Қазақ тілінің омоним сөздерінің статистикасы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 3

1 Қазақ тіліндегі омоним сөздерді зерттеудің маңыздылығы ... ... ... .. 5
1.1 Омонимияның өзекті мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 7
1.2 Омоним сөздердің пайда болуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 10

2 Қазақ тілін зерттеудегі статистикалық әдіс ... ... ... ... ... . 19
2.1 Қазақ тіл біліміндегі статистикалық әдістің қолданылу аясы ... ... ... .. 23
2.2 «Абай жолы» роман.эпопеясындағы омоним сөздердің статистикасы ... ... 25

ҚОСЫМША ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 39
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 53
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... 55
        
        ӘЛ–ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
Филология факультеті
Жалпы тіл білімі кафедрасы
Диплом жұмысы
Қазақ тілінің омоним сөздерінің статистикасы (М.Әуезовтің ... ... ... ... негізінде)
Орындаған:
5-курс студенті
Ғылыми жетекші:
филол.ғ.д.профессор
Норма бақылаушы:
филол.ғ.к.
Қорғауға жіберілді:
«---------» ---------- 2006 ж.
Жалпы тіл білімі кафедрасының
меңгерушісі, профессор
Алматы 2006
Реферат
Жұмыстың тақырыбы. ... ... ... ... ... ... жолы» романының жиілік сөздігі негізінде)
Жұмыстың көлемі: 57
Пайдаланған әдебиеттер саны: 46
Жұмыстың негізгі мақсаты мен міндеті. Лингвистикада ... ... ... қызу ... ... Сонымен қатар қазіргі таңда компьютерді
тіл білімінде жан-жақты қолдануға кеңінен жол ашылуда.
Біздің жұмысты жазудағы жалпы мақсатымыз – ... ... ... «Абай жолы» романының омоним ... ... ... ... ... міндеті – М.О.Әуезовтің ... ... ... сөз ... статистикалық және лингвистикалық
тұрғыда сипаттау.
Тірек ... ... ... ... ... сөз, сөз ... сөзтұлға(сөзформа), сөзқолданыс, сөздік қор,
жиілік сөздік.
Жұмыстың құрылымы. Диплом жұмысы кіріспе, негізгі екі ... ... ... ... қосымша сөздіктен тұрады.
Жұмыста қолданылған дерек көздері. тілді статистикалық әдіспен зерттеуге
қатысты ғылыми еңбектер, жиілік ... және ... ... ... ... ... ... мақалалар.
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
.......................................................................
........... 3
1 Қазақ тіліндегі омоним сөздерді зерттеудің
маңыздылығы
............................................................................
...... 5
1. ... ... ... 7
2. ... ... пайда болуы
.......................................... 10
2 Қазақ тілін зерттеудегі статистикалық
әдіс
............................................................................
.......................... 19
2.1 Қазақ тіл ... ... ... ... ... ... жолы» роман-эпопеясындағы омоним сөздердің
статистикасы
............................................................................
25
ҚОСЫМША
........................................................................ 39
ҚОРЫТЫНДЫ
................................................................... 53
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ............................ 55
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. ... ... тіл ... ... бір ... терең зерттелгенімен, зерттеуді қажет ... ... де жоқ ... Соның ішінде қазақ тілі лексикасын тарихи
даму ... ... ... де ... ... ... ... тілінің
сөздік қорынан белгілі орын алатын лексика-семантикалық сөздер тобының бірі
– омонимдер.
Тіліміздегі ... ... ... ... жасалу жолдарын
айқындаудың тілдің даму тарихын білуде, лексикологияны зерттеуде үлкен мәні
бар. Қай ... ... ... ... ететін күрделі мәселенің бірі –
омонимия мәселесі.
Ұсынылып отырған жұмыс «Қазақ тіліндегі ... ... ... ... ... ... ... кезде қолданбалы
лингвистика тұрғысынан қазақ мәтінінің мән мағынасын формалды белгілері
арқылы ... ... ... мағынасын ажырату бірден бір зерттеуді
қажет ететін тілдік элементке айналып отыр.
Бүгінгі ... ... тіл ... ... ... ... жүрген жаңа саласының нышандары мен белгілері пайда болды. Адам ... ... ... ... ... жаңа көріністері дами
бастады. Ал қазақ тіл біліміндегі бұл ... ... ... ... Жұбанов тұрды.
Жиілік сөздік бойынша жасалған статистикалық талдаулар ғалым ... ... ... лексикасының құрылым-құрылысын тереңірек зерделеп
қана қоймай, оларға статистикалық мәліметтер береді. Дегенмен, статистика
деген ... бір ... ... ... Ол ... ... Қ.Бектаев:
«...Лингвистика сандық және сапалық қасиеттерге ие. Сандық қасиет (мысалы,
әріп пен ... ... ... ... ... ... зерттеулерде тек ... ... ... ... тек ... ... қарастырады деу
жаңсақтық болар еді», – деп ... ... [44]. ... орай ... ... Абай ... сөздік құрамы мен ... ... ... статистикалық талдау арқылы қазіргі жазба әдеби
тіліміздің белгілі бір кезеңдегі сипатын тануға болады.
Қазақ тіл ... ... ішкі ... ... ... ... ... сөз тудырғыштық немесе сөз
өзгерткіштік қасиеті мол, иә кем ... ... сөз ... ... ... сандық белгісі негізінде жасалады. Соның негізінде
жекелеген қосымшалардың тілдегі ... ... ... ... ... нақты көрсетіледі.
Жұмыстың нысаны 1979 жылы ... ... ... «Абай жолы»
романының жиілік сөздігі және осы сөздіктегі ... ... ... ... тіл ... ... лингвистика, оның
ішінде математикалық линвистика, статолингвистика салаларына сүйене отырып,
«Абай жолы» романының омоним ... ... ... Тілдегі
басқа да сөздер сияқты ... ... ... ішінде, белгілі бір
контексте қолданылады. Қазақ мәтіндерінің бірліктерін автоматты түрде тану,
яғни ... ашу ... ... ... алатын орнын анықтау. Сонымен,
қазақ мәтініндегі омоним сөздердің ... ... яғни ... ... ... ... жұмыстың мақсаты болып табылады.
Жұмыстың міндеті. Ұсынылып ... ... ... ... ... ... ... анықтауға арналады. Жұмыстың
негізгі міндеті – М.О.Әуезовтің «Абай жолы» романындағы сөздердің ... ... және ... ... ... ... ... тілдік ерекшеліктерін анықтау, соның ішінде ... ... ... ... орай бұл ... міндеттері лингво-статистикалық және
лексикологиялық тұрғыдан ... ... ... ... ... сөздіктер,
мәтіндердің ықтималдық-статистикалық модельдері ... Яғни ... ... ... іске асты. Ал лингво-статистикалық
міндеттерге тоқталсақ:
1. М.О.Әуезовтің «Абай жолы» ... ... ... ... ... М.О.Әуезовтің «Абай жолы» романындағы лингвистикалық бірліктердің
ықтималдық-статистикалық моделін құру;
3. Дәстүрлі лингвистикалық ... ... тілі ... ... ... көрсету;
4. М.О.Әуезовтің тіл байлығын зерттеуде сандық деректерге жүгіну;
5. Романның өн бойындағы омоним сөздерге статистикалық шолу;
6. ... ... ... ... мен ... 20 томдық шығармалар
жинағыныңдағы омоним сөздердің жиілігін сандық аумағын айқындау;
7. «Абай жолы романындағы сирек және жиі кездесетін ... ... ... жолы» романындағы омоним сөздердің сөз таптарына байланысты
сандық мәлімет беру.
Жұмыстың әдістері. Лингвистикалық талдаудың ... ... ... ... ... ... ... қолданылады.
Жұмыстың тәсілдері. Бақылау, мағыналық топтастыру, сөз таптарына бөлу,
салғастыру мен ... ... ... тіліндегі омоним сөздерді
зерттеудің теориялық маңыздылығы
Кез келген сөздің тіл жүйесінде алатын өз орны бар. ... ... ... тіл ... ... ... ең алдымен ол сөздің
мағынасына сүйенеді. Р.А.Будагов ... ең ... ... Тіл жөнінде
ойласақ, әдетте сөз туралы ой жүгіртеміз, ... тіл ... ... ... ... бір-бірімен қарым-қатынасы, байланысы арқылы
іске асады. Тіл туралы ғылым сөзбен ... ... да тіл ... ... ... ... ... ретінде сөз алынады, – деп өте
дұрыс ... [1, ... тіл ... әр ... ... бір ғана ... ... өз
заңдылықтарына сай сөз етеді. Белгілі филолог Кәкен Аханұлының ... бұл – ... ... тілдік единица. Оның күрделі табиғатын ашып
айқындау үшін, ең алдымен, сөздің ... жағы мен ... ... және ... мағынасы мен ол арқылы білдірілетін ұғымның
арақатысын айқындап алу қажет. ... екі жағы бар: оның бірі – ... ... ... – сөздің мағыналық жағы. Екі жақ – дыбысталу мен
мағына сөздің бір-бірінен бөлінбейтін бөлшектері. Осы екі ... ... ... өмір ... және қызмет етуінің шарты. Демек сөз – дыбысталу мен
мағынаның бірлігінен тұратын ... ... ... [2, ... тіл ... барлық зерттеу объектісінің бірі болып саналады.
Сөз – адам ... ... ... бірі. Қай сөздің болсын мағынасын
түсіне білуіміз қажет. Сөздің мағынасын білу ... адам ... ... ұғым ... болады. Яғни,сөздің мағынасы мен ұғым тығыз байланысты.
Дегенмен де ... ... мен ... ұғымы тепе-тең емес. «Мағына
ұғыммен бірігіп кетпейді, оның болуын аңғартады» [8, 82]. ... ... ... ... Ол үшін онымен аталатын зат пен оның ... не ... ... және оның ... ... ... ашып алуымыз керек. Сонда ғана сөздің өзіндік мағынасын жете
түсіне аламыз.
Сөздің әр ... ... ие ... сөз ... ... ... нәтижесінде іске асады.
Сөздің қолданылу аясының өзгеруі, мысалы, бір саладан басқа бір салаға
ауысуы оның ... ... әсер ... Егер сөз кең ... ... ... бір ... мысалы, жалпы халықтық лексикадан арнаулы
лексикаға ауысса, оның мағынасы нақтылана ... де, ... бір ... ... мағынаға ие болады. Мысалы түбір деген сөз жалпы
халықтық лексикада «күллі өсімдік атаулының жерде ... ... мен ... ... ... білдірсе, арнаулы бір сала,лингвистикалық
терминологияға ауысқанда, «түбірлес сөздердің ары ... ... ... түп ... ... ... ... терминдік мағынаны
білдіреді. Орыс тіліндегі корень деген сөздің мағыналары жайында да осыны
айтуға болады [2, 138].
Лингвистикалық ... ... ... бір ... бар. ... орыс тіл ... ... еңбектер жазылады.
Мысалға: Л.А.Булаховский, В.В.Виноградов, Н.Ю.Шведова, Е.М.Галкин-Федорук,
Н.Ф.Шушилов, З.М.Толмачов, Л.А.Новиков, ... ... т.б. ... тіл ... ... ... тікелей айналысып сол тақырыпта
ғылыми зерттеу жұмысын жазған ... ... бұл ... ... ... ұсақты мақала жазып жүрген ғалымдардың қатарына Р.Садықбаев,
А.Тілеукеев, А.Құрманалиева, Ә.С.Әлметова, Резуанова, Османова, Ахманова
т.б. атауға ... ... ... ... тіл білімінде арнаулы ғылыми
еңбектер бар: М.Миртаджиев «Вознокновение лексических омонимов узбекском
языке», ... ... ... в ... ... языке», Р.Бекджанова «Омонимы в киргизском ... ... қай ... ... олардың омонимдерге берген анықтамалары
бір-бірінен онша ... ... Олар ... ... ... ... Олардың бәрінде дерлік омоним деп мағыналары басқа-басқа айтылуы
(дыбысталуы,жазылуы) бірдей сөздерді айтамыз делінеді [1, 38].
Мәселен, 1925 жылы ... ... ... ... ... на ... по ... – деп берілген. Ал А.В.Булаховский:
«Омонимы называются два или несколько слов, одинакова звучащих но ... ... ...... [22, 45]. ... ... называются слова, одинакова звучающие но имеющие различные
значения», – деп ... [24, 14]. ... өз ... ... арнайы тоқтала отырып «Омонимы это слова одинаковые по звучанию,
но ... по ...... ... ... [25, 3] Зерттеу
жұмыстарының ... ... тіл ... ... ... біршама
терең зерттелгендігі байқалады. Біздер үшін бұл ... ... әрі ... мәні зор. ... ... ... өз табиғатына анықтама беру, түрлерін анықтау, жасалу ... ... енді бір ... ... ... мен көп мағыналы сөздердің
ара жігін ажыратуға арналады.
Сонымен қатар тіл ... ... ... ... ... ... ... болады. 1925 жылы шыққан «Литературная
энциклопедия» атты ... ... ... ... ... берілген. Бұл
мақала омонимге анықтама берілумен ... 1928 жылы ... «Из ... ... ... мақаласы жарияланды. Он жыл
өткен соң орыс тіліндегі грамматикалық ... ... ... «О ... ... в современном русском языке деген
мақаласын жарыққа шығарды. 1948 жылы ... ... ... жасау жайында «Некоторые замечание по английской омономике»
деген мақаласын жазды.
Қазіргі кезде қолданбалы лингвистика ... ... ... ... ... белгілері арқылы анықтауда омоним сөздердің мағынасын
ажырату бірден бір ... ... ... ... ... ... ... уақытқа дейін омоним сөздерге статистикалық тұрғыдан шолу ... ... ... ... сөздердің категориялары жан-жақты
зерттелгенімен, олардың саны мен қолдану жиілігі анықталмай келеді.
Қазақ тілін ... ... ... ... ... ... сай ... пайда бола бастады. Солардың бірі ... ... ... ... ішкі ... ... тағайындай отыра, бұл
зерттеу саласында тілдік құбылыстарды, элементтердің мәтін ... ... ... көп ... ... ... өзекті мәселелері
Омонимдер дегеніміз бірдей дыбысталатын, бірақ мағыналары басқа-басқа
сөздер. Омонимдердің жасалу жолдары ... тіл ... ... ... Мәселен, В.В.Виноградова омонимдер 4 түрлі жолмен жасалады деп
көрсетеді: 1) ... ... ... 2) жаңа ... ... ... 3) сөздің ауысып келуі; 4) дыбыстық өзгеріс арқылы жасалуы [23,
121].
Жоғарыда атап ... ... ... ... ... ... болады:
1. Омонимдерді зерттеудің мәні;
2. Полисемия құбылысынан омонимия құбылысын ажырату;
3. Омонимдердің жасалу жолдары;
4. Омонимдердің жасалуы, шығу тегіне қарай топтастыру;
5. Омоним сөздерді ... ... ... топтастыру [1, 7].
Ең алдымен түркі тілдеріндегі омоним сөздер жүйелі түрде В.В.Радловтың
«Опыт словаря тюрских ... атты төрт ... ... ... ... бір тілдегі омонимдер жеке ... ... ... ... ... ... басқа сөздер, яғни омонимдер
берілген, мысалы [20, 696]:
арық 1 – худощавый, тощий, слабый
арық 2 – ... ... 1 – имя, ... 2 – 1) ... ... лошадь как единичное существо
ат 3 – 1) бросать, кидать
2) ... ... ... ... ... ... екі ... сөздерден, сондай-ақ бір сыңары есім, екінші сыңары етістік сөздерден
болған омонимдерді де бергенін көреміз. ... ... факт ... ... ... профессор К.К.Юлдашев құрастырған «Қырғызша-орысша
сөздік». Сөздікте берілген омонимдерден мысал келтіріп өтелік [19, 227].
чач 1– волосы
чач 2–1 ... ... 1– ... 2–хан
қан 3–удовлетворить
түр 1– вид, форма
түр 2–заворачивать
П.М.Мелиоранский зат есім мен ... ... ... ... ... ... дәуірінде зат есім мен етістік ... ... ... Н.А.Баскаков түркі тілдеріндегі той,
сал, ой сияқты сөздерді әрі есәм, әрі ... ... ... ... және бұлардың шығу тегі бір деп қарайды. Э.В.Севортян «К
соотношению ... и ... в ... ... ... ... түркі
тілдеріндегі бір қатар етістік түбірі мен есім түбірлерінің формасы жағынан
бірдей келіп, мағынасы жағынан өзара өте ... ... екі ... ... мүмкіндігін айтады [1, 18].
Ғалымның пікірінше, біріншіден, бұл ... ... ... ... пен есім ... шығу негізі бір екені туралы мәселе
қоюға ... ... ... ғалым бұл құбылыс ... ... ... ... ... ... тіл ... алғаш рет омонимия мәселесін арнайы зерттеу нысаны
етіп алған ғалым К.Аханов. Ғалымның ... ... ... ... ... шығу ... жасалу жолдары жан-жақты терең
зерттеледі. Ғалым бұл ... ... мен көп ... ... мен ... ... ... Омонимдердің жасалу
жолдарына жекелей тоқталып, жасалу жолдарын төмендегідей жіктейді [1, 21]:
1. Сөздердің мағыналы жақтан дамуы нәтижесінде жасалған омонимдер;
2. Фонетикалық ... ... ... ... ... ... арқылы жасалған омонимдер;
4. Басқа тілдерден енген сөздердің байырғы төл ... ... ... ... ... ... ... Екі сыңары да басқа тілдерден ену арқылы ... ... мен көп ... ... ұқсастығы жайында ғалым К.Аханов:
«Полисемия мен омонимді ажыратудың ... бұл екі ... ... келіп туады. Көп мағыналы сөздер ... ... ... негіз болады да, осылардың нәтижесінде шығуы, жасалуы ... ... ... көп ... ... ... жатады» деп
көрсетеді [1, 23]. Ғалым атап ... бір ... ... ... ... ... ортақ байланыстырушысы мағыналарының үзілуі
нәтижесінде тілімізде біршама омонимдер жасалған. Бұндай түрдегі сөздер көп
мағыналық ... өте ... ... ... ... І. Сын есім а) ... туған, туыстас
ә) арманы, ой тілегі бір, дос-жар, туған
б) мөлшерлес, шамалас, шендес
Бауырлас ІІ. Етістік. а) туыстасу, жақын болу, достасу
ә) ... ... ... сөздің түбірі бауыр «Көне түркі сөздігінде» екі түрлі мағынада
берілген.
Бауыр І. Печень
ІІ. живот, брюхо
ІІІ. ... ... ... Ү. ... ... тілінде бауыр сөзі 1. Адамзат, жануарлардың ас қорыту,
қан таратушы мүшесі. 2. ... ... ішкі ... төс ... ... ... келе бұл сөздің мағынасы кеңейіп бірге туған, қандас, ағайындас
адамдарды да бауыр дейтін болды. Ендеше бауырлас сөз ... ... ... ... есебінен жасалған омоним.
Сонымен омоним көбіне тілде көп мағынаның ... ... ... екі ... ... ... ... болуын аңғартады. Яғни, көп
мағыналы сөздердің арасындағы мағыналық байланыс үзілсе, ол омонимге
айналады. ... ... ... ... ... да атау болады, осыдан келіп ол
сөздердің негізгі мағынасы үстеме мағыналар қосылады. ... күт ... ... ... ... білдірумен бірге «сыйла», «құрметте» деген
мағынаны білдіреді. Бұл сөздің ... ... ... ... ... тосу деген мағынасына байланыста туып, бұл сөзді көп мағыналы ... Міне ... ... ... қолданыла келіп, түрлі
мағынаға ие болды. Кейде ол көп мағыналы сөздердің әр ... ... ... салып, дараланып алшақтайды. Әр мағынада әр ... ... ... бекиді. Сөздің осылай мағыналық жақтан дамуы нәтижесінде омоним
сөз жасалды. Бұндай омонимдерді І.Кеңесбаев пен ... ... ... жасалған деп түсіндіреді: «Бір сөз әуелде бір мағынада қолданғанмен,
кейін мағынасының дамуы нәтижесінде бірте-бірте баланысын жоғалтып мүлдем
басқа ... ... яғни ... ... кетеді»[21, 29]. Ал К.Аханов болса:
«Кейде кейбір сөздер өзінің негізгі тура мағынасынан ... ... ... ... ... ... дағдылы тура мағына сияқты
болып ұғынылады[1, 33] - деп ... ... ... қи 1. Қағазды
қайшымен ортасынан қи. 2. Сен ... осы ... қи. Қой 1. ... – ол ... ... әкеліп қойды. 2. Туынды мағынасы екеу. а) Осы
сен үйретуіңді қой. ә) Қой, ... ... ... ... ... ... ... мағынасы да бір сөздің әр түрлі мағыналары ретінде қаралады,
өйткені ... ... ... ... ... бар. ... ол
мағыналар бір сөздің түрлі мағыналары ретіндетанылып, осы сөздің мағыналық
мазмұнынаенеді деп түсіндіреді. ... ... ... сөздердің әр түрлі
мағыналарыбір-бірінен онша алшақтамай ... ... ... ... ... онда ол мағыналар бір сөздің әр түрлі ... ... ... көп мағыналылығы деген категорияға жатады. Егер дыбысталуы
бірдей, бірақ мағыналары басқа-басқа болып, мағыналық жақтан ... ... ... ... ... болса, онда олар омонимия құбылысының
қатарына жатады», – дейді [1, 13].
Сонымен омоним ... ... ... «homos» - біркелкі, бірдей,
«опута» – ат, атау деген сөздерінен ... ... бұл ... ... атау дегенді, яғни дыбысталуы бірдей де, мағынасы әр басқа сөздер
дегенді білдіреді [2, 11].
1.2 Омоним ... ... мен ... жолдары
Қазақ тіл білімінде алғаш рет омонимия мәселесін арнайы зерттеу нысаны
етіп алған ғалым К.Аханов. Ғалым өз еңбегінде омонимдердің ... ... ... ... ... омонимдер сөз тудырудың лексика-семантикалық тәсілі арқылы
пайда болған. Тілдің даму ... көп ... ... ... ... ... үзіліп, осының нәтижесінде әр басқа ...... ... жасалуы мүмкін. Көп мағыналы сөздердің мағыналарының
арасындағы семантикалық байланыстың жойылуы нәтижесінде әр ... ... ... ... ... сөз тудырудың лексика-семантикалық
тәсілі деп аталады. Мысалы: жабағы 1. Алты айдан асып, бір жылға толмаған
құлын ... ... бір көп ... ... ... еді. ... 2. ... қалған ескі жүн (Мысалы: Жабағыға тырнағы шықпастай болып
ілінді. Абай). Осы мысалдардағы жабағы деген екі ... шығу тегі ... де бір ... ... ... ... ол мағыналардың бір-бірінен
алшақтауы нәтижесінде жасалған [2, 152].
«Буылған жүк» мағынасындағы тең (Мысалы: Іші ...... ... тең мен сандықтар. М.Әуезов) деген сөз бен «бірдей» деген мағынаны
білдіретін тең (Мысалы: Жер жүзінде ең ... Жоқ ... тең ... ... ... ... сөздер болып саналады. Бұлар да шығу тегі жағынан
бір сөздің лексика-семантикалық дамуы нәтижесінде ... ... ... Орыс тіліндегі «дүние жүзі» деген мағынаны білдіретін мир
деген сөз бен «бейбітшілік» мағынасындағы мир деген сөз де сөз ... ... ... ... омонимдердің қатарына
жатқызылып жүр [2, 151].
Аталған тәсіл – тіліміздегі ең өнімді тәсіл. ... ... ... ... ... мен ... ... ажырату фактісіне
қиындық келтіреді. өйткені полисемия да ... ... ... ... ... ... тұлға бірдейлігін береді. Көп мағыналы
сөздер мен ... ... ... ... ұқсастығы бар. Сөздердің
дыбыстық құрылымы жағынан бұлар нақ бірдей деуге болады. Омоним мен ... ... ... өзгешелігі түр-тұрпатында емес, мағынасында
жатыр. Көп мағыналы ... бір ... ... ... ... білуге болады.
Мәселен, майда тас, майда ұн дегендерден ұсақ, уақ ... ... ... сөз, ... шөп ... ... ... дегенді аңғарамыз. Ал
мінезі майда деген тіркестен сыпайы, кішіпейіл деген мағынаны ... ... бір ғана сөз ... ... ... бір ... тарағандығы ап-
айқын болып тұр [1, 23].
Омонимдер біркелкі дыбысталып айтылатын, бірақ ұғымы әр ... ... ... ... білдіретін ұғымы бір сөз табына да, әр сөз табына
да дара-дара болып бөліне береді. ... ... ... ... бір ... ... ... жағынан бір-бірінен соншалықты
алшақ екендігі аңғарылады. Мысалы: Ара І. Ағаш ... жұқа ... ... Ара ІІ. ... бал ... ... ... Ара ІІІ. Екі
орта, аралық. Ана І. Туған шеше. Ана ІІ. Сілтеу есімдігі. Айт І. ... Айт ІІ. ... ... ... Айт ІІІ. Итті ... қосу ... сөз [1, 24]. Сонда омоним дегеніміз түглі себептермен, ... ... ... басқа-басқа сөздер болып шығады. Көп мағыналы
сөздер омонимнің барлық түрімен емес, бір ғана ... ... ... ... ... бір сөздің төңірегінде мағыналық ... көп ... ... ... ... ... ... Ал зер
сала қарайтын болсақ, омоним құбылысының өзі бір ... ... ... ... бұзылуы процесіне тап болып, ... көз ... ... ... ... көп мағыналы сөздердің
мағыналарының ыдырауы нәтижесінде жасалады.бұл әрине барлық омонимдерге
қатысты сөз ... да ... ... ... бар. ... пайда болуының бір жолы ғана.
Омонимия мен полисемия құбылысының ара жігін ажыратуға байланысты
ғылымда бірқатар ... ... ... ... мыналар:
1. Дәстүрлі тәсіл, әр алуан мағынаға синоним ... яғни ... ... ... ... ... Егер алынған синоним
сөздердің арасында семантикалық ... ... ... бір синонимдік қатар
құра алмаса), онда талданып отырған сөздер өзара омоним болға
2. Екі бірдей дыбысталатын сөзде әр ... ... ... болуының
өзі олардың полисемия емес, омоним екендігін көрсетеді.
3. Полисемия мен омонимияны ажыратуда семантикалық тәсіл қолданылады.
Көп ... сөз ... ... ... байланыс болып бір ғана
мағыналық құрылым құрайтын болса, омонимдердің сыңарларының ... ... ... олар бірін-бірі шығарып тастап отырады.
4. Көп мағыналы сөздерді және омонимдерді ажыратудың ең бір қызық
тәсілі жойылып ... ... ... ... Морфологиялық тәсіл. Түбір қандай ... ... ... Егер ... ... сөз әр ... сипаттағы
морфологиялық бөлшектерден тұрса, онда ол омоним сөз болғаны.
Полисемия мен омонимияны бір-бірінен ... білу ... ... ... ... ... тіл білімінде өте-мөте күрделі мәселе ... ... ... ... ... ... жасаудың
маманы) полисемия мен омонимияны бір-бірінен ажырату проблемасы ... ... ... ... мен ... ... ажырату проблемасы
барлық омонимдердің күллісіне бірдей қатысты емес. Мысалы, «ауаны ішке
тартып, сыртқа ... ... дене ... ... ... өкпе сөзі ... ... деген мағынадағы өкпе сөзінің омонимдес екендігі ешбір күман
тудырмайды. Басы ... ... ... болғандықтан, бұлар
полисемиялы сөздерден оңай ажыратылады. ... мен ... ... ... ... ... ... жапсарласып
жатқан омонимдерге қатысты. Мысалы, ... бір ... ... ай сөзі мен ... ... ... немесе «жылдың он екі бөлшегінің
бірі» дегенді білдіретін ай сөзін полисемантизмді сөз ... бе, ... ... бе? Бұл сұраққа жауап беру үшін, ең алдымен, «мағыналардың
арасында байланыс бар ма, жоқ па?» ... ... ... ... Егер ... ... байланыс сақталып, аңғарылып тұрса, онда ол
мағыналар бір ғана полисемантизмді ... ... ... ... да, ... ... семантикалық байланыс үзілсе, бұл күнде
ондай байланыс аңғарылмаса, онда ол мағыналар бір сөздің емес, әр ... яғни ... ... мағыналары ретінде танылады. Мұндай
сөздер сөздіктерде омонимдес сөздер ретінде ... мен ... ... ... ... ... байланыстың жойылуы немесе жоқтығы кейде негізгі критерий бола
алмай қалуы мүмкін. Мысалы, түркі тілдерінде той І (зат ... – той ... тоң І (зат ... – тоң ІІ ... көш І (зат ... – көш ІІ
(етістік) және т.б.осылар тәріздес омонимдер бар. Бұл омонимдік ... ... есім ... мен ... ... лексикалық
мағыналары жағынан бір-бірінен алшақтап кетпейді, бұларда семантикалық
бірлік, біртекстілік бар. ... ... деп ... ... таяныш –
омонимдік қатарға енетін сөздердің әр басқа сөз табына (бірінің есімге,
екіншісінің ... ... ... ... ... мағына мен
грамматикалық ... ... бас ... Сөз ... ... ... ... белгілі бір сөз табының мағынасы – категорияльды мағынаға
ие болады [2, 148].
Сонымен сөздер негізгі мағынасының үстіне ... ... ... Ал ол ... ұзақ ... нәтижесінде кей жағдайда тілімізде
өз дербестігін алып ... ... ... (көп ... ... ... сөздер жасалады. Соған орай тіл білімінде омонимдерді ... ... ... ... (әр ... ... және гомогенді (бір
текті) омонимдер [1, 98].
Гетерогенді омоним деп шығу тегі бөлек-бөлек, тұлғалық жақтан сөздік
құрамда ... ... ... ... ... айтамыз [1, 98 ].
Ал гемогенді омоним дегеніміз о бастағы бір сөзден ... ... ... ара ... алыстап, бара-бара екі сөзге айналып
кеткенлексемаларды айтамыз [1, 103].
Сонымен, көп ... ... ... ... ... лексикалық тәсіл арқылы жасалған омонимдер дейміз. Мысалы: Жал І.
Жан-жануарлардың желкесіне шыққан қыл. Жал ІІ. ... ұзын ... ... ... Көк І. Көгерген түс. Көк ІІ. Аспан, әуе. Көк ІІІ. ... ... Жылы І. ... пен ... ... ... қан ... Жылы ІІ.
Жылы қалыпқа келу, жылыну. Ық І. Жауын-шашынның өтінен қаға беріс, ықтасын.
Ық ІІ. Борасын мен дауылға қарсы ... ... ... қоса ығу. Сөздің
осындай мағыналық ... ... ... омонимдердің келіп шығуы тілдегі сөз
тудырудың бір тәсіліне ... ... ... ... ... әр ... фонетикалық
өзгерістерге ұшырап, дыбысталуы жағынан ... ... ... ... ... нәтижесінде пайда болған омонимдерді
айқындау үшін, сол ... ... ... жеке ... ... ... дыбысталу түрі қандай болғанын, тілдің даму
барысында оның дыбысталу ... ... ... өзгеріске түсуге
қандай заңдылықтар себеп болғанын ашып айқындау қажет.
Сөздердің фонетикалық өзгеріске ұшырап, ... ... ... ... ... ... ... құрамындағы сыңарлардың
(сөздердің) көне түрі ерте дәуірлердегі ... ... және ... ... ... ... ... пайда болу жолын
айқындауда ерте ... ... ... мен туыстас тілдердегі көне
формалар бағалы материалдар бере алады. Мысалы, ер деген ... ... «ер» ... ... кездегі дыбысталуы, көне түрі егер
екендігін байқауға болады. В.В.Радлов ер деген ... ... ... ... – егер, туынды түрі – егерле (қазақша ... ... ... көрсетеді. Бұл сөз ұйғыр тілінде де егертүрінде айтылады. Ер сөзінің
көне формасы қазақ тілінің ... ... ... ... аудандарында бұл сөз егер түрінде айтылады [1, 151].
Бұл деректер ... ... ... ер ... ертерек кездегі
дыбысталу түрі егер ... ... ... даму ... сөз
ортасындағы г дыбысының түсіп, оның ... ... ер болы ... ... осы өзгерістің нәтижесінде о баста егер ... ер сөзі ... ... жақтан ешқандай байланысы жоқ, «еркек»,
«батыр», «күйеу» деген мағыналарды білдіретін ер сөзімен дыбысталуы жағынан
бірдей келіп, омоним жасалған. Сол ... бала табу ... ... ту
етістігінің көне формасы тоғ, доғ болған, ... ... ... жалау
мағынасындағы ту зат есімінің көне формасы тұқ, тұғ ... ал ... ... ... ту ... көне ... түн, тұл болғандығын
белгілі мамандар сөз етіп жүр. Сонда бір замандағы ... үш ... ... сөз ... дами келе қазіргі уақытта біркелкі дыбысталып омонимге
айналып кеткендігі ... ... ... созылыңқы түу, туу деген
одағайлар да ту ... ... Ту ... ту ... ту ... ... сөзі де ... қатарға қосылып, бес түрлі омоним пайда болған.
Қазақ тіліндегі ... ... сөз ... ш дыбысының с
дыбысына ауысуының нәтижесінде ... ... ... ... ... ш ... ... с дыбысына айналуын,соның
нәтижесінде о бастағы ш мен с ... ... ... ... тіліне өте-мөте тән белгілердің бірі деп есептейді. Қазақ тіліндегі
зат есім құс ... Құс ... ... ... ... Мақал.)
дегенмен етістік құс (мысалы: Алтын ана жек көрер шамасы жоқ. ... ... ... ба Сұлтанмахмұт) дегендер өз ара омонимдес сөздер ретінде
қаралады. Қазіргі қазақ ... зат есім ... мен ... ...... ... ... Ежелгі түркі жазуы ескерткіштің
тілінде зат есім мағынасындағы бас ... ... түрі – баш, ... ... түрі – бас [29, 30]. ... ... тілінде бұл екі сөз
бір-бірінен сөз соңында ... ш ... ... с ... ... ... өзбек тілінде зат есім бас сөзі бош түрінде, ал ... ... бос ... рай түрі – ... түрінде айтылады. Түрікмен, азербайжан,
қырғыз, ұйғыр, ... ... де бұл екі сөз ... ... ... ... с дыбысы келуі арқылы ажыратылыды. Аталған тілдерде бас
сөзі зат есім болғанда баш, ал етістік болғанда, бас түнрінде ... ... ... ... ұйғыр, ойрат тілдерінде бұл екі сөздің
ерте кездегі дыбысталу түрі сақталған да, ал қазақ тілінде бұл екі ... ерте ... ... ... ... ... нәтижесінде
омоним жасалған.
3) Омонимдер сөздердің түбіріне омонимдес аффикстердің жалғануы арқылы
жасалады. Түбір ... ... ... ... омонимдер деп аталса,
түбірге омонимдес ... ... ... ... туынды
омонимдер деп аталады. Туынды омонимдерге біздің тіліміз өте бай. Олар мына
сияқты ... ... ... ... ... ... -с(-ыс,-іс) аффиксі мен етістіктердің (ортақ етістің)
-с (-ыс,-іс) аффиксі. Бұл омонимдес, аффикстердің бір ғана ... ... ... ... екі сөз – зат есім мен ... (ортақ етіс)
жасалады. Мысалы: айт-ыс І (зат есім) «Садақ пен баланың айтысы» – дейтін
арқаға мәлім ... ... ... ІІ (етістік). Біздің Садекеңмен
айтысар шамамыз қайсы. әншейін бір жалғыз ауыз ... ... ... ... ғой. ... ... дейтін сөз емес (М.Әуезов).
Аталған омонимдес аффикстер басқа да түркі тілдерінде ... ... ... ... ... -с аффиксі қырғыз, алтай тілдерінде -ш
жұрнағы сәйкес келеді. Бұл жұрнақ (-ш және оның ... ... ... ... ... ... ... уруш І (зат есім) ... , уруш ІІ ...... келиш І (зат есім) – «келіс», келиш ІІ
(етістік) – «келіс».
Ә) есімдердің -қ (-к, -ық,-ік) аффиксі мен етістіктердің -қ (-қ, ... ... Бұл ... ... бір ғана ... ... ... екі сөз (зат есім және етістік), яғни туынды омонимдер ... қыз ... ... ... ... ... ... әрі сын есім сөз (мыс., Адам пішіні бұған бір тамаша, өзгеше,
қызық сурет тәрізденетін. М.Әуезов), әрі ... сөз ... Осы ... ... ... қызығып та қырайды. М.Әуезов) жасалған. Бір ғана жап деген
түбір етістік омонимдес үш сөздің жасалуына ... ... ... І (зат
есім. Киіз үйдің жабығы, жабықтан қарау), жабық ІІ (сын ... ... ... бара ... орыс ... де сол ... қарап, бөгеліп тұр.
Ғ.Мүсірепов), жабық ІІІ (Етістік. Кішкентай қыз жабығу, ... ... ... дегендерді білмейді. М.Иманжанов).
Есімдердің -қ (-к, -ық, -ік) аффиксі мен ... -қ (-к, ... ... жалғануы нәтижесінде жасалған омонимдес сөздердің ішінде
тілдің қазіргі қалпы тұрғысынан морфемаларға ... ... ... Мына ... ... ... ... І (зат есім) – қырсық ІІ
(етістік); ентік І (зат есім – ... ІІ ... ... І ...... ... және т.б.
б) Бұл салаға ғалым І.Кеңеспаев етістіктің -мақ, -мек, -пақ, ... -бек ... ... ... ... ... шақ түрі мен
есімдердің түйісуін қосады. Мысалы: 1. Қоспақ – түйенің бір ... яғни ... ... ... ... 2. ... – бір нәрсені бірдемеге қосу.
г) Зерттеуші тілші ... сын ... -дау, -деу, -лау, ... -теу ... ... ... ... етістіктің тұйық райымен
омоним болатындығын атап көрсетеді. Мысалы: 1) ақтау – біреуді ... ... ... 2) ... – нағыз ақ емес, аққа жақын. Алайда ғалым бұларды
тұрақты омонимдер емес, бір кезде ғана ... ... ... дейді.
4) Кейбір омонимдер кірме сөздер мен төл сөздердің дыбысталуы жағынан
сәйкес келуі нәтижесінде жасалады. Мұндайда, әдетте, ... сөз ... ... ... ... төл ... дыбысталуы жағынан
бірдей келеді. Яғни омонимдер өзге тілдерден ауысқан сөздердің қазақтың төл
сөздерімен дыбысталуы бірдей болуының ... ... ... ... өздерінің келген тіліндегі дыбысталу қалпын өзгертіп, ... ... келе ... ... ... дыбысталу жағынан
кірігіп, омонимдер жасалған.
а) Араб сөздерінен ... ... , ... күш, жігер
мағынасындағы қайрат (ғайрад) сөзі қазақ тіліндегі пышақты қайрат дегендегі
етістігімен түр-тұлғасы ... ... ... омоним жасалған. Қырықтың
бірі қыдыр (мақал) дегендегі қыдыр (хызыр)- араб сөзі. Бұл сөз қазақтың ... ... ... етістігімен дыбысталу жағынан ұқсас келуі салдарынан
пайда болған.
ә) Парсы сөздерінен жасалған омонимдер. ... ... көр ... ... ... ... көр ... гөр деген сөзінің өзгерген
түрі. Бұл сөз ... ... көр, ... бір ... ... ... дыбысталуы жағынан үйлесіп, омоним жасалған. Сол ... ... ... ... ... қосылып отыр ел (Ә.Сәрсенбаев). Бұл сөз
қазақтың ... лай, ... ... саз ... ... ... омоним жасалған. Сондай-ақ, мекен, орын мағынасындағы жай сөзі парсы
тіліндегі джай деген ... ... ... жататын жай үш үйден құралған
(М.Әуезов). бұл сөз қонақтарға дастарқан ... қол ... ... ... дыбысталуы жағынан омонимге айналып кеткен.
б) орыс ... ... ... ... өгіздің мойнына
салатын мойынтұрық (мойынағаш) деген мағынадағы ... ... ... ... ... ... ... Бұл сөз қазақтың ... ... ... ... ... ... жағынан бірдей келіп омоним жасалған. Сол
сияқты ат айдаушы, атшы ... ... ... сөзі орыстың кучер ... ... ... ... оранып, шана ішінде қалғып отырған бірен-
саран көшірлер де байқалды. (М.Әуезов). бұл сөз ... ... ... ... ... (С.Көбеев) дегендегі көшір етістігімен тұлғалас
келіп, ... ... ... ... ... ... ... сөзі
қазаққа болыс болып кірген. Мәз болады болысың, Арқаға ұлық ... Бұл сөз ... ... ... үйдің іргесін жайысты» (С.Бегалин)
дегендегі болыс етістігімен дыбысталуы жағынан үйлесіп, омоним жасалған. ... ... ... арык дейді. Бұл сөз қазақ тілінде арық болып, к
дыбысы қ дыбысына айналып өзгерген. Біз суды Шу ... ... ... ... сол ... нәтижесінде «Арық атқа қамшы жау»
(мақал) дегендегі арық деген сын есіммен бұл екеуі ... топ ... екі ... да ... ... ... ... омонимдер кездеседі.
Мәселен, кемеңгер, данышпан дегендегі дана мен орысша экземпляр ... дана ... де ... ... ... ... ... бақ пен
бақыт ұғымындағы бақ ... ... араб ... ... ... ... омонимдер сөздің мағыналық дамуы арқылы, дыбыстық ... ... ... ... ... ... төл сөздерімен үндесіп
жақындасуы нәтижесінде де жасала беретіндігін көрдік [2, 156-157].
«Бояу» ... ... ... сыр сөзі ... ... ... сыры
кетсе де, сыны кетпейді) араб ... ... ... ... сир) ... ... ... басқаға белгісіз, құпия ой» деген мағынадағы сыр
сөзімен (мысалы: Жауға жаныңды берсең де, сырыңды берме. ... ... ... келуі нәтижесінде омнимдер жасалған. «Кездеме» мағынасында
қолданылатын мата І сөзі мен «байла» деген мағынадағы мата ІІ сөзі де - ... ... ... ... ... ... ... білдіретін мата
сөзі араб тілінен (арабша – мата) енген. Араб тілінен еніп, ... ... ... сап сөзі ... ... «құралдың ұстайтын жағы» деген
мағынаны білдіретін сап сөзімен (пышақтың сабы, ... ... ... қатар құрайды. «Мата тоқуға қажетті ақ ... ... ... ... ... ... иран тілдерінен енген. Бұл сөздің ... бірі – ... ... ...... Бірсыпыра түркі
тілдерінде бұл сөз осы ... ... ... ... ... ... ... п дыбысы м дыбысымен алмасып «мадақта» деген мағынадағы ... ... ... ... ... келіп, омоним сөздер жасалған
[2, ... ... ... және оның түрлеріне де тоқталып өтеді.қазақ
тіліндегі омонимдік қатарының құрамының әр ... ... ... Екі, үш, төрт ... одан да көп ... тұратын омонимдік
қатарларды мысалдар келтіре отырып талдайды. ... ... ... құрамына қарай түбір және туынды омонимдер деп бөледі. ... ... және ... ... ... Лексикалық омонимдер;
2. Лексика-грамматикалық омонимдер;
3. Аралас омонимдер деп бөледі.
1. Лексикалық (немесе толық) ... ... бұл ... ... құрастырушы сыңарлар (сөздер) бір ғана сөз табына ... да, ... ... де, ол ... ... ... ... сәйкес келеді. Мысалы, ауаны ішке тартып, сыртқа шығарып тұратын ... өкпе сөзі мен ... наз» ... мағынадағы өкпе сөзінің екеуі де бір
сөз табына (зат есімге) қатысты болып, көптелсе де, тәуелденсе де, ... , - ... ... ... ... Лексикалық
омонимдердің, қалай түрленсе де, барлық формаларында бір-біріне сәйкес
келуі ... ... олар ... ... деп аталады. Лексикалық
омонимді құрастырушы сөздер барлық формаларында ... ... ... да, ... ... ... ... бір сөз табына қатысты болып, қалай ... де, ... ... ... ... ... ... омонимдер
лексикалық немесе толық омонимдер деп аталады. Лексикалық немесе толық
омонимдерге мынадай омонимдер ... бола ... деп ... ... І. Ауруды емдеу үшін қолданылатын зат. Ол қылған дәрім Дәрі ІІ.
Оқтың ішіндегі тұтандырғыш зат. Құр ... ... ... екен ... І. ... Сырлы аяқтың сыры кетсе де, сыны ... ... ІІ. ... ... ... басқаға белгісіз, құпия ой. Баласы
үлкен кісідей сыр сұрап отыр.
Сүз І. ... ... ... қуды қасқырларды (Сұлтанмахмұт).
Сүз ІІ. Сүзгіштен өткіз. Сүтті шелекке сүзіп құйды.
Бұл ... ... ... ... І және дәрі ІІ; сыр І
және сыр ІІ) біріңғай зат есім ... ... ... (сүз І және ... ... етістік сөздерден жасалған. Алдыңғы ... ... ... де, ... де, ... де, ... ... сәйкес келеді де соңғы омонимдік қатардың ... ... де, етіс ... де ... формаларында бір-біріне сәйкес
келеді.
2) Лексика-грамматикалық (немесе ... ... ... ... омонимдік қатарды құрастырушы сыңарлар (сөздер) әр басқа ... ... ... ... ... олар бір ... ... бір-бірімен сәйкес келіп, басқа формаларында ажырасып ... ... іске ... ... ... ұста І сөзі ... тұт, ... деген мағынадағы ұста ІІ сөзі осы қалпы – түбір
тұлғаларында ғана ... ... ... ... ... әр ... ... қатысты (алдыңғысы зат есімге, соңғысы етістікке қатысты) сөздер
ретінде бір-бірінен ажырасып кетеді де ... бола ... Зат ... ұста сөзі ... ... , ... ал ... ұста сөзі көсемше немесе есімше түрінде қолданылады. Сөйтіп,
бұлар өздерінің негізгі формасында (зат есім атау ... ... ... жақ ... рай формасында) омонимдес болып, әрқайсы өзіне
тән формалармен түрленген қалпында омонимдес бола ... ... ... ... ... емес, бір ғана формасында
бір-біріне сәйкес келуі ескеріліп, кейде олар ... ... деп ... ... омонимдерге мынадай омонимдер мысал бола
алады.:
Жала І (зат есім). Жала, көмір ... ... де ... ІІ ... ... жас балалар маңайда, қызық көріп ... ... ... І (сын ... ... ... ... ақ сары жігіт басын көтерді
(Ғ.Мүсірепов).
Жирен ІІ ... Өзі ... ... ... жиренді (Абай).
3) Аралас омонимдер. Бірнеше омонимдес ... бір ғана ... енуі ... Мұндай көп компонентті омонимдік ... ... де ... ... І (зат ... ... ... ретінде пайдаланылатын түрі.
Ат ІІ (зат есім). Кісінің есімі.
Ат ІІІ (етістік). Оқ жұмса, оқ шығар. ... шыға ... ... атып ... (С.Ерубаев).
«Қазақ тілінің түсіндірме сөздігнен» (І том, 1959) алынған бұл үш
сөздің алдыңғы екеуі зат ... ... ... ... ... Бұл ... ... сөзбен (етістікпен) лексика-грамматикалық
омонимдер ретінде қатынасқа түседі. Бұлар тәрізді көп ... ... ... ... ... Оларды, жоғарыдағыдай, аралас омонимдер
немесе аралас омонимдік қатарлар деп атауға ... ... кең ... ... оның ... ... омофондар мен омографтарды атауға болады. Омофондар мен омографтар
омономия құбылысының қатарында қарастырылғанда, сөздердің, сондай-ақ кейбір
сөз тіркестерінің ... ... ... ... ... ара ... ескерілед [2, 162].
Омофондарға мысал келтіру арқылы тоқталып өтейін:
Қарала. Қарсы мағынасы - ақта.
Қара және ала деген ... ... ... яғни ... екі
бөлек жазылады, ал айтқанда – қарала болып айтылады.
Сонымен омофондар ... ... ... әр ... ... Ал омографтар бірдей жазылады, бірақ екпіннің түсуіне байланысты әр
басқа айтылады. Мысалы: ... ... ... ... ... қақпа (“темірден жасалған дуал”) – қақпа (“етістіктің болымсыз
түрі”); болыс ... ...... ... ... мен омографтар да таза омонимдер емес, өйткені олардың
біреуі ... ... ... ... ... ... ... жағынан бір-бірінен сараланып шектеледі. Таза
омонимдердің қатарына айтылу жағынан да, ... ... да ... ... жағынан ажыратылатын сөздер енеді [2, 162].
Тілімізде көптеген сөздер қолданыс табады. Дәл сол ... ... де , ... ... ... ... бір ... қолданылады.
Мәтінде кездескен омонимдердің қай сөз екендігі қандай ... ... анық ... ... ... ... тұрғысынан қазақ мәтінінің мән
мағынасын формальды белгілері арқылы анықтауда омоним сөздердің мағынасын
ажырату бірден бір ... ... ... ... элементке айналып отыр.
Қазақ мәтәнінің тілдік элементтерін, соның ... ... ... ... анықтауды жолға қойып отырмыз. ... ... ... ... үшін ... әдістер
қолданылады.
2 Қазақ тілін зерттеудегі статистикалық әдіс
Лингвистикалық статистикада тілдік заңдылықтарды анықтау ... ... мен сол ... ... туындайтын нәтижелерді
математикалық жолмен өңдеу арқылы іске ... ... ... ... ... табиғи және ғылыми тұрғыда
жүргізіледі.
Статистикалық деректерді өңдеуде компьютерлік технологияны пайдалану,
тілдік мәселелердің ... тез ... ... ... ... ... ғылымдар тәсілдерімен (ақпараттық теория, ... және т.б.) ... ... ... ... және ... ... негізінен, тілді қалыптық, жүйелік тұрғыда
қарастыратындықтан, ... тіл ... ... ... ... яғни ... (коммуникация) кезіндегі табигатьн түсінуге тырысады. Көптен
бері колданбалы тіл білімі ... пен ... ... ... ... аян. ... XX ғ. 70-жылдарында ғалымдардың мынадай шешім
жасауына тура келді. Көптеген ... ... таза ... ... дәлірек айтсақ, ол проблеманы шешу” адамның іс-әрекеті мен
ойлау процесін, тілдің ... мен оның ... жәие ... ... ... жолдарын модельдеуге тікелей қатысты.
Осыдан барып қолданбалы түрғыдағы зерттеулердің іргелі проблемасы – білімді
модельдеу (моделирование знаний) мәселесі ... ... ... ... ... анық. «Білім» сөйлеу мәтінінде
де (монолог, диалог, әр жағдайдағы ... және ... ... ... де ... ... есксрткіші, көркем әдебиет, ғылыми-техникалык
әдебиет) көрініс табады. Тіл арқылы «білімді» біз ... ... ... – «білімді» сақтау формасы және оны тарату
құралы десек те болады. Біздіңше, ғылым мен ... ... тыс ... жоқ ... болады, ал ғылыми-техникалық мәтіннің семантикасын
модельдеу дегеніміз – ол осы ... ... ... ... Осылайша,
біртіндеп келіп, білімді модельдеу проблемасы мәтін мазмұнын (мағынасын)
модельдеумен ұштасып жатқанына көз жеткізуге болады. Бұл ... ең ... ... ... ... мәселе – мәтіннің семантикалық көрінісін
(семантическое представление) құру.
Дегенмен, техникалық және ... ... ... нақты
қолданбалы мәселені шешу сол саладағы ... ... ... ... ... ... ... Сонымен
бірге, аталған, салалардың терминологиялық сөздігінін болуына, ... ... ... және ... мәтіндер типтерінің
семантикалық көрінісінің толық құрылуына да байланысты екенін айта ... ... ... яғни ... ... ие ... білімі теориясының дамуы да өз әсерін тигізбей қоймады. Мысалы, XX ғ.
20-30-жылдары практикалық ... ... ... ... ... және ... ету жолдары жаңа
лингвистикалық пән - ... ... ... ... Сол ... Кеңес Одағы халықтары тілінің әліпбиі мен ... ... ... ... кең ... әрі орасан күрделі,
әрі зор тәжірибелік мәні бар ... ... ... ... ... себепші болды (ынталандырды) деуге болады [5, 10].
Сонғы 20-30 жылда пайда болған қолданбалы ... ... бәрі бір ғана ... ... ... ... байқатты, ол –
тілдің жазба не сөйлеу түрлерін автоматты өңдеу мәселесі еді. ... ... ... талдау мен сипаттаудың жаңа әдіс-тәсілдерінің
дамуына және тіл табиғаты мен тіл ... ... ... ... пайда болуына мүмкіндік туғызды.
Сол жылдарда қолданбалы лингвистика саласы төңірегінде ... ... XX ... 50-70-жылдарында тілдік материалдарды автоматты
түрде өңдеуге қатысты біраз күрделі мәселелер өз ... ... ... істер қолданбалы лингвистиканың әрі қарай дамуына айтарлықтай әсерін
тигізді.
Қолданбалы лингвистиканың бірнеше ... ... ... ... ... ... жұмыстар атқарылды. Адам өмірінде
эллектронды есептеу ... ... орын ... ... жаңа ... ... тіл біліміне
жаңадан ғана ене бастаған математикалық әдістерді, ... ... ... ... ... ... жеделдетті.
Классикалық тіл білімінің, классикалық логиканың, психологияның,
семантика мен математиканың қиылысуынан ... ... ... ... ... ... ретінде көрініс табуының нәтижесінде қазіргі «құрылымдық
лингвистика» деп ... ... ... сала ... келгені белгілі. Сол
сияқты енді тіл біліміндегі дербес тұрған теориялық бағыт ретінде ... ... атты жаңа ... ... болды [5, 13].
Лингвистика мен математика салаларының аралығынан ... ... ... атты жаңа пән ... ... [5, 11]. Бұл ... ғ. ... қалыптасуы бұрыннан да тіл білімінің барлық ішкі
дамуының өзінен де ... ... ... ... бұл жайт ... ... ... тілдік жүйе ретінде карастырудан және ... тұру ... жете ... ... ... ... ... аралығындағы қатынастарды таньш-білуден байқалып,
математикалық лингвистика пәнінің дамуына объективті жағдай ... ... ... ... ... тіл ... ... ең көп әсер
еткен құрылымдық лингвистика мен математикалық лингвистика ... ... ... ... синтаксис және семантика салаларында
айтарлықтай көрініс тапты.
Құрылымдық синтаксисте мынадай формалды екі ... ... ... жете ... Олар – ... ... ... мен өзара
тәуелді модельдер деп аталады, Бұл аталған екі модель де машиналық аударма
жасауда, автоматтанған синтаксистік талдау мен ... ... ... ... өңдеулерде кең түрде пайдаланылады.
Көптеген қоғамдық ғылымдарға ... ... ... ... ... ... тарихта карталық мәліметтерге
тікелей қатысты болып ... ... ... ... ... ... ... бетіне шығару өте-мөте өзекті деп саналады.
Қоғамдық ғылымдар бойынша ғылыми-зерттеу жұмысын автоматтандыруды
қажет ететін ... әр ... ... ... ... қатысты әдебиеттерді іздеп,
табу;
ә) жазба ескерткіштер мен мәтіндік ... қоры ... ... ... табылған материалдар арқылы қажетті амал-әрекеттерді іске асыру;
в) материалды жан-жақты сұрыптау;
г) алдын ала белгілі ... ... ... ... ... статистикалық, картографикалық, сұрыптау теориясы мен ... ... ... берілістерді (деректерді) сызба, сурет, карта түрінде көрсету [5,
12].
Статистикалық лингвистика тілді зерттеудің тек әдісі не тәсілі ... ... ... ... ... өзінше бір бөлек ғылыми ... ... ... Бұл пән ... бірліктердің сапалық және
сандық мәліметтерін тілдің табиғатына сай қарастыруды жөн санайды.
Статистикалық лингвистика, негізінен, ... ... ... ... барысында ондай әдістемені қолдану қатынас
құралы ретіндегі «тілді» ... бір жүйе деп ... ... да, ... дегеніміз ақиқат болмыста өмір сүретін көп өлшемді
және белгілі бір ішкі заңдылықтардың негізінде топталған (реттелген) ... ... ... [5, 14]. Ал ... жүйе ... статистика
заңдылықтарына бағыну үшін ондағы бірліктер тобы қайталанып отыратын және
кездейсоқтық сипатта болатын ... ... ... ... Бұл ... ... ... тіл қызметі кезінде (яғни тілдік қарым-қатынас кезінде)
дыбыстар, сөздер, сөз ... ... және одан да ... ... ... ... ... арасындағы тілдік қатынас бұзылып,
ақпарат таратушы мен қабылдаушы арасында түсінбестік пайда болған ... ... да ... ... қайталануы олардың тілімізге тән
болуынан, олардың қолдану сипатына жиі, сирек деген ұғымдардың да ... ... ... мына ... ... : көп, аз, жиі, ... өнімсіз т.б. тілші ғалымдар статистикалық әдісті ... ... ... береді. Әрине бұл дәстүрлі жолмен жүзеге асады. Осы
секілді ... ... ... ... ... ... мен ... статистика атты ғылым салаларында ... ... ... ... Алынатын бірліктің
мәтіннің өн бойында кездесу жиілігін айқындау үшін мәтіннің көлемінің
ауқымы кең ... ... тән ... ... ... анықтау негіздемесі
мынада:
1) сандық (мөлшерлік) құбылыс тіл табиғатына әуелден-ақ тән болуы;
2) тіл ... ... және ... ... өзара
байланыста болуы;
3) тілдің әр түрлі бірліктері сөйлеу ағымында статистикалық
заңдылықтардың ең ... ... ... тиіс деп ... [5, ... зерттеу тәжірибесінде статистиканың араласуы бұрыннан да бар
десек, ондай әдіс тек ... ... ... ... ... ... ... жеке ғылыми пәнге, ғылыми бағытқа
айналып отыр. Осымен байланысты ... ... ... қазақ
тіліне қатысты өзіне тән алға қойған ... және ... ... ... әлі де ... [5, ... ... тәжірибесінде статистикалық әдіс-тәсілді ең алғаш ұсынған
ғалым орыстың көрнекті математигі В.Я.Буняковский 1847 жылдың ... ... ... аса бір ... ... ол ... ... болуы үшін филологтар мен математика мамандарының
бірлескен одағының қажеттігін айтқан [33].
Тілдегі құбылыстардың арасындағы ... ... сол ... негізінде айқындау жұмысы жүргізіледі. Жұмысымызда себепсіз тілдік
құбылыстың болмайтын ерекшеліктерін айқындауға ...... ... ... тіл ... ... қолданылу аясы
Статистикалық әдістің тіл саласындағы қолданылу тарихын сөз ... ... ... ұсынған орыстың белгілі математик-ғалымы
В.Я.Буняковскийдің (1804-1889) атын атамай ... ... [33]. ... ... да ірі ... тілді зерттеуде сандық деректерге жүгінудің
қажеттілігін дәлелдеулеріне деректерді көптеп ... ... ... Куртенэ, А.М.Пешковский, М.Н.Петерсон, Е.Д.Поливанов, В.В.Виноградов
және т.б.).
Классикалық тіл білімінің өкілі ... ... ... ... және ... ... ... әр жанрларында сөздердің қолдану
жиілігінің біркелкі еместігін айта ... ... ... үшін ... ... көрсетеді. Ғалымның тұжырымдауынша, мұндай зерттеулер
түрлі стильдердің құрылымдық-грамматикалық, ... ... ... ... ... ... категорияларына
статистикалық талдау жүргізілген әр әдеби стильдің қатынастық-функционалдық
салмағын айқындауға мүмкіндік туғызады [10].
Тілдік фактілерді сандық ұғымдарға жүгініп баяндау – ... тіл ... ... да тән. ... атап ... аз, көп, ... ... мол, жуық т.б. шама, мөлшерді көрсететін сөздерді нақты ... ... ... да бар. Сол ... де ... тіл
білімінің қазіргі таңда «Статистикалық лингвистика» деп аталып жүрген жаңа
саласының алғашқы нышандары мен ... міне ... ... Ал
қазақ тіл біліміндегі бұл саланың бастауында профессор Құдайберген Қуанұлы
Жұбанов тұрды. Мұны белгілі ... ...... т.б. ... ... ... туралы зерттеулері мен
мақалаларында атап көрсеткен [5, 21].
Профессор Қ.Қ.Жұбановтың «Қазақ тілі ... ... ... ... да ... айталық: сөз тіркесінің формалары, ... орын ... ... және ... ... ... буындарды оқыту
әдістемесі т.б. мәселелер сөз болған ... ... ... ... мен мәліметтер келтірілген [30, 581].
Шын мәніндегі статистикалық ізденістерді Қ.Жұбанов қазақ орфографиясын
ғылыми негізде құру мақсатында қолданған. Ол ... ... ... ... санын қазак тіліндегі белгілі бір фонеманы іс ... оған ... ... ... жиілігіне бағындыра
белгілеуді мақсат тұтқан [31, 114].
Міне, бұл айтылғандардан проф. Қ.Қ.Жұбановтың тілді зерттеуде, ... ... ... ... жерінде математикалық ойлауға,
онын тәсілдеріне сүйенгендігінің тағы да бір ... ... ... деректерді пайдалану жайымен таныса
отырып, мынадай ... ... ... ... ... ... ... тіл білімі туралы зерттеулерінде тілді сандық деректер мен
мәліметтер негізінде қараудың алғашқы нышандары бар. ... тіл ... ... ... ... ... ... ғалым сол кездің
өзінде-ақ тани білген. Тілдің сандық сипатынан ... ... оны ... пайдалануға болатын тиімді әдіс көздерінің ... де ... ... ол ... ... ... тілге қатысты
бірсыпыра жайларды (дыбыстар, буындар, сөздер, ... ... ... нақты анықтап, кейбір тың тұжырымдар жасаған. Бұлардың маңыздылығы
сонда – олар қазіргі ... бұл ... ... ... ... отыр [31, ... тілінің нормативті курсын жүйелеу жұмысына проф. Қ.Жұбановтан
кейін белгілі тілші-ғалымдар: Н.Т.Сауранбаев, І.К.Кеңесбаев, М.Б.Балақаев,
А.Ы.Ысқақов және т.б. ... ... ... және ... ... ... ... қазақ тілі оқулықтарының авторлары тілдін
буындық құрылымын, дыбыс физиологиясын, тілдің ... жәнс ... ... ... ... зерттеулерінде сан мен сапаны бөлмей ... ... ... ... тіліндегі буын типтерінің,
М.Б.Балақаев қазақ тідіндегі синтаксистік сөз тіркестерінің ... ... ... ... ... ... қатынастар көмегімен
қарастырған [8, 52]. Арнайы сандық талдауларды профессор ... де ... ... [34, 90]. ... ... ... яғни сандық қатынасқа көңіл бөлуі саналы түрдегі ықыластан
гөрі тілдің ішкі ... ... ... ... деп ... ... ... тілінің грамматикалық форманттарын статистикалық
жолмен зерттеуге айрықша ... ... ... ... ... ... деректі ұлы ақын Абай тілінің сөздігін түзу ... ... ... ... ... рет ... тіл білімінің тарихында бір
ғана автордың (Абайдың) жазба түріндегі ... тілі ... ... ... мен сөз ... ... ... көңіл бөлінді. Яғни Абайдың тіл
байлығы, саны мен сапасы жайлы жайттар тілшілердің арнайы ... ... ... ... ұлы ... ... тілі ... тәріздес - «Абай
тілі сөздігі» жасалды [9, 734]. Бұл сөздікті әрі ... ... ... ... ... ... ... қолдану жиілігін көрсету
сөздік түзудің негізгі мақсаттарының бірі болып ... ... ... ескеру дәстүрлі картотека жасау жолымен іске асты [5,
24].
1969 жылы Қазақстан Ғылым ... Тіл ... ... и ... ... тюркских языков» атты
Бүкілодақтық ғылыми жиынның өтуі ... тіл ... үшін ... ... Осы ... ... ... ретінде 1970 жылы Тіл білімі
институтында статолингвистика саласының белгілі ғалымы Қалдыбай ... ... «Тіл ... және ... атты ... ... Осы ... бастап қазақ тілін статистикалық зерттеу ісі ... ... ... жас ... ... ... саласынан
кандидаттық дисертация ... ... ... ... жинағы,
монографиялары, оқу құралдары жарық көрді. Кеңес ... ... ... кеңінен жол ашылды. Қазақстан статолингвистер
зерттеулерінің нәтижесі ретінде 1973 жылы ... ... ... ... ... ... көрді [4, 731].
Тілді зерттеу тәжірибесінде әр ... ... ... ... ... ... ... үлес салмағын «өлшеуге»
(анықтауға) қажетті жалпылама сандық дәреже әлі де ... ... ... ... осы бос ... ... арналған іргелі
ғылыми зерттеу ретіндс 1978 жылы ... ... ... «Статистико-
информационная типология тюркского текста» атты монографиясын атауға болады
[32]. Бұл зерттеу түркі мәтіндері үшін ықтималдық және ақпараттық ... ... ... ... арналды. Ғалым түркі ... ... ... ... ... зертгеуді
максат етіп қойып, оны формалды статистикалық-ыктималдық әдіс аркылы іске
асырды.
2.2 «Абай жолы» роман-эпопеясындағы омоним сөздердің
статистикасы
Жиілік сөздіктерді ЭЕМ ... ... ... түзу ... ... ... ... тілді зерттеу практикасында іске асыру мүмкіндігі
жайлы Кеңес Одағы кеңістігі ғылыми орталықтарында ұйымдастырылған ... ... ... ... ... ... тілші статистикалық әдіспен
зерттеу және оны ... ... де ... ... ... ... ғылымы үшін ортағасырлық жазба ескерткіші
«Кодекс Куманикус» мәтіні ... рет ЭЕМ ... ... ол ... түрде «Куманша-қазақша жиілік сөздігінің» ашылуы қазақ тілі
тарихы үшін елеулі ... ... ... [11, ... сөз болған қазақ тілі мәтіндерін статистика тәсілімен
зерттеуге арналған ... ... ... 1979 жылы
«Ғылым» ... ... ... ... ... жолы» романының
жиілік сөздіктеріне тікелей не салыстырмалы тұрғыда қатысты ... ... Ал ЭЕМ ... ... және 1995 жылы ... ... «М.Әуезовтің
20 томдық шығармалар текстерінің жиілік сөздіктері» ұлы жазушыньң 100
жылдық мерейтойына арналған ... ... ... сыйы
деуге болады [7, 346]. Жазушы тілінің лексикалық байлығын, автордың сөз
қолданудағы стильдік тәсілінің өзіндік ... ... ... ... бейнелеуші мүмкіндіктерін меңгеру ... осы ... ... бойынша бағалауға болады. Осымен қатар бұл сөздік
жалпы ... ... ... ... тұрғысынан зерттеуге бай
тілдік материал бола алатыны сөзсіз. Кітап тұрінде ... ... ... әр томы бойынша компьютер ... ... ... ... сөздік» атты электронды сөздік базасы да арнайы
қаралатын лексикографиялық еңбек деуге тұрады.
А.Ахабаевтың қазақ тілін нормативті ... ... ... ... тілінің лексика-морфологиялық кұрылымын статистикалық
талдауға арналған ... ... да ... ... ... ... [3]. ... шағын бөлігі дублет сөздер вариантының нормасын статистика жолымен
айқындау мәселесіне арналған. ... ... ... А.Ахабаев
сөздердің жиілік сипаты негізгі объективті критерий болатындығын сөз етеді
[5, 26].
Статистика-морфологиялық ... ... бір ...... ... етістік сөздерінің туынды тұлғаларын құрайтын негіз етістік пен оларға
жалғанатын ... Осы ... ... ... ... романындағы
туынды түбір етістіктерінің кұрылымына статистикалық талдау жасау арқылы
ғалым С.Мырзабеков жүргізді. Ғалымның ... ... ... ... ... түбір етістіктің 80 пайызы -туьінды етістіктер екені және
етістіктің туынды түбірлері негізгілерден төрт есе көп ... [13]. ... ... ... ... ... қазіргі қазақ тіліндегі етістік сөздерді танып-білуге мүмкіндік
береді.
Қазақ тіліндегі ... мен ... ... ... ... ... сөздер, сөз ... ... ... ... ... ... ... [14].
Тіл ерекшелігі мәтіндердің жанрлық (стильдік) түрлеріне қарай ... ... ... Осындай айырымдарды қазақ, тілінің әр түрлі
жанрларына қатысты ... ... ... ... ... ... 70-80-жылдары өз мақсаты етіп қойған. Мысалы,
Қ.Молдабеков псн Б.Е.Қалыбековтер ... ... мен ... окулықтарын зерттеуді өз міндеттеріне алса, А.Р.Зекенова –
М.Әуезовтің драмалық шығармалар ... ... - ... ... ... ғылыми-техникалық стиль, математикалық стиль тілдерін өз ... етіп ... ... ... ... қол ... [5, 27].
Кезінде Бүкілодақтық статистика тобы мүшелігінде Қазақстаннан басқа да
түркі тілдес мемлекеттердің статист-тілшілері ... ... ... жылы К.Дыйқановтың қырғыздың «Манас» ... 2 ... ... ... жарық көрді. Ж.Жетешиков қырғыз публицистика ... ... сөз ... ... ... ... тілінің
осындай мәліметтерімен салыстыра зерттеді [15]. ... ... ... ... бойынша қырғыз тілінің зат есімдерінің
синтаксисті-функционалды кластарын ... ... ... басқа сөз
таптарьшен синтаксистік байланыс түрлерін статистикалық жолмен ... тілі мен ... ... ... ... ... А.Жүнісбеков пен Д.Маматов өз зерттеулерін арнады [17, 18]. ... ... ... ... ал ... ... ... дауыссыз
дыбыстардың спектрлері қарастырылды. Осының негізінде дербес фонемалар мен
олардың позициялық ... ... ... деректер алынды. Осы
тәріздес зерттеу жұмыстары қазақ, қарақалпақ пен әзірбайжан тілдері ... ... ... ... тілінің буын типтерін және олардың сөздердегі
позициялық орналасуы мен ... ... ... ... ... ... ... (канондық) тұрпатын анықтады. Мұндай зерттеулер
балалар әдебиеті бойынша да жүргізілді [36, 182].
Статистикалық әдіс түрлі тілдердегі грамматикалық ... ... де ... ... ие ... Мәселен, Т.М.Гарипов башқұрт,
қазақ, татар, чуваш түркі тілдерін лексика-семантикалық тұрыда ... ... және ... ... анықтауды мақсат етті [37, 248-
267]. Сол сияқты туыстас емес тілдер қазақ және ... ... және ... ... ... формалар да статистикалық зерттеу
аясынан тыс қалмады [15,41,46].
Сонымен, жоғарыда сөз болған ... жеке ... ... ... не ... ... тіл ... мәтіндер бойынша
статистикалық әдіс-тәсілдермен зерттеу тәжірибесінде әр түрлі ... ... ... ... ... екендігін көрсетті. Себебі
олардың негізінде аса мадызды және күрделі мәселелерді: тілді лексика-
грамматикалық ... ... ... өзара салыстырмалы-типологиялық
зерттеу және олардың компьютерлік қорын жасауға зор мүмкіндік жасалады.
Статистикалық лингвистика саласына ... ... ... ... ... ... ең алдымен байкайтынымыз, мұндағы зерттеу
аясының (нысанының) кеңдігі және бұл ... ... ... ... ... біз ... зерттеу жұмыстарының нәтижелері мен сапасы, деңгейі
бірдеи дәрежеде емес. Егер ... ... ... және ... ... ... ... іргелі зерттеулер
қатарына жатса, ал кейбір басқа ... ... ... ... ғана бастама алуда және олар жайлы тезис түріндегі қысқаша
хабарламалар ... аз ғана ... ... ... Сол ... ... тіл
білімінің барлық салалары да біркелкі қамтылмаған. Мәселен, қай түркі ... да, ... ... ... ... ... ... пен семантика салалары тиісті дәрежеде қамтылмаған
деуге болады. Әрине, ... әдіс ... ... үшін ... ... ... тілдері үшін бұл әдіс тұрақтанып, түркітанушы ғалымдардың
зерттеулерінен елеулі орын алған. ... ... ... ... қазақ
тілінің коптеген кезек күттірмейтін мәселелері, мәселен лексикография
саласы ... ... қор ... жасау, қазақ тілінен басқа тілге, не
керісінше компьютерлік аударма жасау, ақпарат мазмұнынан қысқаша ... алу және ... ... ... ... да мәселелері өз
шешімін күтуде.
Мәтін бірліктері және олардың ... ... ...... ... ... сөзі немесе соның бір үзіндісі бөлігі. Мәтіндегі ... тек ... ... ғана айтылғанда түсінікті бола алады. Ал сөйлем
ойды айтып немесе жазып жеткізудің негізгі амалы. Сондықтан да ... ... деп ... ... ... ... – жазбаша (не сөйлеу) түрінде жай немесе
күрделі мазмұнды ой-пікірлерді ... Бұл ... бәрі де ... арқылы жүзеге асады. Олай болса, сөйлем – белгілі ... ... ... ... қарым-қатынас жасауын қамтамасыз ететін мәтін
бірлігінің ... ... атау ... ... ... ... ашып
алу – тілді зерттеу жұмысының ғылыми және ... ... ... ... негізделініп шығарылған ғылыми нәтижелер мен топшылаулар, тілдік
заңдылықтар тиянақты да тұжырымды болады деп саналады. Алайда мәтін ... ... ... ... ... қиындық туғызады. Сондықтан
көптеген зерттеу жұмыстарында қолданылатын лингвистикалық ...... ... ... ... сөз және оның ... құрылысы сияқты түрлерінің айырым белгі-қасистін алдын ала білген
жөн. Бұл ... ... ... не ... не ... ... ... [5, 32].
Енді жиілік сөздіктер және олардың түрлері мен сипаттамаларына қысқаша
тоқталайық.
«Сөз» деген атауды ақиқат шындықтағы зат пен құбылыстың ... ... ... мен ... бірлігі және семантикалық жағынан
ақиқат шындықтың элементі деп түсінген жөн. ... ... ... ... жаңа ... бола тұрса да, соңғы кезде қазақ тіл білімі жаңа
арнаға түсіп, дұрыс бағыт алып ... ... ... сөзтұлға
дегеніміз – дербес немесе көмекші мағыналы сөздің түбір ... ... ... ... ... морфемалардың сан алуан көріністері. Яғни
түбір сөздің (негізгі тұлғаның) өзі де, оған сөз ... ... ... ... ... тұлғалар да сол сөздің әр түрлі
тұрпаттары болып саналады.
Сөздің ... және ... ... ... мен әр ... және т.б. ... ... қайталанбай да, қайталанып та
қолданылуы сөзқолданыс деп аталады.
«Сөз», «сөзтұлға», ... ... және ... ... ... ... мағына жағынан өзара ерекшеліктері болғанымен,
олар бір-бірімен тығыз байланыста болатын әр ... ... ... ... ... ... көптеген әдіс-тәсілдері бар [4]. Солардың
бірі – математикалық тәсілдер. Бұл тәсілдерді ... да жыл ... ... ... Соңғы жылдары тіл білімінде, оның ішінде тюркологияда,
ықтималдык, теориясы, математикалык, статистика және ... ... ... ... ... лингво-статистикалық зерттеулер
мен [6,31,32,40,43,33,45,т.т.] оқулықтар да пайда болды [23, 43, 5,4],
Лингвостатистикалык, талдау лингвистикалық единицалардың ... ... ... сөз, т. б.) ... ... не ... ... негізделеді. Біздің зерттеу объектіміз – жазбаша сөйлеу тілі,
яғни текст, ал ... ... ... сөз ... ... сөз. ... ... тексте қайталануын зерттеу
арқылы жиілік сөздіктер жасалады. Әр ... ... тән ... болады. Әрине, бұл сипаттамалар тілге, стильге, авторға, т.
т. байланысты ... ... ... ... ...... ... және оларды пайдалана білу. Мұндай сипаттамаларға
текстегі сөздердің жиілігі (қайталау саны) мен оған ... ... ... ең жиі ... сөздер тобының тексті қамтуы
(покрываемость текста), ең жиі, ең сирек қолданылатын сөздер ... т. ... ... сөз ... ... ... тіл ... құралдарын қолдану шеберлігін білудің бірден-бір тиімді
әдісі – сол жазушының өз ана тіліндегі ... ... ... ... орыстың ұлы ақыны Пушкин [41], қазақтың ұлы ақыны Абай [9]
шығармалары сөздіктерінің ... ... ... түсіндірмелі
алфавитті-жиілік сөздіктер деп атайды. өйткені мұнда әр сөздің мағынасына
түсінік берілумен ... ол сөз сол ... неше рет ... ... көрсетілген. Егер осындағы сөздерге түсінік бермей, тек олардың
әрқайсысының ... ... ... ғана көрсетіп, алфавит тәртібімен
берсек, онда ол ... ... ... ... ... ... ретімен орналастырсақ, онда сөздердің кері алфавитті-жиілік
сөздігі шығады.
Жиілік сөздіктерде сөздің қатар саны – ... ...... ... ... – F*i-мен белгіленеді [3 , 6].
Қазақстан Ғылым академиясы Тіл ... ... ... ... ЭВМ-
ді пайдалану арқылы аталған сөздіктерді құрастыру үшін, біріншіден,
лингвостатистикалық единицалар – сөз ... ... сөз ... ... ... сөздерді сөз таптарына жіктеп, оларды шартты белгілермен
көрсетуді [6, 18], үшіншіден, орыс ... дәл ... ... дайындауды өз қолдарына алған.
Графика мәселесі шешілген соң текстегі әрбір сөз қолданыс алдын ... ... ... ... бойынша сөз таптарына ажыратылды да
арнаулы аппараттың көмегімен «Абай жолы» романындағы ... ... ... лентасына көшірілді [21]. Бұл дайындықтар аяқталған соң, күн ілгері
белгілі мақсатқа сай жасалған программа бой-ынша, ЭВМ-де жоғарыда ... ... [17, ... ... ... ... лексикалық единицалар ретінде алдымен
сәз қолданысты қарайық. Сөз қолданыс деп ... ... екі ... әріптер тізбегін айтуды ұйғардық [3, 8].
Бір-бірімен дәлме-дәл келген сөз қолданыстар лексикалық жиын құрайды,
мұны сөз-форма деп атаймыз. ... сөз ... ... ... қиын ... Ал сөз-формаларды одан әрі «сыққанда» негіз формалары
немесе түбір сөздер (түбірлер) ... ... ... Абай ... сөз ... 14586 ... 6017 сөз бар [15].
1-кестеде төрт кітаптан тұратын «Абай жолы» романындағы сөз, сөз-форма
және сөз қолданыстың саны көрсетілді. Таблицадан ... ... 16983 ... ... ... есептегенде) 61424 формада (сөз-форма) 465691 ... (сөз ... ... ... [27, ... ...... тіл білімінде әлі шешіліп бітпеген мәселе.
Ал қазақ тіліндегі сөздерді таптастырудың да өзіндік ... ... да бұл ... ... ... орындалды деп айта алмаймыз. Жалпы
қағидадан ауытқу сөзсіз кездеседі. Бірак, қалай да романда ... ... ... ... ... ... қадағаланды. Ондағы лек-сикалық
единицаларды сөз таптарына бөлу ... ... ... ... [44, 71]. ... сөз негізгі үш белгі бойынша,
яғни лексикалық ... ... ... және ... ... ... Осы үш ... (морфология көлемінде)
сөздің белгілі бір сөз табына жататынын анықтауға мүмкікдік ... ... ... омонимияны ажырату үшін қажет болады, ... сөз ... ... ... жігі ашылмады. Мысалы, ат (зат есім)
дегенде ... ... ... ... жүр. ... ... ... бойынша алғанда
сөз табының үлесі 2-ші кестеде көрсетілгендегідей болып шықты.
Бұл таблицадағы 85 ... ... тек зат есім мен ... тән
болып, текстегі қолданыстың 67 процентін қамтиды. Осы 67 процент тексті
қамтитын зат есім мен ... ... ... ... 66 ... құрайтынын
байқаймыз. Сын есім сөз форманың небәрі 9 процентін ... ол ... ... ... деп ...... және ... түбірлер. Сөзді реестрге алу
кезінде, форма тудырушы, сөз түрлендіруші қосымшаларды ... ... ... ... ... және ... ... таптастырылады. Осы үш белгі (морфология көлемінде) сөздің белгілі
бір сөз табына ... ... ... береді. Таптастыру, әсіресе,
конверциялық омонимияны ажырату үшін қажет ... ал бір сөз ... ... жігі ... ... ат (зат ... ... есім,
жылқы мағыналары қатар жүр. Сонда тұтас роман бойынша алғанда сөз табының
үлесі 2-ші кестеде көрсетілгендегідей ... ... ... 85 ... ... тек зат есім мен етістікке тән
болып, текстеғі ... 67 ... ... Осы 67 ... ... зат есім мен ... сездері барлық сөздің 66 процентін құрайтынын
байқаймыз. Сын есім сөз форманың небәрі 9 процентін құраса, ол ... ... ... сөз ... үш ... бойынша, яғни лексикалық мағынасы,
морфологиялық құрылымы және синтаксистік функциясы бойынша ... үш ... ... ... ... белгілі бір сөз табына жататынын
анықтауға мүмкікдік береді. ... ... ... ... үшін ... болады, ал бір сөз табына жататын омонимдердің ... ... ат (зат ... дегенде есім, жылқы мағыналары қатар жүр.
Сонда тұтас роман ... ... сөз ... ... 2-ші ... ... шықты [3, 9].
1-кесте
| | | | | | ... түрі ... ... |3-кітап |4-кітап |5-кітап |
| | | | | | ... | | | | | ... |105494 |124417 |112727 |123053 |465691 ... | | | | | |
| | | | | | ... ... | | | | ... |22642 |26418 |26530 |27447 |61424 |
| | | | | | |
| | | | | | |
| | | | | | ... саны |- |– |– |– |16983 ... табы |Сөз ... |Сөз ... ... есім |39,85 |46,55 |35,36 ... |26,25 |38,55 |31,44 ... есім |24,32 |9,37 |9,35 ... |1,18 |1,53 |8,07 ... есім |0,45 |0,60 |2,05 ... |4,72 |2,12 |4,52 ... |0,78 |0,32 |6,78 ... |0,85 |0,42 |0,28 ... ... |1,05 |0,34 |0,13 ... ... |0,44 |0,39 |2,02 ... сөз негізгі үш белгі бойынша, яғни лексикалық ... ... және ... ... ... ... үш белгі (морфология көлемінде) сөздің белгілі бір сөз табына жататынын
анықтауға мүмкікдік береді. Таптастыру, ... ... ... үшін ... болады, ал бір соз ... ... ... жігі
ашылмады. Мысалы, ат (зат есім) дегенде есім, жылқы мағыналары қатар жүр.
Сонда тұтас роман ... ... сөз ... ... 2-ші ... ... шықты.
Бұл таблицадағы 85 процент сөз-форма тек зат есім мен етістікке тән
болып, ... ... 67 ... ... Осы 67 ... ... зат есім мен етістік сездері барлық сөздің 66 ... ... Сын есім сөз ... ... 9 ... ... ол ... 24
процентін қамтиды.
Сөз деп отырғанымыз – негізгі және туынды түбірлер. Сөзді реестрге алу
кезінде, ... ... сөз ... ... ... алып ... ... Мұндай форма тудырушы, сөз түрлендіруші қосымшалар есім
сөздерде (зат есім, сын ... ... сан ... ... ... ... жіктік жалғаулары (адам-ның, үй-лерінде, ауыл-ымызға, көк-ке,
қызыл-дың, оң-ға, бес-тің, біз-ге, ... т.б.) ... ... ... ... күрделі болып келеді [3, 10].
Омоним сөздердің лингвистикалық талдау жиілігін «Абай жолы» романының
жиілік сөздігінің статистикалық моделіне сүйене отырып қарастырамыз.
Қазіргі ... ... ... ... ... ... және оның қандай нақты ... ... орны мен ... ... ... ... ... Статистикалық әдістің басқа да
әдістерге қарағанда ... ... шеше ... ... шеше
алмайтындығы жайлы жайттың басын ашу қажеттігі әлде де өз ... ... әдіс деп ... – ол, ... ... ... қорытындылар жасау үшін статистикалық деректерге жүргізілетін
топтау,жүйелеу, өңдеу және түсініктеме беру ... ... ... әрекеттер. Туындаған статистикалық жағдайға қарай осы аталғандарды
іске асыру актуальды мәселеге ... ... Бұл ... статистикалық
берілістер немесе деректер деп отырғанымыз – зерттеу нысанының жиынтығы
жайлы ... ... ... ...... ... және сапалық
қалыптары өзгеріске ұшырап отыратын және ... ... ие ... зат ... ... [5, 175]. ... жиынының математикалық мазмұны мен
статистикалық әдістің принциптік жағы ... ... ... ... ... Сонымен бірге статистикалық әдіс ... ... ... ... ... ... да ... Олардың бірқатары әмбебаптық сипатқа ие, ал ... ... мен ... ... ... ... ... анықталады.
Статистикалық әдістің филологиялық мөселелерді шешуге бейімделген
жақтары, негізінен, екі бағытта іске ... Оның ... ... ... ... ... ықтималды-статистикалық
категорияларды қайта қарастырып, оған жаңа ... ... ... ... Яғни ... ... ... ықтималдық, жиілік, кездейсоқ
шама, жиынтық, ... ... ... ... және т.б. Осы ... ... теориясы мен математикалық статистика терминдерінде
тілді зерттеу түрғысынан ... ... ... ... ... ... ... — бірінші бағытқа қарағанда ой әрекетінің керісінше сипаты.
Мәселен, орыс ... ... ... ... мынадай: «язык» және
«речь», «норма» және «узус», «текст» және «стиль», ... ... ... содержания», «поверхностный уровень» жоне ... ... және ... және т.б. ... ... ... түрғыда қайта қарастырып, жаңаша ой
түйІніне ... жоне ... деп ... ... ... ... анық ... сызу қиын. Әйтсе де, ол ... ие ... ... бұл ... тіл ... ... пен ... бір-бірімен табиғи түйісу фактісінІң ... деп ... ... ... ... ... категория тіл білімі саласында «лингвистикалық ықтималдық»
терминінің әр түрлі ... ... ... ... ... ... ... тілінің ... ... ... ... ... ... және
т.б.
Статистикалық әдіс – ақиқат шындықты танудың әмбебап әдісі. Танымдық
сипат – субъект пен ... ... ... ... нысаны мен әдіс, нысан
мен ол туралы білім қоры араларындағы ... ... ... іске
асады. Тану процесі зерттеушінің объективтілік пен ... ... ... етумен сипатталады.
Белгілі бір нысанды зерттеу объектісі орнына алу, ең ... ... ... жоне ... мақсатқа сай келетін
прагматикалық түрғыда жүргізіледі.
Зерттеушінің аталған нысанмен өзара іс-әрекеті орі ... ... ... Бүл ... ... қарсы келмейді, себебі
статистикалық одістің негізінде ықтималдықтар теориясы жатыр. Сондықтан
барлық пайымдаулар ... ... ... бола түра, ықтималдық, жуық
сипатта түсінік табады. Статистикалық өдістің белгілі тәртіппен ... ... ... ... ... түседі. Әдістің жуықтық
сипаты танымдық мақсаттың прагматикалық бағытымен тығыз байланысты. ... ... ... ... қатысты нақты есептерді шешуде оны жан-
жақты сипаттаудың қажеттілігі болмай, көбінде, ... ... ... болады.
Зерттеу нысаны қатаң детерминделінген жүйе емес, керісІнше, жүмсақ,
диффузды, ықтималды жүйе. Сондықтан ол ... ... ... ... және ... ... топтамасын қамтитын бірліктер жиыны.
Зерттеушіні ... орта ... ... ... гөрі, сандық табиғатқа
ие симптомдық белгісі бар нышандар көбірек қызықтырады.
Қызығушылық ұстаным және әдіс ... ... ... зерттеу
нысанымен өзара әрекетінен ... ... ... ... Ондай білімге тон қасиеттер мыналар:
а) зертгеушінің ұстанымы мен қызығушылығына қатысты – объективтілік,
прагматикалық;
ә) зерттеу нысанына ... - ... ... ... нақтылық, сандық;
б) зерттеу әдісіне қатысты - қатаңдық, жуықтық, теориялық жайтты іс
жүзінде тексеру мүмкіндігі ... ... ... қатысты мынадай жайтқа да көңіл бөлінгені жөн
болады. Зерттеу ... тек ... ... ғана ... ... ... бірге ол қол жеткен білім дәрежесімен де әрекеттеседі.
Осыдан барып, білімнің верификациялау қасиеті туындайды, яғни ... ... ... ... ... көптеген жағдайда ортодоксалды
(бұлжытпай бір бағытты ұстану) дискриптивтік ... ... ... ... ... ... ... жасау ортасы дистрибуция
(тілдік бірліктердің тіркесімдігі) ... ал ... ... ортасы – ықтималдық үлестірілу ... онда ... ... ... ... арта ... [6, 178].
Қазақ тілінің мәтіндік нысаны ... ... ... ... 10 мың сөз ... ... ... 50 мың сөз қолданыс таңдама
бөліктер тәжірибе ретінде алынды . Ал сөз ... ... ең ... зат есім, етістік , сын есім және үстеу сөздердің ... ... ... ... ... бір ... бірліктің (мысалы, білгілі бір сөз табының)
тілдегі қолдану сипатын танып-білу кезінде құбылу заңдылығы ... ... ... ... ... зерттеу ісінің маңызды шарттарының бірі.
Осындай мақсатпен жүргізілген тәжірибе реті төмендегідей:
1) мәтін ішіндегі сөздерді сөз ... ... және ... ... ... мәтіннің жалпы көлемі 25, 50, 100, 200 және 500 ... ... яғни ... ... ... ... өзгермелі шамаларға қатысты шартты белгілеуді ұстану: әр ... ... ... ... ... – N; микробөлік (серия)
көлемі – k;әр ... сай ... саны – ... әр ... ... ... ... қабылдау – B(N/k)=n (теңдік
белгісі шартты). Мұндағы N=nּ к.
Мысалы, «Абай жолы» романы мәтіні ... ... 10000 ... ... көлемін үшке бөліп N1=2500, N2=5000, N3=10000 қарастырсақ,
әрбір Nі көлемді к=25, 50, 100, 200, 500 ... ... (п) ... әр ... сай, ... саны да ... Сол сияқты, газет мәтіні ... ... ... ... ... мәтін көлемі де осылайша серия бөліктеріне бөлініп
зерттелді.
5) әрбір вариантқа қатысты микробөліктер ішіндегі ... сөз ... ... ... ... ... сөз табының серия саны
анықталды. Осы деректердің негізінде жиілік пен микробөлік санынан ... ... ... ... ... ... бойынша, көркем әдебиет пен газет мәтіндеріндегі
негізгі сөз ... ... ... таралуының вариациялық қатарларын
(статистикалық үлестірілуін) кейбір ... ... ... ... ... ... ... Пуассонның, Шарльенің (A,B
түрлері) және нормальдық, логарифмды-нормальдық үлестірілу заңдылықтары
алынды.
Аталған теориялық үлестірілімдік заңдылықтардың Пуассон жоне ... ... ... ... ... кұру ... ал нормальды, логарифмды-
нормальды және Шарлье А түрі үздіксіз вариациялық ... құру ... ... ... мен статистикалық параметрлері анықталды.
Сонымен, қүрылған дискретті және үздіксіз вариациялық қатарлар мәтінге
қатысты сөз таптары ... ... ... ... ... ... ... негізінде теориялық жиілік пен
статистикалық параметрлер есептеліп шығарылуы қажет.
Енді, осындай зерттеуді, яғни эмпирикалық үлестірілудІН ... ... ... ... мәнді не мәнсіз екендігін
анықтау үшін жүргізілетін тәжірибе төмендегідей [44]:
1. Зерттеуге тиісті мәтінді және тілдік ... ... ... ... ... зат есім соз табына қатысты
создер.
2. B(N/k)=n көрінісіндеғі таңдалып алынған параметрлеріне (N, п, ... ... ... ... ... N, п, к параметріие және тілдік бірлікке сәйкес ... ... ... ... негізінде дискретті не үздіксіз вариациялық қатар
күру.
5. Тиісті математикалық өрнекті (формуланы) пайдаланып, жоғарыда ... мына ... ... ... математикалық күтілуді (а);
ә) ауытқудың квадраттанған ортасын (О);
б) асимметрия (Л) мен эксцесті ... ... ... ... жиілігін (п–- NּРі);
г) әрбір і тобына қатысты «хи квадрат» (χ2) мәнін.
6. Жиіліктің 5-тен кіші мәндерін қажеттілІкке сай біріктіру және Σ ... ... ... енгізу.
7. Еркіндік дәреже санын анықтау. Мысалы, үлестірілудің - Пуассон заңы
үшін l=1, нормаль мен логнормаль, Шарлье В заңдары үшін l=2, Шарлье A ... ... ... χ2 пен ... ... саны (V) ... χ2≥χ2) – ықтималдық интегралдың кестелік мәнін табу.
Лингвистикалық зерттеулерде сериялар саны ... ... ... ... жол саны не бет ... де ... ... Сол
сияқты өлшемдерді «қалыпқа түсіру» (нормалау) ... ... ... және ... ... ... ... ала нақтылануы қажет. Әрбір
нормалаудың сипатына сай және өзіне ғана тән теориялық үлестірілу заңдылығы
сәйкес ... ... ... бір ... сынаққа алынған тілдік бірлік «Пуассон
үлестірілу» заңына, ал ... ... ... сол ... мәтін ішінде
«Нормаль үлестірілу» заңына «бағынуы» немесе белгілі бір ішкі ... ... тек бір ғана ... заңдылыққа сәйкес келуі екені
анықталды [45]. Сондықтан үлестірілу заңдылықтарының өлшемдерін салыстыруда
және оған ... ... ... беруде зерттеу нысанын
(мәтінді) нормалау сипатына аса ... ... ... ... ішкі ... ең тиімді жолын табу лингвистикалық
модельдеу ісінде аса маңызды деп саналады.
Енді қазақ ... ... ... ... ... ... [6, ... таптарының тілде қолдану жиілігін сөз еткенде, барлық тілдерге де
ортақ заңдылық – зат есім мен етістік сөздердің өнімді ... ... ... «Абай жолы» романы мәтінінде зат есім 35,36%, ал етістік
сөздер 31,44%, яғни 100 ... 70-не ... тек осы екі сөз ... ... ... Газет мәтінінің 45% - зат есім, 22 пайызы - етістік.
Сондықтан қазақ мәтіндеріндегі сөз ... ... ... ... ... ... әр сөз табына байланысты осындай
қарапайым және тәуелсіз талаптарға жауап берулері ... Егер ... ... деп ... ... зат есім, етістік сөздердің (не басқа
сөз таптарынын) тәжірибелік үлестірілудің теориялық (нормальды не басқа)
заңдылыққа ... деп «Но» ... ... ... Бұл ... әр ... N, п, к ... қатысты р( χ2≥χq2) ықтималдықтарды
салыстыру негізінде іске асады.
Көркем әдебиет мәтіні, яғни «Абай жолы» романынан ... ... N=50000 ... N,=2500, N=5000, N3=10000, N4=20000, N5=25OO0, N6=40000 және
N7=50000 көлемдері ретінде ... ... ішкі ... ... (п): n7=100, n2 1=200, п3=250, п4=500, ... ... көлемдері ретінде бөлек-бөлек қарастырылды;
Осылайша нормалаудың нәтижесінде көркем әдебиет мәтіні бойынша зат
есім сөздердің тәжірибелік жиіліктері оның ... ... ... ... ... ... жағынан алғанда 1-ші орында
«Нормаль үлестірілу» заңы, ал 2-ші орында «Шарлье А үлестірілу» заң ... ... ... ... ... сериялар саны 100-ден артқан
жағдайда зат есім ... ... ... өте ... келу
мүмкіндігі «логарифмды нормаль үлестірілу» заңдылығы екені дәлелденді.
Көркем әдебиет және ... ... ... ... ... ... ... үлестірілу зандарымен
үйлесімділігін зерттей келе, олардың зат есім сөздерге сәйкес математикалық
моделі ... ... ... ... ... Ал ... ... саны
к

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 52 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Қазақ тіліндегі терминдік атаулар мен ұғымдарды білдіретін лингвостатистикалық сөздер мен сөз тіркестері»29 бет
«Құқықтық статистика»11 бет
Әлемдегі алты туристік аймақтың халықаралық туризмнің даму деңгейі бойынша анализі4 бет
"кәсіби қазақ тілінің маңызы мен міндеттері"3 бет
Action Script бағдарламалау тілінің теориялық негіздері22 бет
C# Тілінің негіздері32 бет
Html тілінің негіздері60 бет
HTML-тілінің көмегімен Web-бетті қалыптастыру12 бет
Java тілінің даму тарихы6 бет
Turbo Pascal программалау тілінің қосымша мүмкіндіктері24 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь