Септіктің аналитикалық формасын жасайтын тілдік бірліктер

Кіріспе: ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3.5

І тарау. Аналитикалық септіктің жалпы сипаттамасы
1.1 Аналитикалық септіктің зерттелу тарихы ... 6.20
1.2 Аналитикалық септік мағыналары ... ... ... ... 20.30

ІІ тарау. Септіктің аналитикалық формасын жасайтын тілдік бірліктер ... ... .30.35
2.1 Септеулiк шылаулар ... ... ... ... ... ... ... ... 35.43
2.2 Көмекші есімдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..43.49

Қорытынды: ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...50.51
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... 52.54
        
        ҚАЗАҚСТАН  РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ  БIЛIМ  ЖӘНЕ  ҒЫЛЫМ  МИНИСТРЛIГI  АБАЙ   АТЫНДАҒЫ
ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ ... ... ... ... ТІЛ ... ЖӘНЕ ҚАЗАҚ ТIЛI ТАРИХЫ КАФЕДРАСЫ
Қорғауға жiберiлдi ___________
№ хаттама
« » ___________ 2006 ... ... ... ... ... және ... Байтұрсынов
АЛМАТЫ 2006
Ж о с п а р
Кіріспе:
.................................................................3-5
І ... ... ... ... сипаттамасы
1.1 Аналитикалық септіктің зерттелу ... ... ... ... мағыналары................20-30
ІІ тарау. Септіктің аналитикалық формасын жасайтын ... ... ... ... есімдер ......................................43-49
Қорытынды:...................................................50-51
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі....................52-54
К і р і с п е
Дипломдық жұмыс ... ... ... ... типологиялық жағынан жалғамалы ... ... ... төрт ... да, етістіктің лексика – грамматикалық түрлері ... ... ... ... ... ... тілі ... тіл емес. Қазақ тіліндегі грамматикалық ... ... ... ... ... арқылы да беріледі.
Жұмыстағы негізгі зерттеу осы тілдегі ... ... ... ... ... бар екені дәлелденген. Ол
әсіресе етістік сөз ... көп, ... ...... көп сөз табы.
Профессор Н.Оралбаева «Қазіргі ... ... ... ... ... еңбегінде бұл мәселе туралы толық қамтып
дәлелдеді.
Ал, сын есім ... ... ... ... ... ... ... арқылы жасалса да, оның
грамматикалық аналитизм ретінде зерттеу әлі ... ... ... ... ... ... ... формасы туралы да осы
пікірді айтуға болады.
Біздің ... бар ... ... татар,
өзбек тіліндегі аналитикалық ... ... ... ... ... аналитикалық септіктің 8 түрі анықталған.
Аналитикалық септікті жасаушы элементтер ретінде ... ... ... ... мен ... ... көрсетіледі. Тілімізде
осындай ... ... да, ... аналитикалық формасы туралы
зерттеу морфологияда ... ... осы ... ... ... оның ... қатысы туралы сөз болады.
Жұмыстың өзектілігі
Грамматикалық аналитизм осы ... ... ... ... негіз болды. Аналитикалық форманың типологиялық
жағынан әр ... ... ... ... көлемді зерттеулер,
мақалалар жоқ деп айта алмаймыз. ... ... ... ... табына қатысты жүйелі түрде зерттеліп, бір жолға қойылды деп ... ... зат ... ... ... ... ... тіл
білімінде зерттеу еңбегі мүлде жоқ деп айтуға болады.
Көмекшілердің ... ... ... ... ... қасиеттері де, олардың грамматикалық мағынасы туралы да
3
пікірлер әр қилы. Бұл айтылғандардан шығатын қорытынды ... ... ... ... ... өз ... мазмұны мен қызметіне
сай әр категория құрамында қарастырылу ... ... ... ... ... тән, ... мен ... зат ... ... ... тән т.с.с.
Қазақ тілінің аналитика – синтетикалық тіл ... ... ... ... ... ... ... аналитикалық септіктің
қазақ тілінде бар екенін және оның қызметі, ... мен ... ... ... тілі морфологиясы үшін маңызды. Себебі,
жалғамалы тілдер ... ... ... ... ... орын ... деген мәселе ... ... ... ... ... аналитикалық түрі жеке обьект ретінде
зерттелетіндей ... ... Олай ... әр ... ... мен
жинақтарда септік пен септеуліктердің, көмекші ... ... ... ... ... категориясына қатысы да
айтылып жүр. Олай болса осы зерттеу еңбектерін жүйелік бір жолға қою ... ... үшін ... ... мен ... ... ... – қазақ тіліндегі аналитикалық
септіктің бар ... ... ... септік жасайтын ... ... ... ... ... ... оның ... жүйелеу. Қазақ тіл білімінде барлық мысалдар арқылы аталған
мақсаттарды жүзеге ... ... ... үшін ... міндеттер атқару көзделді:
- Аналитикалық септік туралы тілдердегі зерттеулерге шолу жасау;
- Септеуліктер мен көмекші есімдердің ортақ белгілерін анықтау;
- Осы екі ... ... ... ... ... ... ашу;
- Аналитикалық септіктің септікке тән грамматикалық мағынасын бере
алу мүмкіндігін көрсету...
- Қазақ ... ... тән ... жүйесіне қатысын анықтау;
- Аналитикалық септіктің грамматикалық мағыналарына саралау.
Жұмыстың ғылыми жаңалығы
Септіктің аналитикалық түрінің лалғаш рет ... ... ... ... мен ... есімдердің аффикстерге синоним
қызмет ету қабілетінің дәлелденуі. ... ... ... ... ... тән ... мағынасын беруі және оған
қатынасатын элементтердің табиғаты туралы сөз ... ... ... ... ... ... ... Аналитикалық септік жасалу жолдары ( таза ... ... ... ... ... ( әрі ... ... есім сөз болуы)
3. Аналитикалық септіктің синтаксистік қызметі;
4. Септік ... ... ... ... ... Аналитикалық септіктің жай септік бере ... ... бере алу ... ... ... ... екі ... ... ... ... ... ... ... тізімі
берілген.
5
І тарау
Аналитикалық септіктің жалпы сипаттамасы
1. Аналитикалық септіктің зерттелу тарихы
Аналитикалық септік туралы кеңес ғалымдары да, шетел ... ... ... ... «Англиские предлоги пространственного
значения и их соответствия в ... ... ... ... ... жұмысында былай деп жазады:
«Падеж традиционном понимании представляет собой словоизменитель-ную
категорию; наличие в ... ... ... ... ... Однако ряд языковедов, ... ... ... ... ... ... Б.А.Ильин считают возможным
говорит о так ... ... ... В этом ... падежными
формами могут считаться сочетания существительные с ... или даже ... в ... ... позиции
» /1,26/. Бұл зерттеуден ХХ ғасырдың ... ... ... ... (1932); ... (1959); ... (1966) ... септік ұғымын танығанын көреміз.
Латын, ағылшын ... ... ... ... бұл ... көне ... ... қанша категориялық
формалы септік болса, аналитикалық септік те сонша болады деп ... ... ... ... ... ... тіл білімінде
ХХ ғасырдың басынан анықталып, зерттеле бастағанын ... ... ... ... француз тілдерінде ерте зерттелген.Себебі бұл
тілдердегі негізгі септік ... ... ... ... ... ... The young woman was walking from her own ... әйел өз селосынан шығып келеді /1,15/
From – нан шығыс септігінің орнына қолданылынған.
Ал ... Б.А. « ... ... ... ... ... ... предназначенность описания ... ... ... ... ... ... формасының
предлогтар арқылы жасалуын айта ... бұл ... ... тіл
біліміндегі ерекшелігін көрсетеді:
1.Синтаксистік қызметі жағынан да, мағынасы жағынан да ... ... ... ... тіл дамуында септеуліктер синтетикалық ... ... Ал ... тілде негізгі септік қызметін
атқарады.
3. Септеуліктер ... ... ... ... ... синтетикалық түрінің мағынасын береді /2,31/.
Бұл жерде ... ... ... септік орнына
жұмсалғанда, ... ... ... ... ... айтқысы келген. Демек, ғалым аналитикалық септік тілде бар
екенін, әр ... де болу ... ... айтқысы келген.Шынында да,
септіктің аналитикалық формасы бір тілде ... ... ... ... кей ... ... бір сөз табының қосалқы қызметі ретінде де
көріну мүмкін. ... ... ... бері - әрі ... әрі
аналитикалық септік жасаушы форма.
Аналитикалық септік ... ... ... ... бірі –
Джон Лайонз. Ол:
«В одном и том же ... эти ... и ... ... ... ... посредством падежных окончании, а частично ... чаще ... ... ... Это ... ... рассматривать категорию падежа исключительно с ... ... » /3,318/, - деп ... тек ... ... емес,
послелогтар, шылаулармен қатыста аналитикалық түрде де ... ... да ... ... icin – Ахмет үшін деген мысал келтіреді.
Бұндай пікірді ... о ... ... ... да айтады: «Мне ... что ... ... могла бы предстать в несколько лучшем свете если бы как ... в ... ана- ... ... приписывания послелогом в
японском языке » ... ... ... да ... септіктің тек морфологиялық тұрғыда
көрінетін септік жалғауымен тоқтап ... ... ... ... де ... ... ... ұсынады.
« Ал, егер – дейді ғалым – кей ... ... ... оны әрі ... – сөз ... әрі ... деп ... ... ... « ... ... языков»
деген кітабында аналитикалық ... ... ... ... ... жоқ ... бұндай қызметті предлогтар
атқаратынын айтады.
«Следует иметь в ввиду что аналитическии строй больше распространяется
на имя, ... ... как уже было ... в ... или ... нет, или почти нет падежей» /5,21/.
Ал,аглютинативті тілдегі септік туралы П.С.Кузнецов: «В большой
части аглютинативных языков падежи ... ... ... же ... ... ... отношения между словами
употребляются не предлоги, а послелоги. Слова стоящие ... ... слов в ... они ... эти послелоги
сочетаются обычно не косвенным падежом ... как наши ... а ... ... ... ... ... » дей келе мынадай
мысал келтіреді:
Коми ... tүй ... «по ... /5,22/.
Аналитикалық септік туралы келелі ... ... ... ... ... бар ... дәлелдеуге
тырысқан ғалым В.М.Жирмунский. «Аналитические конструкции в ... ... ... жинақта ғалым:
1) Септеуліктердің қызметі жағынан да, ... ... ... ... ... дамуында ... ... ... жартылай немесе толық алмастыра алатындығы.
3) Септеуліктердің бастапқы ... ... ... абстрактілі
синтаксистік қатынасты ... ... ... тәрізді өзгереді – деп сипаттайды /6,53/.
Бұған қоса, дәл сол мақаласында орыс тіліндегі в ...... ... – на ... ... ... ... конструкциясы деп санайды. ... ... ... қызметіне жұмсалатын « іші » көмекші ... ... ... ... ... нәтижесінде, стол ішінде
тіркестерінің ... ... ие бола ... ... бұл зерттеуде септеуліктер мен көмекші ... ... ... ... ... ... түсіндіреді. « Неліктен ... пен ... ... ... ... ... жауап беруге тырысады.
Осы жинақта ... ... ... ... та ... Ол: «О ... и ... форм» деген мақаласында тілде зат ... ... ... бар ... ... тиісті
септік формалары қандай грамматикалық ... ... ... те ... форма ретінде осындай
қатынасты ... ... ... ... ... ... тиіс ... /7,177/.
1963 жылы шыққан «Аналитические конструкции в языках различных
типов» деген ... да ... ... ... ... ... пікірлер келтірілген.
О.П.Суник « О понятиях «аналитическая конструкция» и «аналитический
строй ... » ... ... ... ... ... мынадай пікір
айтады: ... ... и ... ... (сложные слова, устойчивые словосочетания ) и сочетания
грамматилизованные
8
(аналитические формы слова) » / 8,5/. ... ... ... ... да, ... да обьектісі бола алады. ... ... ... ... ... форма жасау
қабілеті. Осы ... ... ... синтаксистік сөйлем
байланыстыра алушылық, қабілетінің бар екенін алға тартады /9,6/.
Аналитикалық септік ... осы ... ... ... ... Ол: «Два ... ... аналитических
конструкции в венгерском ... ... ... В ... языках, как и ... ... ... ... ... ... с ... одной сфере языка (например, в выражений
падежный отношении у существительных » ... ... ... тіліндегі аналитикалық септіктің бар ... ... « О ... процессах трансформации
анали-ических образований в ... ... ... ... ... ... кавказ тілі ... ... ... Біз бұл ... жұмысымыздың келесі бөлімінде сөз
етеміз /11,20/.
Осы ... ...... ... ... ... пікір айтқан ... бұл ... ... 3 ... ... ... с ... ... от ... ( аяваң вогыргын ... ... ... ... - ... Сочетание имен с наречиями в ... ... ( ... ... отцом»: ветлыгык – у отца, гыргоча - вверху).
3. Словосочетание с ... ... ... ( қынвэр эвыр
«постепенно», қынвэр – наконец, эвыр - если).
Ғалымның саралаған ... ... түрі ... ... алып отырған аналитикалық септікке мысал бола алады. /12, 27/.
Ал А.С.Чикобава ... «О ... ... ... ... в синтетическом» деген
мақаласында кавказ, ... ... ... ... ... ... негізгі септіктер мен шылау (послелог) ... ... ... ... деп ... /11,20/. ... кавказ
тіліндегі септік жасалуында септеуліктер арқылы септіктің жасалуы бар ... ... ... ... ... айтылып отырған екі ... ( ... в ... ... типов» Ленинград 1963 ... ... в ... ... типов» Наука 1965 жыл) әр
тілдердегі аналитикалық септік туралы біршама сөз болды.Көмекші есімдер
9
мен шылаулардың септік ... ... ... ... аз ... Аналитикалық септік және оны жасайтын ... ... ... ... ... ... ... Жалпы
бұл пікір аясындағы ойларды былай топтауға болады:
1) ... ... ... ... одан соң ... ... болған;
2) Көмекшілердің қосқызметтілігі;
3) Көмекшілердің септік жалғаудың грамматикалық мағынасын бере алу
қабілеті;
Жалпы ... ... ... ... тілдеріндегі септік категориясын ... ... ... ... де оның әлдеқайда қиын, әлі де көп ... ... алға ... ... туралы зерттеушілердің ... ... ... ... ... ... және т.б. айтуға болады.
Түркі тілін зерттеген бұл ғалымдар септіктің ... ... ... ... ... ... ... ол ... ... ... төл ... ... өз ... таныған жоқ. Жалпы септік категорисының пайда
болуы туралы алғашқы ... ... ... ... ... ... ... былай деп жазады:
« Буквы или слоги ... ... в ... ... ... как-то, -нин, - дан, - да и ... ... ... » ... ғалымның ойынша, ... ... ... ... ... Олай болса, тіл ... ... ... ... септіктің емес, ... ... ... ... ... ... шығады.
Н. К. Дмитриев грамматиканың даму жолының 4түрлі сатысын көрсетеді:
1) дербес сөз
2) ... ... ... ... ... дербес сөз ... ... ... ... айналған да, көмекші сөз, шылау, ... ... ... кей ... ... ... соған қарамастан, тілде сол шылау
да, жалғау да грамматикалық мағыналары ... ... ... ... бірі ... ... тіркессе /аналитикалық/, бірі
жалғанады / синтетикалық/.
Түркітануда септік санының әр түрлі ... ... Көп ... ... ... ... Себебі, оның орнында ...... ... ... ... ... ... ол септік
құрамында қарастырылды.
А.М.Щербак ... ... ... 9-ға ... ... падеж
3.Винительный падеж
4.Дательный падеж
5.Местный падеж
6.Исходный падеж
7.Творительный падеж
8.Сравнительно - огрничительный падеж
9.Уподобительный падеж /15,16 – 25/
Аналитикалық ... деп ... да, ... ... ... үшін ... ... көрсетеді.
Мысалы: Местный падеж – жатыс септік ... ... ... ... ... ... берсе, Исходный падеж – жатыс
септікке үстінен, алдынан т.б. ... ... ... ... - ... ... ... падеж
бөлімінде ғалым -ше, -ше, -дай, - дей сын есім ... ... ... әр тіл ... ... шылаулардың кей түрін
септіктердің қатарына ... ... ... ... ... ... өзінің тағы бір еңбңгінде септіктің 9 түрінен ... ... ... ... ... ... ... түрлерін атап өткен:
« Предель ный –ғача, - гаса ( татар, башқұрт)
Причинно – ... -шан ...... -чен, -үчен (чуваш)
-чәнен (қырғыз)
Совместный -лын, - дын
Винительный – непределенный (частным ... -до, -та (як ... ... - сар ... ... » /16,29-61/
Чуваш тіліндегі «чан», ... ... ... ... үшін
шылауы. Ғалым, олай болса, шылаулардың септікпен теңдес жұмсалатынын
дұрыс таныған. ... ... сол ... өзінде себептік септік деп
аталғанын білеміз. Демек, А. ... ... ... ... ... ... ішінде аналитикалық септікті жеке ... ... да ... Ф. А. ... ... ... деп есім сөз бен көмекші
сөздер тіркесін көрсетеді.
Ондай аналитикалық септіктің 8 түрін көрсетеді:
1.Социатив ...... ...... септігі тіркесу
арқылы жасалады. Ол қазақ тіліндегі бергі септігінің баламасы.
2.Дестинатив ... - ... өчен – үшін ... ... да, септіктік мағына береді.
3.Уподобительный - сравнительный падеж.
Зат есімге ... ... ... ... ... бірі қатысуы арқылы. Мағынасы ... бір ... не ... білдіреді. ... ... ... ... ... ... ... шылаулардың
эквиваленті.
4.Изьяснительный падеж.
Бұл турасында, ... ... ... ... ... кім, не ... екендігін білдіреді.
5.Местный падеж.
Нольдік формадағы зат есімге буенча, бүйлап, өстенда, астында
көмекшілері тіркеседі.
Демек, ғалым ... ... де ... аналитикалық формасын
жасауға қабілеттілігін көрсетеді.
6.Исходный падеж.
Зат ... ... ... ... ... қимыл
бағытын білдіреді.
7.Направительный падеж.
Зат есімге өстенә, ... ... ... ... ... бағытталған затын білдіреді.
8.Причинный падеж.
Зат есімге арқасында, ... ... ... ... ... ... /17,28-30/.
Ғалым аналитикалық септік жасалуында ... ... ... мен ... ... нөлдік формадағы зат
есімге жалғайды. Ғалымның пікірінше, тек еш ... ... ... ... форматтарды тіркестіру арқылы аналитикалық септік
жасауға болады. ... ... ... ... ... ... ... тіліндегі аналитикалық септік жасалымы – ... зат ... ... ... ... ... ... тіркесін
қабылдайды. Сонымен қатар,кейде септелетін сөздің барыс, көмектес, шығыс
септікте ... ... ... Үйге ... ... бірге, үйден ары т.с.с.
Ф. А. Ганиевтің бір қателігі ол көмекші есімдерді нөлдік формадағы зат
есіммен ... ... оның ... ... ... ... ... формасы екенін танығысы келмейді. Ғалым өз еңбегінде
аналитикалық септікті таза ... ... ... Ал, тіл дамуында аналитикалық септік жасалымын 2 ... ... ... Ф. А. ... ... ... таза ... Сен үшін, ол арқылы, апам туралы.
2)Синтетика – аналитикалық.
Мысалы: Саған бола, далаға қарай, көптен бері ... ... ... ... » ... жинақта Г.И.Донидзе «шылаулар»
деген бөлімде оны екіге бөледі.
1.Послелог – слова. Бұл ... ... ... есімдер мен
септеулік шылауларды қарастырады.
2.Послелог – аффикс. Оның хаккас тіліндегі 2 түрі:
а) ... / ... ... ... -наңар, -неңер
б) га/че
Мысалы: Статьяда нымахтың композициясынаңар, сюжеттерінеңер,
образтарынаңар, тілінеңер илиде ... ... ... ... ... ... айтылған. Демек бұл
жерде -даңдар ... ... ... ... ... ... ... түрін ғалым шылаулар түрі мен ... ... ... деп ... ... ... аффикс – жалғаулар мен шылаулардың ... ... бар ... ... ... қызметі жөнінде ... ... ... ... ... сөз, ... ... қызмет атқаратыны туралы да ... ... ... ... көмекші есімдердің кейде ... ... есім ... ... деп ... ... ... көмекші есімдердің екі түрлі қызметін көрсетеді:
1) Өз ... ... зат ... ... абстрктылы қызмет, яғни сөйлемдегі әр түрлі қатынастар-ды
көрсетеді. Сонымен ... ... ... ... ... ... - ... жатыс, шығыс,
көмектестердің орнына қолданады дейді. /20,27/
Бұл ... ... ... ... зерттеген Дмитриев былай
деп жазады: «Если служебные имя ... ... то оно ... так ... ... падежах, противном же случае оно ... в ... и так ... ... ... ... Егер көмекші сөздер ... ... ... ... біз ғалымның көмекші есімдердің ең алдымен, зат ... ... ... ... толығымен келісеміз. Оны ... ... ... ... ... ... көмекші есімдер мен кей шылаулар (әрі,
бері, жақын т.с.с.) мысал бола ... Олар әрі ... әрі зат ... ... аналитикалық септік қызметін атқарады.
Біздің тіліміздегі қай-қай ғылымының салаларын алғаш ... ... ... ... ... шылаулардың
септік жалғауларының орнына ... ... ... ... ... ... жүреді һәм ... ... ... ... тұрмаса өз алдына ... ... Олар ... ... ... - деп жазады да, оларға үшін, ... ... ... деген мысал келтіреді. Сөйтіп, автор қазіргі
септеуліктерді – ... деп ... ... одан соң ... ... ... шылауларды жалғаулықтар деп алуында да мән бар.
Яғни, А.Байтұрсынов аталған конструкциялардың сөз бен ... ... ... ... ... Бұдан байқайтынымыз, грамматика
саласында алғаш ... ... де ... ... мағынасын бере ... ... ... ... ... формасы бола алу
табиғатын байқаған.
Әрине, ол кезде «септіктің аналитикалық формасы» ... ұғым ... ... ... ... соң тіл ... ... ат алды, сөйтіп
А.Байтұрсыновтың септік ... ... ... ... қолданыстан шықты. Десек те, осындай пікірді айта ... ... рет ... сөз табы деп таниды. Қазақ тіліне «шылау» терминін
енгізген де осы А.Байтұрсынов ... ... ... ... ...... мағынасын
зерттеген – Қасиет Кәкенұлы: «Көп уақытқа дейін шылаулар ... ... деп ... - ... ... ... жоқ, ... мағынасы болмайтын, қолданыста
ғана белгілі бір грамматикалық ... ... ... сөз ... тек ... жұрнақтар деп таныған ... бар. ... ... ... деді де осы ... ... ... М.Терентьев те қолданған.
« Тіл тағылымы » ... ... ... 5 ... Ілік, барыс, табыс, жатыс, шығыс.
Ал, «жалғаулықтар» - дейді ғалым – ілік, табыс, барыс, ... ... ... ... ... профессор Қ.Жұбанов «Шылаулар» атты мақаласында қазақ тіліндегі
сөздерді түп мүше және ... мүше деп ... ... мүше деп ... ол ... анықтама жасайды:
«Екінші түрлі сөз мүшелері (шылаулар) түбіршілеп өздігінен пайдаға аса
алмайды, ... ... ... қана ... ... ... ... Яғни
бұл шылаулардың жеке тұрғанда ешқандай лексикалық
14
мағынасы жоқ деген пікірге ... ... ... ... артықшылығы неде?
Қ.Жұбанов «Исследование по казахскому ... ... ... ... ... ... ... мен, да, ... гөрі ... ... қазіргі тіліміздегі шейін, арқылы аналитикалық ... ... ... ... аударсақ септік жұрнақ, ал септік
жұрнақ деген тіркес біздің тілімізге жат.
Қ.Жұбанов: « Шейін – управляет ... ... в ... с ... ... » деп, сен ... шейін деп мысал келтіреді.
«Арқылы – неграмотный ... ... ... ... ... в ... ... ... », - деп жазады. Бұл зерттеуде ғалым: «Біз бұл
көмекші есімдер-ден ... ... ... ете ... », -
деп, өзеннен өтті - өзен ... өтті ... ... келтіреді.
Яғни, соңғы пікіріне келсек ғалымның септік ... ... ... деп ... аналитикалық формалы септік екені айқын
/24,116/.
Бұдан байқайтынымыз Қ.Жұбанов «Исследование по ... ... ... ... ... ... ... олардың
септіктің грамматикалық ... ... ... да, оны ... деп атайды. Әйтсе де, аналитикалық ... ... ... ... ... белгілі.
С.Аманжоловтың «Қазақ әдеби тілі синтаксисінің қысқаша ... ... « ... ... сөздердің басын қосуда ерекше орны бар
дәнекерлік қызмет атқарады », - ... де ... ... сөздерді байланыстыратыны белгілі.
Сол еңбекте ... ... ... терминінің
орнына демеулік деген ат беріп, оны :
1)сұрау тілеу
2)құрау деп бөледі.
Сұрауға ... ... ... ... ... ... қазіргі біз зерттеу ... етіп алып ... мен ... ... жатқызады.
Мысалы: Құсап, ары, бері, соң, ... ... ... ... ... жанында, айналасында, арқылы, туралы, үшін, дейін,
гөрі, таман, қарай, бола, ... ... ... формаларды келтіреді
/25.42-43б/
Олай болса, көмекші ... мен ... ... ... ... мән бар. Демек, ғалымның шылаулар құрамына көмекші есімді
қосуы оның зат есім ... ... ... ... сөйлем ішінде сөз бен сөзді ... ... ... ... ... жалғаулықтар» деген еңбегінде: «
Септеуліктер өзі ... ... ... сөзге қатынасын
білдіреді. Тіл ... кей ... бұл ... ... - ... мен ... жұрнақтардың екі саладағы категория
деп есептейді.
Жұрнақ пен ... ... ... ... ... сөздердің шамалы бір тобына ғана таңулы ... Ал, ... ... ... сын ... ... сөздерге жалғана береді ... ... ... ... ... ... ... зерттеу саласы ... ... ... « ... » категориясын өз обьектісіне сай икемдеп алады.
Шын мәніндегі шылаулардың ... осы ... ... ... айтсақ, өз ... ... ... ... ... етуіне байланысты осылай айтылғандығы талассыз.
Иә, жалғаулық шылаулардың ... ... ... ... рас, ... ... кейде септік жалғаулары да атқарады. Жалғаулық
шылаулар салалас ... ... ... ... ... жалғаулары
сөйлем жасауға қатынасады.Мысалы: мезгіл бағыныңқылы сабақтас.
Сонымен қатар, шылаулардың біз қарастырып ... ... ... ... ... ... сөз бен ... байланыстырушылық
септік категориясының орнына қолдана алу қызметі.
Қазақ тілінде С. Аманжолов сияқты М. ... та ... ... ... ... қатыстырады да, оларды ... ... ... ... ... қала ... деген мысалдар келтіреді /27,30/.
Яғни, қазақ ... ... ... есімдер мен
шылау арасында қызметі, табиғаты жағынан ... ... ... ... ... ... септік пен орыс ... ... ... ... ... В. ... ... көмекші есімдер мен шылаулар дұрыс жолға қойылмаған деп есептейді.
« В ... по ... ... ... слова и
послелоги освещены ... ... и ... », -
деп, олардың қызметі, орнын жеке қарауды талап етеді дейді /28,51/.
Орыс тілімен ... ... ... ... тіліндегі предлогтар мен септеуліктерді салыстырмалы түрде қарайды.
Мысалы: Удалясь от лампы проходя через улицы дошел до дома.
Шамнан ... ... ... ...... үйге жеттелі деп аударады /28,59/.
«Через » предлогының қазақ тіліндегі арқылы септеулігі. ... ... ... предлогтың бұл эквивалентін сөйлем мағынасына ... ... ... ... ... ... қолданылады. Олай болса,
«через улицы» - көшеден деп аударылған. ... ... ... ... ... ... қазақ тіліндегі көшеден шығыс синтетикалы
септігінің баламасы болып ... Олай ... көше ... өту мен ... ... сөйлемде бір мағынада қолданылғанын ... ... көп ... қажет ететін септеуліктердің бір
қыры осы болу ... Бұл ... осы ... ... ... болады.
Септеуліктер мен көмекші есімдер тек сөйлемдегі сөз байланыстырушы-
лық қызметіне ғана емес ... ... ... ... да септіктермен синонимдес қызмет атқарады.
Мәселен, С.Аманжолов ... ... ... ... ... тақырыпта ... ... ... ... ... ... мағыналарды беретінін айтады
/25,71/.
Шылаулардың граммтикалық мағынасы туралы сөз еткен Р.Әміров ... ... ... ... дейін, шейін, таман, бойы, салым
Амал: бойынша, бірге, ... ... ... ... ... ... жайлы
Теңдес-толғамалы: сияқты секілді /26,52/.
Аналитикалық септіктің мағыналары ... біз ... ... ... ... ... ... белгілі бір тұжырымға
келген ғалым – А.Ысқақов. ... ... ... атауыш сөздерден
алшақтаған кейде зат есім, ... ... есім ... атқаратындар
( қас, жан, әрі, бері, соң т.б. ), тек ... ... ( ... ... ... ғана т.б.) ... /29,359/.
Ғалым мұнда септіктің аналитикалық формасы деп жүрген элементтердің
кейде үстеу ( әрі, бері), зат есім (бас, қас), ... ... ... ... ... есім ... жұмсалатын 2 жақты
қызметін көрсетеді.
Демек, аналитикалық септік жасайтын шылаулар мен ... ... ... мен зат ... ... ... көшуінен туындаған деп түсінеміз.
Шылаулар мен көмекші ... ... ... ... ... да осы ... болады.
К. Ахановтың мына пікіріне назар аударайық: « ... ... жағы ... ... Бұл ... тобы ... ... сөздермен ... ... ... ... әдетте туынды сөздер жасалмайды», - дейді. /30,413/
Ал, Ф. Кенжебаева «Послелоги и частицы в ... ... ... ... авторефератында былай деп жазады:
«Одним из ... ... ... ... его ... түрлену тән емес деген пікірді айта ... ... из ... ... ... ... жаз бойына
турасындағы
сияқтанған
шақтысын
сияқтылардың т.с.с. » /31,16/ ... ... ... біз бір ... элементтік екі жақты
қызметімен байланыстырамыз.
Мысалы: 1. Ішім ауырды (ауызекі)
2. Бірақ ... үш ... ... азаптанды (М.Мағауин « Өмір жыры » 47 бет)
Екі іш ... ... ... ... ... Бірі ... бірі аналитикалық септіктің мезгілдік мағынасы.
Демек ... ... ... формасын
жасайтын элементтерді:
а) қосқызметті: көмекші есімдер мен ... ... соң, ... ... ... ... ... сияқты,
шамалы т.б. Бұлар әрі ... ... ... әрі ... формалы
септік қызметін атқарады.
ә) бірқызметті: үшін, ... ... ... ... ... сайын
жатқызамыз. Бұлар тек қана аналитикалық септік жасайды.
Бұлай ... ... ... бұл ... Біз ... отырған бірқызметті ... ... ... ... ... ... әу бастағы лексикалық
мағынасының тіл ... ... ... ... алғашқы
варианттағы лексикалық дербес өз мағынасының ұмытылуында.
Тіпті ... ... ... ... көне ... өзінде көмекші қызметте ... ... сөз ... жалғау дәрежесіне ... ... Ал ... ... ... ... ... ... дербес мағыналы күйлерінен
көмекшілік мағыналы формалық қызметке ауысқан.
Біздің ... ... ... ... ... ... ... жазбаларында да ... ... ... септік
тарихи даму дәрежесі.
18
Қазақ ... ... ... ... ... әр түрлі
өзгешелік нәтижесінде қалыптасқаны қазіргі тюркологияда күмәнсіз ... ... ... ... бирлен//бирле, билен//илен,
менен//мен деген ... ... ... ... ... де, «Далее
сокращения числа падежей шло так же счет того что ... ... и ... ... ... при ... послелогов»4 деген
пікірмен тіпті көмектес септікті жасаушы элементтің өзі септеулік шылау
екенін ... ... К. ... та, ... ғалымдар да тілдің аналитикалық,
синтетикалық, флективті ... ... осы үш ... қайсысының басым
болғанына байланысты деп шешеді /30/.
Сонымен бірге, қазақ тілінде етістіктің де сын есім шырай ... ... ... форматтар аналитикалық форма ... ... ... септіктің аналитикалық форма жасаудан неге біз қашамыз.
К. Ахановтың «Тіл біліміне кіріспе» еңбегінде : «Септеулік тіркестер
немесе конструкциялар ... ... ... болып
санала ма, саналмай ма? ... ... ... ... ... - деп, бұл ... жабулы қазан жабулы күйінде қалдырады.
/30,410/
Біздің зерттеуімізде ... ... ... ... ... эквоваленті бола ... Бұл ... ... жай ... ... ... ... де
септік категориясына тән грамматикалық мағынаға ие деген пікір шығады.
Мысал келтірсек, Қасым хан ... бері ... ... М. Мағауин «Аласапыран» 11 бет)
Осындағы «бері» шығыс септігінен кейін ... ... ... ... мәні ... ... ... септеулік шылаулардың
мағынасы бейтарап, сөйлемде еш грамматикалық ... жоқ ... ... болмайды. Керісінше «бері» септеулік ... ... ... ... деп ... Тек оның ... жалғау да, екіншісі көмекші сөз (септеулік ... ... ... ... септік категориясының грамматикалық синонимдер ... ... ... ... ... ... де аналитикалық
формат септеулік шылаулар, лексикалық мағынасы жоқ, немесе ... ... ... ... ... және формалардың ... ... ... сөз екенін ескерсек, бұлардың түп-төркіні
сонау Алтай дәуірінен арыда ... ... ... дәл қай ... ... ... сөздерге айналып, толық ... ... тап ... айту ... Оның дамуы өте ерте біз дәлелдеп
19
бере алмайтын кезеңде жатыр.
Ертеде пайда болған септеуліктер: ... ... ... ... ... ... ... пайда болған септеулік: туралы, жөнінде, қатар,
қарай, бірге, арқылы, кейін, соң, әрі, ... ... ... бойы ... ... ... ... айырылған, жеке
алып құрылысын талдау мүмкін ... ... ... ... ... сөздікте де алғашқы
бөлімді түсіндіргенде ... ... ... ... ал ... бір ... түсіндіруде синонимдес сөздермен түсіндіре ... ... ... ... отырған бірқызметті ... ... ... ... шығу ... ... ... тіл білімінде ... мен ... ... ... ... алу ... ... да, аналитикалық
септік термині беріректе ғана айтылып жүр. ... ... ... ... ... глагола в современном казахском языке»
/32/ докторлық диссертациясы ... ... ... ... ... ... басқа сөз ... ... ... орыс және басқа туыстас тілдермен салыстырмалы түрде
пайдаланыла бастады.
«Қазақ ... ... ... ... ... ... Н. ... орыс тіл білімімен және өзбек, чор, ұйғыр тілдерімен
байланысты-рып анализ ... ... ... аналитикалық септік формасы
туралы сөз қозғалып жүр. Бұрын кей ... ... ... ... ... ... болатынына зерттеушілер
назар аударып келгені мәлім.Мысалы: саған – сен үшін үйде – үйдің ішінде» -
деп ... ... ... ... ... ... ... сөздермен қатысты
түрде алу керек деген пікірді айтады:
« Біздің тіліміз таза ... тіл ... ... дейін
тюркологтар көрсеткен септіктің аналитикалық ... ... ... жоқ. ... көмекші есім мен ... ... ... жоқ. Септік ...... ... ... ... ... Егер көмекші есім мен
септеулік шылау осы грамматикалық категорияның ... ... ... ... ... дау болу ... емес », - деп, ... аналитикалық түрінің қазақ тілінде бар екендігі туралы нақты
әрі дәл ... ... ... « Тіл ... » ... ... ... сөздер»
тәсілі бөлімінде « Мейрамға келдік – Мейрам үшін ... , - ... ... ...... ... ... тәсіл
(барыс септік), Мейрам үшін тіркесіндегі үшін - септеулік» /34,259/, -
дейді.
20
Яғни ... бір ... ... ... ... ... ... келеді.
Мұхамади Құралайдың «Грамматикалық ... ... ... С.Исаевтың сөз ... ... ... бар үш сөз табы бар ... ... ... отырып, осы үш сөз табының (етістік, зат есім, сын есім) ішіндегі
етістіктің аналитикалық ... ... ал зат есім ... есім ... бар ма ... мәселенің әлі шешімін ... ... ... зат ... ... ... формасының
көрсеткіші болатын грамматикалық ... көп ... ... ... ... ... ... мысал болатын
форматтар болса, оның септіктің ... ... бере ... оны жасауға ... ... ... ... жасалу түрлері, құрылысы ... ... ... ететін обьектілер.
1.2 Аналитикалық септік мағыналары.
Алдыңғы бөлімде біз ... ... ... ... біз оның септік мағыналарын бере алу қабілетін айтқан болатынбыз.
С.Аманжолов «Қазақ тілінің ... ... ... ... 61
түрлі мағынасын /25.228-235/, ал септеулік шылаулардың септікке қатысты
мақсат, мезгіл, ... ... ... ... ... мағыналарын береді
/25.79/.
Мәселен, мезгіл, мекен мағынасын – ... ... ... ... бағыт, себеп мағынасын – барыс ... ... ... ... ... ... ... септігі білдіреді.
Бұл дәлелдің өзі жай септік пен ... ... ... ортақтығын дәлелдей түседі.
М.Балақаев та септеуліктерді 2 ... іш, маң, жан; ... ... шейін, қарай; себеп-мақсат: үшін, туралы деп бөледі
/27,53/.
Бұл грамматикаларға синтетикалық септіктердің жауап бере ... ... деп ... ... ... ... ... тек қана
септік мағыналары ғана ... жай ... ... бере ... да ... ... болатынбыз.
Мысалы: Барыс септігі немесе жатыс ... тек ... ... берсе, дейін септеулігі оның шегін берсе, сайын
септеулігі оның әр кез ... ал бері ... ... осы ... дейінгі мезгілін нақтылайды.
21
Аналитикалық септіктердің грамматикалық мағына беруде жай септіктерге
қарағанда мүмкіндігі ... ... ... ... диссертациялық
авторефератында Ғарифуллин Сайдаш септеуліктердің мағыналарына қарай 21
топқа бөледі:
1. Временные ... ... ... ... (алдында)
4. Начала (алып)
5. Передела (кадәр)
6. Цели (өчен)
7. Причины (арқасында)
8. Компаративности ... ... ... ... ... ... ... Образа действия (аралаш)
13. Исключения (башка)
14. Замещения (булып)
15. Изьяснительные (турында)
16. Соправаждение (қарашындағы)
17. Меры (хәтле)
18. Повторяемости (соен)
19. Состояние ... ... ... ... ... ... мағыналардың кейбіреуін септік жалғаулары бере ... ... ... ... кей ... бере ... ... отырғанымыз септеуліктердің емес септіктердің мағынасы,
демек біз септеуліктер мен ... ... жай ... ... ғана ... ... сол арқылы аналитикалық септіктің қазақ
тілінде бар ... көз ... ... ... ... ... Мезгілдік мағына
2. Мекендік мағына
3. Мақсат-себептік мағына
4. Обьективтілік ... ... ... ... ... мағынасының басқа түрлері
22
Мезгілдік мағына
а) Барыс септігімен ... ... ... ... ... ... тарта септеулігі.
«Дейін» шылауы көбінесе барыс септігіндегі ... ... бір ... ... ... ... ... береді:
1. Қосайдар біраз уаққа дейін бұл ... ... ... деп ойламаған.
(М.Мағауин «Алтыбақаннан соң» 31 бет «Өмір жыры»)
2. Бәкеңе 4 курста кездестім ғой, оған ... қай қыз ... еді. ... ... махаббаты» 37 бет «Өмір жыры»)
3. Азапты өліміне ... ... ... бәрі айтып
үлгергеніне... ... ... 56 ... Дәл ... сене алар ... осы ... ... сеніп ем!
5. Ол осы ... ... әр ... ... әсерінен саз өнерінің тарихынан өзіндік орын ала ... ... ... ... күйін тартады. (М.Мағауин)
Мысалдардан көргеніміздей «дейін» шылауы әңгіме етілген немесе
оқиға болған ... ... ... ... ... ... ... дейін,
соған дейін, оған дейін, осы уаққа дейін т.б.
«Қарай» шылауы уақытқа ... ... ... ... ... ... қарай шығып кеттім де, сол қалпы түн ортасында қайтып
оралдым. (М.Мағауин «Өмір жыры» Өмір жыры 125 бет)
2. Қыз ... ... ... туралы
сұрап жүрді де, көктемге қарай оқу жағын ауызға алуды қойды.
Мысалы: Кешке қарай → ... қай ... қай ... ... ... белгісіз.Әйтеуір кешке таман, түн батпай ... ... ... → бұл да сол ... ақпан ба, наурыз ба ... ... + ... → формасы, яғни қарай барыс ... ... ... ... ... қарай шылауы тіркеседі; бірақ ары ... ... ... тән ... ... ... Зия сағат сықылына құлағын тігіп сәл ... да, ... ... таныс әнді нәзік дауыспен ... ... ... ары қарай соза алмай өксіп жылап жіберді.
ә) Атау ... ... ... ... ғана ...... сөздікте сол ... сол ... ... ... ... ал үздіксіз мезгіл мағынасы көрсетілмеген.
Түсіндірме сөздікте көрсетілген сол ... сол ... ... ... ... Әлдеқайда тесіле ... бойы ... ... қуат толқыны бар қоңыр дауысын тапты. (М.Мағауин)
23
Бірақ М.Мағауин шығармашылығында көп кездеспейтіні үздіксіз, тоқтаусыз
мезет мағынасы.
1. ... күні бойы тек осы ... үшін ... ... ... 158 ... Ораз-Мұхаммед он бес күн бойы еркін ... ... ... ... таң ... ... ... 90 бет)
3. Әлденеше күн бойы алдағы үлкен ... бар ... тек ... ... болды. (М.Мағауин «Өмір жыры»)
4. Осы кеш бойы жалғыз-ақ мақсаты болған ... енді еш ... ... ... ... 27 ... «бойы» аналитикалық формасы ... да, ... ... ... ... ... ... формасы
(шылауы) уақытқа үнемі қозғалыста болғандығы туралы, үстеме мағына қосады.
Сайын – шылауы қимылдың ... ... ... да ... ... көп кездеседі.
1. Уақыт озған сайын тоқтау орнына үдей түседі. ( М.Мағауин
«Өмір жыры» 177 бет)
2. ... ... ... ... ... келіп қайтатын.
(М.Мағауин «Өмір жыры» 45 бет)
3.Қыздың әрбір ... ... ... ... ішіне
демін тарта тақырқайтын. (М.Мағауин «Өмір жыры» 28 бет)
Шығыс септігімен ... ... ... ... ... ... форма М.Мағауин шығармаларында ... ... ... отырған кезден кейінгі немесе істің
әрі ... ... ... басталар шегін анықтау шығыс ... ... да ... ... бері ... ... ескі әдетіне ... ... ... ... ... ... ... 47 бет)
Бері шылауынсыз қолдансақ (көптен қойып ... ескі ... ... ... да, ... ... тән ... кезін білдіретін грамматикалық мағына да ... ... ... ... бұл шығыс септік аналитикалық формасын тән
мынадай мысалдар келтіруге болады:
24
Қасымхан заманынан бері ... ... ... ( М. Мағауин
«Аласапыран» )мысалдан шығыс септік ... ... ... ... ... көреміз.
Сол сияқты мына мысалдарда да айтқан пікірімізді нақтылай түскендей,
қанша жыл өтті ... ... ... бір ... есте қалады дейсің.
(М.Мағауин ... ... 37 бет ... бері ... пен ... ... ... көз
аларта қарап келген, өз ... ... ... ... ... ... ... Жоңғар жұртын тықсыра түседі. (М.Мағауин «Өмір жыры»
55 бет)
Шалыс бұраумен шертілгеннен бері тың ... ... әуен ... ... ... 52 бет)
А – деді тағы, кеңсірігінен шыр етіп, - мен ол ... ... ... күн өтті емес пе? ... «Өмір жыры» 44 бет)
Кейін шылауымен ... ... ... ... ... ... кейінгі уақыт.
1. Ең соңында Ораз Мұхаммед, одан ... ... өзі ант ... ... еді. ... ... 22 ... Содан кейін жұлдыздар шашылған аспан аударылып төмен құлдырады да,
жер төңкеріліп көкке шықты. ... ... ... 16 ... Іші, үсті ... есімдері өз алдындағы тіркесетін сөзге
байланысты әр түрлі мезгілдік қатынастарды ... Осы ... ... ішінде сүйеніш ...... ... ... ... ... сол кейінгі қызға ... де ... ... әнді ... ... сол ... үйленгелі жатқан той
үстінде осы әнді ... ... ... жерде айлардың үстінде – айда той үстінде – тойда
жатыс септігіне баламалы түрде мезгілдік мағына ... ... ... ... ... ... ... арқылы беріледі.
25
Мұндай мекендік мағынаны аналитикалық септік жасау тілдік элементтер
де бере ... ... ... ... қарай белгілі бір мекенге бет ... Бұл ... ... ... ... ... ... қыстайтын, арқаға жайлауға шығатын біраз елге
қайтадан жайыққа қарай жылжып қону тапсырылды. ( ... ... ... )
2. - Сүр қазы ... ... ... мүжимісің! – деді
Ай-Шешек дастархандағы тамақты Ораз ... ... ... ... 35 бет)
3. - Сұлтан, шаңыраққа қарашы, біз ... ... ... жатқан жоқпыз ба? – деді Ай-Шешек. (М.Мағауин «Өмір жыры» 35 бет)
Осындағы алдына қарай, ... ... ... тіркестер «қай
жерге» деген сұраққа ... ... ... ... беріп отыр.
ә) Барыс септігімен тіркескен таман, жақын септеулігі кейде жатыс
септігі, ... ... ... тән ... ... мағынаны береді.
1. Үйге таман келгенде үйден біреудің қарқылдай, алаңсыз күлген ... ... «қай ... ... ... қойып барыс
септігіне тән мекендік – ... ... ... болады.
2. Үйге жақын орналасқан.
Бұл мысалда жатыс септігіне тән нақты мекендік мағына бар.
б) Көмекші есімдер тіркесі ... ... ... ... ... Н.Оралбаева зерттеуінде «Көмекші есімдердің
мағынасы ... ... олар ... мекен ... ... ... ... тән мекен мағынасы септікте де бар.
Көмекші есімдердің мекендік ... ... ... ... ... әкелген» /33.163/.
Мұндай мекендік мән беретін аналитикалық ... аст, үст, ... тұс ... ... Ақымақ, біз сені ... ... ... ... ... жаяу ... күні ... емес пе? (М.Мағауин «Өмір жыры»
117 бет)
26
2. Көрпе үстінде ... ... ... ... әйелдері көйлектерін төгілте, тізе бере жайғасқан ... ... ұйып ... кісі саны – отыз ... ... ... 145 ... Қиғаш шатырлы ... ... ... салынған
жайпақ төбе, үлкен үй қораның ішінде үш кісі қи ойып жатыр екен. (М.Мағауин
«Өмір жыры» 14 ... Сам ... ... ... ... ... «Өмір жыры» 117 бет)
Бұл мысалдардан мынандый жай септікпен баламалы салыстыру жасауға
болады:
Жауын ...... ... – көрпеде
Қораның ішінде – қорада
Қызылқайнар тұсынан – Қызылқайнардан
Яғни, бұл аналитикалық ... ... ... және ... тән ... ... ... көмекші есімдердің мекендік ... ... ... ... ... аналитикалық септікті
анықтауда «местный ... - ... ... деп ... – себептік мағына
Бұл грамматикалық мағына «үшін» шылауы арқылы көрінеді.
С.Аманжолов шылаулардың мағынасы туралы зерттеуінде үшін ... ... ... ... ... білдіреді. Ал
есімшенің тәуелді түріне және есімге тіркессе себеп мән ... ... ... ... ... бауырға т.б.
Сөйтіп үшін аналитикалық ... ... ... ... 2 түрлі
мәнде қолданылатын болды.
а) Мақсаттық мәнде – белгілі бір қимылдық ... ... ... алу үшін емес, өнер жарыстыру үшін келетіндер көп.
(М.Мағауин «Өмір жыры» 51 бет)
2.Артынан шөлдеп қалмас үшін ... ... ... ... жыры» 15 бет)
3.Бос отырмас үшін анау-мынауға жеңіл-желпі заказ берісті.
(М.Мағауин «Өмір ... 68 ... ... барыс септігімен синоним, мысалы, алу үшін – ... ... ... ... ... мағына. Есім етістік арасындағы себептік мағынаны
білдіреді.
1. ... тақ үшін ... ... ... ... ... қонақ екендігіне, ал үй ... ... ... ... ... ... ... 10 бет)
2. Ойдағы берекелі іс болыпты ... ... ... арқасы кеңіп бөрі басты қызыл тудың астына еніп, қайтадан еңселі
орда тігу үшін ... ... ... ... ... ... – мағына яғни, кімді? нені? деген табыс ... ... ... ... ... ... затты көрсетеді. Бірақ бұл
табыс септігінің дәл мағынасы емес, ұқсас ... ... ... ... шегерілетіні туралы
репродуктордан шыққан сергек салтанатты ... ... ... нені ... – деп ... ... ұшуы
кейінге шегерілетіні туралы деп жауап беруімізге ... ... ... бірдей мағынада беріліп тұр, ал енді табыс
септігіне ұқсас әңгіменің не жайлы болғандығын білдіретін мағыналары ... ... ... ... мен ... ... ... шыққан батырлардың сұлу қыздар ақылға шақырушы еді. ... ... 123 ... сері ... да ... ... де осы ... (М.Мағауин «Өмір жыры» 13 бет)
Бұл мысалдар жай септікке ... ... ... ... дәлелдейтін материалдар бола алады.
Құралдық мағына
Бұл ... ... ... ... немесе бірігіп
жасауды білдіреді. Синтетикалық ... ... бұны ... білдіреді. Құралдық, көмектес септіктің мағынасын беруші мына
септеуліктер:
28
а) Арқылы септеулігі негізінен ... ... ... ... зат,
адам көмегімен жүзеге асқандығын білдіреді.
1.Бәкең менің ... ... ... емес, өзінің
көнбестігімен жаулап алды ғой. (М.Мағауин «Өмір жыры» 37 бет)
2.Өлім сағаты таянған ... ... ... жан ... ... күй ... ... Бірге септеулігі ортақтықты, бірігіп жасалған қимылды білдіреді.
1.Тособа қасындағы күйеу жолдас, жігіт ... ... ... қалды. (М.Мағауин «Өмір жыры» 159 бет)
2.Жылы леп соғып, темір дарбаза ... ... ... ... ... елге ... (М.Мағауин «Өмір жыры» 11 бет)
3.Тек бір ... жері ... саны ... ... да ... ... алақанын тоса берген. (М.Мағауин «Өмір
жыры» 19 бет)
Септіктің грамматикалық мағыналарының басқа түрлері
а) Салыстыру мақсаты
Бұл ... ... ... ... ... жай шығыс септігінің
мұндай мағынаны білдіре алу ... бар. ... ... ... ... ... айтпаған дұрыс. Мұндай ... ... ... ... ... ... септік атқарады.
1.Адай жай уақыттардан гөрі ... ... ... ... ... «Өмір жыры» 74 бет)
2.Ешкім куәләндыра алмайтын шындықтан ... ... ... жүз тарау хикая ерген Қызайдың өзі ... төрт жаз, төрт қыс ... ... ... ... ... екінші басы өзіне тиері және менен гөрі ... ... ... ... гөрі ... ... ... берілсе де мағына өзгермес еді, ... ... ... жасаушы тілдік элементтің, шығыс ... ... ... беру ... ... ... Бұл грамматикалық мағына «қарай» септеулігі
арқылы көрінеді:
1.Сұлтандар ата-тегіні қарай сыбаға ... ... ... ... орын ... ... ... 10 бет)
2.Жол жоба ыңғайына қарай ... ... ... ... ұшын бірдей шалысты.
3.Бұдан ары ... ... ... ... ... ... грамматикалық мағынаны синтетикалық септік бере алмайды.
б) Мөлшерлік мағына. Бұл ... ... ... ... ... ... жуық ... сол мәндес септеуліктер.
1. Тоқсоба өзінің ... ... ... жуық
өзгертті. (М.Мағауин)
2. Боз биенің еті басқа етке қосылмай, ... ... ... ... (М.Мағауин «Аласапыран» 22 бет)
ІІ тарау
Сепіктің аналитикалық ... ... ... ... ... ... сөз бен ... қызметін атқаратын септіктерден басқа тағы ... ... ... бар. ... ... есімдер мен септеулік шылаулар.
Олар бұл ... ... ... сөздердің грамматикалануы
барысында лексикалық мағынасы күңгірттеніп, атауыш сөзден ... ... ... ... ... Сөйтіп, ... ... ... Бір грамматикалық мағынаны ... бұл ... де ... ... ... ... ... жалғауларын септіктің синтетикалық түрі, ал ... ... ... мен ... ... берілуін
септіктің аналитикалық түрі дейміз.
«Аналитизм ...... ... ... ... сөз бен ... ... жасалып, бұл көмекші
морфемалардың, яғни ... ... ... ... /37 / - делінеді
сөздікте.
Демек, ... ... тіке ... ... ... ... мен көмекші есімдер ... ... ... ... ... ... ... бар екенін
көрсетеді. Мұндай мысалдар қазақ ... өз ... де ... ... – қораның ішінде
Маратпен – Маратпен бірге
неге? – не үшін?
үйге – үйге қарай
көңілді – көңіл туралы
баспалдақпен – баспалдақ
Жалпы кей ... ... ... ... ... ... ... білімінде айтылып жүр.
М.А.Бородина ... и ... в ... ... грамматике французского ... ... ... ... қатысты мынадай белгілерді көрсетеді:
а) тіркестің бір сыңарының грамматикалануы;
б) ... ... ... қатынастарын көрсете алу қабілеті;
г) септіктермен дамуы жағынан байланыста болу /38.162/
Бұл ... ... бар ... мен мысал келтіріп,
дәлелдеп, тілімізді аналитикалық септіктің бар екенін дәлелдеуге болады.
1. ... ... ... ... ... міндетті
түрде лексикалық емес грамматикалық мағынада, негізгі сөзге тәуелді
болады.
Мысалы: Үшін.
Ол үшін ... үшін ... ол ... ... ... та ... ... ие бола алмайды. Бірақ, тіл
тарихында бұл ... ... сөз ... ... ... септік ... ... ... ... есімдердің тіркесімінде тұрақтылық бар. ... мен ... ... кез ... ... ... арқылы, бойын, жайында, жөнінде, туралы - атау септігімен;
дейін, шейін, жақын, таяу, қарай септеулігі – ... ... соң – ... септігімен;
бірге, қатар, қабат – көмектес септігімен;
көмекші есімдер міндетті түрде – ілік ... ... Бұл ... септіктің негізгі ... бірі ... ... ... бере алу ... үшін ... барыс септігінің, бірге септеулігі
көмектес
септігінің, туралы септеулігі ... ... ... ... береді.
Мәселен: Сен туралы айттым. Кімді айттым?
Сен үшін келдім. Неге келдім?
Сенімен бірге барсын. Кіммен барсын?
Негізінен осы ... ... ... ... ... отыр.
4. Тілімізде, тіл ... ... мен ... ... Қазақ тіліндегі билән - көне септеуліктен ... ... ... ... ... ... ... түп төркіні -ғару//-геру
формасы ... ... ... ... да байланыс бары сөзсіз.
Аналитикалық септік те жай ... ... ... есім
мен етістік арасындағы грамматикалық қатынасты көрсетеді.
Сөздер арасындағы синтаксистік қатынасты білдіру – септік ... ... ... мен көмекші есімдерді қызметі жағынан ... ... ... ... ... ... қосымшаларды 3-ке бөлеміз:
1. сөз тудырушы
2. сөз түрлендіруші
3. сөз өзгертуші
Сөз өзгертуші қосымшаларға ... яғни ... ... ... ... Мергенбаев Еркебай «Қазақ ... ... ... ... ... ... мен ... есімдер арқылы көрінуін сөзөзгерімнің аналитикалық
тәсіліне қосады.
Ол мынадай пікір айтады: « ... ... ... ... ... ... ... бір-бірімен
қатынастыру үшін жұмсалады. Сол себепті олар сөз бен ... ... ... ... ... ... осы ... синтетикалық септікке пайдалансақ та
қателеспейміз, септік те, ... мен ... ... ... мен ... арасындағы әр алуан грамматикалық қатынасты
білдіру үшін ... ... ... де бір ... қарастыру керек. Ол – зат есімнің септік категориясы.
32
Тіл білімінде морфемаларды негізгі және көмекші ... ... ... ... қосымшалар, яғни синтетикалық морфемалар
2) көмекші сөздер, яғни аналитикалық морфемалар
деп 2-ге ... ... де ... ... та, ... ... беру үшін ... 1. Лексикалық мағына берудегі 2 түрлі жолы
бала-лық – синтетикалық
бала-шаға – аналитикалық (қосарлану арқылы жасалған)
2.Грамматикалық мағына берудегі 2 түрлі ... ға – ... үшін – ... ... ... ... да, морфологияға да қатысты. Олай
болса, грамматикалық категорияға – септіктерге де ... ... ... аналитикалық септік болу үшін ... ... ... қызметіне жұмсалып, оның беретін грамматикалық
мағынасын бере алу керек.
Септеулік шылаулардың барлығы септік ... ... ... 1. ... ... тәрізді сияқты септеуліктер
2.шамалы, шақты септеуліктері
тілімізде қазіргі күндегі ... сын есім ... ... ... деп ... қатарында қарастырылу
болғанын ... ... ... ... жалғау емес жұрнақ.
Себебі, зат есімдерден сын есім жасап, ... ... ... ... ... ... ... маржандай.
Бұл мысалдарды тау сияқты, маржан тәрізді деп ... -дай, -дей ... ... ... ... ... ... деген
тіркес көмегімен беруге болады. Негізгі морфологиялық тәсіл бойынша -дай,
-дей жұрнағы өзінің грамматикалық мағынасының жуығына ... ... ... ... ... ... - деп ... аффикстер
туралы мақаласында Ақлима Рақымбаева .
Демек, секілді, сияқты, тәрізді септеуліктері сын ... ... түрі ... ... ... ... ... септеуліктері тек сан ... де, ... ... ... Олай ... осы ... ол сан есім категориясына қатынаста қарастырылу керек
Ал аналитикалық ... ... ... ... ... есім ... ... арасындағы грамматикалық қатынастарды көрсететін
септеуліктер мен ... ... ... ... ... ... ... септіктің формасын жасайтын тілдік бірліктер ... ... ... ... мен ... ... ... орыс ... ... ... ... тіліндегі
септеулік шылаулар да, көмекші есімдер де ... жүр. ... ... за, над, ...... ... тіліндегі алд, арт,
үст, аст, орта көмекші есімдерінің ... ... ... /28,13/.
Ғарифуллин Сайдаш татар тіліндегі септеуліктер ... ... деп ... ... мен септеуліктерді қатар
алып қарағанын көреміз./36/
Сонымен ... ... ... бір лексикалық сөздің
жемісі екенін ескеріп жасалуына қарай есім сөз тап ... ... ... деп бөледі.
Осы ... ... мен ... ... ... ... ... кiтабының ... пен ... ... ... разделяют все
послелоги имеющиеся в тюркских ... на два ... ... и так ... ... ... которые иногда называют
соотносительными послелогами или изолированными ... ... ... - ... пікір айтады /19/.
Ғалымның «собственные ... деп ... ... тіл ... ... арқылы, басқа, бері, бірге,
туралы, ... ... ... ... ... ... ал служебные слова
немесе соотносительные послелоги деп ... алд, арт, ... бой, іш, жан, ... соң, үст ... ... ... ... қазір тіліміздегі көмекшілерді біріктіретін
көмекші сөздер оған ... ... де, ... ... ... ... етістіктер де кіреді. Ал көмекші есімдер «служебные имена» ... ... ... ... мен ... ... ... екі тілдік бірлікке де қатар айтады.
В.В.Виноградов көмекші сөздер туралы ... ... ... ... служебных слов и падежных форм трудно сказать что-
либо определенны. Вероятно это ... от ... что в ... и той ... ... ... ... едва уловимые оттенки значения» /40 542-
544/.
Ғалым көмекші есімдер мен шылаулардың ... ... ... ... алға ... «О ... слова» деген мақаласында : «Слово может выражать и
единическое понятие, ... ... и ... идею ... например, предлоги» /41.45/.
Яғни, В.В.Виноградов ... ... ... ... жұмсалса да сөз ретінде таниды.
34
А.И.Смирницкий де ... тілі ... ... ... ... ... орыс тілдерінің септік категориясымен
тең келсе де, оның ... ... ... ... ... пікірді
айтады /42.93/.
Бұл зерттеу ... ... ... ... ... ... ... оны өзі қазір қарастырылып жүрген категориясынан ... ... ... ... сол сөз ... ... ... деп тану керек.
Көмекші есімдер мен шылаулардың бір-бірімен ... ... ... ... ... де ... байланыстыру қабілеті бар
екенінде.
В.А.Серебрянников «К вопросу о ... ... ... сөздер туралы мынадай ... ... ... как ... ... ... в ... мере
могут выполнять функцию морфем, но и ... ... об ... ... ... ... ... синтетические формы в языке представляют качественно различные
образование » /43 ... ... ... ... ... морфемалардың
функциялық қызметіне жұмсала ... ... ... ... синтетикалық септіктің жалғауы ... ... ... ... пен ... есімдер.
«В романских языках нет родительного падежа, отношение выражвшиеся
родительным падежом, ... ... при ... ... de, Ei. Не
являються ли образование подобного рода аналитическими формами » ... ... ... ... ... Н.М.Александров « О взаимосвязях аналитических и
синтетических форм » деген мақаласында француз ... ... ... жасайтынын айта келіп, «басқа тілдерде де предлогтар
септік формасына қатысты ... ... ... ойды ... ... ... кей тілдерде предлогтар ... ... ... ... ... ... ... болса, кей
тілдерде ол қосалқы қызметте. Ол ... ... ... пікір
айтады: «Если в русском и казахском языках служебные слова ... и ... ... ... то в ... картина иная. В двухпадежной англиском ... ... ... ... ... ... ... имени
к другим словам »деп, шылаудың ... ... ... ... түрі ... айта келе fly by plane – ... ... (тететь не
самолете) деп мысал келтіреді /44.37/.
Мұнда автор ... ... ... ... толықтыралы – деп жазады. Демек, көмекші ... ... ... ... бір формасы екенін мойындайды.
Көрсетілген мысалда ғалым ағылшын тіліндегі септіктің орыс
тіліндегі септіктің 2 ... ... ... ...... – на самолете).
Бұл біздің жоғарыда айтқан пікірімізді нақтылай түседі.
Сонымен қатар, ... ... ... ... ... тіліндегі ескі, көне заманғы септік жасаушы формалар болса, ал
қазақ, орыс ... ол ... ... ... форма екенін айтады /44.39/.
Біз қарастырып ... ... ... мен
септеуліктердің аналитикалық форма ... ... ... ... ... ... В.М.Жирмунский: «Аналитические ... ... ... слова по своим ... ... ... но ... от них ... ... ... (отдельностью, самостоятельным
оформлением). Они могут конкурировать с различными ... ... и ... их как ... ... и ... выражения грамматических значении»/45.4/.
Бұл жерде ғалым ... ... ... қазақ
тіліндегі септеулік ... да ... ... ... тілдегі жалғаудың баламасы ... ... ... ... ... жазылуы дегендігін айтады.
Қазақ тіл білімінде ... ... ... ... ... ... ... сөйлемдегі сөздердің басын қосудың
ерекше орны бар дәнекерлік ... ... деп ... оның ... ... деп ат беріп септеуліктер мен ... ... ... ... Септеулік шылаулар
Сонымен, зерттеу еңбектерге ... ... ... ... септеулік шылаулар мен көмекші есімдер жатады екен.
Қазақ ... ... ... ... ... ... ... түрде басқа тілдердегі септеуліктердің септік
категориясын-дағы орны мен қатысын қарастыру қажет. Себебі, ... ... ... ... ... ... да, анық ... қатысы басқа тілдермен қатынаста зерттелді.
35
Қазіргі күнде септіктер предлогтарға қатынаста зертеліп жүр.
Септіктердің предлог ... ...... ... ... атайды. Предлог дегеніміз – септеулік болса, падеж ... ... ... ... ... септік категориясы.
Қазақ тіл білімінде ... ... ... ... септік орнына жұмсала алу қабілетін айтса да, ... ... ... ... ... ... ... болған
жоқ. Бірақ өзге тілдердегі ... ... ... ... ... еңбектеріне А.Абдуалиеваның «Предложно ... ... ... ... ... «Англиские
предлоги пространственного значение в казахском и русском», Перегудинаның
«Варианты беспредложно и ... ... форм ... т.б. ... ... септеулік арқылы жасалған септіктер дәлелденген
тілдердегі баламалар қазақ ... ... ... ... ... деп танудан неге біз қашамыз?!
Мысалы: Демесинова өз ... ... at his – ... қатар тұру
/.88/
to the sea – теңізге қарай ... ... ... ағылшын ... ... ... бар бұл ... ... ... ... формасы ретінде қарауымызға болады.
Шылаулардың түркітануда септік жалғауларымен байланыста дамығанын
білеміз. Түркі тілдеріндегі алғаш ... бірі ... кей ... ... ... ... деп ... жалғаумен байланыста қарастырғанын айтқан болатынбыз.
Ғалым -ша, -ше, -дай, -дей ... ... ... ... ... жұрнақтарын шылау деп санайды.
Ғалым, демек, шылаулар міндетті ... ... ... ... ... ... ... Синтетикалық байланыстағы аффиксті де
шылау деп санайды /13.103/.
Осы ... ... ... ... септіктермен байланыстырылады.
М.Терентьев септеулік шылауларды:
А) септікті қажет етпейтін
Б) барыс септікті қажет етуші
В) шығыс септікті қажет етуші
деп, ... ... ... ... ол да Казем-бек
секілді септік жалғауларын жатқызады. Ол бұл ... орыс ... ... ... ... ... септігі жалғауын – из,
36
от ... ... ал «де» ... септігі –
вовремя деген мағына беретін септеуліктер дейді /47.103/.
Сөйтіп әр ... ... мен ... ... ... шатастыру болғанын ... ... ... ... ... ... жалғауларының функциялық қасиеті
мен грамматикалық мағыналарының бірдей немесе ұқсас болуында.
Тілімізде септеуліктердің септікке айналу процессі де бар.
Якут ... ... ... мен ... ... өздеріндегі бирлә шылауының көмектес септікке ... /48.16/. бұл ... ... ... де ... ... ... «бірге» шылауы ... ... ... ... ... өзі де тең ... ... бір нәрсенің
көмегімен жасалуды көрсетеді.
Мен үйге апаммен бардым.
Мен үйге апаммен бірге бардым.
Сөйлем ... да, ... ... ... ... өзгерген жоқ. Бірі ... ... бірі ...... ... (тұлғасы жалғау арқылы да,
тіркесу арқылы да жасалған).
Осы зерттеуiнде Н.Е.Петров ... ... ... и ... ... в якутском ... ... ... ... ... ... иhин, ахсын,
устун, сагана, геннинэ, кэннинэ ( ... » ... ... якут ... ... септігі,
көмектес септігінің жалғауынан, олардың орнына ... ... ... Олай ... ... шылау мен септік арасындағы
эквиваленттілікті таниды.
Қазақ тіліндегі ... ... ... ... ... ... ... болады:
1. Үшін септеулігі.
А.М.Пешковский өзiнiң «Русский ... в ... ... ... ... например соответсвуют в общем
по значению флексиям ... деп ... ... тұлғалас екендiгiн айтады да, ... ... ... мне это – ... для меня это. Осындай жүйеде «для»
предлогының барыс септiгiнiң аналитикалық ... бар ... ... ... ... ... тілінде де баламасы бар. Ол-үшін
септеулігі. Осыған ... үшін ... де ... септігінің
аналитикалық формасы ретінде тануымызға болады.
Маған мынаны жасап берші немесе мен үшін мынаны жасап берші
Демек, «үшін» септеулігі ... ... ... тілдік элемент
ретінде тілде қызмет атқара алады.
37
2.Дестинатив ... или ... ... ... формадағы зат есімге өчен ... ... ... Мысалы: Батырлығы өчен ... ... ... Дан ... ... бүкәкләде (Ә.Айдар).
Профессор Оралбаева ... ... ... ... ... ... ... қатысты екенін айта ... – сен үшін ... ... ... /33.160/.
Бұл пікірмен келіспеуге болмайды. Мәселен мына өлең жолдарына
назар ... көз не үшін ... көру ... қол не үшін ... ... беру ... құлақ не үшін керек,
Ақыл – кеңес тыңдау үшін.
Осы өлең жолдарындағы «не үшін» ... ... деп ... ... «көмек беруге», «тыңдауға» деп жауап берсек те ... ... ... ... «үшін» септеулігі барыс
септігінің -ға формасын меңгереді. ... ... ... ... ... ... тұр. ... «үшін» септеулігінің барыс септігін
жасаушы тілдік тұлға, аналити-калық форманы жасаушы ... ... ... ... ... түсу үшін тағы ... зерттеуге
сүйенемін.
Кенжебаева көмекші сөздерге арналған диссертациялық
жұмысының ... ... деп ... ... сочетание с
послелогом үшін указывает на ... ... ... и отвечает на ... ... ... кому? чему? то оно
является косвенным ... ... үшін ... қияр бар ата)» /31.10/.
Бұл жерде ... ... ... ... ... ... кімге? неге? түрінде қояды. Бұдан шығатын
қорытынды «үшін» аналитикалық ... түрі ... ... ... ... сұрағына жауап бере алады. Демек, екеуі тұлғалас, олай
болса, екеуі де септік категориясы құрамында қарастырылу керек.
Осыған ... тағы бір ... ... тілінің
грамматикасын зерттеген Н.П.Дыренковада да бар.
«үчун – ради, для. Подобно аффиксам они выражают ... ... ... ... отношение и занимают место после
имени . Но они ... от ... тем, что не ... с
имени с которым сочетаются одно ... ... не ... ... ... и, как ... имеют отдельные ударение» /56.323/, - деп
жазады.
Түркітанушы бұл ... бұл ... ... ... әр ... ... білдіреді», - деген пікірді айта
отырып,
38
«Олардың ... ... тек ... ... ... - деп ... Олай ... Н.П.Дыренкова да
септік пен септеуліктің ... ... ... тілі ... жасалған алғашқы зерттеулердің өзінде
«үшін » септеулігінің септік жалғауына қатысы анықталған.
«Үшін» септеулігі көне түркі жазбаларында да кездеседі. ... ... ... ... ... өзүм ... қыстым.
Демек, «үшін» септеулігі ... ... ... көне ... ... ... ... атау септікпен тіркесу арқылы көрінеді.
Ф.А.Ганиев бұл септеулік ... ... ... табыс
септігі сияқты дегенді айтады /17.78/.
Бұны қате пікір деп ... ... ... бәрі дұрыс, оны сол қалпында қабылдау керек деген пікір тумау
керек.
Біз септеуліктердің түп ... есім ... ... ... ... «Арқылы – арқасында, көмегімен» деп
балама береді. ... ... ... бір ... ... тілімізде көмектес септік атқарады. Демек, арқылы
тілдік элементі көмектес септіктің аналитикалық формасы бола алады.
Мысалы: Көлденең ... ағаш ... тау ... қол ұстасып
өтіп бара жатқан қыз бен ... пе? ... ... ... ...... деп ... болады. Сол
сияқты қуыс арқылы өту – қуыспен өту, ... ... жету ... ... ... орыс ... через послелогына
сәйкес келіп, қимылдың өту амалын білдіреді.
Через кого-то – біреу арқылы
Екі тілде де ... ... бір ... ... ... септеулігі де көмектес септігінің аналитикалық
формасы ретінде ... ... ... ... ... жүру – біреудің айтқанымен жүру.
3.Сайын –
септеулігі септеуліктерді мағынасына ... ... ... мезгілін және заттың үлесті түрде түгелгендігін ... ... ... ... ... ... ... септігінің білдіретіні ... ... ... ... ... мағынасы емес, нақты сол кездегі
уақытты және оның бір рет емес ... рет ... ... ... ... тілі ... зерттеуінде септеуліктер есім
мен етістік арасындағы байланысты ғана ... қана ... ... ... ... ... ... алмайтын грамматикалық байланыстарды көрсететіндігін жазады
/50.296/.
Олай болса ... ... – тек ... ... оның әр ... болу ... ... Яғни жатыс септігін
толықтырады немесе нақтылайды.
Мысалы: Арыстан ... ... ... ... ... ... ... әйел махаббаты 45-бет)
Мағынасы Арыстанның оған әр жексенбіде келуі.
Яғни ... ... ... септігінің аналитикалық түрін
жасайтын тілдік бірлік
4.Жайлы, жөнінде, ... ... ... ... ... 8 ... септікті
көрсеткен Ф.А.Ганиев «Изьяснительный падеж» деп ... бұл ... ... - ... кім, не ... дейді /17.79/.
Қазақ тілінде де дәл осы мағынада қызмет етеді.
Мысалы: Байжігіт ... ... ... ... теледидар
арқылы екі мәрте көрсетеді.
Кейде тілімізде «не айтты?» ... ... ... заманда,
Айгүлді, махабатты айтты» немесе ... ... өмір ... туралы, махаббат жайында айтты» деп жауап беруімізге ... ... бұл ... шылауларды табыс септігінің ... алу ... бар ... бірліктер деп айтуымызға болады.
5.Бойы септеулігі атау септігімен тіркеседі де, мезгіл мәнді сөздерге
тіркесіп, жатыс ... ... ... оның ... ... мектепте он жыл бойы бірге оқып, құлын тайдай бір ойнап,
бірге ... ... ... жыл бойы – он ... ... ... ... «бойы» септеулігі жатыс септігінің аналитикалық түрін жасайтын
тілдік бірлік.
6.Барыс септеулігімен тіркескен қарай ... ... ... ... шылауының -ғару, -геру көне
кезеңдегі барыс септік формасынан шыққанын айтқан болатынбыз.
Мысалы: ... ... ... ... тіліндегі шылау
сөздердің
лексика – грамматикалық сипаты», деген диссертациялық
жұмысында:
40
бергерү – бері ... – үйге ...... ... ... ... ... мынадай пікір айтады:
«Септеуліктер септік ... ... Кей ... мен септік арасында абстрактілі
мағыналардың ортақтылығы болады. ... ... ... -ге ... мен ... ...... синтеикасының болуы» /51.107/.
Демек, ... бұл ... ... ... мен қарай
септеулігінің грамматикалық бағыттық мағына беретінін алға тартады.
Түркітанушы Баскаков «қарай» септеулігін ... - ... ... ... ... деп атайды.
Демек, қарай септеулігі тілімізде барыс септігінің аналитикалық
түрін жасаушы ... ... ... қызмет етеді.
Мысалы: Кешке қарай шығып кеттім де, сол ... түн ... ... ... ... жолы» 125 бет)
Демек, тіл тарихында ... ... ... сол ... ... тіліндегі дыбысталуы әр алуан формалардан
қазіргі күнде -ға, -ге, -қа, -ке ... ... ... қалған. Ал,
оның негізі қарай септеулігі де тілде септік жалғауымен баламалы түрде
қызмет атқарады. Демек, шығу ... бір ... ... септік
формасы мен «қарай» септеулігі бір грамматикалық мағыналары ... ... ... ... өмір сүруі мүмкін емес.
7.Таман, жақын, жуық, таяу септеуліктері.
Тілде әрі үсте, әрі ... ... ... ... ... ... септеулі-тілдік элемент болып табылады.
Құрылысына қарай барыс септігімен тіркесу арқылы жұмсалады.
Мезгілдік және ... ... ... ... септігі ретінде қарастырамыз. Ал, бағыттық мағынаны
беруіне қарай барыс септігін жасайтын тілдік элемент ретінде ... ... ... келе ... ... алып қазға таяу
Алғашқысы үстеу, таяу бұл жерде аз, жақын ... ... ... ... сөз. Ал кейінгісі, қазға сөзіне ... ... ... ... ... ... тұр.
Демек, таман – жақын – жуық – таяу синонимдес септеуліктерін
жатыс септігінің аналитикалық ... ... ... ... ... септеулігі мезгілдік – мекендік қатынастарды білдіріп
барыс септігінің мағынасын ... ... ... бере алмайтын
шектік мағынаны береді.
Мысалы: үйге жүгіру
үйге шейін жүгіру
тіркесіндегі үйгеде де, үйге ... де ... ... ... ... ... формада шектік, нақтылық
мағынаның бар екенін байқаймыз.
Демек, бұл барыс септігінің аналитикалық ... ... ... септеулігі.
Ол шығыс септігімен ... ... ... ... ... Манадан бері ... ... ... көне
домбырасын
Тоқсобаның қолына ұстатты.
Шығыс септігі мезгілдің басталғандығын ... ... ... ... ... лексикалық мағына үстемейді.
Манадан бері тұнжырау мен манадан тұнжырау арасындағы мағынада
бәлендей айырмашылық жоқ.
Демек, «бері» ... ... ... ... ретінде көрсетуімізге болады.
Шығыс септігінен кейінгі кейін, соң ... да ... ... өзі тіркескен лексикалы сөзге тәуелді ... ... ... ... ... тіркесетін бірге, қатар, қоса, қабат
септеуліктері аналитикалық ... ... ... ... ... күнде бірге ... ... ... - ... ... ... ... Грамматикалық мағынасының
да жақындығы көрінеді.
Мысалы: Айгүлмен келдім
Айгүлмен бірге ... ... ... өзбек тілінде көмектес септіктің -мен,
-бен тұлғасы жоқ, ондай қызметті бірге-билан септеулігі ... киз ...... ... ... ... билан – поезбен / /
С.Аманжолов «Глагольные ... в ... ... ... ... былай деп ... ... ... ... ... отношение выражаются
преимущественно посредством ... ... ... в ... ... ... ... связывает имя с ... ...... в ... от одинокого ... ... ... ... в ... ... ... вспомогательного падежа - көмектес септiк» / 52.50/.
Демек қазақ тілінде көмектестік, ... ... ... де, ... » ... де бар.Демек көмектес
септіктің синтетикалық та, аналитикалық та түрі бар.
Н.Петров ... ... ... ... бұл бирлән – бірге септеулігі ... ... ... ... ... ... из ... служебных слов легко
доказуемо. Отдельные частицы а так же послелоги в ... ... ... ... а в ... еще ... еще служебными словами.
Например, слова «берлан» выступающи во ... ... как ... ... и ... языках стало аффиксом творительного падежа» /48.190/.
Бұдан біз бірге ... мен - мен ... ... мағыналы , көмектес септігі жасаушы бірі – ... ... ... ... ... түсінеміз.
Тағы бір «бірге» аналитикалық септік формасы туралы ... оның ... ... де ... ... бөлімде септеуліктердің жасалуы туралы сөз
еткенде, оның лексикалық сөздің ... ... ... ... ... сөздің ... ... ... ... ... ... ... бар. Олар да көмектес ... ... ... ... ... ... 1. Пособа қасындағы күйеу жолдас жігіт-желеңмен (бірге) қайын
жұртында қалды (М.Мағауин)
Қоса, қабат, ... ... ... ... ... ... ... аналитикалық түрін жасайды.
2.2 Көмекші есімдер
Тіліміздегі көмекші ... ... ... ... тіл ... ... жүр.
Ф.А.Ганиев татар тілі ... ... ... үстінде, астында; шығыс ... ... ... ... септікке үстіне, астына ... ... ... ... деп отырғаны жатыс септігі, бағыттық ... ... ... бұл үш ... де ... ... мағыналарды білдіре алу қабілеті бар. ... ... ... ... септікті жасаушы тілдік бірлік деп
таниды /17/.
Құмық ... ... ... ... ... ... ... жатыс, шығыс, көмектес септіктердің орнына
жұмсалатын-дығын айтады. Егер – деп ... ...... ... ... ... ол ... түрде
көлемдік септіктердің ... ... ... ... ... өз ... ... зат есім
мағына-сында, сонымен қатар абстракциялы ... яғни ... ... қатынасты көрсететіні дәлелденген мәселе.
Бұл жөнінде «Көмекші сөздер» атты ... ... ... ... ... ... ... шықты, үйдің айналасына гүл екті
дегенде, басы, айналасы көмекші есім. Бірақ олар ілік ... ... ... ... ... ... жоқ» ... негізгі әңгіме таудың өзі емес, оның ... жері – ... ... да көмекші ... ілік ... ... ... ... ... септікке мысал бола алады
деген пікірден аулақ болу керек.
Ал енді ... Қ. ... ... қатысы» атты мақаласында: « Үйдің іші, үйдің ішінің,
үйдің ішін, ... ... ... ... ... ішімен. Осында септеліп
тұрған сөз – үй, ... ... сөз іші. ... ... есім мен ... ... жалғау негізгі үй деген сөзге қандай мағына қосқанын
айқындау керек, ... ... да оны ... сөз ... жоқ. Олай ... іші ... есім де, ... ... ... ... қолданылған. Тек олардың бірі – көмекші сөз де, бірі
– септік жалғауы» деп жазады./35/
Бұл ... де ... ... ... ... ... ... ретінде таниды.
Бұл айтқандарымыздан шығатын ... ... ... ілік ...... ... ... септік ретінде
көрсете салуға болмайды. Ол үшін екі ... ... ... ... алу ... ... бетін сүрту мен столдың бетін сүрту бір емес.
Адамның беті оның ... бір ... ... ... ... ал ... ... сүрту мен столды сүрту мағыналас.
Демек, алғашқысы зат есім ... ... ... ... тілдік бірлік.
Бұл туралы А.Ы.Ысқақов ... әрі ... ... ... ... деп ... тән ... мағынасы бірде
сақталып, бірде жартылай ... я ... ... ... ... ... қабілеті кейде жеке дара мүше ... ... мүше ... дәнекер элемент есебінде ... ... зат ... ше ... ... ... ... /29.202/.
Бізге қажетті «жеке дара мүше» емес, ... ... ... байланыстырушылық грамматикалық қызметі.
М.Балақаев «Қазақ тілі грамматикасының кей мәселелері»
еңбегінде ... ... ... демеулік бөліміне
жатқызады. Шылау деуінің өзінде ... ... ... ... ... ... ... болады.
Бұл жайында ... ... ... журналына
берген мақаласында көмекші ... аст, үст, алд, арт, ... сырт ... ... ... оның – ... есімдерден
лексикалық мағыналы толық ... ... ... алға ... ... мағынасын жоғары қояды.
Көмекші есімдердің грамматикалық қызметі ... ... ... көмекші есімдерге аст, үст, алд, арт, қас, жан, ... ... іш, бет, түс ... ... ... да, ... заттық
құбылыстың уақыт, орын, мекен қатыстарын беретіндігін айтады /39.146/.
Г.Ибрагимов «Татар тіліндегі ... атты ... ... « К ... о ... ... бөлімінде көмекші есімдердің ... ... ... әрі сөз бен сөзді байланыстыру қабілетіне ... ... ... ... ... ... бұл ... көмекші есімдерді сөз бен ... ... ... ретінде таниды.
«Көмекші есімді беретін мезгілдік ... ... ... ... ... ... ... септікке жақын»
/164/,- деп жазады Н.Оралбаева өз еңбегінде.
Көмекші ... ... ... ... ... А.Н.Кононов , Ф.А.Ганиев , И.И.Мещанинов та айтады.
Сөздердің қарым-қатынасын жалпы ... ... ... синтетикалық түрі қолданылады да, септіктің мекендік мағынасын
көрсетуде көмекші есім тіркеседі де, ... ... ... ... ... ретінде көмекші есімдерді
мағыналық 4 топқа бөледі:
1. Белгілі бір ... ... ... ... ... ... Мекендік ұғымы заттың әр түрлі тарабына байланысты: алд, арт, үст,
бет, бой
3. Мекендік ұғымы аралық қатынасы: орта, ара
4. Кей ... ... ... ... ... ... іші, сөздің
басы /39.19/
45
Біз көмекші есімдерді ... ... ... ... ... ... ... бөліп көрсетеміз.
Көмекші есімдер септеулік шылаулардан ... де ... яғни ... ... ... ... есім, ол
арқылы ... ... ... ... алатынымен ерекшеленеді.
Көмекші есім барлық ... ... ... ... ... де ... мағынасынан айырылмайды.
Септіктің аналитикалық формасын жасаушы көмекші есімдер –
тілдік бірліктер ... ... ... ... ... іші, ... сырты,
жаны, қасы,
алды, арты, бойы.
Үсті ... жағы ... ... жағы мағынасынан
шыққан бұл ... ... ... ... ... ... ретінде аналитикалық септік жасаушы тілдік бірлік
қатарына жатады.
Абдуалиев Т. «Предложно падежная конструкция немецкого ... их ... в ... » атты ... ... zershlug das Ei am Tisch ... жұмыртқаны үстелге(үстелдің үстіне) жарып
алдым.
Я разбил яицо об стол
деп келтіреді /46.63/.
Яғни неміс тілінде am Tisch – аналитикалық ... ... ... үстіне деген мысалмен келтіреді.
Шын мәнінде үстелге синтетикалық септігі мен ... ... ... ... ... ... жоқ; ... де
барыс септігінің мекендік мағынасы, ... тек ... ... ... ... ... мағынаны үстелдің қай жеріне деген мазмұнда нақтылап
тұр.
Бұндай аналитикалық септікке мынадай мысал келтіруге болады:
1. Көрпе ... ... ... ... ... ... ... төгілте, тізе бере жайғасқан.
(М.Мағауин «Өмір жыры» 145 бет)
2. Жігіт сол ... ... ... той ... ... ... өзінің қателігін түсініпті.
48
Бұл екі мысал да ... ... ... синтетикалық септіктің
аналитикалық формасы екені түсінікті. Бұны орыс тілінде «в» ...... ... бір ... ... ... септік
ретінде ол ондай мағынаны бермейді.
Ақымақ, біз сен анада машинаны тастап жауын астында
жаяу
келген күні үйлендік емес пе?
(М.Мағауин)
Мұндағы ... ... ... астыңғы бөлігі емес, жаңбыр жауған
кездегі ... ... ... да ол ... ... түрін жасаушы элемент ретінде қызмет атқарады.
Іші. Ғалымдардың көбінің назар аударып, аналитикалық ... ... да осы ... ... жасаушы элемент
айналасында.
1.Бәтима аузы ашық конверт ... ... ... ... қағазды алып шықты. (М.Мағауин)
2.Оңаша қонған тоғыз қанат киіз үй ... ... ... үні ғана ... ... кісі ... ... қыс ішінде түн қатып жүріп екі рет кездесті.
Мұндағы ... ... киіз үй ... қыс ... ... ... киіз ... ... ... септіктердің формасының бөлек түрі екені түсінікті.
Грамматикалық саласында көрсетілген ... ... ... ... ... ... ... Тұсы, қасы ол негізгі сөзге мекендік ... ... ... мән ... ... ... мен соның қасында болу,
ауылдан түсу мен ауыл ... түсу ... ... ... тілдік бірліктер деп айта алмаймыз.
Сонымен аналитикалық ... ... ... ... үсті ... ... іші – ... іші көмекші есімдерін ғана ... ... ... қызметіне байланысты басқа ... ... ... ... ... атқара алуы ... ... ... ... ... ... септік жасаушы тілдік
бірлік
ретінде тану емес, оның кейбір түрінің ғана септіктің аналитикалық түрін
жасау мүмкіндігін ашу.
49
Қорытынды
Қорыта ... ... ... септеуліктер мен көмекші
есімдердің қатысы, олардың қазақ тіл білімінде аналитикалық септік ... ... ... қызмет атқаруы синтетикалық тілдер грамматикасы
үшін ... ... ... Себебі түркі тілдерінің кейбіреулерінде
аналитикалық септік түрі анықталса да, ... тіл ... ... түрі әлі ... тың тақырып. Осы күнге дейін
аналитикалық септік бар ма, жоқ па деген мәселенің өзі ... бір ... ... ғасырдың басында латын, ағылшын тіліндегі аналитикалық септік
туралы ... ... Ч. ... М. Дойчбан, Д. Керм зерттеп, аналитикалық
септік ұғымын таныды.
Септіктің ... ... әр ... ... ... ... 1965 жылы ... « Аналитический конструкций в языках различных типов
» атты ... ... ... ... В. М. Жирмунский аналитикалық септікке тән қасиеттерді
айқындауға тырысса, Н. М. Александров септік ... мен ... ... ... алға тартады. И. С. ... ... ... ... ... берілуін сөз етіп, П. П. Скорик
аналитикалық формалы ... ... ... ... ... ... формаға қатысы ... ... да ... ... ... ... деп атамаса да, А.
М. Щербак септіктерді саралағанда олардың септеуліктер арқылы ... ... ал ... татар тіліндегі шылаулар және көмекші есімдер арқылы
жасалған ... ... ... ... көрсетілуі түркі тілдес
басқа тілдерде аналитикалық септікті зерттеуіне ... ... тіл ... А. ... ... аффикстерге тән
қызмет ететін айтты. Қазақ тіл ... ... ... туралы
Н. Оралбаева, М. Ергөбеков, Ф. ... ... М. ... Мұхамади
Қ. еңбектері сөз болып жүр.
Ең алдымен, біз ... ... ... ... ... ... ... үшін септіктердің грамматикалық мағынасын
аналитикалық септік жасаушы тілдік ... ... алу ... ... септік жасаушы элементтердің мынадай ... ... ... Мезгілдік
3. Мақсат-себептік
4. Бағыттық
5. Құралдық
6. Обьективтік
7. Мөлшерлік т.б.
50
Мұндай мағынаны синтетикалық септіктер де көрсете ... ... ... мен ... септіктің аналитикалық түрі деп айтуға
толық негіз бар.
Аналитикалық септік жасаушы ... ... ... ... ... есімдер – көрсетеміз.
Аналитикалық септік жасаушы септіктерге: үшін, арқылы, ... ... ... ... бері, гөрі, бірге, қатар т.б. айтамыз.
Ал, көмекші есімдерге келетін болсақ, аналитикалық септік ретінде
көбінесе іші, ... беті ... ... атқарады.
Жалпы, аналитикалық септіктің табиғатына тән мынадай ... ... ... ... ... мағынасына жауап бере
алады.
2. Есім мен етістік ... ... ... ... ... ... бар. ( Мысал үшін, арқылы
септеулігі үнемі атау ... ... ... ... көмекші
есімдер міндетті түрде ілік септігімен тіркеседі. )
4. Аналитикалық септік ... ... ... дамыған. ( мен/бен – бірге, ға/ге – ... )
5. ... ... ... ... ... ... көмекші
есімдер мен септеуліктер қатынасады.
51
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.
1. Демесинова Г. Английские предлоги пространственного значение и
их ... в ... ... ... дис. ... 2003
2. Серебряника Б. А « ... ... ... учет ... ... ... ... языков мира » Москва. Наука
1976 г.
3. Д. Лаионз. Введение в теоретическую лингвистику. Москва ... ... Ч. ... « Дело о ... » перевод Е. Н. Саввинной – Новое
зарубежной лингвистике. Москва «Прогресс» 1978 г. 10 ... П. С. ... ... ... ... ... Университета, 1954.
6. В. М. Жирмунский. Об аналитических конструкциях – Аналитических
конструкции в языках различных типов. Наука М-Л 1965 ... Н. М. ... « О ... аналитических и синтетических
форманалитические конструкций в языках различных типов. » Наука М. ... ... О. П. ... О ... аналитическая конструкция и аналитический
строй речи – Аналитические конструкции в языках различных типов. Ленинград,
1963 г.
9. Н. В. Солнцев, В. ... ... и ...... в ... ... ... Ленинград, 1963 г.
10. Н. Е. Майтанская. Два ... ... ... в ... ...... ... в языках
различных типов. Ленинград, 1963 г.
11. А. С. ... « О ... ... трансформация
аналитических образований в синтетические – Аналитические конструкции в
языках различных типов. » ... 1963 ... П. П. ... « ... ... Чукотко-камчатском языке
– Аналитические конструкций в языках различных типов. » Ленинград 1963 ... А.М. ... Бек. ... ... турецко-татарскокого языка.
Казан, 1846 г.
14. Н. К. Дмитриев. Строй тюркских языков. Москва 1962 ... А. М. ... ... по ... ... ... ... 1977 г.
16. А. М. Щербак. Очерки по сравнительной ... ... ... 1987 ... Ф. А. Ганиев. Вопросы морфологии татарского ... ... 1980 ... Г. И. ... ...... ... языка. Москва,
1975 г.
52
19. В. А. Серебрянников, Н. З. Гаджиев Сравнительно-историческая
грамматика тюркских ... ... 1986 ... О. Н. ... ... слова – советская тюркология. 1972 г. №
4.
21. Н. К. Дмитриев. « Грамматика ... ... » М-Л. 1940 ... А. ... Тіл ... Ана ... 1992 ... Қ. Жұбанов. Шылаулар. Ауыл мұғалімі. 1937 жыл. №3
24. Қ. Жұбанов. Қазақ тілі ... ... ... 1966 жыл.
25. С. Аманжолов. Қазақ әдеби тілі ... ... ... 1994 жыл.
26. Р. Әміров. Қазақ тіліндегі ... ... 1963 ... М. ... ... тіл ... мәселелері. Алматы. 1941жыл.
28. В. Исенғалиева. Служебные имена и послелоги в ... ... ... А. Ысқақов. Қазіргі қазақ тілі. Морфология. Алматы. 1974 жылы.
30. К. Аханов. Тіл ... ... ... 2002 жыл.
31. Ф. Кенжебаева. Послелоги и частицы в современном казахском языке.
Конд. дис. Алма-Ата. 1964г.
32. Н. ... ... ... ... в ... ... Канд. дис. 1971г.
33. А. Қалыбаева, Н. Оралбаева ... ... ... жүйесі.
Алматы, 1986 жылы.
34. Ә. Хасенов. Тіл білімі. Алматы. « Санат » 1996 ... ... Т. Қ. ... ... ... қатысы ІІ.
Қазақ тілі мен әдебиеті. 2005 ж. № 8
36. Ғафируллин С. Послелоги татарском языке. Автор канд. дис. ... ... ... тілі сөздігі. 2003 жыл.
38. М. А. Бордина. « Синтиз и анализ в современном и ... ... ... – Аналитические конструкции в языках
различных типов. М – Л. Наука 1965 г.
39. М. ... ... ... сөз ... ... ... ... В. В. Виноградов. Русский язык. М–Л. 1947 г.
41. В. В. ... « О ... ...... ... ... и ... 1944 г. ІІІ том. Вып. №1
42. А. И. ... ... ... языка. Москва 1959г.
43. Серебринииков К. Проблеме ... и ... ... ... ... ... 1955 г.
44. Л. Решетова. Категория падежа в ... ... ... Ташкент.
1982 г.
45. В. М. Жирмунский. Аналитические конструкции – ... в ... ... ... ... 1963 ... Т. Абдуалиева. Предложение – падежной конструкция немецкого
языка. Канд. дис. 2003 г.
47. М. ... ... ... персидская и узбекская. СПб
1875 г.
48. И. Е. Петров. Служебные имена и послелоги в ... ... 1963 ... А. М. ... Русский синтаксис в научном освещении. Москва.
Учпедгиз. 1959 ... А. Н. ... ... узбекского языка. М-Л. 1960 г.
51. Қ. Молгаджаров. Көне түркі тіліндегі ... ... ... сипаты. Кан. Дис. 2000 жыл.
52. С. Аманжолов. Глаголные ... в ... ... ... 1969 ... А. Ысқақов. Көмекші есімдер //. Халық мұғалімі. 1948жыл. № 9
54. Ғ. ... ... ... в татарском языке.
Казань. 1974 г.
55. М. Оразов. Көмекші есімдер. І, ІІ том. ... ... « ... ... ... ... » ... жұмысына
Пікір
Тілдің грамматикалық құрлысынан аналитизмнің алатын орнын анықтау үшін
грамматикалық котегориялары бар сөз таптарындағы аналитикалық формалардың
табиғатын, ... ... ... Осы ... келгенде,
етістіктің аналитикалық формалары зерттелді, ал грамматикалық котегориялары
бар зат есім мен сын есімнің аналитикалық ... ... ... ... осы ... тың тақырыпты зерттеу объектісі етіп ала
отырып, зат ... ... ... тән аналитикалық форманы септіктің
эквиваленті ретінде дәлелдеуге тырысқан. Синтетикалық ... ... ... аналитикалық септіктің игере алу қабілетін
көрсетіп, оларда қазақ тіліндегі көркем ... ... ... септіктің жалпы тіл білімінде, ... ... ... ... ... қана қоймай, өзіндік пікірін ... ... ... мен ... ... ... септік жасаушы
тілдік бірлік ретінде дәлелдеуге талпынған. Өз ойын білдіруде ғалымдардың
пікіріне сүйеніп, өзге ... ... ... ... ... ... септікке зеріттеу жасаған.
Осындай жетістіктерін ескере отырып, дипломдық жұмысты «өте жақсы» ... ... ... ... ... Ж.
12.05.06.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 48 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сан есім10 бет
Септік жалғауымен көнеленген үстеулердің тарихи даму жолы17 бет
Ізгілік.ұтымдылық менеджмент субъектісі қызметінің аналитикалық ұстанымдары5 бет
Іскерлік дағды қалыптастыруға арналған тілдік құрылымдар6 бет
Абайдың жетінші, отыз алтыншы, отыз жетінші, отыз сегізінші қарасөздерінің ағылшын тілі аудармасындағы тілдік ерекшеліктері, аударма мәтініне салыстырмалы талдау жасау, лексикалық, грамматикалық, стилистикалық ерекшеліктері54 бет
Акционерлік қоғам формасындағы ұйымның ресуртарын қолдануын бағалау87 бет
Аналитикалық және имитациялық модельдеу8 бет
Аналитикалық және күрделі формалы етістікке жалпы сипаттама12 бет
Аналитикалық модельдеу. Имитациялық модельдеу9 бет
Аналитикалық модельдеу. имитациялық модельдеу. кластерлық анализ7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь