)
3-сынып оқушыларының құрастырған сөйлемдерін келтірейік: Дала ... жай ... ал тау ... ... тез, шапшаң ағады. Ағаштың
жапырақтары шаң, ... лас ... тұр еді, ... ... ... жалтырап, жайнап кетті.
Антонимдермен жүргізілетін жаттығулардың көздейтін ...... ... жазбаша сөздеріне көбірек енгізуге тырысу және
антонимдерді балалардың өздері ... ... ... ... ... дамытуға көмектесу.
Мақал-мәтелдердегі терең мағыналы ой-пікірлер мәтіндердің мазмұнымен
байланысып, тақырып тынысын күшейте түседі. Мысалы, «Елдің ері» ... ... ... білекте емес, жүректе», «Батыр туса, ел ырысы,
жаңбыр ... жер ... ... ... шынығады, батыр майданда
шынығады» мақалдары талданып, мән-мағынасы түсіндіріледі. Мұнда ерлік деген
күшпен, төбелеспен ... ... ... ... ... ... ... батыл, батыр адамдар қорғайтын; ондай ерлері бар ... ... ... ... ... ... ... қасиеттерден
сақтандырып, жақсы қасиеттерге үйір болуға шақырады. Жақсы адамдардың
өнегелі өмірдегі эстетикалық қасиетін ... оны ... ... ... ... Әрбір мақал-мәтелдің мағынасын талдағанда, ... ... ... және ... ... ... болады. Сонымен қатар,
мақал-мәтелдерде тіршілік құбылыстары, адамдардың іс-әрекеті мен арасындағы
қарым-қатынас туралы пікір ... ... ... ... ... ... ... айтылады. Сондықтан мақал-мәтелдің мән-мағынасын ұғыну үшін,
оқушылар біраз ойланады, мидың үлкен ... ... ... ... іске асады және жаңадан сөздер үйренеді, бірқатар
сөздердің мағыналарын ... ... ... ... жоғарыдағы үш
мақалдың өзінен «білек», «ырыс», «шынығу», «майдан» сияқты жаңадан төрт сөз
үйренеді және «жүректе», «ел ... «жер ... ... мағынасын
аңғарады.
Бастауыш сынып оқушыларына мақал-мәтелдеорді үйрету арқылы олардың
тілін ... ... ... ... ... ... ... Бастауыш сынып кезеңі – баланың сөздік қоры ... ... ... кезең. Олай болса, тіл тазалығы, ой
дәлдігінің атадан балаға мирас болып келе жатқан үлгілернің бірі – ... ... ісі де ... ... ... ... байланысты жүргізілуі тиіс.
Мақал-мәтелдер және жұмбақтар бойынша жұмыстар жүргізу үшін, кейде
сиректеу болса да, жеке ... ... да ... мол. ... ... ... ... бір тақырыпқа арнап, іріктеп, топтап алады.
Жұмбақтар бойынша жұмыс, негізінен, оның шешуін табу ... Ол үшін ... ... ... айтылған
белгілеріне қарай іздестіру жолымен табу әдісі ұсынылады. Мысалы «Іздесем,
ізі жоқ, бауыздасам, қаны жоқ» ... шешу ... ... Бұл ... ... ... керектігі, оның суда болатыны ескертіледі. Мұндай
бағыт берілмеген жағдайда балаларға қиындық түседі.
Ал жұмбақтың құрамындағы ... ... сол ... ... табу ... өз-өзінен ашылаоды. Мысалы, жоғарыда айтылған
жұмбақты шешу барысында өзен, көлде болатын балық, бақа-шаян ... ... ізі ... қаны ... ал ... ... қаны да ізі де жоқтығы айтылады.
Жұмбақтың шешуі ... ... ... ... метафоралық бейне
ашылады. Жұмбақта қандай із ... ... ... ... ... ... түсінуге болады? (қайықтың тұмсығымен су толқынын кесуі),
т.с.с. Немесе «Аяғы біреу, қолы жоқ, ... жолы көп» ... ... де ... тура ... талданады: кез келген нәрсенің
салған ізінің сөйлей ... ... ... не екені сұралады. Осы арқыл
бұл жұмбақталып отырғанды оқу құралдарының төңірегіен іздестіру ... ... ... ... ... ... қандай нәрселердіғң бар
екені ойластырылады. Егер балал оны таба ... ... ... ... ... ... жол ... деегн сияқты сұрақ арқылы
дәптер имен кітапта жол юолатвны ... ... соң ... ... ... алмайтыны, сөйлейтін жол – жазу екені, жазу жолын қалам,а
қарындаш салатыны ... ... ... ... ... ... ... «салған із» – деген ... жазу ... ... Осы ... ... ... ... талданып, көретілгеннен кейін
балалар өздері де заттың белгілерін жұмбақтап айтуға тырысады.
Бастауш сынып оқушыларлыынң тілін ұстартудағы ... ... ... ... ... ... дер едік. Өйткені олардың
зрттелмеуінен оқулықтардағы ... де не ... не ... ... ... ашу жұмысын 3-сыынпта мынадай тәсілмен іске
асыруға болады. Мұнда смысалдар ... ... ... ... ... ... ... мен түлкі» мысалы оқылғаннан
кейін, біреудің қолындағы нәрсесін қолдан алу ... ... ме? ... қою ... ондағы негізгі ойды түсінуге жңілдік жасалады. Кейбір
жағдайда мысалда суреттелген оқиғағ ... ... ... табу ... ... бұрын алдын-ала дайындық әңгіменің барысында жүргізіледі.
Мысалдың екінші ерекшелігі – онда ... бір ... ... бар ... пікір болатындығы. Ол қысқа ... ... ... ... беріледі. Мысалы, «Қарға мен түлкі» мысалынан шығатын
қорытынды мәтіннің басында берілген:
Жұрт біледі, ... ... ... ... солар қайда жоқ?
Ептең айтса, ересің,
Артынан өкінсең де пайда жоқ...
Мысал оқытуда осындай қорытынды пікірді пайдаланып, ... ... ... ... іс-әрекеттен аулақ болу керек» ... ... ... әсері шамалы болады. Ондай үгітті тіпті сол
оқылып отырған ... ... ... отырып айтқанда да, ... ... ... қона ... деу ... ... мысал оқытуда
онда айтылатын үгіті табуға ... оның ... мен ... іс-әрекеті, өзара қарым-қатынасы, ... ... ой анық ... ... Осыған орай, мысалда шығатын қорытынды
пікірді оның ... ... ... ... ... ... ... үшінші ерекшелігі – оны дауыстап оқу тәсілінде.
Мысалдағы айтылатын сөз ... ... ... кейпкердің атынан
баяндалатын болса, ол кейіпкердің бамындағы ереркшелігіне ... ... ... ... ... ... «Шал мен малайды», өткенде, ол екеуінің өзі
немесе «Қарға мен түлкіде» ... мен ... сөз ііор ... бір кейіпкерідң сөзін оқу мәнері де оның ықылығына қаарй
түрлене береді. Шалдың: «Бауурым, ... ... ... жалынышты
үнмен оқылса, «Әумесер, ақылың жоқ, ит, доңыз» деген сөздерді жекіру, ұрсу
мәнерінде, ал малайдың:
Ұрсасың ... ... ... - деді
Сөккендей не істедім саған? – деді
Жазғаным менің сені аю ... ... ба ...... ... ... сезіммен, сұраулық мән беріліп оқылады.
«Қарға мен түлкі» мысалында ... сөз бір ... ... келе, түлкінің сөзі
басталған кезде дауыс құбылып отырады. Кейіпкерлердің ... ... сөз ... ... ... ырғағының құбылуы балалрдың ынтасын
арттырып, мысалдың кейбір жолдарын бір-екі оқығанда-ақ, жаттап ... ... ... ... ... жолдармен оқытуға болады:
1. Оқылатын мысал жөнінде мұғалім алдын-ала әңгіме өткізеді.; онда
баларға ... ... ... сөздердіғң (сол мысалдың ішінде
кездесетіні) кейбіреулерін келістіре отырып, олардың ... ... ... ... ... нақышына келтіре өзі оқиды, сонан кейін
оқушыларға оықтады.
3. ... ... ... Мысалдың кй жерлерінің үзінді келтіре оытырп, ондағы негізгі ойдың
не екені қорытындыда әңгімеленеді.
5. Мысалдың ... ... ... ... іс-әрекеттерден мысалдар
келтіріледі.
6. Рөлге бөліп оықтылады.
Бұл көрсетілгендер өзгеріссіз осы күйінде ... ... ... ... тиіс. Өйткені мысалдың мазмұны мен сипатын ақарай бұл
айтылғандар кйде қысқартылуы ... ... ... да мүмкін.
Дегенмен, мысао оқытуда ... омсы ... ... ... 1. Ертегіер мен мысалдар баланың қиялына ... ... ... ... ... зор септігін тигізеді.
2. Оқушылардың тілін дамыту жұмысын олардың шығармашылық қиялын жетілдіру
негізінде ұйымдастыру үшін, ... ... ... ... жүйелі
түрде іске асыратындай тапсырмалар оқуылықтардан тиісті орынны алуы
қажет.
3. 3. Оқушылардыңғ үйренген сөздерін қолдану ... ... ... сөз ... және сол ... сөздерін қолдану белсенділігін
арттыру жөнінде аз айтылған жоқ, мұның өзі - ... ... ... тапсырмасы бойынша сөйлем құрағанда,
мәтнінің ... ... ... шығарма жазғанда, қиыстырып
қолдана білу шеберлігіне балалрды дағдыландыру деген сөз.
4. Сөздерді қодану белсендігін арттыру әбір сабақтағы сөздік жұмысының ... ... бірі ... ... ... мұғалім оқлатын
мәтіндердің ішіндегі мағынасы ьалданатын, тереңдетет\ түсіндірілетін ,
сөздерді іріктеп теріп алп, ... ... ... ... ... ... ... түрде арнаулы тапсырмалар ойластырылады.
Мысалы,мына сяиқты тапсырмалар ұсынылады:
Берілген сөздерді (немесе сөзді) кірістіріп, ... ... ... ... ... тапсырмалар берліді: ұжым сөзін кірістіріп, сөйлем
құраңдар. Оқушылар сынадай ... ... ұжым от ... ... сыныбымыз – бір ұжым. Біздің ... ... ... ... ... ... көмектеседі, бір-біріне қамқрошы болады.
т.с.с.
Балалар өз беттерімен де сөйлем ... ... ... ... олар ... ... ад ... (Мысалы, «қуаныш» сөзін көмектес, шығыс септіктеріне келтіріп,
сөйлем ... ... ... түрлі мағыналық реңктерін ажыратып,
сөйлем құраңдар: айту, мазмұндау, баяндау, сөйлеу, әңгімелеу).
Түпнұсқада берілген ең маңызды ... ... ... ... Мұнда: 1) оқушы өз бетімен тмәтіннің ... ... ... олай болмаса, мәтінді құр жаттап алады); 2) мәтінінң
ішіндегі сөздер мен сөз тіркестерін пайдаланып ... ... ... ... өзгертіп, шығармашылық түрде
қысқартып әңгімелеуге болады. Ал екіншісінде, ... ... ... ... ... оралымдар мен тіркестерге, сөздерге баса
көңіл аударады. ... ... ... ... ... ... ... мәтінін оқығаннан кейін, мұғалім: - Бұл әңгіме не
жөнінде? – деп ... (Бұл ... қыс ... ... ... Тағы қоян қыс кезінде ... ... ... ... ... ... қалай жүк тасығаны да айтылған. Қыстыгүні ауыл ... ...... ... ... ... қайта оқыңдар. Енді осы
оқығандарыңның ішінен «Құлағын ... ... ... «Танауын тартып»,
«Шоңқиып отырды», «Жалтақтап қарай бастады» тіркестеріне көңіл аударыңдар,
- деп, осы сздерді тақтаға ... ... ... ... – Түн ... ... ... көрінетініне көңіл аударыңдар. (Пйдың
жарығымен қар жалт-жұлт етіп, толқын секілді құбылып жатты.) – ... ... түрі ... ... ... ... ... тымақтарын баса киіп алған. Сақал-мұрт, қас-қабағын қырау ұстаған,
ауыз-мұрындарынан бу бұрқырайды.) – Аттарының түрі қандай? ... ... ... ... келе жатты.).
Оқушылар әңгіме құрайды. Олар осы айтылған ... ... ... ... ескертіледі. Мысалы, бір оқушының әңгімесі:
«Мен қоянды көрдім. Ол бір ... ... ... ... ... жалтақтап айналаға қарай бастайды.
Қыстыгүні тағы қояндар тамақты өздері тауып жейді. Қыста олар түнде
жүреді. Қар ... күні ... ... ... ... Айдың жарығымен қар жылт-
жылт етіп, толқын секілді құбылады. Мұндай қардың үстімен қоян жүргенде ізі
көрініп жатады.
Кейде қояндарға адамдар кеселдік ... Олар – ... ... ... ... жағаларын көтерген, мойындарын бөкебаймен орап,
тымақтарын басып киген. Сақал-мұрт, ... ... ... ... бу бұрқырайды. Аттары терлееген, терлері қырауланып, бусанып
келе жатыр.
Олардың түскен дәндерді жеп, қоян да ... ... ... ... ... отырады да, секіріп барып індеріне кірді.»
Әрине, бұл ... ... ... ... ғана ... ... ... отырған.
Дегенмен, мазмұндау жүйесі негізінен сақталған. Жаңа ... ... ... ... ... қолданған күйінде пайдаланылған.
Мұның өзі де аз жұмыс емес.
Тірек сөздерді ... ... ... ... ауызша, жазбаша әңгіме
құрау. Мұнда шығармаға дайындалу барысында балалардың өздерін ... ... ... ... ... ... ... мәтін құрайды.
(Бұл жұмыстың әдістеемсі кейінгі мазмұндама, шығарма ... ... ... бұл жерде тоқталмаймыз.) Мұнда ескерте кететін
бір жай - әрбір шығармаға, ... ... ... ... ... қолдану белсенділігі арттыруға ерекше көңіл аударылуы
тиіс.
Сөйтіп, сөздік жұмысының мақсаты, сайып келгенде, ... ... ... қабылдап, оның мағыналық ... мен ... яғни ... ... дереу естеріне түсетін дәрежеде
балаалрдың өз сөздеріне айналуын ... еу; ... ... ... ... үйренген сөздерінің мағынасын терең түсініп және ... ... ... өз беттерімен оны ... ... ... ... ... өзі ... білім сапасының жоғары болуына
жағдай жасайды.
Төменде оқушылардың көбінесе қате ... сөз ... ... ... ... тек үлгі ретінде ғана беріледі).
Оқушылар қолданады: ... ... ... ... ... ... бұрылдық. Біз ... ... ... орындауға әкемд өтіндім. Оны ... ... ... ... рөлі бар. ... бар, рөл ... ... есеп беру. Жұмыс ... есеп ... үшін ... ... Оған ... ... жан ... Отан үшін жан ... ... айт. Өз ... ... айт.
Үйді жинау. ... ішін ... ... ... ... ... кию. ... кию.
Оқуды мұқтаждану. ... ... ... ... ... ... ... мұғалім өзі
олардың жібергенқателерін жинақтап, топтастырып, оларды болдырмау ... ... ... жоғарыда көріп отырғанымыздай, сөз тіркесі
айтарлықтай рөл атқарады. Алайда тіл ... ... кең ... ... шектеліп қалудың жөні жоқ. Яғни, сөз тіркесімен жұмыс тіл дамыту
жаттығуларының анағұрлым биік ...... ... ... ... ... жүргізілетін жұмыстар:
1. Ең қарапайым, алғашқы, сонымен бірге ең ... түрі – ... оқу, ... ... мәнерлілікті келтіру, мағынасын
анықтау, кейбір жағдайларда есте ... ... алу. ... талдау міндетті емес. ... ... ... ... ... мәнерлеп оқудың тіл дамыту үшін маңызы ... ... ... де осын ... ... ... әдістемесі – қазақ іл әдістемесінің өз алдына бөлек
бір саласы, сондықтан бұл жерде оны тіпті қысқартып та айтуға ... ... ... ... ... ... да, ... тілін оқыту методикасы» атты
кітабымызда (53, 54, 55-бетер) біраз ... ... ... ескерте
кететін жай – дауыс ырғаны қою жұмысы, біріншіден, сөйлемнің мағынасын,
мазмұнын жақсы түсінуг, ... ... ... ... есте ... ... ... құрылымын түсіндіруге, оның ... ... ... ал ... өзі, ... кегенде, сауатты жазуға,
тыныс белгілерін дұрыс қоюға пайдасын тигізеді. ... анық ... ... жан
беретін әсерлі дауыс ырғағы оқушыда тілдік сезі қалыптастырады.
Дауыс ырғағымен жұмыс жасау барысында төмендені ... ... ... ... ... ... дауыс ырғағымен бөліп айту,
аяқтауды білдіретін дауыс ырғағына үйрену;
сұраулы, лепті сөйлемдердің ... ... ... ... ... ... ... сөзді, автор сөзін, қаратпа, қыстырма сөздерді, ... ... ... ... ... ырғағымен жұмыс ешбір терминдерсіз, ережелерсіз тәжірибе арқылы
ғана жүргізіледі.
Сөйлеммен жүргізілетін жұмыстың тиімді болуы үін ... ... ... ... өзінің сөзін сезіне білуге, сөйлемді баяу
немесе шапшаң, қатты немесе жай айтып үйренуге тиіс. ... ... ... артық кідіріс жасамау үшін, дұрыс тыныс алуға жаттықтырған жөн.
2. Алғашқы кезде сөйлем құрап үйрену мұғалімнің ... ... ... яғни ... ... сөйлем құрауға негіз болады. ... ... ... ... ... ... Оқушы сұрақтың орнына сөз тауып
қояды. (Балаалр өзеннен не аулады? – Балалар өзеннен ... ... ... ... кезде қолданылады да, біртіндеп күрделендіріледі.
(Өзенде не істеді? Балаалр өзеннен балық аулады).
Кейінірек сөйлем құрауға көмектесетіндей ғана ... ... ... неге ... ... Қоян жөнінде сен не білесің?»
Осылайша, сөйлемді дайын үлгі арқылы құраудың шығармашылық түрде еркін
құрауға көшеді.
3. Сөйлем құрау ... ... үлгі ... ... ... ... өздері біледі. Мысалы, ... ... ... мен ... жылы жақтан ұшып келді. Тапсырма: осы бойынша
сөйлем құраңдар. Оқушылар: «Балалар мен қыздар көгалда ... ... ... ... сөйлем құрау тәсілі алуан түрлі. Оның бірқатары
кейінірек айтылады. Мысалы, берілген ... ... ... ... ... а) барлық сөздер қажетті тұлғада берілген: тулайды, теңізде,
толқын; ә) ... ... ... ... кейбіреуі түбір күйінде
берілген: қозы, ... ... ... б) ... бәрі ... ... өте, ол, оқы, ... Тыныс белгісі қойылмаған, бас әрпі жоқ мәтінді түзету.
6. Берілген жай сөйлемді сұрақтар арқылы жайылмаға айналдыру. Мысалы:
Қойлар жайылды. – ... ... ... қойлар тау баурайына жайылды.
Кейде керісінше, жайылма сөйлемді жалаң сөйлемге айналдыру жаттығуы
беріледі.
7. Екі немесе үш жай ... бір ... ... бірыңғай мүшелі жай
сөйлемге айналдыру. Мысалы: Ақ бидай мен қара ... ... ... Сұлы ... да диналып алынды. – Ақ бидай, қара бидай, сұлы, арпа жиналып бітті.
8. Берілген бірнеше сөйлемнен құрмалас ... ... ... ... ... ... апасы үйде жалғыз қалды, інісі шөп шабуға шықты,
оған таудың ауасы ұнайды. Өйткені ол тауда болып ... ... ... ... ... ... ... құрау:
Бастауыш баяндауыш ... ... ... ... ... ... мүше
мүше
тұрлаусыз мүше
10. Сөйлемдердің мазмұнын, стилін, сөз қолданысын редакциялау.
Осы көрсетілген жаттығулардың бәрі шығармашылық жұмысқа ... ... ... ... да орындалады.
11. Шығармашылық жұмыс еркін құрастырылатын болғандықтан, алуан ... ... ... ... (2-3 ... бір ... сөз арқылы; заттық
картинка арқылы; сюжеттік картинка, шағын тақырып ... т.б. ... ... ... ... орындалады, яғни байланысты
мәтіндер құрастыруға дайындық ретінде жүргізіледі.
Мұндай жаттығулар оқушылар тілін ... ең ... ... ... ... Біраұқ дайын үлгімен және дайын үлгісіз сөйлем құрау
жаттығуларына ... ... ... ... ... ... емес. Өйткені
соңғыда балалар дәл нұсқау алады, оның нәтижесін де салыстырып ... Ал ... ... тым ... ... ерсілеу сөйлемдер де
кездеседі. Сондықтан бұл жұмысты мұғалім балалардың бар мүмкіндігін сарқа
пайдаланатындай дәрежеде мұқият ұйымдастыруы ... ... ... ... ... мұғалім ең
алғашқы қарапайым мысалдармен қанағаттанбауы тиіс. Ол ұзақ ... шын ... ... ... ... ... іске ... жұмыстың нәтижесін шығарып, кейбір жақсы сөйлемдерді жазып қою
сияқты шығармашылық жарыс ұйымдастырудың көмегі зор.
Шығармашылық түрде сөйлем ... оқу ...... ... ... айтуға байланысты, грамматика сабақтарында – түрлі
жаттығуларға ... ... ... барысында, үйренген сөздерін
қолдану белсенділігін арттыру жұмыстарының барысында үздіксіз, жүйелі
жүргізіліп ... ... ... ... ... ... ... болады.
Кесте 1. Анықтау экспериментінің көрсеткіші (% есебімен)
|№ ... топ ... топ |
| |ік ... | | |
| | ... саны ... |
| | ... саны ... |
| | ... ... ... ... |
| | ... ... ... |кейін |
|1 ... |25 |41 |17,1 |21,5 |
|2 ... |35 |45 |25,5 |32,5 |
|3 ... |40 |14 |54 |46 ... ... ... ... тәжірибеге дейінгі 1-кестеде
берілген ... ... ... ... ... тәжірибе сабақтары барысында оқушылардың тілін дамытудың
сапасын анықтауға мүмкіндік берді.
Оқушылардың тілін дамытудың жалпы көрсеткіші тәжірибеге дейін 25 % ... ... 41 % ... ... ... нәтижесін төмендегідей 4-
суреттен көреміз.
- экспериментке дейін
- эксперименттен кейін
- экспериментке дейін
- эксперименттен кейін
Сурет 4 – ... және ... ... ... ... тілін дамыту эксперименттік топтарда жоғары деңгей 41 пайыз,
орта деңгей 45 пайыз, ал төменгі деңгей 14 ... ... ... ... топтарында жоғары деңгей – 21,5, орта деңгей – 32,5 ... ... – 46 ... ... ... эксперимент жұмысы барысында қол жеткен нәтижелер
мынандай қорытынды мен ... ... ... ... оқушылардың тілін дамытудың өлшемдері көрсеткіштері және үш ... ... ... ... ... ... оқушылардың тиімді
жолдарын саралауға мүмкіндік берді;
Осы айтылғандарды саралу нәтижесінде оқушыларадың тілін дамыту жөнінде
мынадай ұсыныстар туындады:
1. Бастауыш ... (Ана тіл, ... тіл, ... ... арнайы оқу-әдістемелік құралдармен қамтамасыз ету;
2. Оқушыға меңгерген білік-дағдыларды күнделікті өмірде пайдалануын
қадағалап, бағыт беріп отыру.
Сонымен, жоғарыда баяндалған және ... ... ... ... тәжірибе жұмыстарымыздың педагог халық-
әдістемелік мазмұны, ... ... ... мәселелерді
айқындалуға мүмкіндік бергенін толық дәлелдеді.
Қорытынды
1. Өмірдің бүгінгі таңдағы талабы қазақ ... жас ... ... ... ... етіп ... ... Өйткені, таяу жылдарда
қазақ тілінің қоғамдық қарым-қатынастарының ... ... ... ... ... ... тұрмыстық қызмет көрсету
мекемелерінде, кеңсе ісінде т.б. жерлердің барлығында да қолданылу ... ... ... ету ... ... ... өзі қазақ тілінің қарым-
қатынас құралы ретіндегі сонымен қатар, танымдық құрал ретіндегі ролін де
күшейте ... ... ... ... жас ұрпаққа білім беру, оларды
қажетті дағды мен іскерлікке төселдіру, өз ... ... ... алуға баулу , бұл мәселелерде балалардың жеке ерекшліктері мен жалпы
даму деңгейін ескеру мектептегі ... ... ... ... ... ... айналуда. Бұл міндетті әсересе, бастауыш
сыныптарда ... ... ... ... ... ... күн ... мәселе етіп қойып отыр.
Зерттеуіміздің мақсат міндеттеріне ғылыми болжамына, негіздей отырып,
жүргізілген зерттеу жұмыстарының арасында жинақталған ... ... ... ... жасаймыз.
2. Тіл дамыту жұмысын оқушылардың психикалық танымдық қызметін
(түйсіну, ес , ... ... ... ... ... ... деңгейде жүргізу жағы қарасылады. Мұнда
әсересе, ... ... ... ажырата қабылдауға үйрету, олардың
эмоциялық есінің басымдылығы ескеріліп, саналы ұғындыруға көңіл бөлу, ойлау
операцияларының және қиялдың қайта жаса мен ... ... ... баса назар аударылды.
3. Тіл дамыту жұмыстары бастауыш мектеп ... ... ... ... ... ... яғни ... балалар толық меңгеріп, орындай алатындай болу
жағы қатты ескерілді. Байқау барысында бұл талаптарға тіл дамыту жұмысының
мына ... ... ... ... нақытады.: а) мәтін арқылы әңгімелеу,
ә) сурет бойынша әңгімелеу
б) балалардың өз ... ... ... жұмбақ, жаңылтпаштармен ертегі мысалдармен жұмыс
ұйымдастыру.
Осылайша сөйлемдер және мәтін құрастыру, ... ... ... ... сөздік жүргізіледі, бейнелік құралдар мен сөз
тіркестері анықталады.
4. Тіл дамыту жұмыстарын жүргізгенде мына мақсат көзделеді: а) ... ... ... ә) нәрсені салыстыра талдап, жинақтап соның
негізінде өз беттермен қорытынды шығара ... ... ... Пікірлерін бір-
бірімен байланыстырып, себеп-салдарлықты, тәуелділікті ажыратып, сақтай
білуіне үйрету. ) ... ... ... пайдаланып, ана тіл
нормасына сай өз ... өз ... ... ойын ... ... ... ... дағдыларға төселдіру, қажетті іскерлікке баулу, ана тілді ... ... ... тамаша , көркем де нәзік сөз байлығын қолдана білушіге ... ... ... ... в) оқушылардың іскерлік қабілетін
арттырумен қатар,оларды өз елінің салт-санасын, дәстүрі мен ... ... ... шын берілген азамат болуға. Бір-біріне достық,
бауырластық сезімге саналы да еблеснеді еңбек ете ... ... ... ... дамыту жұмыстары мұғалімінің түсіндіруі, байқауы,
сына, іс-әрекет нәтижелерін қорыту әдістері арқылы және ... ... ... ... ... жинақтау, ... ... ... ойша қорытынды индукция, дедукция.
Аналогия сондай-ақ ассоциациалық әдістер де кеңінен қоллданылады.
6. Оқушыарға теориялық ... ... ... мен ... ... тіл дамыту жұмысының барлық ... ... ... ... ... басшылыққа алған жөн:
а үйртілуге тиіс жұмыс үрін оқушылраға жеңіл деп саналы меңгеруге көмегі
тиетін тәсілдердің е ... ... ... ... ... мен ... арттыра оотырып, матеиалды қабылдауын
қамтасыз ... ... ... ... сүйене отырып, материалдың ұмытылмауына
жағдай жасау;
в) ... ... ... ... ... ... ... жаңа материалды меңгерту;
г) индукция, дедук ция тәселдері арқылы қорытынды ... ... ... ... ... ... шығармашылық түрлерінің жұмысын күшйтеу үшін
балаларға өз жанрларынан да үлкен ... өлең ... база ... ... ... қайт ... ... түрлерінің жұмысын, күшейту ... өз ... ... өлең ... баса ... аударту;
е) мұғаімнің жетеші сұрағының негізінде материадың ... ... ... ойлау қабілетін , ерік күшін арттырып, мүмкіндігінше өз
беттерімен жұмыс істеуге үйрету. Оқушылардың шамасы ... ... ... ... ... тіл ... жұмыстарының тақырыптары оқушының күннен-күн
көріп, ... ... ... ... ... ... заттары мен
құбылыстарына, яғни ... ... мен ... ... ... сурет, кино, қуыршақ театрының спектакльдері т.б.
сонлай-ақ өздерінң іс-әрекетіне ... оқу, ... ... ... ... ... ... жазған жұмыстарында болсын ойды дәл,
анық ,жүйелі логикалық байланыста білдірулерін ебейнелеп, ... ... ... ... ... сөз ... нақышытай түсу іскерліктеріне
баса назар аударылды.
9. Тіл дамыту әдістемесінде сөйлеудің ... ... ... ... ... ... орфоэпиялық дағдының дамып, беки
түсуімен қабысып, жатуға тиіс ... ... ... Ол үшін ... ... ... байланыстыра жүргізу іскерлігін меңгере алаындай ... ... ... ... тіл ... ... оқулықтарда берілген теориялық
білімдерді шәкірттердің саналы ... ... ... ... біге
мыналарған дағдыланлыдарады: а) «шығарма түрінің ғылымы»(мәнерлік күші мен
тілінің ғылымын (тіл қисыны, сөз ьалғау, тіл тазалығы, тіл ... ... ... алу және ... ... сөздік бейнесін жасау
үшін, «алдын ала жомсықтау (А.Байтұрсынов, тақырыпты саналы ... ... ... кері ә) мәтіндегі ойдың шегін ажырата білу б) бөліктерге ат ... ... ... ... ... г) тіл ... қолдана білу; д)
пікірлерін өңдеп, түзете алу
11. Жас балалардың тілін ... ... қою ... ... ... ... Бастауыш сыныптарға арналған түрлі ... ... ... ... ... мен жаңылтпаштар, шешендер мен билер сөздерің, ... ... мен ... шығарылып, әрбір сыныпқа кешенді құралдан
жасағаны жөн.
12. Бастауыш сыныптарда ертеректегідей Тіл ширату«, «Тіл ... ... ... ... ... сай тиісті оқулықтар жасалғаны дұрыс
дер ек. Ауызша, жазбаша ... ... бар. ... ... мен ... үшін тақырыптар тізімі де керек-ақ. ... ... ... ... мектепте қазақ тілін оқыту әдстемесі»
оқулығымен қатар, оның ... ... ... ... ... ... жан-жақты танысатындай жағдай туғызылса
дейміз.
13. 3-сынып оқушыларының тілін ... ... мен оқу ... шектедлмейді. Бұл – барлық пәндердің оқыту барлығында ... ... ... өн ... ... ... отыратын
жұмыс. Сондықтан, мұндай күллі мәселенің ... ... бір ... ... жан-жақты талдап шығу мүмкін де емес. ... бұл ... ... ... кезек күттірмейтін міндеттер тұр.
Олардың ішіндегі ең бастысы - әрбір сыныптағы тіл дамытуды ... ... ... ... ... ... ... объектісін айналдыру.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. Уалиханов Ш. Таңдамалы шығармалары. – Алматы: Жазушы, 1985. – 560 ... ... ... ... ... ... педагогикалық мұралары (құраст. С.Қалиев)
Алматы; Ана тіл. Рауан, 1991 – 200 ... ... ... тағылымы Орынбор, 1912
5. Байтұрсынов А.Оқу құралы Орынбор, 1912
6. Байтұрсынов А.Әліпби ... ... ... С. ... ана ... ... ... оның маңызы»
8. Сытдықова Ә. «Оқу-жазуға үйреуде психология не айтады?»
9. Сарыбаев Ш. 3-кластың ... тілі ... ... ... ... 1956 – 124 ... Сарыбаев Ш. Қазақ тілі методикасының кейбір мәселелері Алматы, ҚАЗМОМБ
1956, 124 ... ... ... ... ... ... (ред. басқарған проф.
Қ.Жұбанов)
12. Жиенбаев С.»Бастауыш мектепте кітап оқыту методикасы» А, 1946
13. Бегалиев Ғ.»Бастауыш мектепте қазақ тілі ... ... ... ... ... ... – М., Начальная школа 1993, 279 с.
15. Ушинский К.Д.Таңдамалы шығармалары – Алматы: Жазушы, 1949 – Ү том ... ... ... ... ... тлі – ... Ана тілі, 1991. – 38 б.
17. Шонаұлы Т. Тіл дамыту, Оқулық – Алматы, 1932
18. Қазақстан Республикасының «Тіл туралы ... - ... ... 2001 ... ... ... ... Об образований Қазақстан Республикасының Заңы – ... – 96 ... ... ... ...... 1994 – 285 б.
21. Люблинская А.А. Мұғалімге бастауыш мектеп оқушыларының психологиясы
жөнінде – Алматы: Мектеп, 1981 – 237 ... ... ... ... жұмыстарыбойынша әдістемелік нұсқаулар –
Алматы: ... ... ... С. ... ... ... ... ұстарту – Алматы:
Рауан, 1997
-----------------------
Мотивациялық
Құрылымдық компоненттер
Мазмұндық
Іс-әрекеттік
Берілген тақырып, сурет бойынша бақылау, топсаяхат т.б. арқылы әңгіме
құрастыру
Қорғаушы
Орындаушы
Когнитивті
Оқушылардың тілін дамытудың жолдары
Өлшемдері мен көрсеткіштері
Қызметтері, функциялары
Ауыз ... ... ... ... ... ... сөз, ... мысалдар
Сөйлемнен, сөз тіркесімен шығармашылық жаттығулар
Байланыстырып сөйлей білу, оқығанды ауызша, жазбаша ... ... ... ... ... сөз ... сөйлемдермен жұмыс
жүргізу
Оқушылардың сөздік қорын дамыту, синоним, омоним, антоним, көп мағыналы
сөздермен жұмыс. Үйренген сөздерін қолдану ... ...

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 48 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Тарихи аңыздарды оқыту арқылы оқушылардың сөйлеу тілін дамыту65 бет
Балалар әдебиеті арқылы бастауыш сынып оқушыларының тілін дамыту42 бет
Бастауыш сынып оқушыларының қазақ тілінен құзыреттілікке бағытталған тапсырмалар арқылы шығармашылық қабілеттерін дамыту жолдары26 бет
Бастауыш сыныпта ана тілі пәнін оқыту барысында оқушылардың оқу-танымдық қызығушылығын дамыту43 бет
Дидактикалық материалдар арқылы бастауыш сынып оқушыларының тілін дамыту.26 бет
Қазақ тілі сабақтарында бастауыш сынып оқушыларының ауызша тілін дамыту әдістемесі64 бет
«Информатика сабағында оқушылардың шығармашылық белсенділігін дамыту »57 бет
«Өзін-өзі тану» курсын оқыту барысында оқушылардың рухани-адамгершілік құндылықтарын қалыптастырудың ғылыми-педагогикалық негіздері110 бет
Бастауыш мектеп оқушыларының оқу-танымдық қызығушылығын зерттеу тәсілдері55 бет
Бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу дағдысын қалыптастыру әдiстемесi (1-2 сынып)119 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь