Айқын Нұрқатовтың сыншылық ерекшелігі

1. АЙҚЫН НҰРҚАТОВТЫҢ СЫНШЫЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІГІ

ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
        
        1. АЙҚЫН  НҰРҚАТОВТЫҢ СЫНШЫЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІГІ
1950-1965.
Бұл - кең қолтық көне тарих үшін қас қағым сәттей ғана құны бар 15 жыл.
Бұл - күні ... ... ... ... елімізде социализм
толығымен және түпкілікті жеңіп шықты, кемелдемген социалистік қоғамды
орнатып, коммунизм ... бет ... деп, ... ... ... ... құрайтын 15 жыл.
Бұл - "Халықтар көсемі" Сталиннің шексіз құзырының соңғы сәттеріне куә
болып, қиялқанат ... ... ... ... он ... жыл ... ... тапжылмай отырған Брежнев билігіне жол ... ... 15 жыл ... ... ... ... ауысқан сайын, елдің
рухани өмірінің жетекшісі болып табылатын идеология да "сырты бүтін, іші
тұтін" кейіпке түсіп, "заманымыздың ... ... ... тырысқан
коммунистік партияның, қабылдаған қаулы-қарарлары бір-біріне керегар келіп,
тіпті бірін-бірі теріске шығарып ... ... ... Орталық Комитетінің
«Звезда» және «Ленинград» журналдары туралы" (14 тамыз 1946 жыл), "Драма
театрларының репертуары және оны ... ... ... (4 ... ... ... «Ұлы достық» операсы туралы (10 ақпан 1948 жыл)
қаулыларындағы тұжырымдар арада аздаған жылдар ... 1958 ... ... СОКП ... ... ... "Ұлы достық", "Богдан
Хмельницкий" және "Шын жүректен" операларын ... ... ... қаулысында жоққа шығарылды.
Билік тұтқасын ұстағандардың түпкі мүддесіне ... ... ... қасаң қағидалары қоғамдық санаға, қоғамдық сананың
бір тармағы - әдебиет пен өнерге де кесірін аз ... жоқ. Оның ... ... ... жылдардағы әдеби өмірде болып ... ... ... ... көз салғанның өзінде таба аларымыз анық. Әрине, әдеби
үрдіс нақтылы бір ... ... ... ... ... 50-60-
жылдардағы әдебиет пен әдебиеттану ғылымындағы ізденістер ... ... мен ... ... ... олардың
алдындағы жылдар ұсынған талаптардан іздеп, сол ... ... ... ... ... игіліктерге баға беруші де, сол ... ... ... бағыт сілтеп, талап жүктеуші де коммунистік
партия болғаны аян. Көңілі көреген, ... сара ... ... үстем идеологияның шеңберінде шырмалғаны да ақиқат. Олай ... да жоқ еді. ... ... да ... ... ... еңбегін
бағалаған тұста оның өмір кешкен ... ... ... ... ... ... ... негіз салмақ.
Олай болса, 50-60-жылдар шенінде өнер мен ... ... ... ... 1946 ... ... ... кейін, іле-шала Қазақстан
Компартиясы Орталық ... ... ССР ... ... Тіл және
әдебиет институтының саяси өрескел қателері туралы" (21 ақпан 1947 ... ... ... ... ... ... және ... шаралары туралы" қаулысын орындау туралы" (29 сәуір 1947 ... ... Бұл ... ... ... ... ... арасынан
"ұлтшылдарды" іздеу, талқандау сияқты сорақылықтарға ұласып, Е.Ысмайылов,
Б.Кенжебаев, ... ... ... ... ... ... М.Әуезов пен Қ.Сәтбаевтар өз елінде
"көзге күйік" күй кешіп, Мәскеуге бет түзеді. Ең сорақысы - ... ... ... Б.Сүлейменовтерге «ұлтшылдық қамыты» кигізіліп
жиырма бес жылға сотталып кетті.
Рухани өмірдің өскелең талаптарға жауап ... ... ... ... жау ... ден ... кетуіне "Қазақстан Жазушылар одағының
жұмысындағы үлкен қателіктер мен ... ... жою ... ... (17 ... 1951 жыл), ... және орта мектептерге арналған
қазақ әдебиеті мен тілі ... ... ... мен кемшіліктер
туралы" (28 тамыз 1951 жыл) аталатын қаулылар да ... ... ... ... ... төл ... ... оқулықтарынан
шығарылып, олардың орнына орыстың ағартушы демократтары ... ... ... ... ... ... ... нысанасына ілікпегені кемде-кем.
50-жылдардың ортасына шейін әсіре билік ... ... ... ... ... мәдени-әдеби өмір дамуының оң арнаға бет түзеуіне "жылымық"
жылдары бірқыдыру әсер етті. 60-жылдардағы әдебиет сыны мен ... ... ... ... оқу орындарын қажетті оқу
құралдарымен және ... ... сол ... ... өмірдің
жағдайын бағдарлауға бағытталған ауқымды ... ... ... ... үшін ғана ... бүкіл жұртшылық үшін бағалы ... алты ... ... үш ... ... әдебиеті тарихының жасалуы,
белгілі қаламгерлер мен ... ... мен ... ... жинақталып, жарық көре бастауы, әдебиеттанушы ғалымдар мен
сыныпшылардың жеке ... ... ... ... ... тарихи жолы мен теориялық, тақырыптық-
идеялық шығармашылық ... ... ... ... ... келе ... да - ... жылдар жемісі Әдебиетші ғалым
Т.Кәкішев сөзімен айтқанда: "Соғыстан ... ... ... ... ... екінші жартысы мен 60-жылдардың ұзына
бойына ақыл-ойға ептеп болса да ... ... ... ... ірі ... ... ... тастауға мүмкіндік берді. Сын мен ғылым қай ... да ... ... ... ... ... ... де білімді эстетикалық
жағынан сауатты, ғылыми зерделі дарындар жауынгерлік сапқа тұрды. Олар оқу-
ағарту, халық ... ... ... ... ... тұрғысынан едәуір
қызмет атқарды" /37, 348/ шынында да, ұстараның жүзіндей алмағайын ... сүре ... ... ... ... бет ... үлес қосқан,
туған әдебиетінің ... тура ... ... сүре ... ... ... ... сүрлеулерге түсіп кетуден де кемде емес осы бір
жауынгер мінез дарындар ... ... ... ... М.Ғабдуллин, Т.Нұртазин В.Шалабаев, С.Қирабаев, Р.Бердібаев,
Қ.Нұрмаханов, Қ.Қуандықов, ... ... ... ... ... ... З.Ахметов, Ш.Сәтбаев,
С.Таджанов т.б. әдебиетшілердің болғаны, олардың ... да ... ... ... ... ... із ... мәлім.
50 - 60-жылдар аралығында әдебиеттану ғылымының ауыр ... ... ... ... ... үлес ... осы ... бел ортасында
жүрген жандардың бірі - үш мүшел ғана ... он бес ... ... ... ... ... - Айқын Нұрқатовтың қазақ әдебиеттану ғылымының қалыптасуы жолында
аянбай тер төгіп, еңбек ... ... ... мен білімін саналы түрде
әдеби өмірге бағыштаған баянды ғұмырын қамтитын 15 жыл.
Ғылыммен ... он бес жыл ... ... ой, ... ... ... ... ғана емес, жалпы жұртшылық ... ... ... ... Нұрқатовтың ғалымдық болмысы, сыншылық даралығы
хақында кеңінен ой бөлісіп, сөз ... ... ... ... ... ... ізін ... кеткен жайсаң тұлғаның тірлікте
атқарған істерінің ауқымына бір мәрте зер салар болсақ, бұл ... ... ... ... ... аудармашы, әдебиет зерттеуші ғалым Айқын Нұрқатов 1928 жылғы
қыркүйек айының тоғызы күні Көкшетау ... ... ... ... ... ... қатар-құрбыларымен бірге мектеп қабырғасын көрді.
Қазақтың Абай атындағы педагогика институтының ... тілі және ... ... ... 1950 жылы ... ... 1950 жылдан 1957 жылға
шейін "Әдебиет және ... ... ... ... сын ... ... ... басылымдарда алғашқы өлеңдерімен, сын пікірлерімен
таныла бастады. Сонымен бірге ҚазПИ-дің аспирантурасын тәмәмдап, 1954 ... алты ... ... ... өзекті мәселелері сөз болатын
"Владимир Маяковский және қазақ совет әдебиеті" деген тақырыпта кандидаттық
диссертация ... да, бұл ... жеке ... ... ... ... ... өмірінің соңғы сәтіне дейін республика Ғылым ... ... ... және өнер ... аға ... ... ... етеді.
Қысқа қайырылатын осынау ғұмырбаянның астарына зерделей, зерттей көз
тіккен жан саналы ғұмырының он бес жылын әдебиет ... ... ... ... ... сана ... ғалым Айқын Нұрқатовтың түндер бойы ... ... ақ ... ... ... ... көзбен атырған ерен еңбегін
көрер еді. Ерен еңбектің мәңгілікке ұласқан есепсіз өтеуіндей ... ... ... ... ретінде ғалымның бір ғана еңбегін, 1965 жылы
баспадан шыққан "Ғасыр перзенті" атты ... /38/ алып ... ... ... ... орасан кеңдігін де, тұжырым-пікірлерінің
тиянақтылығын да, дерек-материалдарды елеп-екшеудегі тынымсыз еңбекқорлығын
да көреміз. Ғалым ... ... ... ... сыры ... ... ... ізденіс өрісінің ауқымдылығына қатысты екендігі
күмәнсіз. Мәселен, "Ғасыр перзентін" жазу ... ғана ... ... ... ... өз ... аралығында жарық көрген бірнеше еңбекті
қарап шыққан. Бұл еңбектер Ресей географиялық қоғамының 1865 жылғы есебінен
бастап, ... ... ... ... ... т.б. ... ... еңбектерін, сонымен бірге
Ш.Уәлихановтың қазақша, ... ... ... ... ... қажыр-қайрат еріксіз таңдандырады.
Жиырма екі жасынан бастап әдебиеттану мен әдебиет сыны на бел ... әр ... ... қуатын сіңірген Айқын Нұрқатов қаламынан
"Мұхтар Әуезов", "Абайдың ақындық дәстүрі" ... екі ... ... - ... ... аса ... ақыны", "Сәбит
Мұқановтың творчестволық жолы", "М.Әуезовтің творчествосы", "Ғ.Мұстафиннің
творчествосы", "Қазақстанның Россияға ... ... ... ... өмірі мен творчествосы", "Орыс халқы - ежелгі досымыз",
"Маяковский және қазақ совет ... ... ... ... және образ",
"Тарас Шевченко және қазақ ... ... ... "Мұхтар Әуезов
творчествосы" "Жалғасқан ... атты ... ... ... ... ... ... бетінде екі жүзге жуық үлкенді-кішілі
мақалалары мен сыни ... ... Бұл ... ... жалпы
мәселелері де, әдеби үрдіс пен әдебиет өкілдері де, әдебиеттер ... да, жеке ... жайы да сөз ... жылы Мәскеуде өткізілген қазақ әдебиеті мен өнерінің он күндігі
тұсында "Мухтар ... ... ... Рессейдің орталық баспасынан басылып
шыққан отыз бір жасар жас ғалымның есімі кешегі Одақ көлемінде де ... ... ... ... ... ... А.Нұрқатовтың авторлық
ұжым құрамында болып шығарысқан IX, X ... ... ... әдебиеті"
оқулықтарын, 1961 жылы жарық көрген "Қазақ әдебиеті тарихын" (2 том, 1-
кітап) қосар болсақ, тынымсыз ... ... ... тани аларымыз
хақ.
Ғалым еңбегінің дәреже-деңгейі жазғандарының санымен емес. сапалық
құндылығымен, яғни ... ... ... ... ... ... тұжырым тиянақтылығымен, әділдік-
ақиқаттығымен таразыланары аян жәйт. Бұл ... ... ... да, ... ... ... рецензия болсын, яки ... ... ... ... ... ... сындарлы ой
иесінің парасат сүзгісінен өткенін аңғартады. Әдебиетті "ардың ісі" деп
білген арлы ... өз ... ... алынған шығармаға да, шығармашылық
тұлғаға да ... би" ... ... ... шеберлік биігінен қарайды.
Көзжұмбайлыққа салынбай, ... ... ... мен ... ... ... ... да, шындыққа жүгінеді. Мәселен,
С.Мұқановтың "Сырдария" романы жарыққа ... ... ... ... ... ... ... (К.Федин, А.Фадеев, т.б.) он
қабағына ілініп жатқан тұста Айқын Нұрқатов ... ... ... ... сөз түйінінде романға объективті баға береді:
"Сырдария" романы ... ... ... жағынан "Ботагөзден" көп
төмен дәрежеде.
"Сырдарияның" көркемдік кемшілігі, ең алдымен, оның, тілінен байқалады.
Романда көркем де ... тіл ... ... ... ... әсем
көріністер тым аз. Жазушы образды ... гөрі ... ... өз
тарапынан түсіндіруге көбірек бой ... ... ... ... салақтықтың салқыны тек кейіпкерлердің тілдерінен ғана
емес, сонымен қатар анторлық суреттеулер мен ... да ... ... тілдің халықтығы және қарапайымдылығы туралы жазушының теріс
түсінікке бой ұруынан туғанын атап көрсету қажет.
Романда өмір шындығынан алынған ... ... /39, 39/,- дей ... ... түзіліміндегі селкеуліктерді және олардың туындының
көркемдік сипатына кері әсерін де дәл ... ... ... ... қазіргі таңда көкейтестілігі озған туынды
жайында жазылған сыни пікірден ұзақтау үзінді ұсынып ... ... ... ... ... келбетін танытар кейбір қасиеттерді аңдату.
Үзіндіге зер сала қараған жан ... ... ... ... еншісіне
бұйыра бермейтін несібе - "туғансыз бидің" тура тартар принципшілдігін
жазбай таныры анық. Олай ... ... ... ... ... әдеби
туындыға жүктер салмағы, көркемдік танымының өлшемі қандай мәселелер?
Өзі қалай көрсетіп тұрғанындай, ең алдымен, шұрайлы тіл. Жазушы тілі не
қатысты ... оның ... ... айрықша мәнге ие. Әдебиеттанушы
Нұрқатов үшін кестелі тіл жоқ жерде ... ... да жоқ. Оның ... де ... ой мен ... тіл ... ... тауып отырады. Сондай-
ақ, шұрайлы да шырайлы тілмен ... ... ... ... ... ... ... сом образдар, сол образдардың болмыс-
бітімінен туындап жатқан соқталы тартыс, ... да ... ... он ... ... ... байлап тұратын ұтымды композиция, қаламгердің
қасиетті тұғырындай авторлық позиция, міне, ... - ... ... ... ... Айқын Нұрқатов әлемінде үлгі тұтар тағылымды үрдіс көп.
Оның бәрін ... айту ... де ... шарт та ... ниет ... ... ... отырып, А.Нұрқатовтың
зерттеушілік, ғалымдық, сыншылық болмыс әлемінің өзіндік қыр-сырына
қанығу, ... ... ... ... ұсыну, жұртшылық
кәдесіне жарату. Нақтылай айтқанда, А.Нұрқатовтың ғылыми-зерттеу еңбектерін
талдай қарастырып, ... ... ... ... ... ашып ... ... қазақ әдебиеттану ғылымының қалыптасу, даму жолындағы орнын
анықтау. Осы мақсатымызға орай:
1. А.Нұрқатов өмір кешкен кезеңнің өзіндік сипатына сай оның ... ... ... қоғамдық-әлеуметтік, танымдық көзқарасының
қалыптасу жолдарын анықтау;
2. Қазақ қоғамының дамуында маңызды орын алатын ... ... ... көрнекті қаламгерлер шығармашылығы, ... ... ... ... ... ... ... әсер-
ықпалы туралы еңбектерін талдай қарастыру нәтижесінде ... ... ... анықтау;
3. М.Әуезов шығармашылығының ерекшелігі ... ... ... ... ... ... Абайдың шығармашылық ерекшелігі, ақынның шығармаларындағы дәстүр
мен жаңашылдық, ... ... ақын ... ... өзге ... ... шығармашылығымен байланысы,
ақын шығармаларындағы тілдік-көркемдік ... ... ... ... ... ... теориялық мәселелеріне байланысты тұжырым-
пікірлерін талдап ... ... ... ... ... дүниеге келуінің 50 жылдығына орай жазған мақаласында
белгілі ғалым Т.Көкішев оның ... ... ... ... ... ... әділетті баға береді: "Айқын Нұрқатов - қазақ әдебиетінің
өркендеу барысындағы бір қиын ... ... ... ... ... ... ... жалпы әуен-сарыны кейбір мақалаларынан аңғарылып қалғанымен,
кейінгі ... ... ... сыны ... ... ... дарын-қуатын бар
ажар-көркімен таныта білді. ... ... ... ... үлес ... ... ... күріш арасында күрмек боп жүрген мәнсіз,
дәмсіз шығармалардың ... ... ... ... сыннын,
алдыңғы санында болды" /40, 299/.
Осы тұста ... ... ... ... ... ... бір қиын ... "сол кездегі жалпы әуен-сарыны кейбір
мақалаларынан аңғарылып қалғанымен" деген тіркестерге зейін ... ... ... ... ... ... - А.Нұрқатовтың алда сөз болар
еңбектерінің мән-маңызын ... ... үшін ол өмір ... ... сипатын, сол кезең жүктеген талаптардың қазіргі ... ... ... ... ... ... кәмелетке толып, азаматтық саналы ғұмырының басталуы
Ұлы Отан соғысының соты жылдарымен орайласып келеді. ... ... ... ... ... бойында кеңестік ... ... ... ... ... ... да ... құбылыс.
Және де бұл жағдай жекелеген адамдардың бойында ғана емес кешегі ... ... ... ... болған жалпыхалықтық құбылыс болатын.
Алайда ел сеніміне еніп алған аз ғана ... - ... ... ... ... ... ... көңіл ауаны асқына
түсті. Соның ... ... Ұлы ... ... орны асыра
көрсетіліп, тіпті оларды кеңестік жүйедегі өзге халықтардың өркендеу
тарихында ... ... ... ретінде танытуға күш салынды. Ұлт
зиялылары арасынан "буржуазиялық ұлтшылдар" іздеу науқанының соғыстан ... ... ... ... да ... ... салқыны
жатқан болатын. Таптық көзқарасқа қабаттасқан "орысшылдық" сана әдебиет пен
өнердің ... ... ... ... ... ... әзірлеп берген
қалыбынан аспауы керек ... ... ... ... барлығы
таптық көзқарасқа негізделді. Үстемдік ... ... ... ... ... ... Бұл ... яғни 40-жылдардың
екінші жартысы мен 50-жылдардың басы лагерьлер жүйесінің ... ... ... ... ... ... сүйенер болсақ, 1948 ... және ... ... үшін ... ... ... лагерьлер" кұрылып, "қызмет еткен". 1949 жылы бір
ғана ... 200 мың ... ... екен /41, ... биліктің күні біткен соң, 50-жылдардыц бастапқы тусы
тоталитарлық жүйсні ... ... ... тұрақтандыру, қугын-сүргін
саясатын айыптау әрекеттерімен ерекшеленді. Дегенмен түп-тамыры тереңге
кететін ... ... ... ... ... жаңа адамдар
қауымдастығын құру идеясымен қайтадан өрістеді. ... ... ... ... тоғыстыру ол үшін орыс тілін кеңінен өрістету міндеттеліп, 80-
жылдардың басы ила ... ... ... ... ... мақсатқа
айиалды.
Қоғамдық-әлеуметтік, саяси өмірде өтіп жатқан бұл үрдістердін қай-қайсы
да әдебиет пен өнерге із қалдырмай ... жоқ. ... ... ... ... бақылауында болып келе жатқан қаламгерлер бұл
жылдары да таптық дүниетаным ... ... 1954 жылы ... ... III съезі мен Одақ ... II ... ... ... ... ... ... танып-бідуге" шақырды. Кеңес ... ... ... қауымына А.А.Фадеевтің аузымен: "Көп жазушылар өмірді нашар
біледі, одан тіпті қол үзген Немесе оны немқұрайды зерттейді",- ... ... ... "См з шындыққа өміргс қүштар, қоммунизм үшін ... ... ... қереқ" /42/,- дейтін талап артылды.
Рухани игіліктерді жасашшы ... ... осы ... ... мен ... қысымның, "орыстандыру" саясатының "социалистік
ұлт" деген жамылғы бүркенген суық ызғарын М.Әуезовтің М.Фетисовпен ... ... ... ... даму ... ... анық ... болады: "Социалистік ұлттардың психологиялық жан-
дүниесіндегі ортақ сипаттар мен ... ... ... плену
процесі ұлттық мәдениеттер мен әдебиеттерді бұрынғыдан да Остер туыстырып,
бірін-бірі кемелдендіре түседі. Жазушылардын, көркемдік ... ... ... ... ... ... ... мазмұны мен
формасынан бауырлас халықтарды жақындастыратын жаңа арналарды тапжылмай,
тал май іздестіріп, тауып алып ... ... ... ... ... етене болу процесі, әлбетте, ... ... ... ... ... ... ... /43, 79/. Авторлардың
түпкі мақсаты әдебиеттер байланысының бір-біріне игі ықпалын танытуға
негізделген ізгі ниет ... да, ... ... ... характерге
социалистік ортақ сипаттардың стене болуы", т.с.с. ... ... ... өмір ... айқын сезіледі.
Адам - қоғамдық орта жемісі. Сондай-ақ қоғамнан тыс өнер де, өпермаз
тұлға да ... ... ... ... ... ... дін, өнер, пәлсапа.
т.б. сияқты болмысты тану ... ... ... әдебиет те
қоғамдық-саяси өмір талаптарына жауап беруге тиіс болды. Бұл ... ... біте ... өмір ... ... сыны мен әдебиеттану
ғылымы да, оларды тудыратын түлгалар да мезғіл жүктеген ... ... ... емес еді. Осы ... ... ... руханият
туындыларында ұшырасатын үлкенді-кішілі қателік-кемшіліктердің сірын да ... ... жөн. ... да ... ... XX ... ... көркемдік дамудың даңғыл жолын айқындау барысында ... мен ... ... реттерде "бірыңғай ағым" мен космополиттық
көзқарастардың зиянды сырларын әшкерелеулер арқылы жүзеге асты, анда-санда
артық сілтеп, кем ... ... жоқ ... /44, 9/,- ... пікірдің аталмыш
жылдар тумасы ретінде Айқын Нұрқатов еңбектеріне де тікелей қатысы бар.
Әдебиет ғылымы және ... ... ... ... аясында
А.Нұрқатов екі жүзге жуық үлкенді-кішілі мақала, бірнеше ... қос ... ... ... үлгерді. Шығармашылық жолы ұшқыр
да өткір жанр - сыннан басталып парасатты зерттеулерге ұласқан ... үш ... ... ... болады:
1. мерзімді басылымдарда жарық көрген әдебиеттің жалпы мәселелері, әдеби
үрдіс пен әдебиет кайраткерлері, әдебиеттер ... ... ... хақындағы ой-пікірдерін қамтитын сыншылық еңбектері;
2. ... ... ... ... ... Шоқан
Уәлиханов, Сәбит ... ... ... ... ... т.б. ... ... зерттеулері;
3. Мұхтар Әуезов, Абай Құнанбаев ... ... ... ... ... монографияларынан
тұратын ғылыми мұраларына ... ... ... ... ... топтастырып қарастыру оның мұраларын
мүмкіндігінше кеңірек танып-білуге септігін тигізбек.
Әрин, әдебиет сыны мен ғылымының ... та с ... ... ... ... да, сыны да ... әдебиетті бірге зерттейді, талдайды,
пікір айтып, бағалайды. Бұл екеуінін ұқсас жактары... Осылай бола ... ... ... мен ... ... ... ... айырмашылықтары бар.
Шартты түрде әдебиетті танып-білуді бір үрдіс ден алатын болсақ, мүны
былайша белгілеуге ... еді: ... сын - ... сын ... Бұл схемадан
әдебиет алдымен сынның, содан кейін ... ... ... ... сын ... жерде ғылымның басталатындығын
көреміз" /45, ... сыны мен ... ... ... жоғарыда көрсетілген үлгіде
өзара ұштасуын А.Нұрқатовтың 1950 - 60-жылдары ... ... ... ... ... мен ... ... кезендегі
ғылыми зерттеулердің өзегіне айналуынан да көре аламыз. Мәселен, А.Нұрқатов
мақалаларында шығармашылықтары жайында сөз қозғалатын ... ... ... ... ... ... Қ.Аманжолов, З.Қалауова, Ж.Саин,Ә.Әбішев, Ғ.Орманов, т.б. да
ақын-жазушылар мен ... ... ... ... ... "Қаһарлы күндер", С.Шаймерденовтің "Болашаққа
жол", М.Иманжановтың "Таныс қыз", ... ... ... З.Шүкіровтің
"Менің достарым1', З.Шашкиннің "Тоқаш Бокин", Ш.Айтматовтың "Жәмила",
т.с.с. ... ... ... ... ... ... ... зерттеулерде жан-жақты сөз болғаны белгші. Осы
мәселеге келесі бір жағынан келер болсақ ... ... ... ... ... ... ... арқау болуы А.Нұрқатов
бойындағы сыншылық ... ... ... ... де танытса
керек.
А.Нұрқатовтың баспасөз беттерінде жариялаған ... зер ... ... ... ... мәселслердің ауқымдылығын байқаймыз. ... ... ... ... ... І ... достығының
идеясы", "Бағыт беруші ұлы идеялар".
"Әдебиет сынының большевиктік принциптілігі үшін", "Өсуден ... ... тема в ... ... ... проблемалық
мақалалар, "Әдебиет сыны жайында", "Әдебиет тарихын зерттеу жайында", "Жанр
табиғаты", "Жауынгерлік ... ... ... ... туралы бірер
сөз", "Поэзиялық шығармалардың аудармалары", "Казақ совет әдебиетінің
окулығы жайында", ... ... ... т.б. да ... ... және ... жыршысы", "Орыстың ұлы жазушысы", ... ... ... ... ғылыми-теориялық конференция",
"Ы.Алтынсаринның таңдамалы шығармаларының жинағы" сияқты ... ... ... ... ... ... арналған
шығармалар туралы", "Жемісті жол", "Ленин образы қазақ совет поэзиясында",
"қамал бұзған ... сөз", ... ... ... ... ... "Ерлік жыршысы", "Ақын мұрасы", "Асқақ дауысты ақын", "Ақан
сері", "Халық жазушысы", ... ... ... ... мақалалар,
"Екі дастан", "Жексен", "Ала-құла аударма", "Таныс ... ... ... ... және схема", "Алғашқы сөз" тәрізді рецензиялар ... ... да ... үшін стене болғанын айғақтайды.
А.Нұрқатовтың әдеби сын жанрларының барлығында дерлік қалам ... ... ... ... ғана ... ... ... бірге көздеген
мақсатқа жетуге оңтайлы мүмкіндік беретін пішінді ... ... да ... ... ... ол ... дүниелердің сыртқы пішіні
емес, ішкі мазмұны ... аян. ... ... да бір ... ... ... отырған талаптардан тысқары қала алмасы да мәлім. Ал А.Нұрқатов
әдеби өмірге араласқан тұстағы уақыт жүктеген міндеттердің ... ... ... ... кере ... "Социалистік реализмнің теориялық
мәселелерін ... ... ... және ... қайшылығы бар ақын,
жазушыларды дұрыс ... ... тану мен ... ... ... ... ... үлкен. Жазушының өмірге көзқарасы, дүние тануы оның
творчестволық арақатынасына қайшы құбылыс емес. ... ... ... ... ... ... ... Бүган
орыстың демократ-революциөнер сыншылары да, марксизм-ленинизм ... ... мән ... ... пен ... шығармаларының озық идеялы
болуына, халықтың ізгі, прогресшш арман-тілектерін ... ... ... ... ... ... ... болатын. Демек, кдндай
шығармада болсын жазушының өмірге ... ... ... ... ... ... ... бұлдыр, қайшылыққа толы шығармалар шын
мәніндегі көркемдіктің биік шыңына кетерілс алмайды" /46, 53/. ... ... мен ... ... ... ... қай ... де
ескерілуге тиісті мәселе екендігі белгілі. Ал бұл тұста дүниетаным дегенде
діттеген мәселе ... ... ... ... ... өнер мен ... байланысты сөз қозғағанда қайсы бір ... ... ... тұрғысынан бағалануы қажеттігі
нұсқалып отырғаны хақ. Олай болса, аталмыш кезеңдегі әдеби ... ... ... баға ... ... сын ... осы қажеттілікті
өтеуге бейімделгені де шындық. ... те, өз ... ... ... бұра ... ... де, өнер дүниесіндегі қайсы
бір құбылыстарды жалпы адамзаттық ... ... ... ... тар ... ... мақсат тұтқан сыншылық ой-
пікірлердің бұл жылдары да болғанын ... ... және жөні жоқ. ... ... ... сын ... дол ел бола алары
сөзсіз. Сонымен бірғе А.Нұрқатовтың жекелеген сын ... ... шола ... ... ... ... сыншылық даралығын да,
оның көркемдік танымындағы эволюцияны да, 1950-60-жылдардағы әдебиет сынына
тон жалпы ... да ... ... ... ... тұсындағы
баспасөзде жарияланған А.Нұрқатов пікірлеріне назар аударсақ, сыншы
қаламынан Жекелеген туындыларға ... ... ... /47/, ... гөрі ... тұрғыдан оінкерелеуге бағыт үстанган осірс
сыншыл ... /4Х/, ... ... ... ... /49/ ... ... Осы мақалалардың ішкі мазмұнына зер ... ... ... ... ... ... ... талдау жасаудан гөрі,
қоғамдық өмірде үстемдік етуші ... ... ... ... ... ... басымдығы аңдалады. Мәселен, осы жылдары жарияланған
"Америка империалистерін Горькийше әшкерелейік" /50/ деп ... ... ... ... М.Горькийдің сыншыддық, әшкерелеушілік
сипаттағы жазушылық даралығын танытуға ұмтылады.
"Пролетариаттың ұлы жазушысы Горький өзінің тамаша шығармаларында орыс
халқының рухани күшін, ... ... ... ... ... ... тамаша гуманистік қасиетін, жаңа өмірді жасаушы жаңашыл адамдарды
көрсетумен бірге, адам баласының қас ... ... пен ... - ... ... мен ... империалистерін батыл сынап,
олардың қулық-сұмдық, сұрқиялық әрекеттерін, буржуазиялық жалған мәдениетін
бүкіл әлем алдында ... ... деп ... мақалада сыншы
мақсаты М.Горькийдің әшкерелеушілік бағыттағы шығармалары негізінде жазушы
шеберлігінің қыр-сырын көрсете отырып, қазақ ... осы ... ... ... ... ... болғаны байкалады. Бұл орайда ол
Радищевтің "Еркіндік", Пушкиннің "Джон ... ... ... Көролей коны ң "Тілсіз", "Америкаға саяхат" сиякты Америка тұрмысы
тақырыбына жазылған шығармаларын ... үлгі ... ... ... дейін қалыптасқан дәстүрді дамытушы болғанына назар
аударып, жазушының буржуазиялық ... ... ... саяси
очерктері, макдлалары мен памфлеттері 1906 жылы болыпсвиктер партиясының
тапсыруымен Америкаға ... ... ... бұл ... ... шығармашылығында кеңінен орын алғанын атай көрсетеді. Жазушының
"Сары ... ... ... ... ... "Республика
көролъдерінің бірі", "Мораль жодпойі", "Түрмыс иелері", "Чарли-Мэн", т.б.
да ... мен ... ... ... ... жат ... ... суреттелетінін айта келіп, бұл
шығармалардың көркемдік ерекшеліктеріне зер салудың ... ... ... ... жол ... Соның салдарынан мақалада әдеби-көркем
талдаудан гөрі үндеу, насихат сарыны белең алады.
"Горькийдің Америка жөніндегі мәңгі ... ... ... ... ізінше социализм идеологиясының армиясына ... ... жаңа ... ... дей ... ... осы тақырыптағы
туындылары жайында сөз қозғаған тұста да А.Нұрқатов: "Маяковский Америка
буржуазия қоғамының тағылық жыртқыштық сипаттарын ... ... ... ... баяндаулар аясында қалады. Ал Горький дәстүрінің кейінгі
кезеңдегі ... ... де ... ... ... М.Бажан,
М.Тұрсын-заде, С.Бургун, И.Әренбург шығармалары негізінде ... ... ... ... ... ... күрес тақырыбы біздің қазақ
совет әдебиетінде әлі де өз ... ... ... таба алмай отыр",- деп
сын айтады. Алайда бұл ... ... ... өзі үлгі ... ... Горький шығармаларының көркемдік болмысын саралай көрсетіп беруге
тәжірибе арқылы біртіндеп ... ... ... ... ... қаламгерлерге құрғақ талап қоюдан аса алмай қалады.
Нәтижесінде аталмыш ... ... ... ... дүние болудан гөрі, сол
жылдардағы партиялық құжаттардың әдеби көшірмесіне көбірек ұқсаңқырап
кететіні ... өз ... ... ... ... о зек еткен
мақалаларының бірі Х.Ерғалиевтің "Біздің ауылдың қьпы" атть жыр ... ... ... ... мақаласын қарағанда, бір поэма,
бірнеше өлеңдерден тұратын аталмыш жинақты сөз ету ... ... ... ... ... ... ... "Біздің ауылдың
қызы" поэмасын талдау барысында туындыдағы оқиға желісін қуалай ... ... ... бейнесіне зер салған тұстарда сыншының
көркемдік талаптарға ден қойғаны ... ... ... ... Гүлжанның бейнесі жақсы көрсетілген. Ақын о кейіпкерінің басынан
өткендерінің бәрін тізбектен жаза бермейді. Оның ... ең ... ... ... айтпақ болған идеясына байланысты алып суреттейді" /51/,-
деген сыншы пікір көркемдік жинақтау талабымен ұштасып ... ... пен ... ... де ... ... ... Бірақ, екеуінің іс
орекеті, мінез-құлқы ... өте ... ... екі адам ... ... ... басқалығынан ғана айыруға болады",- деген ... ... ... ... жатқаны анық. Сондай-ақ, пікір айту
барысында жасалатын салыстырулар мен ой ... ... де ... танымының, талғампаздығының біршама ... ... ... А.Нұрқатовтың сыншылық еңбегі жайында: "Ұлы ... ... ... ... ... қатарын толтырған әр
жанрды игерген жастардың қатарында Айқын Нұрқатов бар еді. Әуелде ... ... ол ... ... ... сыны мен ... ісіне
бейімдеп, осы жанрдың көрнекті өкіліне айналды. Оның сын мақалалары мен
зерттеу еңбектері аз уақыттың ... ... ... ... есімін көпке
таныс етті. Оның алғырлығы, ... ... ... ... ... көрнекті ғалымдардың назарына ілігіп, сыншылық қызметі
Жазушылар одағы мен "Әдебиет және искусство" (қазіргі "Жұлдыз") ... ... /52/,- деп ... ... ... да, А.Нұрқатовтың
мақаладан мақалаға өткен сайын ... ... ... ... ... Алғашқы мақалаларында кездесетін жалаң мазмұндау,
баяндау сияқты ... ... аз ... ... ... ... ... да бір құбылысқа көркемдік талдау жасауға, сол негізде
дәлелді де ... ой ... бет ... оның кейінгі еңбектерінен анық
аңғарылады. Мәселен, ... 1951 жылы ... ... ... арман"
аталатын кітабына жазған мақаласында ... ... бір ғана ... ... ... ... оның ... тарихындағы орны мен
шығармашылық тұлғасын да нақтылай көрсете отырып, ... ... ... және ... ... сараптауға бағыт
ұстанады. Бұл орайда сыншы: "Амтор өзі көзімен ... екі ... ... ... көне ... ... көріністері мен жаңа дәуірдің жарқын
суреттерін өзінің басынан кешірген жағдайларын баяндау ... ... деп ... көркемдік құрылымын жалпылама ... ... ... ... шығарма бітіміндегі нақты оқигалар мен
кейіпкерлердің іс-әрекеттерін талдай отырып, дәлелді жеткізеді. ... ... ішкі ... ... ... ... да қағыс
қалдырмайды. Қажетті тұстарда: "Байлардың ... ... ... ... ... өлімі "Абай" романындағы Қодарды еске ... ... ... ... пайдалануы, қаламгердің тарихи
шындықты көркемдік шындыққа ... ... ... ... ... ой ... ... биігіне бағыт
алғанын андатады.
50-жылдардың орта тұсына карай баспасөз ... ... ... ... ... ... ... үздіксіз болып
жатқан жаңалықтарға дер ... үн ... ... ... ... ... ... әдебнеттен" белгілі бір проблема жайында
толымды ой ... ... ... шолу ... да ... ... бұл
еңбектерінде сын жапрларын игерудегі өзінің сыншылық мүмкіндіктерімеп
қатар, зерттеушілік қарым-қабілетін ... ... көре ... осы ... ... ... байқалатын
еңбектердің қатарында сыншы каламынан туған "Көрікті де ... ... шолу ... ... болады.
50-жылдардағы поэзияның даму бағытын, ... мен ... ... ... ... ... өзінің ғасырлар бойғы тарихы
мен тағдырын, ой-арманын, ерлігі мен елдігін осы ... ... ... /54/,- деп, ... ... қазақ өлеңінің ұлт тарихы мен
мәдениетінде алатын маңызына зер ... ... ... ... қазақ поэзиясына: "...өзінің жанрлық молдығы мен алуандығы,
көркемдік тұтастығы мен эстетикалық ... ... ... ... ... ... деңгейлес, терезесі тең",- деп баға береді де, ... ... ... ... ... жасаған талдаулары
негізінде дәлелдей ... ... ... ... ... ... сөз
ету барысында бүгінгі күн тақырыбының жетекші орынға шыққандығын, сондай-ақ
өндіріс тақырыбының өркендеу үстінде екендігін, ал Ұлы Отан ... ... ... ... жырлауда ақындардың кемелдене
түскенін ... ... ... ... ... Т.Бердияров туындыларының көркемдік сипатын талдай отырып
көрсететін сыншы ... ... ... ... ғана ... ... ... да жетіле түскенін Ә.Тәжібаевтың "Портреттер", "Күйеулер",
"Күзетші" поэмалары негізінде ашып береді. Сонымен бірге ... ... ... ... ... ... ... кейінгі буын өкілдерінің үлесін де ескерусіз қалдырмай, ... ... осы ... ... ... ... үңілген тұста Ғ.Орманов
пен С.Мәуленов жырларына айрықша ілтипат ... ... ... енді араласа бастаған Е.Ебікенов, Қ.Ыдырысов, Ө.Нұрғалиев
ізденістері де қағыс қалмайды. Бұл ... ... ... ... бар
шиырларды қайта баспай, ақындық жаңашылдыққа, тынымсыз ізденуге ... ... /54/ ... пен К.Туғанбаевтың шығармашылықтарын бөле-жара
атайды.
А.Нұрқатовтың бұл ... сол ... ... ... ... кемшіліктері де қағыс қалмайды. Мәселен, ... ... ... ... ... ... А.Нұрқатов кейбір ақындардың
өздеріне шығармашылық қатаң талап қоймауы, жанр ... ... ... ... ... ойлы да ... жинақтаудып орнына
көлем қуалаған шұбалаңқылық етек алатынын атай көрсете, "лирика жанрында
біріне бірі егіздің сыңарындай ұқсас ... жиі ... ... ... ... ... ізденгіштігінің кемшілігін, өмір
құбылыстарын ақын ақындарша өз ... ашып ... ... деп, шағын өлеңдерде кездесетін кемшіліктермен қатар, ... де ... ... ... ... мен ... ... әдеби өмірде
болып жатқан жаңалықтарды, олардың жақсы жақтары мен кемшін ... ... ... ... ... ... болуда қаншалықты
маңызды роль атқарғанымен, күнделікті ... ... ... ... сыншы ойының мәтіндік көрінісіне белгілі дорежедс әсер
етері де сөзсіз. Біздің діттеген ... ... ... ... ... ... түсу ... ғалымның жекелеген
қаламгерлердің шығармашылық өмірі мен шығармаларын талдап-тануға, олардың
әдеби үрдістегі орнын анықтауға бағытталған ... ... ... ... ... сын ... Д.Ысқақовтың еңбегінс сүйене отырып, А.Нұрқатовтың
осы бағыттағы зерттеулерін шығармашылық портреттер ретінде қарастырған жон.
Бұл еңбектер жанрлық ... ... ... ... жүктелер
міндет-талаптарды толығымен ақтайды. Себебі - "Шығармашылық портреттің
негізгі ... ... ... оның ... ден ... ... толғаныс, құжат сияқты түрлі мағлұмат-әдістер кеңінен
қолданылуы мүмкін. Бірақ, осының борі ... жазушының өзіндік ... ... ... ... етеді. Ал, шығармаларды талдап бағалауда
негізінен аналитикалық талдау ... ... да, ... ... көмекші әдістер болады. Шығармашылық ... ... ... орын алуы - оны ... портреттің басқа түрлерінен
ажыратын тұратын ... ... ... /45, 319/.
Ғалымның бұл топтағы еңбектерінің қатарына "В.В.Маяковский - ... аса ... ... (1955), ... және ... ... (1957), ... Мұқановтың творчестволық жолы" (1956), ... ... мен ... (1956). ... ... "Мұхтар Әуезов творчествосы" (1965), "Ғ.Мұстафиннің творчествосы"
(1956), "Тарас Шевченко және ... ... (1964), ... ... кітаптары мен Жамбыл, Иса Байзақов, Тайыр Жароков, ... ... ... ... ... бұл ... ... В.В.Маяковскийдің шығармашылығы
мен қаламгерлік болмысын қарастыруга негізделген ізденістерінен бастау
алатынын атаған орынды. ... ... ... үшін ... Қазақ әдебиетіндегі Маяковский дәстүрін жан-жақты қарастыратын
кандидаттық диссертациясынан басқа, "Владимир Маяковскийдің ... ... ... ... ... ... мектебі",
"Маяковский бейбітшілік үшін күресте", "Маяковский және ... ... ... ... ... дәуірінің ұлы ақыны", "В.Маяковскийдің
қазақ совет поэзиясына ... ... ... ... ... ... кезеңнің ең танымал ақынының шығармашылығы ... ... ... сөз болады.
Маяковскийдің шығармашылық болмысына уақыт көзімен үңіліп, баға берген
А.Нұрқатов еңбектерінің бірі "В.В.Маяковский - совет дәуірінің аса талантты
ақыны" деп ... ... - бір ... ғана ... ... ол ... ... өзінің тамаша шығармаларында советтік өмірімізді, совет
шындығын, жаңа тұрпатты совет ... ... оның озық ... Ол ... ... ... біздің советтік дәуірімізді
жырлауға арнады. Сондықтан да ... ... ... ... ... және ең ... ... болды. Ол келешекте де солай болып қалмақ"
/55, 3/,- деп, ... ... ... ... ... беруден
басталатын еңбекте оның шығармашылық ерекшелігі талданады. Құрамындағы
жекелеген айқындауыш ... алып ... ... ... ... қалыптасқан
көзқарас тұрғысынан Қарағанда да, аталмыш анықтаманың Маяковскийдің ақындық
тұлғасына, шығармашылығына мейлінше дол ... ... ... В.В.Маяковскийдің жетпіс жылдан астам ... ... ... алуан ұлт өкілдері үшін ең танымал ақын болғаны да, бірнеше
буын ұрпақтың оның жырларын жаттап осксні дс, ... ұлт ... ... ... тұтқаны шындық. ... ... ... ... ... оның ... ... тигізген әсер-
ықпалына зер салуы да заңды құбылыс ретінде бағалануға тиіс.
А.Нұрқатов ... ... ... ... ... негізін
қалаған ақынның ізденістерін бағалау барысында оның шығармашылық жолындағы
ілгерілеулерді ғана атаумен ... ... ... ... ... ... ... жарияланбастан екі жыл бұрын, яғни 1910 жылдың
өзінде-ақ сол кезеңдегі әдебиетті ... ... деп ... ... жолы ... толы ... айта ... революцияға дейінгі өлеңдерінің басты сарыны капиталистік дүниені
әшкерелеу, сынау ... ... бұл ... оның поэзиясында саналы
күрескер образы жасалмағанын ақынның 1913 жылы ... ... "Мен" ... ... ... ... "Түн", "Таңертең", "Өзім туралы
бірер сөз". ... ... тон ... ... ... ... тек
ете отырып, оның алғашқы поэзиялық ізденістерінде футуристік ... ... ... байқатады. Алгапіқы кездеп шығармаларында ізгілік пен
адамгершілікке үндейтін гуманистік демократтық идеяларга ... ... ... ... ... күрес идеясына 1915 жылы жазылған
"Шалбарлы бұлт" поэмасы арқылы ... ... ... ... бұл жылдардағы шығармалары арасынан "Соғыс және бейбітшілік"
поэмасын әлеуметтік тынысы кең, саяси өткір-туынды ретінде даралай ... ... ... сәттерінен бастап-ақ "Өзімнің барлық
қуатты ... ... ... ... шабуылға шыққан тап" деп жар салған
Маяковскийдің жүздеген сатиралық плакаттар ... ... ... ... жазганып айта келе, зерттеуші оның осы ... ... баса ... ... ... ... қажет ететін
проблемалардың барлығы да Маяковский творчествосынан өз ... ... ... Ал ... өзі ... ... оның ... әсіресс,
лирикасының тақырып жағынан мейлінше кең болуына және күнделікті ... ... ол ... ... ... саяси өткір, актуальды болып шығуына көп әсер етті. Сонымен бірге,
Маяковский ... ... ... ... - А.К.) — ... ... ... өткір, публицистикалық, жалыңды лириканың негізін салды"
/55, 7/,- деп, Маяковский лирикасының ... ... айта ... ... тон ... қатарына ақын өлеңдерінде жеке адам
тагдырының жалпы халықтық мүддемен стене байланыста ... да ... оның ... ... ... ... "Мереке күнгі сөз",
"Пролетар ақындарына хат", "Сергей Есенинге", ... ... ... ... жаца ... ... жолындағы күрескер ақын бейнесін жасағанын
атайды. "Кузнецк ... мен ... ... туралы оңгіме", т.с.с.
өлеңдері арқылы Маяковский поэзиясында социалистік ... пен ... ... аңғартса, "Жас жағымпаздар үшін жалпы басшылық",
"Мәжіліс қорлар", "Протекция", "Бюрократтар фабрикасы", "Бюрократияда",
т.б. да ... ... ... ... ... тон ... бірі ретінде оның жырларындағы саяси және сатиралық өткірлікті
көрсетеді.
А.Нұрқатовтың Маяковский лирикасына байланысты ой түйіндей келе ... ... ... ту етін көтерген, совет халқының ой-сезімін
шебер суреттеп бере алған ақын болды. Совет халқының еңбегі мен ... ... ... оның ең ... ... ... қуатты үнмен жаңғырылып
отырды. Яғни, Маяковский творчествосы совет слі ... ... ... шежіресі есепті" /55, 11/,- деген пікірінің дұрыстығын революция
жылдары туғызған қаламгерлер шығармашылығына ... ... ... ... ... ... да бір жазушының эстетикалық ұстанымдары көлемді ... ... және ... ... ден қоя отырып, Маяковскийдің
эпикалық шығармаларына зер салған тұста ақынның гуманистік идеалы "Шалбарлы
бұлт" поэмасында ... "мен" ... ... "150 000 000" поэмасында
халықтың жинақты-шартты образы арқылы берілетінін айта келеді де, ... ... ... нақтылы реалистік бейне арқылы танылатынын
қөрсетеді. Ал "Жақсы" ... ... ... ретінде лирикалық
шалқулар мен эпикалық баяндаулардың, сатира мен юмордың, ... ... ... ән мен ... өзара ұштасып келуін айтады.
Сондай-ақ, ақын қазасына байланысты аяқталмай калған "Бар ... ... ақын ... ... балайтын одасымен және Пушкин,
Державин, Брюсовтардың ... ... ... ... ... тәсіліндегі ерекшелік Маяковскийдін жоғарыда аталған
ақындар сияқты қиялдан туған шартты музамен ... ... ... ... ашық сөйлесуі деп біледі.
Маяковский шығармашылығына тон басты сипат асқақ пафос, ... деп ... ... бұл ... ақынның шетел
тақырыбына жазған өлеңдері мен очерктеріне қатысты да өрбітеді. ... ... ... ... ... саяси өткірлігі
жағынан М.Горькийдін, саяси очерк, памфлеттерімен сабақтастығына назар
аударып, бұл тұрғыда оны ... ... ... ... ... ... Маяковскийдің "Терең жердегі тайыз философия", "Советтік
паспорт туралы өлең", "Испания", "Атлант мұхиты", ... энд ... ... ... ... ... және "Менің Американы ашуым"
очеркін мазмұндай талдау арқылы осы шығармалардағы әшкерелеушілік сипатқа
зер салады.
Жалпы алғанда ... ... ... ... ... ... ... кезеңдеріне топ әшкерелеушілік сарын,
гуманистік, демократтық революциялық патриоттық идеялардың ... ... ... сипаттарды, эпикалық
шығармаларындағы қоғамдық-әлеуметтік кең тынысты баса ... ... ... ... әсерін сөз етер тұста оған: "Маяковский
советтік поэзияны бастаушы, нағыз жаңашыл ақын ... ... ол ... поэзияның жақсы жақтарын бекерге шығарған жоқ. Керісінше,
Маяковский ... ... ... ең ... ... ... сай дамытты, молықтырды. Ол Пушкин мен Лермонтовтың, Некрасовтың
ақындық ... ... ... ... ... шығармаларындағы гуманистік,
азаматтық, халықтық сарындарды өрістете түсті. ... ... ... ... ... ... ... жай ғана дамытып
қойды деген түсінік тумайды. Ол өз творчествосының ... ... ... ... ... ... социалистік шындықтың теңдесі жоқ
жаршысы болды" /55, 24-25/,- деп баға ... ... ... ... орыс ... ... ... әсері туралы моссленің бір бөлімі
ретінде ... ... ... ... ... бірнеше буын қазақ ақындарының Маяковскийді
өздеріне ұстаз тұткдны, оның өлеңдеріне тон ... ... ... ... ... тарихынан мәлім. Бұл орайда А.Нұрқатов Маяковскийдің
кеңестік ... ... ... көсемдері, социалистік еңбек, Отан
қорғау, халықтар достығы, халықаралық ынтымақтастық, бейбітшілік, коммунизм
үшін күрес тақырыптары ... ... жон деп ... ... ... ... "Орыс қызы Гретаға", Ғ.Ормановтың ... ... ... "Ұлы ... ... ... қызы",
Ж.Саинның "Россия туралы сөз", "Партизан жырлары", ... ... ... ... "Екі жұлдыз", С.Мәуленовтің "Мао Цзе-дун"
сияқты шығармаларын осы ... сөз ... ... ... қазақ
поэзиясындағы көрініс дәрежесін байқату мақсатында жекелеген ақындар
шығармашылығына арнайы тоқталады.
Бұл ... ... ... ... назар аударатын ақыны
С.Мұқанов. "Майға сәлем", "Поэзия маршалы", "Мен ... леи ... ... бірге" өлеңдері мен "Жүйткі, қара айғырым", "Колхозды
ауыл осындай", "Сөз - ... ... ... ... ... ақын ... Маяковский әсерін қарастыра келіп,
ақынның сәтті ізденістері ретінде қазақ өлеңінің дәстүрлі үлгісіне ... ... ... ... ... мен ... ... лирикалық
өткірлікті көрсетеді. Қазақтың силлабикалық олец құрылысына ... өлең ... ... сол ... ... ... шебер беруге
оңтайлы синтаксистік құрылым жасағанын айтады. Сондай-ақ, эпикалық ... ... ... ... ... ... ғана ... оларды өзініц
лирикалық ой шалқуларымен байланыстырып ... ... ... тән
тәсілді С.Мұқановтың шығармашылықпен игергенін ... ауыл ... ... ... поэмалары негізінде дәйектейді.
Ал Маяковскийдің гиперболаны революциялық романтикамен ұштастыру
тәсілін ... ... ... оның "Күн тіл ... ... ... ... бывшее с Владимиром Маяковский на
даче" ... ... ... ... ... ... ... өлеңдерімен салыстыра отырып көрсетеді. Х.Ерғалиевтің "Поэзия
сөйлейді", "Болыневик ... ... ... ... ... ... "Үйге" өлеңдерінің әсерін андаган зерттеуші ақынның
"Біздің правомыз" өлеңінен "Советтік паспорт туралы ... ... ... ... ... Отан, партизандар туралы
өлеңдеріндегі публициетикалық өткірлік халықтар достығын асқақтата жырлау
үрдісінен Маяковскийдің ... ... сөз", ... ... сөз", ... өліміне" сияқты өлеңдерінің үлгісін таниды. ... ұлты ... "Соқ, ... ... ... "Орыс
жолдасқа", "Сенің даңқың", М.Әлімбаевтың "Партиялық қызметтемін", "Екі
жұлдыз", "Поэзия маршалына", т.е.с. ... ... ... рухын көреді.
Француз Луи Арагон, чилилік Пабло Неруда, неміс Иоганнес Бехер, поляк
Тувим, түрік Назым Хикмет, т.с.с. ақындардың танымал ... ... ... жазылғанын айта келе, оның шығармашылығын халыққа қызмет
етудің, халықпен поэзияны жақындастырудың озық ... ... ... "В.В.Маяковский - совет дәуірінің аса ... ... ... XX ғасырдың 50 60-жылдарындағы әдебиеттану мен әдебиет
сынына тон сипаттарды өз бойында ... ... дем ... ... бұл ... қандай да бір мәселені социалистік ... ... ... ... ізденістерді идеялық мүддемен сабақтастыра
бағалау сияқты белгілер анық ... ... те, ... ... ... іргелі зерттеулерінде кеңінен көрініс табатын жақсы
қасиеттерінің ілкі нышандары да көрініс ... Бұл ... ... да ... ... қарастыра бағалау, ғылыми ой ... ... ... ... айтуға болады.
Алғашқы зерттеулері мен мақалаларының ... ... ... ... ... негізінен, өзі өмір сүрген дәуірдегі
қаламгерлер шығармашылығы мен өзге ... ... ... ... ... ... жайындағы мәселелер болғанын аңгарамыз. Соңдай-ақ,
зерттеушінің замандас ... ... ... ... пікірлеріне
кейіннен де әлсін-әлсін қайта оралып, жазушы ... жаца ... ... ой ... оның ... ... ... әркез зейін қойып отыратын ыждаһаттылығын да байқаймыз. Мұндай
жағдай, әсіресе, М.Әуезов. С.Мұқанов, ... ... ... ... ... ... ... үрдісіндс жазылған еңбектерінің
бірі - "Сәбит Мұқановтың творчестволық ... бұл ... ... 1917 жылы мен ... ... ... ... поэмаларына, прозалық туындыларына ғылыми
талдаулар жасап, оның туындыларының әдебиет дамуының түрлі кезеңдерінде
атқарған ... ... ... пдсністерін саралап көрсстуге
ұмтылады. Акыішып шығармаларын жетекшілікке ала ... оның ... ... ... ... ... ... ңақтылауға назар аударады.
С.Мұқановтың ақындық жолының бастауына оның 1917 жылы ... ... ... ... жатқызатын зерттеуші өзінің бұл тұжырымға келу
себебін ақынның аталмыш өлеңін бұрынғы жазғандарымен салыстыра отырып, ... ... ... үнін ... өз басының жайларына
байланыстыра отырып әлеуметтік маңызы зор мәселелерді де ... ... осы ... ... рет анық ... Бұл өлең ... геройдың
өзімен өзі сырласуы ретінде жазылған" /39, 3/. ... ... ... ... ... қырларын да танытады. Ол
сыншы пікірінің ... ... ... тұрғыдан біліктілігі
сияқты жәйттерден өрбитін қасиеттер.
Айқын Нұрқатовтың көрсетуі бойынша, ... ... ... ... ... - 1919 ... аралығы;
1920 - 1929 жылдар аралығы;
1930 - 1940 ... ... Отан ... ... ортасынан басталып, 50-жылдардың алғашқы жартысын қамтитын
жылдар.
Зерттеушінің жазушы С.Мұқановтың қаламгер ретінде қалыптасу, ... ... ... ... дәлелсіз шарттылыққа негізделген пікір
емес. Бұл ... ол ... ... ... әлеуметтік, саяси,
экономикалық өмірдегі өзгерістермен тығыз бірлікте ала отырып, соған сәйкес
оның шығармашылық, тұлға ретіндегі идеялық, тақырыптық, көркемдік ... баса ... ... ... ... ... әр кезеңнің
суреткер шығармашылығында алар орнына, әсер-ықпалына зер сала үңіледі.
Мәселен, ... ... ... ... ... ... алғашқы
кезенді А.Нұрқатов ақынның 1919 жылы жазылған ... ... ... және осы ... ... С.Мұқановтың поэтикалық
ізденістер барысында кол жеткізген жетістіктерін, өсу ... ... Бұл өлең ... көркемдік қүндылығымен де ерекше назар аударады.
Мүнда ақынның жалаң баяндаудың дәрежесінде қалып қоймай, ... ... ... ... ... публицистикалық куаты мол, жалынды үгітке
ұмтылатыны анық байқалды /39, 4/.
Кеңестік дәуірдің алғашқы жылдарында жазылған С.Мұқанов ... ... ... сол ... революцияшыл бағыттағы
ақындар поэзиясындағы ізденістермен ұқсас, ... ... ... зандылық
болса, 50-жылдар ғылымының басты бағдарын басшылыққа ала отырып, ақын
поэзиясына талдаулар жасау ... ... ... ... әдебиетші
пікірлерінде уақыт талабынан туындайтып ойлардың болуы да сондай заңдылық.
Ақынның ... баға ... ... ... ... ... ... А.Нұрқатовтың ұстанар ... ... ... ... Бұл ... ... қана ... кеңестік дәуірдегі ғылым иелерінің бәрінің
де басынан ... ... ... да ... Қазан
революциясын, Ленинді, коммунистік партияны, ... мен ... ... ... ... ... тақырып етіп алған С.Мұқановтың
"Ленин жолдасқа", "Ленин мавзолейінде", "Кедей баласы", "Күресшіл ұрпаққа",
"Менің ... "Сүт ... ... ұлы ... "Кысқы кіреші",
"Мәдени майдан" т.с.с. өлеңдеріне зерттеуші зейінінің көбірек аууы ... ... ... ... ... ... Ақынның ел өміріндегі
өзгерістерді жырлаумен қоса, сол жылдардың басты қаһарманы ауылдағы жаңа
адам ... ... ... ол ... Шоқпыт деген жинақы бейне
арқылы іске асыруга ұмтылганын да атап көрсетеді. Зерттеуші ақынның ... ... оң ... сол ... нақты көріну
дәрежесіндегі кемшіліктерге көз жұмып өте алмайды. Дәлелге жүгінер ... ... жаңа адам ... ... идеясынан дүниеге келген Шоқпыт
бейнесін әңгімелей отырып, сөз түйінінде оның көбінесе өзі көздеген ... ... ... таба ... ... ... ... кететінін де
жіті аңғарады. Бұл баға "әдебиеттің басты ... - ... ... ... ... әділдік пен акиқаттан алшақ қона алмайтынын айғақтап
тұрғаны хақ. Бұл баса ... ... пен ... ... ... үмітаспаған
жағдайда қандай жақсы ниеттің де тек ниет күйінде қаларына меңзейді.
А.Нұрқатов С.Мұқанов поэзиясындағы ... ... де дөп ... ... ... мен Абай ... өнеге тұтудың ақын
шығармашылығына өріс аша түскенін, ... ... ... өткірлік, үгіттік қуат, саяси белсенділік тәрізді
синаттардың оң ... ... ... ... ... ... қалыптаса бастауы бұл жылдар үшін
жаңа құбылыс болатын. Әдебиетіміздің ... ... ... ... ... ... поэзияның күрделі де күрмеуі мол жанрын
барлау бағытындағы Абай мен оның ізін ... ... ... іспетті поэма-дастандар үлгісі бола тұра, қазақ
әдебиетінде шын мәніндегі поэма талаптарына жауап беруге ... ... ... туа бастағаны белгілі. Бұл жылдары С.Мұқанов
қаламынан дүниеге келген ... ... ... ... ... "Пионер", "Құрдас", "Құланың құны", "Батырақ" поэмаларын ... ... ... ... үшін ... әрі қиын ... бет бұруы, сюжетті
поэма жасау жолында еңбек ... ... ... заңды, әрі қажетті еді" /39,
6/,- деп, бір ғана ақынның ... ... ... ... сол тұстағы жалпы
қазақ ноэзиясының бағдарын да айқындай кетуі - А.Нұрқатовтың жеке тұлға ... ... ... ... жайындағы түсінік өресін
танытады. Сондай-ақ, бұл шығармаларды жазған кезде ақынның поэма сияқты
күрделі ... ... ... оның ... ... ... дәрежеде
болғанын да әділ бағалай ... Бұл баға ... ғана ... ... ... саласында талпыныстар жасаған ақындардың көпшілігіне ортақ
баға бола алары ... Олай ... ... ... ... ... аталмыш кезендегі поэма жанрының ... ... ... мен олқы ... да ... тұрғаны сезілсді.
20-жылдардағы С.Мұқанов поэзиясының ... ... ... ... ... мен ... тұстарын саралап тану, талдау
барысында А.Нұрқатовтың баса назар аударған шығармасы - "Сұлушаш" поэмасы.
Ол бұл ... жеке ... ... ... ... ... ... кеңестік кезеңдегі қазақ поэзиясының да аса үздік табысы
ретінде бағалаған кезде оның ... ... ... сомдалуы, тіл байлығы,
композиция, т.с.с. көркемдік мәселелеріне қатысты қол жеткізген ... ... ... ... ... ... ... ретінде
қарастыратын зерттеушінің бұл тұжырымға келуіне негіз бар. Ол - "шығарманың
негізгі геройлары Алтай мен Сұлушаштың арасындағы махаббат жайлары ... ... ... ... ... бірі болын табылады. Бірақ автор
бұл тақырыпты боліп алый, даралап ... ... оны ... ... ... ... тығыз байланыстыра отырым
суреттейді. Ссылай етуі арқылы ол сол суреттеп ... ... ... ... /39, 10/,- ... дәлелдерге жүгінетін қисын.
Сыншылық, зерттеушілік жолында кей тұстарда ... ... ... ... ... ... жол беріп қалып отырса да, негізінен
тура бағытынан таймаған А.Нұрқатовтың әділдікті, ... пір ... ... ... тазалығы қай еңбегінен де байқалып
тұрады. Әдсбпеппі ғалым бұл қасиетінен аталмыш еңбегінде де ... ... он ... сан түрлі болмыс-бітімімен көрінетін образ,
характерлердің бейнелену деңгейін ... ... ... ... қарсы күресінде саяси айқын бағыт, таптық мүдде болмағанын және
олай болуы мүмкін де емес екендігін, бірақ оның ... ... ... айқын көрсете отырып, көркем бсйнепіц іс-әрекет аумағы өмір
шындығынан ... ... да. ... ... ... әрекеттерінен
саяси-идеялық мағына іздсу мен соған орай авторға оларды таптық ... ... деп кінә ... ... ... ... қол ... табыстары мен кемшіліктерін де нақты көре біледі.
Туындының ... ... ... ... ... бір-біріне
ұқсастығын, олардың портреттік сипаттамалары мен мінездемелерінде жалаңдық,
жадағайлықтың басымдығын, соның салдары шығарма көркемдіпнс сдәуір нүк,сан
келтіретіндігін ... ... ... ... биігі - "Сұлушаш"
поэмасының жақсы қырларын зерттеуші: "ақынның өзі суреттеп отырған дәуірдің
шындығын жеткізе ашатын типтік оқиғалар мен образдарды тандап ала ... сол ... ... сипатын танытатын өткір тартыс үстінде зор
көркемдікпен бейнелей алғанын атап айту ... ... ... ... ... бар ... өсу, толысу үстінде көрінеді.
Авторлық баяндаудан да, ... ... ... ... ... да ақынның оз халқының тіл байлығын, опың мол
сөздік қорын шеберлікпен әрі жете ... ... /39, 13/,- ... түйіндсйді. Бұл пікірлер оның көркем шығарманы талдап, бағалау
кезінде туынды тіліне, тақырып пен идея ... ... ... ... баса ден ... ... ... сыртқы түр, тақырыптық-идеялық, жаңалықтар, тілдік-
көркемдік ізденістер тұрғысынан әдебиетіміздің кеңестік дәуірдегі ... ... ... ... ... ... тұжырым.
Себебі - Шығыс пен Батыс әдебиетінің құнарлы нәрін бойына сіңіре отырып,
кемелдік ... бет ... ... ... бұл ... ... проза,
драматургия жанрларынып қай-қайсында да профессионалды әдебиетке жүктелер
салмақты көтеріп ... ... бар ... толыса түскен еді.
Белгілі ғалым Р.Бердібаев аталмыш кезеңдегі жанрлардың даму ... ... осы ... ... жая бастаған проза мен драматургияның, үлес
салмағын ескере отырып, ... ... ... жетекші жанр
ретіндегі маңызына зер салады: "Бесжылдықтар ... ... ... ... ... поэзияның аумағы артық жатты. Түрлі тақырыпқа
жазылган шығарманың басым көпшілігі өлең болатын. Өмірде туып ... ... ... елгезек үн ... ... ... роль ... ... ... да ... құралға айналды. Қазақтың
өмірінде із қалдырған оқиғалар мен фактілердің ... ... ... ... ... ... ... (М.Әуезов) халқымызга эстетиқалық тәрбие
таратуға, кон жаңалыққа көзін үйретіп, көңіліне ... ... ... ... ... ... атқарған міндетгері мен ролін
сипаттай келіп, поэзияның көсем үлгісі - поэманың дамуы ... ... ... арта ... ... істің хабарын емес, характерлердің
жасалу жолын көрсетуге ұмтылу күшейді, ... ... ... ... беру ұсталығы өсті. Шығармадағы характерлерді ... етіп ... үшін ... құралдары мен бояулары молынан
пайдаланылды. Қаһарманның ... ... ішкі ... ... ... суреттеу қажеттігі күшейді. Мұның бәрі әдебиет алдындағы
міндеттің ерекше өскендігінен еді" /56, 70/,- ... ... ... ... ... ... даму ... осындай сипатта болғанда,
өлең онсріиің өркендеу жолында кошбаспіы ... бел ... ... ... ... ... ... қандай еді? Жеткен биігі ... ... ... түсы ... Ақын ... мен кемшіліктерінің сыры
неде?
А.Нұрқатов бұл сауалдардың ... ақып ... ... ... ... - ... ... қара айғырым",
"Колхозды ауыл осындай", "Майға ... "Сөз ... ... поэмаларын,
"Домбыраның сәлемі", "Ол туралы он мен күй", ... ... жыр", ... ... ... ... т.б. ... ой сүзгісінен өткізе
отырып, бұл ... ақын ... ... ... жолдағы ақындық ізденулері мен толғануларының нағыз жемісті
болған шағы да - осы ... /39, 14/,- деп баға ... ... бірге
ақынның жаңашылдық рухындағы өлеңдернің жазылуына әсер ... ... де ... Осы ... ... шығармашылығына әсіресе
Маяковский поэзиясының ықпалы мол болғанына айрықша назар аударады. Және
ғалымның бұл пікірлері ... де ... ... ол ... ... өлеңінің идеялық бағыты мен ... және ... мен ... ... ... ... ... сөйлесу" деген өлеңімен рухтас жазылғанына назар аударса, келесі бір
тұстарда: '"Мен кіммін деп ... ... ... ... "Бар ... атты ... ... тауып, олардан
Маяковскийдің қоғам атынан, халық атынан айтылатын лирикалық "менінің"
әсері ... ... ... атай ... ... күштердің баршасына дерлік тән қасиет олардың
әдебиеттің түрлі жанрларында бірдей қалам тартуы. Бұл ... ... да тән. ... ... ... ... ... көшбасшы
жанры - поэзиядан бастаса да, сауатты да ... ... ... ... ... ... ... еткен жазушы қаламынан өзінен
кейінгі қалам ұстағандарға үлгі боларлық талай туындылардың дүниеге ... ... ... ... ... ... ... "Абай
жолы" эпопеясы қандай маңызды роль атқарса, 30-жылдардың ... ... ... ... ... ... профессионалды романға жүктелер
талаптардың бірін игерсе, екінші біріне дәрменсіздік танытып жатқан қазақ
әдебиетінде аталмыш ... ... ... алғаш "ауыздықтаған" С.Мұқанов
десек, ақиқаттан алшақ кетпесіміз анық. Себебі - "дәуір оқиғаларының ... ... ... ... ала ... адам характерлерін жан-жақты
өзгеру, өсу ... ... ... ... ... романының жетістіктері
мол. Осы жағынан алғанда "Ботакөз" қазақ ... даму ... ... Ол ... ... бір дәуірдегі қорытындысы, жетістігі саналады"
/57, 98/.
Бір қаламгердің шығармашылық табысы болып қана қалмай, ... бір ... даму ... ... биік боп ... ... ... жан-жакты қарастырады. Жазушы шеберлігінің сырына, шығарманың
әдебиет тарихында көрнекті орын пелену себебіне үңіледі. Образ, характерлер
сипатын а туда ... ... ... зер ... Жазушы шеберлігінің бір
қыры - онын, ... ... ... ... ... ... ... сюжет пен композицияны ұғымды пайдалану біліктілігі деп таниды.
Сонымен бірге туынды жетістіктерінің бірі тіл ... мен ... ... де қагыс қалдырмапты. Ол жазушы прозасын талдау барысында:
"С.Мұқановтың жазушылық манерасындағы ... оның ... ... ... желі тартуға шеберлігі. Жазушының творчествосындағы
осы ерекшелік "Ботакөз" романында әсіресе айқын көрінді,- деп баға ... да,- ... көп ... роман. Ол ондаған адамдардың тағдыры мен
тартысын қамтиды. Осыған байланысты шығарманың Сюжеті ... ... ... жаңа ... араласып, тың тартыстар қосылып отырады. ...Бірақ сол
қалыц оқиғалар шығармада әрқайсысы өз алдына бөлек болып ... ... ... заңдылықпен қабыса дамиды. Мұның барлығы жазушының
өзі суреттеп отырған уақыттың сипатын аңдатуына, геройлардың характерлерін
айқындап ... ... ... ... ... ... характердің
тарихын құрайды, яғни оқиғалар ... ... ... ... образдары да тереңірек ашыла түседі" /39, 33/,- леи, пікірін
дәлелдермен тиянақтайды. Осы орайда А.Нұрқатов қаламына тон бір ... оның өзі ... ... етіп ... ... ... ең әуелі баға
беріп алып, содан соң сол ... ... ... ... көшетіндігін атап
өткен жөн. Зерттеуші бұл әдісті көптеген еңбектерінде ұтымды пайдаланады.
"Ботакөз" ... ... ... ... ... дөп ... ... бағасын берген А.Нұрқатов ... ... ... ... ... ... сол ... талаптар қояды. "Хас
қаламгер өзі шыққан биіктен бір елі болса да ... хақы жоқ, оған ... - ... ... ... ... ойға ... міндеттер артады. Зерттеуші
тарапынан "Сырдария" романының қатал сыналатыны да сондықтап. Бұл ... ... ... ... ... ... өткендіктен, айналып соға
берудің қажеті аз болса керек.
Ұлы Абай: "Тілге жеңіл, жүрекке жылы тиіп, ... ... ... деп ... қаншалықты салмақ артса, әдебиетші ... ... ... ... да осал ... ... ішкі ... кестесіне ерекше мои беретін Нұрқатов үшін ... ... ... аса ... ... ие. ... ол "Сырдарияға" тон
кемшіліктердің бірі ретінде шығарма композициясындағы қонымсыздықтарды
тұстап көрсстсді: "Жазушы ... ... бір ... ... келе жатып,
кепепен басқа бір қажетсіз жайларға ... ... ... Ал алғашқы оқиға
тізбегі одан әрі дамымай, үзіліп ... ... ... ... ... ... ... жағдайларға, қонымсыз ертегі-аңыздарға көбірек
беріліп қетеді. Ал автордың негізгі ... ... ... да, ... жоқ ... ... ... шығармада суреттелетін өзекті оқиғалардың
өсуін, даму барысын бәсеңдетеді. ... ... ... ... ... бұзылады" /39, 40/.
Белгілі ғалым Т.Кәкішев Айқын Нұрқатов шығармашылығына қатысты былайша
пікір білдіреді: "Оның әрбір мақаласы, очеркі. монографиялары мен ... ... ... мен ... ... дәлелінің молдығы мен
дәйектілігін аңгартып, ... ... ... мен ... ... Ор ... ... кірісерде талданар ірі-ірі жайларды
атап-атап алып, мәселенің ішіне кіріп, ... ... ... ... ... ... ... ерекшелігін жаза баспай
танытады" /58, 428/. Бұл ... ... ... кез-келген
еңбегін қолға алған сәтте-ақ көз жетеді.
Бұл пікірдің ақиқаттығын А.Нұрқатовтың 1956 жылы ... ... ... аталатын кітабынан да таба аламыз. Жаңа дүние
жасаушылардың қажырлы еңбегін бейнелеп, ... ... ... ... ... "Шығанақ", "Миллионер", "Кдрағаңды" сияқты
туындылар тек жазушының жеке шығармашылығының елеулі ... ... ... жалпы қазақ әдебиеті үшін де ерекше қызмет атқарғанын атай көрсету
арқылы жазушы Ғ.Мұстафин шығармашылығының қазақ әдебиеті ... ... ... ... ... ... "Жазушының бұл өсу жолы біркелкі
болған жоқ. Творчестволық өсу, іздену бағытында ол талай қиыншылықтарға
кездесіп, жалаң ... мен ... ... бой ... ... ... ... Ғ.Мұстафин бұл кездескен қиыншылықтарды батыл - түрде
жеңуге, өзінің жазушылық ... ... ... ... ... ... /59, ... үлгіде кдламгердің ізденіс сапарына да жалпы
симаттама беріп өтеді. Зер сала ... ... ... ... тон жоғарыда көрсетілген белгілерге қоса, сыншының қандай да ... ... ... баға ... бейімділігін көреміз. Бұл
социалистік реализм талаптары бел алып ... ... ... ... ... ... мен зерттеушілердің бәрінің бірдей бойында кездесе
бермейтін қасиет болатын.
Қазақ орта мектептеріндегі әдебиет мүғалімдері үшін материал ... бұл ... ... ... ... ... ... басты маңыз иеленіп отырған ... сол ... ... ... ... ... ... тұттық. Сондықтан да
Ғ.Мұстафин шығармашылығына байланысты ойларының негізгі сарынын бағдар ете
отырып, оның сыны ... ... ... баса назар аударғанды орынды
санадық. Әрине, бұған ... ... ... туындыларының кемшін
тұстарын ғана көрген екен деген ой тумаса керек. Сондай-ақ, аталмыш еңбек
әдебиет мүғалімдеріне ... ... ... ... өзіміз
жоғарыда айтып өткен шығармашылық портрет талаптарына толық жауап беретіні
де анық.
Еңбекті жазу барысында А.Нұрқатов өзі ... ... етіп ... ... ... ... ... қана қоймай, Ғ.Мұстафин
шығармашылығына қатысты сол тұста жарық көрген үлкенді-кішілі дүниелерді ... ... ... сөзсіз. Бұл қатарда М.Әуезов /60/, С.Қирабаев
/61/, Т.Нұртазин /62/. Т.Амандосов /63/, Ш.Сотбаевалардың /64/ ... ... ... /65/, ... ... ... ... "Ғ.Мұстафиннің творчестволық жолы" /67/ ... ... ... ... ... ... ... "Жазушы және
герой", "Қарағанды романы", "Өмір шындығы", "Толысқан талант" /68/, т.е.с.
баспасөз беттерінде жарияланған мақалаларында ... ... ... сөз болатынын айта кеткен жөн.
А.Нұрқатов аталмыш еңбегінде жазушының "Ер Шойын" жинағына ... ... ... ... ... сияқты көлемді
туындыларының көркемдік ... ... ... да, сол ... ... ізденістеріндегі жетістіктер мен кемшін тұстарды
саралай көрсетеді. Мәселен, жазушының 1929 жылы жарық көрген "Ер ... ... ... ... ... ... жатқан оқиғаларды дер кезінде сүретгеуге. өмір шындығын шынайы
бейнелеуге ... айта келе ... ... мен ... бір ... ... аздаған өзгерістермен көшіп отыруын,
кей тұстарда олардың ... ... ... ... ... кететініне баса
назар аударады. Сол сияқты, жазушының өндіріс тақырыбын қозғайтын "Өмір ... ... жазу ... ... ... ... ... бұл тұрғыда қол жеткізген табыстары да бар ... ... ... есте ... образдар жасалмағанын, ... ... де ... ... ... атайды. Сонымен бірге мұндай
елеулі ... ... ... қаламгердін шығармашылық тәжірибесінің
аздыгын, соның салдарынан өмірлік мол материалдан көркемдік жинақтау жасай
алмауын ... Осы ... ... да бір ... ... ... шектелмей, олардың ... ... ... ... ... ... А.Нұрқатовтың
сыншылық зерттеушілік еңбектерінің жан-жақтылық ... ... бірі ... де айта ... ... ... ... суреттеуге өзгелерден бұрын барын, батыл
қадамдар жасау Ғ.Мұстафиннің шығармашылық белсенділігін айғақтайтын ... ... ... ... көрсететін А.Нұрқатов "Шығанақ" романын
таддау ... да осы ойды ... ... Романда бүгінгі күн
тақырыбының қаншалықты деңгейдс шешім тапқанын тақырып пен идея, образдар
жүйесін сараптау ... ... ... Бұл орайда үш бөлімнен
тұратын ... әр ... ... ... желісін тола мазмұндай
отырып оқиғалардын, өрістеуі барысында кейіпкерлердін, осу дорежесініц
бейнеленуінс үңіледі.
Романның бас ... ... ... ... ... ... ... қасиетгер қоспайды, қайта оны шындықта болған
қалпында, реалистік түрде суреттейді. Романнан ... жеке өз ... ... байланысты көп жәйттерді көреміз. Бірақ бұған қарап
романдағы Шығанақ - өмірде ... ... ... көшірмесі, жадағай
сүлдері ғана деген жаңсақ қорытынды шығаруға, ... ... ... образын жасай отырып, өмірлік материалдан көркемдік ... ... /59, 16/,- деп ой ... ... ... ... ... көркемдік биіктікті нақты көрсеткен А.Нұрқатов романдағы
Олжабек, Амантай, ... ... ... ... ... ... ... каламгердің Шығанақ образын сомдау барысында ... ... ... ... де ... ... ... Шығанақтан басқа кейіпкерлерді талдау барысында А.Нұрқатов
олардың көркем ... ... ... жстістіктерін айта отырып,
қаламгердің қапы кеткен тұстарын да қағыс қалдырмайды.
Бұл орайда ... ... ... бірі - А.Нұрқатов пікірінің
дәйектілігі және ... ... ... ... ... Амантай
мен Жанботаның тура мінезділігін, өткір әзіл-қалжыңын баса ... ... ... шектен шығып кетеді. Мұндай реттерде бұл ... ... ... ... ... қалады, ал жазушы
натурализмге бой ұрады" /59, 19/ дсген сынына назар ... ... ... ... атап қана қоймай, сол кемшіліктің себебін ашуға
ұмтылатынын аңғарамыз. Сондай-ақ, ... ... ... ... ... нақты көріністерге талдау жасау арқылы дәлелді көрсететін
А.Нұрқатовтың қандай да бір ... ... ... ... ... екшеп бейнелеуге негізделген реалистік әдебиет талаптарына ден
қоятынын танимыз.
А.Нұрқатов романдағы Шәңгерей, ... ... ... арқылы
жеткізбек болған авторлық идеяның өз мәнінде толық көрінбеуінің себебін осы
бейнелердің жеткілікті дәрежеде ... ... ... деп көрсетеді.
Сондай-ақ роман кемшіліктерінің бір сорабы ондағы тартыс желілерінің ұдайы
өмірлік маңызы жоғары, өткір ... ... ... кей ... ... ... ... туындап жататынын жіті андайтын А.Нұрқатов өз ... ... ... ... ... қиын ... романда жсңіл
орбіп, оңай шешім тауып жататынын нақтылы талдай отырып, ... ... ... сөз ... ... ... өзі суреттеп отырған өмірлік
шындықты мейлінше шынайы жеткізуге ұмтылуы романның ... ... ... ... ... сипаттың молынан көрініс табуына он әсер еткснін,
бұл сипат шығармадағы халықтық юмор мен ... ... ... байқалатынына назар аударады. Аталмыш туындының ең басты
қасиеті ретінде онда дәуір ... ... ... қаһарманның, еңбекті
шығармашылық дәрежесіне жеткізген адамның типтік ... ... ... ... жасағанда ұстанған пікір тарқату тосілін
А.Нұрқатов Ғ.Мұстафиннің "Миллионер" повесіне ... да ... ... жағынан "Шығанақпен" ұқсас болғанмен, "Миллионердің"
одан ... ... мен ... бар. Егер ... ... ... кезеңіндегі, советтік бесжылдықтар және Ұлы
Отан соғысы тұсындағы оқиғалар қамтылса, ал "Миллионер" повесі колхозды
ауылдың соғыстан ... ... ... ... /59, 23/,- деп екі
туындыны тақырыптық тұрғыдан ... ... ... көтерілген
мәселелердің қаншалықты дәрежеде көркемдік шешім тапқанын ... ... Бұл ... бірінші кезекте шығарма өзегіне алынған тартыс ... ... ... ... "өте ... мен ... арасындағы
қайшылыққа қүрылганына зер салады да, шығармадағы образ-характерлердің
бсйнелену ... ... ... ... ... саралайды. Жақып
пен Жомарт образдарын бағалағанда олардың бойындағы түрлі қасиеттердің
тартыс ... ... ... ... ден ... да, ... ретінде Жақып бейнесін ішкі қайшылықтарымен шынайы жеткізе ... ... ... тың ... ... ... ... А.Нұрқатов оның іс-әрекеттерін талдай отырып, бұл бейнепің
өмірлік шындықтан, ақиқат жағдайлардан тысқары түрганыи ... ... ... ... бүгінгі күннің шындығы мен ... ... ... ... ... ... ... тұрғыдан тиянақты шешім
таба алмағанын ... ... ... ... ... ... повесін сөз еткен ... ... ... ... ... ... 1982 жылы жазылған "Сарабдал ... ... ... осы ... ... ... өрлей
түсем деп кейбіреуіне бояуды артығырақ жағып алғаны да бар. ... ... ... ... /69, 276/,- деп баға ... жақсы жақтарының қатарында шығарма тілінде халықтық нақыл сөз
өрнектерінің сәтімен көрініс табуын, сондай-ақ ... өз ... ... сөз нақыштарының жиі ұшырасуын атайтын ... ... ... ... екі ... өрістей дамитын тартыс арқауының
соты бөлімде босаң тартып, автордың әсіреқызыл оқиғаларға бой ... ... ... ... ... ... ... туындысын көркемдік тұтастық ретінде қарастыру А.Нұрқатовтың
сыншылық көзқарасына етене сипат екенін ... ... ... де ... болады. Ол аталмыш туындыға қатысты: "Карағанды" -
көп жоспарлы көп ... ... Атап ... бір ... - шығармада
қозғалатын осындай көптеген тақырыптар мен онда ... ... ... ... ... әрқайсысы өз алдына бөлек, дара күйде қалып
қоймаған. ... ... ... ... ... ... алған.
Сондықтанда, романды оқып шыққанда онда көрсетілген өмір шындығын, яғни
жаңа ... ... ... көз ... тұтас та айқын
елестете аламыз" /59, 49/,- деп пікір тұжырады.
А.Нұрқатов Ғ.Мұстафиннің бұл романы ... ... ... ... мен құбылыстарды арқау еткен көп жоспарлы, кең тынысты туынды
болып табылатынына зер сала келе, сюжет ... ... ... ... ... тартыстар арқылы қаламгердің шығармада қамтылған кезең шындығын
терең әрі жан-жақты бейнелей білгенін баса ... ... ... ... ... ... ... мен олардың әлеуметтік ... ой ... ... ... ... ... сол ... өзара
тұтаса келіп, авторлық идеяның көркем идеяға ... ... ... ... Романды жазу барысында жазушының образ, характерлер
жасау бағытында бұрынғы туындыларындағы деңгейінен биіктей ... ... Бұл ... ол ... Мейрам, Щербаков, Ермек, Жанәбіл, Ардақ,
Әлібек, т.б. да бейнелердің көркемдік тұрғыдан қаншалықты шынайы ... ... ... ой ... ... ... ... айту барысында да А.Нұрқатовтың
сыншылық объективті көзқарастан жаңылмайтынын осы ... айта ... ... ... кейіпкерлердің өмірлік шындыққа сай бейнеленгенін,
бұл тұрғыда Р.Мұстафиннің ... ... ... ... ... ... ... А.Нұрқатов аталмыш кейіпкерлердің
тұлғалануындағы ... ... ... ... ... кемшіліктерді де атай көрсетеді. Мәселен, романдағы Щербаков
нақты өмірде болған кенші Горбачевтің ... ... ... ... ... жазушы өмірлік шындықтың аясында қалып ... ... ... әрі ... орі ... ... жасағанын дәйектей көрсете отырып,
романнын соңғы тарауларында бұл кейіпкердің іс-әрекеттері ... ... ... ... қалып қоюын автордың елеулі кемшілігі деп
таниды. Осы ... ... ... ... ... да ... ... роман оқиғаларының дамуы барысында ашылуға тиіс көптеген
жәйттерді жазушының көркем бейнелеу ... ... ... ... нақты мысалдармен көрсете отырып, образдық бейнелілігі жоқ
ондай тұстардың шығарманың көркемдік қуатына кері әсер ... ... ... ... ... ой ... үстінде шығарманың
такырыптық, идеялық, сюжеттік, композициялық, тілдік ... ... ... ... ... айқындайтын портреттік
сипаттаулар, пейзаж, диалог, ... ... ... ... ... дс көз ... Сыншы-ғалымның қандай да бір қаламгер
шығармашылығын зерделеу барысында өз ... ... ... ... ... ... эстетикалық мұраттары тұрғысынан пікір айтуға ұмтылуы
-оның үлкенді-кішілі еңбектерінің қай-кайсына да тон өміріпен ... ... ... ... атты ... де ... көрініс тапқан.
Сыншы-ғалым Р.Нұрғали әдеби дәстүр мен әдеби даму мәселелеріне арналған
"Телағыс" монографиясында А.Нұрқатов еңбектеріне де ... ... өзге ... ... ... тарихи тамырларын
тексеру енді-енді белең алып келе жатқан өрісті ... дей ... ... ... ... ... А.Нұрқатовтың "Шевченко және қазақ
әдебиеті", "Рафур Рүләмнің поэзиясы", "Аңызға айналған өмір" мақалалары сол
жаңа ... ... /70, ... да, әдебиеттердің өзара байланысына қатысты мәселелер ... ... ... әу ... етене тақырып.
"В.В.Маяковский және қазақ совет ... ... ... ... ... ... бұл ... ол әр кезеңдерде арнайы оралып
соғып отырған. Бұл ... ... ... еңбектерінен басқа, "Гогольдің
қазақ әдебиетіне әсері", "Адамгершілік және әділеттің ... ... ... ... "Орыстың ұлы жазушысы", "Лермонтов және Абай",
"Замандастар лебізі", "Қазақ ... ... ... ... ... жырлары", "Шығыс тақырыбы қазақ әдебиетінде", "Азат халық
дауысы", т.б. да ... ... ... атап ... болады.
Автордың аталмыш мәселені өзек еткен еңбектерінің бірі "Тарас ... ... ... (1964) аталатын зерттсуі. Еңбекте Т.Шевченконың
өмірбаяны мен шығармашылығын ... ... ... ұлы кобзарьдың
күрес-тартысқа, бейметке толы өмірінің ... ... ... ... А.Нұрқатов ақын өлеңдерін, поэмаларын, ... ... ... ... ... ... ақын өмірінің хронологиялық сорабымен жүйелеп, ауыртпалыққа,
азапқа толы тағдырдың өнердегі ізіне ден қояды.
Ол Т.Шевченко шығармашылығының алгашқы ксзеңіндегі туындыларының ... ... мен ... "Ой" ... баса ... аударым, ақын
шығармашылығында үзілмес арқау, өзекті желіге айналған халық ... ... оның өлең ... ... адымдарынан басталатынын
көрсетеді. Шевченко поэзиясына тән басты ... да тура ... ... ... ... ... ... жабылу сарындары
әлеуметтік теңсіздіктерге қарсылық идеясымем араласып ұштасып ... Ол ... ... ... толы ... ащы шындығын әдебиетқе
өзімен бірге ала кслді" /71, 4/. ... да, ... ... ... жолдарында негіззі қалана бастаған қоғамдағы
әділетсіздікке ... ... ... ... ... ... сайын ащы
сатираға ұласып, қемелдене түскені де белгілі.
Зерттеуші ұлы кобзарьдың "Иван Подкова" (1839), ... ... ... (1841), ... (1842) ... украин халқының
ерлікке, қаһармандық ... толы ... ... бейнеленгенін айта келіп,
осы тақырыпты жырлау барысындағы ақынның өзіндік ерекшеліктері ретінде оның
тарих тереңіне үңілгеңде ... мен ... ... ... ден
қоюын, шығармаларында халықтың азаттық жолындағы күрес пафосы мен ... ... ... атайды. Бұл тақырыптың Шевченко Шығармашылығында
ұдайы жалғасын тауып отырғанын XIX ғасырдың қырқыншы ... ... ... ... Гайдай", "Назар Стодоля" драмаларына қатысты ... да ... ... "Ақынның драмалары халықтың азаттык
жолындағы күресі мен патриоттық қимылдарының мұқалмас рухына ... ... олар ... көзқарасындағы ілгерілеуді де анық байқатады. Туган
халқының өткеніне нағыз суреткерлік қүштарлықпен жіті үңілген ақын тарихи
поэмалары ... ... да ... ... ... тұрған жеке-дара
кейіпкерлерді суреттемейді. Қайта, оның драмасының қаһармандары халықпен
етене туысып, табысып кеткен, халық мүддесін ... ... ... ... /71, 6/,- дел, ақын ... ... идеяның
басымдығын баса айтады. Сондай-ақ, А.Нұрқатов Шевченко поэзиясының ... бірі - ... ... ... ... ... ... жиі кездесетін көркемдік тәсіл тұспалдау астарлау екендігін де
жіті аңғарады. Ақынның шығармашылық жолын ... ... ... ... ... ... ... қайшылықтарды мол әрі терең қамтып
көрсетуі сатиралық уыты жағынан Шевченко туындылары Гоголь ... ... ... де ... сездіреді.
Жоғарыда аталған шығармаларымен қоса, "Өсиет", "Бұғаудағы адам",
"Айдауда кейде ойға берілемін", ... яр", ... һәм ... ... ... ... ... менің", "Тәңірінің
қолында еді балта" өлеңдерін, "Түс", "Кавказ", "Неофиттер", "Мария", "Суал"
поэмаларын, "Музыкант", "Суретші", ... жан", ... ... ... бұл шығармаларында халықтық шынайы гуманизмді ту ... ... ... ... ... ... аяусыз
әшкерелеген, сол себептен де өмірінің ең бір ... ... ... ... ... ... қазақ сахарасының алар орны
ереқше. А.Нұрқатов та өз зерттеуінде Т.Шевченко өмірінің ... ... ... ... ден ... Сол тұстағы қазақ ... ... ... ... ақын ... ... әсер-ықпалын
дәлел-дәйектерге иск сүйей отырып қарастырады. Қазақстанда болған шағында
Шевченко повестерінен басқа жүзден астам өлең де жазған.
Солардың ... ол ... ... ... мен ... қазақ
даласының көріністерін суреттейді. Оның осындай шығармаларының бет ... ... ... атты өлеңіне зейін аударған зерттеуші аталмыш өлең
құрылымындағы ерекшелікке зер салады. Бұл орайда ақынның әуелі ... ... ... емірене еске алатынын, содан кейін барып ... ... ... ... ... ауысатынын айта келіп, ақын
шығармашылығына тән өзекті тақырып - туған елі, ... ... ... ... оның осы ... ... ... рухтың ұдайы сезіліп тұратынын аңғартады. Ақынның қазақ
халқына деген бауырмалдық сезімінің көрінісін оның өмірбаяндық ... ... Бір ... ол: ... ... бара ... ... "Жалғыз ағаш" атты сурет салады. Сол "киелі" ағаш жайындағы
халықтың аңызы негізінде ол ... ... ... ... ... ... — А.К.) жазды. ...өлеңде басқа халықтар аңыздарының да ... ... гәп ... ... ... осы өлеңнің ақынның қазақ халқы
тағдырына даусыз арнағандығында,- деп жаза ... Ұлы ... ... ... ... шын ... бұл өлеңнен қапысыз танылып тұрғандай.
Достарына жазған хаттары мен күнделігінде де оның ... ... ... анық ... /71, 14/,- деп ақын ... ... басымдығын атап өтеді. А.Нұрқатов Шевченко
шығармашылығы хақындағы ой-тұжырымдарында оның ... адам ... ұлы да таза ... толы гимн ретінде бағалап, ақынның туған
халқының ерлігі мен елдігін мадақтауға, асқақ арманға толы ... ... үшін де ... ... ... сырын ақын жырларының үзілмес өзегі
болып табылатын жалпыадамзаттық асыл мұраттардың ... ... ... ... шолу ... ... әдебиет
зерттеуші Б.Сахариев: "Логикалық ойдың соқталығы, айтылмыш пікірдің айқын
да батылдығы, дәлелдің күштіліі, тілдің көркем де ... - ... ... ... ... әдебиетші-ғалым Айқынның қаламына хас қасиеттер
осындай еді" /72, 8/,- деп ... ... да, ... ... ада, ... ... жеткізуде де оралымды әрі әсерлі болып
келетінін оның еңбектерінің қай-қайсынан да ... ... ... дәл ... ... ... Ш.Уәлиханов жайындағы
мақалаларынан /73/ да, ғалым шығармашылығын өмірбаяндық ... ... ... ... атты ... де ... таба
аламыз.
"Халқымыздың өткендегі ұлы ойшылы, ұлттық мақтанышы Шоқан Уәлихановтың
есімі ... ... ... мезгілсіз дүние салған, қыршыннан қиылған
сүйікті баласы Әбдірахманға арнаған:
Құйрықты жұлдыз секілді
Туды да, көп тұрмады.
Көрген, білген өкінді,
Мін ... жан ... деп ... шерлі сыры, жүрек жарды арманы ойға
түседі" /38, 5/,- деп басталатын еңбекте бейнелі сөз ... ... ... ... ... шын ... ... ғана анықталып
отыр. Ол қалың-қалың бес том болмақ. Шоқанның небәрі отыз жыл ғана ... еске ... ... тек ... ... ... ғана тура келеді.
Өйткені, осынша аз уақытта осынша мол ... ... ... жай ... өзі ... ... ... келер. Ал Шоқан сол еңбектерін небір
қиын жағдайларда, тіпті ... ... ... жүріп жазған болатын" /38, 5-
6/,- деген жолдарга зер салар болсақ, А.Нұрқатовтың мақсаты ұлы ... ... ... ... ... баға ... шектелмейтінін, мақсат
оқырманды Шоқан еңбегіне құрметпен қарауға әсер ету, сол арқылы ғалым
еңбегінің мән-маңызын ... ... ... ... ... ... ... өз еңбектерінде көркем сөзді құрғақ қөсемсу үшін емес,
қандай да бір ... ... жету ... ... ... ... ... жаңа бағыттағы қоғамдық ойының тарихын бастаушы
ретінде бағалай қеле, оның әдебиет, тарих, ... ... ... салаларында қалдырған орасан мол мұраларына назар аударады. Шоқанның
"Жоңғария очерктері", "Сахарадағы ... ... ... күнделігі", "Қырғыздар", "Алтышардың немесе Қытайдың Нан-лу (Кіші
Бүқара) провинциясының ... алты ... ... ... т.б. ... ... сөз ... отырып, солардың арасынан "Ұлы жүз
қазақтарының аңыздары", "XVIII ғасырдағы ... ... ... ... ... ... қару-жарағы", "Қазақтың шежіресі",
"Қазақ арасындағы бақсылықтың қалдықтары" аталатын еңбектеріне ... ... ... ... ... ... ... қалдықтары"
жайындағы ой түйінінде А.Нұрқатов: "Бұл ... ... адам ... ... өсу ... бастан кешіретіндігін және сол даму ... оның ... ... туралы үғымдары өзгеріп, жаңғырып отыратындығын
дұрыс түсінетіндігін көреміз. Осы ... ... ол ... ... ... шаман дінін ұстануы қездейсоқ құбылыс емес, оның тарихи дамуының
белгілі бір кезеңінің ... ... ... берді.
Мұндай қорытындыға ол халықтың тарихын, өмірін, оның әдет-ғұрыптары мен
нанымдарын жан-жақты әрі терең зерттеу арқылы келді" /38, 28/,- ... ... ... бірге Шоқанның өзі болған өлкенің мәдени мұраларын
зерттеумен ғана ... сол ... ... ... мен жануарлар дүниесіне де ден қоятындығын баса көрсете отырып,
Шоқан еңбектерінің ғылыми-зерттеушілік маңызын айқындай ... ... ... ... ... петрашевшіл
ақын С.Ф.Дуров, П.П.Семенов - Тянь-Шанский, Ф.М.Достоевский, Белинский,
Чернышевский, Добролюбовтардың ... ... ... ... бұл ... оның "Сот реформасы туралы жазбалар"
деген еңбегін талдай отырып, ... ... ... орыс ... ... ... ... негізгі бір саласы оның әдебиет зерттеушісі ретіндегі
еңбектері болып табылатынына назар аударған А.Нұрқатов бұл саладағы ... өлі де ... ... ... ... сол ... ұлы
ғалымның әдебиетке қатысты еңбектерін жан-жақты ... ... ... мол ... ... ... Ш.Уәлихановтың
әдебиетке байланысты еңбектерін екі салаға, яғни ... ауыз ... ... және сол ... материалдарына талдау жасап, ғылыми
пікірлер айтуы деп бөліп қарастыруға болатынын ... Ауыз ... ... ... ерте ... ... ... ретінде
XIX ғасырдың елуінші жылдарының соңы мен алпысыншы жылдарының бас ... ... ... ... ауыз ... ... өз ... мәдениетінің аса бай көрінісі деп білгенін, сол ... ... ... ... ... ұмтылғанын атай көрсетеді.
А.Нұрқатов Шоканның "Жоңғария очерктерінде" қазақ ауыз әдебиеті мен
славян халықтарының, әсіресе, орыс ... ... ... ... ... ... жинаған орыстың халық ертегілерімен салыстыра көрсетіп,
бұл жақындық екі ... ... ... ... туындайтыны
жайында ғылыми ой айтқанына зер сала ... ... ... әдеби
алмасулар хақында Шоқанның нағыз ғылыми принцип ... ... ... ... өр халыққа тән өзіндік мұралар мен олардың ерекшеліктерін
ажырата білуді талап ететініне де зер ... ... ... ... ... ... айрықша назар
аударатын тұстарының бірі - ұлы ғалымның Шығыс әдебиеті мен ... ... ... ... ... ұқсастығына байланысты ... Бұл ... ... өмір ... мен ... ағымындағы
ұқсастықтардың әдебиетте ұқсас белгілерді туғызатынын ... жөне ... ... ... дәлелдейтін Шоқан тұжырымының дәйектілігіне ден
қояды. Сол сияқты Шоқанның көшпелі халықтарда айрықша дамыған суырып ... ... ... де зер сала ... зерттеуші өзінің осы
үлгідегі ойларын: "Шоқанның әдебиет жайындағы еңбектері мен зерттеулерінде
осындай кең ... ... жиі ... ... Бұл оның құлашының
кендігін, асқан білімдарлығын да байкдтады. ... ... ... ... ... олардың әдебиеттерін де терең білген. Сондықтанда ол туған
халқының әдебиетін ... ... ... ... қоя, ... зерттеуге тырысты. Сонымен бірге ол халықтың заттық және ... ... сөз ... нағыз қолтумалық, өзіндік қасиеті мен
ерекшеліктерін де әрдайым мақтаныш сезімімен атап көрсетіп ... ... деп ... ... зер салсақ, А.Нұрқатовтың ... тән ... оның ... ... ... ... ... туған халқына деген сүйіспеншілік
сезімін тап басып тани білгенін аңғарамыз.
Шоқанның әдебиетке қатысты ... ... ... баса ... ... бірі - оның әдеби мұралардағы тарихи ... ... ... ... ... ... ... мұра ретінде ғана
жоғары бағалаумен ... сол ... ... ... тағдырының
шежіресі ретінде қарап, әдебиеттің өмір танытушылық қасиетіне ден ... туа ... ... ... танытатын сипат деп қөрсетеді. Ұлы
ғалымның өзі ... ... ... мұра ... ... ... айрықша
назар аудара отырып, оларда халықтың арман-мұраты, ... ... өрі ... ... ... ... оның ... оның батырлары бастан кешкен оқиғалар жайындағы аңыздарды ... "XVIII ... ... ... ... ... деген
мақаласы негізінде нақты жеткізеді.
Шоқанның эпостық жырлар туралы, ... ... ... ... ... жырлар туралы ойлары да ... ... ... Бұл ... ол ... зерттеушілік ерекшелігі ретінде оның
эпостық жырларды тарихи шындықпен, белгілі бір ... ... ... ... сол ... ... ... қатар
сараптап отыратынын атайды. Сондай-ақ, жыршы ақындар жайында айтқан Шоқан
пікірлеріне зейін аудара ... ... ... ... ақындар мен
жыршылардың шығармаларын салыстыра зерттей отырып, әдебиетте екі ... ... ... ... және ... ... ... аса жоғары
бағалағанына назар салады.
Қандай мәселе төңірегінде ой өрбітсе де, А.Нұрқатовтың әркез объективті
көзқарас тұрғысынан баға ... ... ... ... ... ... тән осы сипат аталмыш еңбекте де көрініс тауып отырады. Мысалға
жүгінер болсақ, А.Нұрқатовтың: "Шоқан ... ауыз ... ... ... оларға талдау жасаумен бірге теориялық пікірлер айтуға ... Ол ... ... ... жыр, жоқтау, кара өлең, қайым өлең деп
бес жүйеге боледі. Бұл ретте ол ... ... ... ... ... ... оның кейбір сыртқы белгілерін ғана негізге алады"
/38, 58/,- деген пікірі оның өзі қарастырып ... ... ... бір
тұстарын да қағыс қалдырмай, дәлелді түрде әділ бағалауға талпынатынын
айғақтары хақ.
А.Нұрқатов Шоқанның қырғыз ... ... ... пікірлеріне ой
көзін жүтірткен тұста бірінші кезекте "Қырғыздар" атты көлемді зерттеуіне
зер ... Осы ... ол ... ... ... сөз өнері" аталатын
тарауында Шоқан қырғыз халқының ауыз ... ... ... ... деп үш ... жіктейтінін, соңғы топқа ойын-тойларда айтылатын
өлендер мен түрмыс-салт ... ... ... ... Атақты "Манас"
жырын қағаз бетіне алғаш түсіріп, ол жайында тұңғыш пікір білдіруші Шоқан
болғанын да атай көрсетеді.
Ш.Уәлихановтың өмір жолы мен ... ... өзек ... ... ... ... ... айтқанда, Шоқан қазақ халқының ауыз
әдебиеті мұраларын жинады және оларды ... ... ... орыстың ауыз әдебиетімен байланыстыра, ғылыми негізге сүйене
отырып, демократиялық принциптер ... ... ... ... ... ... халқының ауыз әдебиеті хуралы ғылымның негізін салушы болды"
/38, 60-61/,- деп тұжырымдайды. Шоқанның әдебиет ... ... ... ... ғылымының тарихындағы орны жайындағы А.Нұрқатов
пікірлерінің ... ... ... ... ... ... ... көрсетіп келеді.
Қалай болғанда да, А.Нұрқатов ... ... сын ... ... шолулар мен шағын көлемді зерттеулері ғалымның болашақ
іргелі еңбектеріне бастаған сәтті ... ... ... Осы ... ... тән ... ... үңіліп қөрер болсақ, төмендегідей
жағдайларды тани аламыз:
- кеңестік дәуірдегі коммунистік идеология ... ... ... келгендіктен де, жекелеген мақалалары мен ... ... сол ... ... санада үстем болған "кеңестік
шыңцық" далаптарының ... ... ... ... тән ... ... ... сыпи
пікірлеріндегі жан-жақтылық, айқындық пен дәлелділік, теориялық түрғыдан
біліктілік, әдеби туындыны көркемдік тұтастық ретінде қарастыру, жеке ... ... ... бір-біріне әсер-ықпалы жайындағы обективті
түсінік сиякты мәселелерді атауга болады;
- ғалымның жекелеген қаламгерлердің шығармашылық ... мен ... ... ... ... ... анықтауға бағытталган
зерттеулері дерек ... ... ... ... ... Бұл еңбектерінде сыншы-ғалым жеке ... ... ... ... ... ... өзгерістермен тығыз
бірлікте ала отырып, соған сәйкес оның шығармашылық тұлға ... ... ... ... ... баса ... аударуды
мақсат тұтады;
-сын мақалалары мен шағын көлемді зерттеулерінде жеке ... ... ... ... ... ... шығармашылық деректерімен сабақтастыра карастыру
А.Нұрқатовтың сыншылық, зерттеушілік еңбектерінің ... ... ... бірі болып табылады;
-сыншы-ғалымның каңдай да бір қаламгер ... ... өзі өмір ... отырған уақыт талантары ауқымында ғана қалып
қоймай, өнердің эстетикалық ... ... ... айтуға ұмтылуы -
оның үлкенді-кішілі еңбектерінің қай-қайсына да тән ... ... ... кей ... ... ықпалынан шыға алмай, кей-кейде
үстірттеу пікірлерғе жол беріп калып отырса да, негізінен тура ... ... сыни ... әділдік пен ақиқатты мұрат тұтқан
принципшілдік, көркемдік ... ... ... ... мақалаларына тән бір ерекшелік ретінде оның өзі ... етіп ... ... ... ең ... баға ... ... содан соң сол
бағасын жүйелі ... ... ... атап ... жөн. ... да ... ... ой өрбітсе де, сыншы-ғалымның әркез объективті көзкарас
тұрғысынан баға беруге ... ... ... ... тілінің
қасаңдықтан ада, оралымды әрі әсерлі болып келетіні оның еңбектерінің ... да ... ... ... бас ... ... ... ой айнасындай болған
баспасөз беттерінде жарық көрген шағын хабарламалар мен дәйектеме сындардан
бастау ... ... ... ... жүрген мәселелері мен соған
байланысты айтылар ойының салмақтылығы жағынан ... ... ... ... ... түрлілігі жағынан болсын, кең арналы ғылым ... ... ... ... ... өз ойын қоса алатындай
биікке көтерілген қазақ әдебиеттану ғылымының даму жолында XX ғасырдағы 50
- ... ... орын ... жайында еңбегіміздің бірінші
тарауында азды-көпті айтып өткен ... ... ... кеткен қазақ әдебиеттануының өрісі ұлғайып, тынысы кеңеюіне
сол жылдар шенінде ғылым дүниесіне араласып, тынымсыз ... ... ... жас ... ... аталмыш ғылым саласының ақсақалдарына
айналып отырғаны да занды құбылыс. Шыжымдап ұшырып, ... ... ... ... ... жүргізген қысталаң шақта төбесіне қара
бұлт үйіріліп түрған әдеби ... ... ... да, басым бөлігін
салсойыл "сыншылар" мен ұрдажық "қайраткерлердің" ... ... ... қана ... сол ... жайында өркенді ойлар айтып,
өрісін ашқан, сонымен қатар әдебиет әлеміндегі танымал тұлғалардың ... ... ... ... ... болса да жақсылығымен жылт етіп
көрінген құбылыстарға шейін пейілді қабақ танытып, парасатты піқірлерімен
қаламгер мен оқырман арасыңда ... ... ... те зерек ғалымдардың
орасан еңбегі ... ... ... ... да, ... да ерте
қалыптасқан осынау топтың қажырлы әрекеттерінің нәтижесінде іргесі бекіп,
бүгінгі күні тармақтала тереңдеп бара ... ... ... ... ... ... өзіміз сөз етіп отырған сыншы, ғалым Айқын
Нұрқатов еңбектерінің тұрғаны да хақ. Осы ... ... ... туған
үлкенді-кішілі мақалалар, мектеп оқулықтары, толық ... ... ... ... ... әңгімені өзірше келер күндер еншісіне
қалдыра отырып, өзіміз қарастырған "Мұхтар ... ... ... ... ... ... төңірегіңде ғана ой
тұжырымдасақ, төмендегідей пікірлер түюге болады:
• А.Нұрқатовты ағымдағы ... ... ... ... мен
жекелеген ақын-жазушылардың шығармашылық тұлғасын ғылыми тұрғыдан
зерделеуге негізделген шағын көлемді ... ... ... ... ... ... қанықтығы,
тұжырым дәйектілігі етене сипаттар болып табылады;
• М.Әуезовтің шығармашылық болмысын яки ... ... ... да, өзі ... еткен мәселені әдебиет пен өнерге етене
зандылықтар шеңберінде, отандық және әлемдік ... ... ... ... ... ... ... жүйелілігі, пікір айқындығы мен дәйектілігі, ... ... мен ... ... А.Нұрқатов зерттеулерінде қоғамдық-әлеуметтік талдау мен көркемдік-
эстетикалық талап тығыз ұштасып жатады. Бұл орайда ол жеке ... ... ... ... ... жеке қаламгер шығармашылығына
осср-ықпалын етене бірлікте алып ... ... ... ... ... процестегі қандай да бір құбылыс
дамуындағы ... де ... ... ... А.Нұрқатовтың дүниетанымы
мен көркемдік танымының ұдайы даму үстінде болғаны зерттеүшінің ... ... ... мен ... де, дәлелдері мен
ой қорытындыларынан да, сондай-ақ, өзіміз сөз етіп ... ... және ... ... ... монографиялық зерттеулерін
түрлі қырынан өзара салыстыра қарағанда да анық танылады;
• өзі қарастырып отырған қайсыбір мәселе бойынша да ... ... өр қез ... ... ... ... зерттеулерден анық
көрінеді. Бұл жағдай, әсіресе, М.Әуезовтің қеңестік тақырыптағы
әңгімелеріне байланысты ой ... ... ... Әуезов
шығармалары мен Абай дәстүрі жайындағы негізсіз піқірлерге қарсы уәж
айтқан сәттерде ерекше ... ... ... ... ... ... қажетті тұстарда
көркемдігімен дараланады;
• сонымен бірге, А.Нұрқатов әдеби ... ... ... ... танымның кез-келген көрінісінде қоғамдық-әлеуметтік сананың,
әсіресе, сол тұстағы идеологияның ықпалы ... ... ... ... да бір ... тұлғаның яки көркемдік
құбылыстың мән-маңызын саралауда оның берісі ұлттық, әрісі адамзаттық
көркем ой ... ... ... ... ... анықтаудан бұрын,
оның қоғамдағы үстемдік етуші идеологиямен қаншалықты ... ... ... ... шыққандығын, дәл осы
идеологиялық үстемдік салқыны А.Нұрқатов ... ... ... ... ... ... ... орағытып өту де шындыққа қиянат болары анық.
Бұл ... ... ... ... ... ... сын мақалалары мен шағын ... ... ... ... "Абайдың ақындық дәстүрі" ... ... ... ... Олай ... ... ... биік деңгейге
көтерілуіне өзінің ... ... ... ... ... үлес ... Айқын Нұрқатов қаламынан туған ... ... ... әдебиет сүйер жұртшылық қолына жаңғырып ораларына,
зерттеуші мұрасы жайында жан-жақты пікірлер айтылып, сыншы-ғалымның өзі ... ... ... ... ... ... ... сеніміміз кәміл.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Аристотель. Сочинения: В 4-х т. Т.4. - ... ... ... ... ... Р. Рассуждение о методе; Начала философии // Блинников ... ... - ... ... 1998. - 432 ... Кант И. Критика чистого разума; Критика практического разума; Критика
способности ... // ... ... и ... - ... ... 1987. - 272 стр.
4. Байтұрсынов А. ... - ... ... ... ... ... Қ. Шығармалар мен естеліктер. - Алматы: Өнер, 1990. - 208 б.
6. ... X. ... - ... Ана тілі, 1991. -176 б.
7. Бокейханов Ә. ... - ... ... 1994. - 384 ... ... М. ... - ... Жазушы, 1991. - 384 б.
9. Жұмабаев М. Шығармалар. 3 томдық. Т.2-3. - Алматы: Білім, 1998. -5126.
10. Аймауытов Ж. Бес ... ... ... Т.5. - ... ... -304 б.
11. Аль-Фараби. Логические трактаты. Алма-Ата: ... ... ... ... ... ... ... Ғылым, 1994. -448
стр.
13. Қашқари М. Түрік ... 3 ... ... ... Т.1. -Алматы:
ХАНТ, 1997. -592 б.; Т.2. ... ... 1997. -528 ... ... ... 1998. -600 ... Баласағұн Ж. Құтты білік. - Алматы: Жазушы, 1986. - 616 ... ... Ш. ... ... - Алматы: Жазушы, 1985.-560
16. Абай. ... бір ... ... ... ... 1961. - 696 б.
17. М.Әуезов. Әдебиет тарихы. - Алматы: Ана тілі, 1991. -240 ... ... ... - ... ... 1964. -244 ... Замандас парасаты. - Алматы: ... 1977. ... ... Өлең - ... ... сөз сарасы.-
Алматы: Жазушы, 1973. - 256 б., ... ... ... ... университеті, 1992. - 352 б., З.Ахметов.
Өлең сөздің теориясы. - Алматы: Мектеп, 1973. —212 б., ... ... және ... ... - ... ... 1991. -208 б.,
Б.Ыбырайымов. Ой мен сөз. ... ... 1985. -248 ... Қаһарманның рухани әлемі. - Алматы: Жазушы, 1987.
-232 б.
18. ... ... ... - ... Жазушы, 1986. - 400 б.,
Т.Кәкішев. ... ... ... тарихы. - Алматы: ... ... 448 б., ... ... ... - ... ... 1968. -192 б., Р.Нұрғалиев. Телағыс. -Алматы: Жазушы,
1986. -440 б., ... ... ... ... даму ... Мектеп, 1986. -176 б., Ж.Смагұлов. ... ... ... ... - ... Қарағанды
университеті, 1995. - 135 ... ... ... ... ... Жазушы, 1984. -376 б.,
Е.Ысмайылов. Сын мен шығарма. - ... ... 1960. 380 ... ... ... ... ғылыми негіздері: Ф.ғ.д. дисс. -Алматы,
1994. - 531 б.
20. Абай. Қалың елім казағым. -Алматы: Жалын, 1995. -384 ... ... К. ... ... ... ... Ф.г.д. автореф., 1997. - 51б.; Сыздықов К. ... ... ... ... ғылыми сын-зерттеу еңбектері. -
Алматы: Қазақстан, 1997. - 224 ... ... С.Т. ... ... ... тілі мен ... Ф.ғ.к.
автореф., - Алматы, 1995. - 21 б.
23. Молдаханов Ә. Мұхтар ... - ... - ... 1997. -152 ... ... Р. ... ... шығармалары және қазақ
әдеби сынының проблемалары: Ф.ғ.қ. ... - ... ... ... Ш.Қ. Шоқан Уәлиханов - филолог. -Алматы: Ғылым, 1987. -224 б.
26. Алпысбаева ҚШ. ... - ... ... * ... Алматы, 1998. - 24 б.
27. Атымов М. Кяжым Жұмалиев: Өмірі мен творчестволық қызметі. - ... 1987. - 160 ... ... Р.З. ... ... ... в' ... Автореф. к.ф.н. - Алматы, 1989. - 25 стр.
29. Бағалбеков М.К. ... - ... ... ... дисс., -Алматы, 1994. -149 б.
30. Тайманова С. ... ... - ... ... Ф.ғ.к. дисс.,
-Алматы, 1995. -162 б.
31. Қоңыратбаев Т. Әуелбек Қоңыратбаев - ... ... ... ... - ... ... 1995. -256 ... Ордаева Г.Ж. Қошке Кемеңгерұлының әдеби мұрасы: ... ... 1995. - 28 ... ... Р. Халел ... - ... ... ... ... - Алматы, 1998. - 26 б.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 39 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ғ.Мұстафиннің сыншылық табиғаты23 бет
«Айқын» басылымы: тақырып және талғам49 бет
«Ақшат 1» әктас кенорнының өнеркәсіптік маңызын айқындап, С1 және С2 категориялары бойынша қор есептеу52 бет
Айқын газетінде сұхбат жанрының берілуі58 бет
Баланың мектепке психологиялық дайындығын айқындау42 бет
Дарынды балаларды айқындау және дамытудағы жұмыс істеудің жолдары6 бет
Жол жағдайларын бағалауға, қауіпті учаскелерді айқындау44 бет
Күрделі жүйелер динамикасын айқындаудың Таккенс әдісі3 бет
Нышандағыш, Айқындағыш4 бет
Оқытушылар мен студенттер арасындағы тұлға аралық қарым-қатынастың психологиялық ерекшеліктерін айқындау59 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь