Түрік қағанаты (551–603 жж.)

Түрік қағанаты (551.603 жж.)
«Түрік» деген ат алғаш рет 542 жылы аталады. Қытайлар түріктерді сюнну.ғұндар деп атаған, мұның өзі түріктердің ғұн тайпаларының жалғасы екенін көрсетеді. 546 жылы тирек (телэ) тайпалары Моңғолияның оңтүстік және орталық аудандарын мекендеген аварларға (жкань.жуань) қарсы жорық жасайды. Осы кезде күтпеген жерден түріктердің қағаны Тумынның (Бумын) басқаруымен түріктер телэ әскерлеріне шабуыл жасап, жеңіп, 50 мың әскерін тұтқынға алады. Осыдан кейін түріктер күшейіп, енді бұрын өздері тәуелді болып келген аварларға (жуань.жуань) қарсы шығады. 552 жылы көктемде түріктер аварлардың ордасына шабуыл жасап, оларды жеңеді, авардың қағаны Анағұй өзін.өзі өлтіреді. Осы кезден бастап Бумын түрік қаған деген атағын алады. Бумын 553 жылы қайтыс болады.
Бумын өлгеннен кейін, таққа оның інісі Қара.Еске отырады. Ол Орхонның жоғарғы жағында аварларды екінші рет жеңеді. Қара.Ескеден кейін, оның мұрагер інісі Еркінді.Мұқан деген атпен қаған болады. Оның ел билеген кезі 553.572 жылдар. Мұқанның тұсында аз уақыт ішінде (553.554 жж) түріктер шығыста қайлар, қидандар және оғыз.татар тайпаларын, солтүстікте Енесей қырғыздарын, Жетісу жеріндегі түргенттерді өздеріне қаратты. Бұл жылдары түріктердің батысқа қарай жасаған жорықтары күшті болды. Оларды Тумынның басқа бір інісі Естемі жүргізді. Кейін тарихи деректерде оны Батыс түріктерінің түпкі атасы және Батыс Түрік қағанатының негізін қалаушы деп атайды. 563 жылы Түрік қағаны Силзибул (Естемі) Эфталит мемлекетін басып алуға кіріседі.
571 жылы Естемі қаған Солтүстік Кавказды басып алды, сөйтіп Керчь түбегіне (Боспорға) шықты. Оның баласы Түріксанф Керчті басып алып, 576 жылы Қырымға шабуыл жасады. Бірақ Естемі өлгеннен кейін, 582.593 жылдары Түрік қағанатында билік үшін қырқыс басталды. Өз ішіндегі алауыздық пен әлеуметтік қайшылықтар қағанатты қатты әлсіретті. Елде мал індеттері, жұттар мен ашаршылық орын алды. Түрік қағанаты шекараларына шығыстан Қытайдың Сүй әулетінің (581.618 жж.) шабуылы күшейді. Бұл жағдайлардың барлығы 603 жылы Түрік мемлекетінің екі дербес қағанатқа . Шығыс және Батыс қағанаттарына бөлінуімен аяқталды.
Батыс Түрік қағанаты (603.704 жж.)
Батыс Түрік қағанаты. Аумағы Алтайдан Тянь.Шаньға дейін, Шығыс Түркістаннан Каспийге дейін созылады. Астанасы . Суяб қаласы. Қағанат құрамындағы тайпалар: қаңлы, үйсін, дулат, түркеш, қыпшақ, қарлұқ т. б.
Шаруашылығы. Көшпелі мал шаруашылығымен, суармалы егіншілікпен айналысты. «Ұлы Жібек жолының» Батыс Түрік қағанаты жерінен өткендігі сауда мен қолөнердің дамуына әсер етті.
Басқару жүйесі. Мемлекетті қаған басқарды. Қағанның әулеті жоғары тұрды. Олар янғу, шад, тегін сияқты жоғары лауазымдарға ие болды. Билік мұрагерлікпен беріліп отырды. Қағанат он тайпаға бөлінеді. Ол «он оқ» деп аталады.
        
        Түрік қағана - ты (551 - 603 жж.)
де - ген ат алғаш рет 542 жы - лы ата - ... ... - лар ... сюн - ... деп ... ... өзі түріктердің ғұн тай - па - лары - ның жалғасы екенін көрсе - ... 546 жы - лы ти - рек (те - лэ) тай - па - лары ... - яның ... және ор - та - лық ... - да - рын ме - кен - де - ген авар - ... ... - ань) қар - сы жо - рық жа - сай - ды. Осы кез - де ... - ген жер - ден түріктердің қағаны Ту - мын - ның (Бу - мын) ... - ымен ... те - лэ ... - ... ша - бу - ыл жа - сап, ... 50 мың ... тұтқынға ала - ды. Осы - дан кейін түріктер күшейіп, енді ... ... ... бо - лып кел - ген авар - ... (жу - ... - ань) қар - сы ... 552 жы - лы ... - де түріктер авар - лардың ор - да - сына ша - бу - ыл жа - сап, олар - ды ... авар - дың ... ... ... өлтіреді. Осы кез - ден бас - тап Бу - мын түрік ... де - ген ... ала - ды. Бу - мын 553 жы - лы қай - тыс бо - ... - мын ... - нен ... ... оның ... Қара-Ес - ке оты - рады. Ол Ор - хонның жоғарғы жағын - да авар - ... ... рет ... ... - ке - ден ... оның мұра - гер ... ... де - ген ат - пен қаған бо - ... Оның ел би - ... кезі 553 - 572 жыл - дар. ... - ның тұсын - да аз уақыт ішінде (553 - 554 жж) ... ... - та қай - лар, ... - дар және ... - тар тай - па - ларын, солтүстікте Ене - сей ... - да - рын, ... ... ... - ... ... ... - ты. Бұл жыл - да - ры түріктердің ба - ... ... жа - ... жо - рықта - ры күшті бол - ды. Олар - ды Ту - мын - ның ... бір ... Ес - темі ... ... та - рихи де - рек - терде оны Ба - тыс ... ... ата - сы және Ба - тыс ... қағана - тының негізін қала - ушы деп атай - ды. 563 жы - лы ... ... Сил - зи - бул (Ес - ... Эф - та - лит мем - ле - кетін ба - сып алуға кіріседі.
571 жы - лы Ес - темі ... ... Кав - ... ба - сып ал - ды, ... ... ... (Бос - порға) шықты. Оның ба - ласы ... ... ба - сып ... 576 жы - лы ... ша - бу - ыл жа - сады. Бірақ Ес - темі өлген - нен кейін, 582 - 593 жыл - да - ры ... ... - тын - да ... үшін ... бас - талды. Өз ішіндегі ала - уыз - дық пен әле - уметтік қай - шы - ... ... - ты қат - ты ... Ел - де мал ... - ... жұттар мен ашар - шы - лық орын ал - ды. Түрік ... - ты ше - кара - лары - на ... - тан ... - дың Сүй ... (581 - 618 жж.) ша - бу - ылы ... Бұл ... - лар - дың бар - лығы 603 жы - лы ... мем - ле - кетінің екі дер - бес ... - ... және Ба - тыс ... - та - рына ... ... - ... - тыс ... қағана - ты (603 - 704 жж.)
Ба - тыс Түрік ... - ты. ... Ал - тай - дан ... ... Шығыс Түркістан - нан Кас - пий - ге дейін со - зыла - ды. Ас - та - насы - Су - яб қала - сы. ... құра - мын - дағы тай - па - лар: ... ... ду - лат, ... қып - шақ, ... т. б.
Ша - ру - ашы - лығы. Көшпелі мал ша - ру - ашы - ... су - ар - ма - лы ... ай - на - лыс - ты. Ба - тыс ... ... - ты жерінен өткендігі са - уда мен қолөнердің да - му - ына әсер ... ... Мем - ле - ... қаған басқар - ды. Қаған - ның әулеті жоғары тұрды. Олар янғу, шад, тегін сияқты жоғары ла - уазым - ... ие бол - ды. ... мұра - ... ... отыр - ды. ... он тай - паға ... Ол деп ата - ... - ни - еті. Ха - лық түрік тілінде сөй - лейді. Бізге белгілі Ор - хон-Ени - сей жа - зуы Ба - тыс ... ... - ... мәде - ни - ... де - рек бе - ... Моңғолия жерінен та - былған Білге қаған - ның, Күлтегіннің, То - ныкөктің Ор - хон жа - зуы бар ... - тас - та - ры ... мәде - ни - ... ... дәре - жеде да - ... көрсе - теді. Бұл ес - керткішті 716 жы - лы жазған. Ес - ... ... рет Да - ни - яның ғалы - мы Том - сон ... VII ... - да Ба - тыс ... қағана - тын - да жаз - ба әде - би - еті да - ... - тың ыды - ра - уы. Ба - тыс ... ... - ты 704 жы - лы құла - ... - ты се - беп - ... фе - одал - ... ішкі та - ... - ты - сы және Ба - тыс түрік қағана - тының Таң пат - ша - лығымен соғысы. Қағанат тер - ри - тори - ясы ... ... ... ... - тының құра - мына кірді.
Та - рихи де - рек - тер. Ба - тыс ... ... - ты ... - да ... - ген ... - тер бар. Со - лар - дың ішінде Жуңғо ке - зеңінің де - рек - тері ең ... де - рек - тер бо - лып та - была - ды. 630 жы - лы буд - да ғалы - мы Шу - ан Заң ... ас - та - насы Су - яб және тағы ... қала - лар жайын - да ес - теліктер қал - дырған. Моңғолия жеріндегі ... ... То - ... ... ... - тас - та - ры Ба - тыс ... қағана - ты ту - ралы зат - тай де - рек - тер бо - лып та - была - ... ... - ты (704 - 756 ... тек - тес түргеш тай - па - лары VI-ғасыр - да Тянь-Шань та - улы ай - ... - рын ме - кен - де - ген, ал ... - да ... - дың ор - та - лық ай - мақта - рын ... ет - кен. ... тай - па - лары ... ... ... - тер Күлтегін ес - керткішінде және Қытай жаз - ба де - рек - ... кез - де - ... Ал ... - ... же - ке ... - дық бо - лып құры - луы ту - ралы де - рек "То - ... жа - зу - ын - да ай - ... Түргеш қағана - ты халқының эт - ни - ... құра - мы ... са - ры және қара ... тай - па - лары - нан тұрған. Шу бойын - дағы ... - тер са - ры, ал Та - лас ай - ... - дағы ... - тер қара ... - тер деп ... ... - ты 704 - 756 жыл - дар ара - ... - да өмір ... Бұл кез - де ... ай - мағын - да араб басқын - шы - лары - на қар - сы күрес жүріп ... бо - ... ... - да ... ... - ты би - ле - ... негізін қала - ушы Үшелік-қаған. Оның билік жүргізген кезі - 699 - 706 жыл - дар. Ол ... - дан Ба - тыс ... би - ле - ... ... - ты ... Таш - кент - тен Тур - ... және Бес - ба - ... дейін өзінің өкіметін ор - натты. Оның бас - ты са - яси ор - та - лығы - Шу ... ... - дағы Су - яб қала - сы. ... ор - та - лығы - Іле ... ... - дағы ... қала - сы. ... елді 20 ұлысқа бөліп, олар - дың әрқай - сы - сын - да 7 ... ... ұста - ... ... - тын - да ... өлген - нен кейін билік оның ба - ласы Сақал-қағанға көшті. Оның ел би - ... кезі 706 - 711 жыл - дар. ... ... үшін са - ры және қара ... тай - па - лары - ның ара - сын - да та - ... - тыс бас - ... Ба - тыс - та түргеш - тер соғды - лар - мен ... араб - ... қар - сы ... ... 711 жы - лы ... ... ... Қапаған Жоңғария жерінде түргеш - терге соққы беріп, Сыр - да - ри - ядан ... 712 - 713 жыл - да - ры араб - ... қар - сы ... ... - лар Шаш (Таш - ... қала - сы ... - да - ры және ферғана - лықтар бірігіп күш көрсетті. Мәуере - нахр - дағы араб иелігіне төніп ... ... ... Күте - иб Шаш қала - сын өртеді, 714 жы - лы ол Ис - ... ша - бу - ыл ұйым - ... - ... тай - па - ның ара - сын - дағы тар - ... қара ... - тер жеңіске же - теді, олар қол - ... Сұлу тар - хан ... бо - ... ... қағана - ты Сұлу қаған - ның (715 - 738 жж.) тұсын - да қай - та ... бас - та - ды. Бұл кез - де ... қара ... тай - па - лары - ның қолы - на ... мем - ле - кет ор - та - лығы Та - лас (Та - раз) қала - сына ауыс - ты. Ай - ла - лы са - ясат - кер және ... әске - ри қол - ... Сұлу екі май - дан - да: ба - тыс - та араб - ... қар - сы, шығыс - та Ба - тыс түрік қаған - да - ры ми - ... - ла - рын қол - ... Тан им - пе - ри - ясы - мен ... ... 723 жы - лы түргеш - тер Ферған қарлұқта - рымен және Шаш тұрғын - да - рымен бірігіп, араб - ... күй - ре - те ... ... Араб - тар 732 жы - лы өз ... - ... біріктіріп, түргеш - терді қира - та жеңіп, Бұха - ра қала - сын ба - сып ал - ды. 737 жы - лы Сұлу араб - ... қар - сы жо - рық ұйым - ... - рып, То - харс - ... ... ... ... ... жеңіліп қал - ды. Қай - тып ке - ле ... - да, оны ... әске - ри бас - шы - сы ... - хан өлтірді. Сұлу қаған қаза болған - нан кейін билік үшін "са - ры" және ... ... - ... ара - сын - да ұзаққа со - ... ... ... ... мем - ле - кеті өз ... ... нәти - ... едәуір әлсіреді, мұны Тан (Қытай) им - пе - ри - ясы ұтым - ды пай - да - лан - ды. 751 жы - лы Та - раз - дың ... - дағы Ат - лах қала - сы жа - нын - да Зи - ... - лых бас - ... араб ... - лері мен ... - чжи басқарған Қытай әскер - лерінің ара - сын - да 5 күнге со - ... ... ... ... ... - ... қар - сы оның ты - лын - дағы ... көтерілді. Нәти - жесінде Қытай әскер - лері жеңіліске ұшы - рады. Әбден әлсіре - ген Түргеш мем - ле - кеті 756 жы - лы құла - ... ... - дығы ... жар - ты ғасыр - дай өмір сүрді. Оның көп жыл - да - ры ... жа - улар - мен ... - та ... ішкі ... - да да ты - ныш - тық бол - ма - ды. Тай - па - лар екі ... ... бір-бірімен та - лас-тар - тысқа түсті. Мұндай ұзақ уақытқа со - зылған са - яси күрес қағанат - тың эко - номи - ... және мәде - ни ... өсіп ... - ... кері әсерін тигізді.
Қарлұқ қағана - ты (756 - 940 жж.)
Қарлұқтар ту - ралы алғашқы мәлімет V ... - дан бас - тап ... бо - ... Бұл кез - де ... ... Ал - тай та - уы мен Балқаш көлінің шығыс жағала - уы ара - сын қоныс ... ... ... VI-VII ... - ... қарлұқтар Түрік, Ба - тыс түрік және Шығыс түрік қағанат - та - ... құра - мына ... Олар ... үш тай - па - лық - ... ... (се - бек) және таш - ли одағына бірікті. Қарлұқ тай - па - лар одағының би - ле - ... ел - те - бер деп атал - ... жы - лы ... да - ... - дағы ... ... қағана - тын үш тай - па - ның - қарлұқтар - дың, ұйғыр - лар мен ба - ... - ... ... ... күй - ретіп жеңеді. Қағанат билігі аз уақыт ба - сымал - дардың қолы - на көшіп, олар - дың ... ... бо - ... ... бас - шы - сы мен ұйғыр - лардың же - текшісі ... ... ала - ды. Алай - да, ... - дың ара - сын - да та - ... - тыс бас - та - лып, 744 жы - лы ба - ... - ... ... - лар мен қарлұқтар - дың біріккен күші тас талқан етеді. Сөйтіп, Ор - та - лық Ази - яда жаңа мем - ле - кет ... ... - ты (744 - 840 жж.) құры - ... ... тай - па - лары - ның бас - шы - сы ... қаған бо - лады да, қарлұқтар көсемі жабғы атағын ала - ды. ... ... - дың дер - ... ұмты - луы, олар - дың ... ... - тынан бөлініп шығуына жеткізеді. 746 жы - лы қарлұқ тай - па - лары Жетісу ... ... ауда - ... ... жа - улар - дың ша - бу - ылы - нан және өза - ра ... ... - терден әлсіре - ген түргеш қаған - да - ры қарлұқтарға қар - сы - лық ... - те ал - ма - ды. 766 жы - лы ... ... - ның екі ор - да - сы - Та - раз бен Су - яб және ... Жетісу жері қарлұқтар жабғуының қолы - на көшті.
Қарлұқ тай - па - лары VI - II-X ... - ... ... - ның ... Ала - та - уынан бас - тап, Сыр - да - ри - яның ор - та ... ... кең бай - тақ жер - ... ... ... - танды. Олар Балқаш пен Ыс - тықкөлдің ара - сын, Іле, Шу, Та - лас ... - ла - рын, ... - ннің ба - урай - ла - рын ме - кен - ... ... - дың бір то - бы 766 - 775 жыл - да - ры ... - ды ба - сып ал - ды, ал VI - II ... - дың ... - да олар - дың екінші бір бөлігі Ферғанаға өзінің үстемдігін жүргізді. IX ғасыр - дың бас ... ... тай - па - лары ... Қазақстан - дағы Оты - рар (Фа - раб) қала - сы ... ба - рып ... - ... Бұл кез - де ... кон - фе - дера - ци - ясы - на түркі тілдес көшпелі және жар - ты - лай ... әр ... тай - па - лар: ... ... ха - лаж - дар, түргеш - тер, аз - кишлер, тух - си - лер, ша - рух - тар, ар - гу - лар, барс - хан - дар ... ... ... IX ... - дың ба - сын - да араб - тарға қар - сы ... және ... ... - ... ... - ... қол - дап отыр - ды. 810 жы - лы араб - тар ... қар - сы ша - бу - ыл жа - сап, ... ... Лу - ... стан - са - сы) қала - сына же - ... 812 жы - лы араб - тар Оты - ... жо - рыққа шығып, қарлұқтар - ды жеңеді. Олар - дың жабғысы Қимақ еліне қашып ке - туге ... бо - ... Осы - дан ... ... ... жерінің Қарлұқ қағана - тына кіретін бір бөлігінде араб билігі ор - най - ды.
791 жы - лы ... - лар Бес - ба - лық ... ... мен ти - ... ... ... - ... талқан - дай - ды. 812 жы - лы олар қарлұқтар - ды ... 840 жы - лы Ене - сей ... - да - ры ... қағана - тын талқан - дап оның халқын Тур - фан ай - мағы мен Гань - чжоу ауда - нына ... ... 893 жы - лы Са - мани би - ле - ... Ис - ма - ... - мет Та - разға жо - рық жа - сай - ды. ... ... ... ... - хан ... - мен ... - да қала ... халқы ис - лам дінін қабыл - дай - ды.
Қарлұқ фе - одал - дық ... бай - лар мен ке - дей - лер - ге ... одан ... қауым - ның ешбір құқы жоқ то - бы - құлдар-тын. Көшпелі тай - па - лар - дың би - ле - уші ... топ - та - ... ... - да ... - дар мен ... - лы жер ғана емес қала - лар да бо - ... Та - рихи де - рек - тер ... - ша қарлұқтар елінде 25 қала мен қыс - тақ болған. Олар: Та - раз, Құлан, Мер - ке, Ат - лақ, ... Ба - лиг, Ба - рыс - хан, ... ... Тонг, Пен - чуль т. б. Қала - лар - да қолөнер мен зер - ... ... да - ... X ... - дың ба - сын - да ... қағана - тының жағдайы на - шар - лай түсті. Оған Ор - та Ази - ... са - мани - лер ... мен араб - ... ша - бу - ылы ... Ішкі қырқыс, өкіметті ба - сып алу, қоныс-өрісті ием - де - ну жо - лын - дағы та - ... - тыс оның бе - ... ... - ды. Міне осын - дай қиын ... - да ... ... ... - тына Қашғар жағынан келді. 940 жы - лы олар Ба - ласағұнды ба - сып ал - ды да, ... мем - ле - кеті құла - ды.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 4 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жарғылық капитал есебі: шығарылған акционерлік капитал; салымдар мен пайлар12 бет
Капитал қозғалысы бойынша болатын операциялар есебі25 бет
Меншік капиталының аудиті туралы34 бет
Меншікті капиталының есебі43 бет
Ұйымның меншікті капиталының есебі, талдауы және аудиті77 бет
«түрік дәуірінің кезеңделуі»10 бет
Ахысқа түріктері8 бет
Ағылшын, қазақ және түрік тілдеріндегі анималистік мақал – мәтелдер68 бет
Батыс түрік және Түргеш қағанаттары14 бет
Батыс түрік және Түргеш қағанаттары туралы5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь