Әбілқайыр хандығының күшеюі және әлсіреуі

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3

І . ТАРАУ. ӘБІЛҚАЙЫР ХАНДЫҒЫНЫҢ ҚҰРЫЛУЫ
1.1 «Өзбек» атауының шығу төркіні ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .10
1.2 Әбілқайыр хандығының құрылуының алғы шарттары ... ... ... ... ... ... ... ... .15
1.3 Әбілқайыр хандығының құрылуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...21

ІІ . ТАРАУ. ӘБІЛҚАЙЫР ХАНДЫҒЫНЫҢ КҮШЕЮІ ЖӘНЕ ӘЛСІРЕУІ
2.1 Әбілқайыр ханның жаулап алу жорықтары. Хандықтың күшеюі ... ... ... ... 30
2.2 Көшпелі өзбектердің әлеуметтік . экономикалық қатынастары мен мемлекеттік құрлымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..46
2.2 Әбілқайыр хандығының әлсіреуі және күйреуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..53

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .56
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...59
        
        М А З М Ұ Н Ы
КІРІСПЕ.....................................................................
................................................3
І – ТАРАУ. ӘБІЛҚАЙЫР ХАНДЫҒЫНЫҢ ... ... ... ... Әбілқайыр хандығының құрылуының алғы
шарттары.................................15
3. Әбілқайыр хандығының
құрылуы..................................................................
.21
ІІ – ТАРАУ. ӘБІЛҚАЙЫР ХАНДЫҒЫНЫҢ КҮШЕЮІ ЖӘНЕ ӘЛСІРЕУІ
2.1 Әбілқайыр ханның жаулап алу жорықтары. Хандықтың
күшеюі................30
2.2 ... ... ... – экономикалық қатынастары мен
мемлекеттік
құрлымы.....................................................................
.........................46
2.2 Әбілқайыр хандығының әлсіреуі және
күйреуі..............................................53
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
......................................56
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
ТІЗІМІ.......................................................59
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. Бүгінгі таңда көк туы көгінде желбіреп, әнұраны
аспанында ... ... ... ... ... ... отырған қазақ халқы басынан ... қилы ... ... ... Әр ... билеп төстеушілердің ұстанған қатаң талап,
қатыгез ... ... ... ... ... өз дегендеріне
көндіріп, сарсаңға салумен болды.Әр кезеңдердегі ... ... ... бағыттарға және сол қоғамдық өзгерістерге қатысты әлеуметтік-
экономикалық ... ... ... ... ... де ... жай ... қоймады.Болаттай беріктік пен темірдей төзімділіктің
нәтижесінде ғана ұлттың ұлттығын сақтап қалған қазақ ... ... ... ... айналдырып, бүгінгі қолда барын місе тұтып, ертеңінен
үміттенумен өмір ағысын жалғастырып отырды.
Осыған орай ... ... ... ... ... тарихта кезінде Шығыс Дешті Қыпшақ жері деп аталған аймақта XV ... ... ... ... ... ... ... өзбектер
мемлекетінің тарихын қарастырдық.
Таңдап алынған тақырып бүгінгі күні өзекті болып табылады. Мемлекеттің
тәуелсіздік алып, көп жылдар бойы ұлтымыздың тамыры ... ... ... ... ... ... ... босап, өз
тарихымызды қайта жазу мүмкіндігіне ие ... ... Орта Азия ... ... болашағына әсер еткен қырық жыл өмір ... ... өз атын ... ... ... ... мемлекетінің тарихы
қазіргі таңда қазақ хандығының құрылуын зерттеу мәселесінде, Қазақстан
тарихында өзекті орын ... ... біз ... өзбектер мемлекеті” кезеңін неге таңдадық деген
сұраққа жауап бере кетейік.
Біріншіден, бұл мемлекет қойнауында Қазақ хандығының ... ішкі ... ... ... қаланған еді.
Екіншіден, Әбілқайыр ханның XV ғ. орта ... ... ... ... саясаты да нәтижелі болды. Оған себепші, хандықтың
батысындағы көрші елде ... ... ... хан ... пайдалана
отырып, онда да өзіне қолайлы адамдарды билікке ... ... ... мемлекеті мен Темір әулеті мемлекеттері арасындағы ... ... ... ішкі және ... жағдайлары, олардың даму
барысы – бәрі XV ғ. 50-ші жж. ... ... ... ... ... ... Сондықтан да біз Қазақ ... ... ... ... хан ... саяси дамуын заңды қорытындысы
деп батыл айта аламыз.
Үшіншіден, ол хандық этникалық ... ... даму ... XIII ... ... ... байланысты Моғолстан,
Мәуереннахр және Дешті Қыпшақ аймақтарындағы ... ... ... этникалық процестер дамуы тежелсе, XIV ғ. ... ... ... ... ... мен ру-тайпалардың талабына бейімделе
түседі.
Жаулап ... ... ... арасына сіңісіп, бұрынғы тежелген
этникалық процесс жаңа қарқында, жаңа сапада дамыды. Ал, XV ғ. ... ... ... ... хандығы, Жетісу мен ... ... ... және Мәуереннахрдағы Ақсақ ... ... ... ... ... қалмақ тайпалары, Иран
мен Әзірбайжандағы Қара Қоюнлы әулеті аралығындағы шиеленіскен күрделі
саяси оқиғалар мен олардың даму ... XV ғ. орта ... ... ... ... ... мен ... хандар негізін қалаған Қазақ хандығының
құрылу ... білу үшін ... ... ... ... ... жағдайларды білгенім жөн.
Енді, Әбілқайыр хандық құрған, тарихи ... ... ... ... этникалық құрылымы қандай еді дегенді де ой
елегінен өткізе отырайық. ... ... ... ... XІV және ... ... ... Қыпшақ хандықтарымен Моғолстан өз алдына дербес
мемлекеттер ... ... ... тайпалар әр түрлі себептерге
байланысты миграциялар жасап, ауысып отырады. Солай болғанымен де ... ... ... ғана ... ... қарамастан
қыпшақ өңіріндегілердің барлығы түркі тілінде сөйлейді. Өйткені ... ... ... мен ... ... бір ... ... деп
С.Аманжолов [3] өз еңбектерінде дәлелдейді. Ол Қазақстанның төрт ... ...... және ... ... мал шаруашылығына негізделген
шаруашылық мәдениеті болатын. Ал бұл ... ... ... ... шартты түрде бірнеше этно – саяси терминде атар ... ... ... ... қазақ, ноғай, өзбек – қазақ, моғол тағы басқалар.
Біз зерттегегелі ... ... ... ... келесі
кезекте Әбілқайыр хандығына қарасты болған жерлердің шектесу аймақтарын
айтып кетейік. «Көшпелі өзбек» мемлекетінде билік құрған ... жер ... кең ... тарихи деректер орынды дәлелдейді. Ой таразысына сала
келе ... ... ... ... ... ... байлығы
шалқыған үлкен бөлігіне иелік еткенін аңғарамыз. Ол ... ... ... ... ... ... ... кең аймақты, сондай
– ақ батысы Жайықтан, шығыстағы ... ... ... ... орта және төменгі ағысынан, солтүстігі Тобыл мен ... орта ... ... маң ... ... халықтарға өз әмірін
жүргізді. [1.35] Зерттеушілердің ... ... ... ... Қыпшақ
жерінде Әбілқайыр хан 1428/29 жылдан 1468/69 жыл ... ... ... жыл ... ... ... біз тілімізге тиек етіп отырған Әбілқайыр хан кім ... ... ... ... да қысқаша тоқтала кету артық болмас деп
ойлаймын. ... ... ... ... 40 жыл ақыл – айламен
ел билеген ханның арғы тегі де осал адамдар ... көз ... ... ... уақыт жеткен сайын нақтылай еншілеген айбарлы да
атақты, өз заманының ұлы тұлғасы ... ... ... тегі мен ... - ... да ... ... түсері даусыз. Тарата жүйелер
болсақ, Шыңғыс ханнан – Жошы хан, Жошыдан – Шайбан, ......... хан, одан ...... ... – Болат, Болаттан –
Ибрагим, одан ... – Шайх хан, одан ... ... ... ... 16 – 17 ... ... араласқан Әбілқайыр Дешті Қыпшақ көшпелі
тайпаларын біріктіру негізінде ... ... ... бтлеу
дәрежесіне дейін көтеріліп, ел ішінде қалыптасқан саяси жағдайларды өз
пайдасына шеше жүріп, ... ... ... ... Әрі ... ... аймақтарға өз сыбайластарын билеуші етіп тағайындауды да
дағдыға айналдыра білген. Ноғай ордасындағы билердің билік басына ... ... ... ... ... хан болды, Қазы би болды,
Иадгар хан, Масы би болды» [5. 255]
Біз Әбілқайырға және Әбілқайыр ... ... ... ... тілімізге тиек еттік. Бұл айтылған мәселелердің кең ауқымда
саралануын диплом ... ... ... міндеттеп отырғанымыз да
ескерте кетейік.
Деректік қоры. ... ... ... ... ... ... ... қолға түскен ғылыми еңбектердегі деректік шолуларды да барынша
пайдаланғанымыз рас. Мәселен, Мас’уд ибн Усман Кухистанидың орта ... ... ... ... ... ... аударады. Әрине әрбір
деректеменің берері де әр басқа екенін айтуға тиіспіз.Біз ... ... Жошы ... батыс бөлігіндегі тарихи оқиғалар
туралы мәліметтер мол болса (6(, Шайбан ұлысы ... ... ... мардымсыз.
Абд ар-Раззак Самаркандидің “Матла ас-садайн” атты еңбегінде
көшпелі өзбектердің темірліктермен қарым-қатынасы жөнінде ... ... ... ... ас – ... ... ... көшпелі өзбектер мен
Темір әулеті ұрпақтары арасындағы қарым – ... кең ... Әрі ... ... ... ... хандығы жөнінде тағы бір мәнді де маңызды деректер беретін
зерттеу – Хондемирдің «Хабиб ас-сийар» атты еңбегінің ... ... ... ... ... ... атты ... автордың шығармасы көшпелі
өзбек мемлекетінің құрылымы туралы нақты деректерді мол зерделеген. Атап
айтар болсақ, ... ... ... сол ... ... тұру ... ... халықтан алым-салықтарды күштеп жинау негізінде
қордаландырылып отырылғаны нақты ... ... ... бұл
шығармада көшпелі өзбек мемлекетінің Әбілқайыр хан қайтыс болғаннан кейінгі
жағдайы ... да ... мол ... ... көне ... тілінде, 1505
жж. шамасында жазылған ( 7( .
Көшпелі өзбектер туралы кпптеген фактілі материалдарды ... ... атты ... ... ... (8(. ... көшпелі
өзбек мемлекетінің Шайх-Хайдар ханның билік құрған кезінен (1468-69 жж.),
Шайбани ханның Хорезмді жаулап ... ... (1503 ж.) ... ... ... ... өзбек мемлекетінің құрылымы мен сипатын
анықтайтын мәліметтерге де бай. ... ... ... ... ... ету жайы, шапқыншылықтан түскен олжаны бөлісудегі
берекесіздік мәселесі санды деректермен расталады.
Әбілқайыр хандығы тарихын сәтті ... ... де, ... ... ең ... ... ... сарайының тарихшысы Мас’уд ибн Усман
Кухистани жазған ... ... атты ... (24 (. Бұл ... Абд ал-Латиф ханның (1540-1551 жж.) бұйрығымен таза ... ... ... ... өмір шындығын нақты көрсеткен.
Автор шығармасының Хорезмді өзбектердің басып алғандығы жайлы
бөлімінде өзінің Әбілқайыр ханның ұлы ... ... ... (1.22(, ал ... ... соң оның ұлы Абд ал – ... - ... қызметте болғанын, сондықтан да Әбілқайырдың ... ... ... өзбек мемлекетінің саяси тарихы жөнінде құнды мағлұмат
беретін орта ғасырлық деректердің тағы бірі – Балх ... XVII ... ... ибн ... ... ... шығармасының аты “Бахр әл
асрар фи Манакиб ал-ахиар” (23.322( (“Море тайн относительно ... ... ... жж. ... жазылған. Ол Балх наместнигі,
кейіннен Бұхара мен Самарқандтың билеушісі болған Аштарханилік Надыр
Мұхаммедке ... ... ... ... жазу ... ... ... болсақ, бізге дейін жеткен және ... ... орта ... ... ... ( 23.322 (. ... Әбілқайыр хандығы туралы біршама мәліметтер осы еңбекте жинақталғаны
байқалады.
Біз осы тұста Әбілқайыр ... ... орта ... ... ... ... тағы бірі – ... Хайдар Дулатидің «Тарих – и
Рашиди» атты шығармасы (11(. Мұнда Қазақ хандығының ... ... ... ... ... бөлініп кетуі туралы алғашқы деректермен
қоса, хандық ішіндегі талас-тартыстың туу себептеріде, ашық ... ... ... ғғ. Қазақстанның оңтүстік-шығысы мен ... және ... ... ... ... ... кең көлемде баяндалады. Еңбек екі дәптерден тұрады. 1542 ж. ... ал 1546 ж. ... ... жазылған.
Ал тұтастай алғанда жоғарыда қарастырылып өткен деректердің
көпшілігі, Алматыда 1969 ж. шыққан “Материалы по истории ... ... вв.” ... жинақта қамтылған.
Араб автоларының әл Макрази, әл Айнидің ... ... ... ( ... де ... кейбір деректер пайдаланылды (40(.
Зерттелу деңгейі. Алтын Орда ыдырағаннан кейін Әбілхайыр хандығы
Жошы ұлысының ... ... ... әрі сол ... саяси, әлеуметтік
оқиғаларды қамтыған еңбектерді іздестіру барысында Б. Д. Греков пен А. ... ( 6( ... ... ... ашылды. Сондай-ақ П.
П. Иванов [12], А. А. Семенов [13], Н. И. ... (14( де ... өз ... ... И. Веселовский Хиуа хандығы қахындағы белгілі еңбегінде
көшпелі өзбек мемллекетінің Әбілқайыр хан ... ... ... ... баға ... де ... Әрі оның ... өзбек, қалмақ
сынды халықтардың этнографиялық жағдайларына да баса назар ... ... ... В.В. Бартольдтың “Ұлықбек және оның заманы” ... ... хан мен ... ... арасындағы түрлі
жағдайлардағы қарым-қатынастар ... (15(. Бұл ... ... – болған тарихи оқиғалар жайлы ... ... мол ... ... ... пайда болу, олардың этникалық ... ой ... А.Ю. ... мен А.А. ... өзіндік берері бар ( 16(.
Біз сөз еткен тақырыпты біршама тереңдей зерделеуге негізделген
П.П. ... ... Азия ... очерктері” атты кітабы зерттеу
обьектімізге қажетінше септігін тигізгенін атап айтуға тиістіміз.
Аталмыш еңбектің ... ... ... ... мен ... Азия территориясына орналасуы, сондай-ақ көшпелі өзбектер мемлекетінің
саяси және әлеуметтік-экономикалық тыныс-тіршіліші қахында ... ... ... ... ... ашып ... ( 12(.
Ал, берігірекке көз жіберер болсақ, Кеңес ... ... ... ... ... тарихшы Б.А. Ахмедов болды. Оның “Көшпелі өзбектер
мемлекеті” атты еңбегі 4 тараудан тұрады. ... ішкі ... ... ... ... ... кең ... Темір ұлысы мемлекетімен Әбілқайыр хан арасында болған саяси
қарым-қатынас мәселелерінің мәні кеңінен ... ... ... ... мақсаты мен міндеттері. Тарих сахнасында 40 жыл өмір
сүріп, ... ... ... ... ... ... Көшпелі
өзбектер мемлекетінің құрылуы, басқа мемлекеттермен қарым – қатынасы және
40 жыл бойы жеке – дара бір өзі ... ... ... хан дүниеден
өткеннен кейін оның хандығының ыдырау себептерін ашып көрсету мақсат етіп
қойылды. Осы мақсатқа жету жолында ... ... ... әр түрлі деректер жинақтау, оларды жан – жақты пайдалану;
— әр кезеңдерде жазылған парсы, ... ... ... мәліметтерді
салыстыру;
— тақырыпқа байланысты деректердіпайдалану мен оларға баға беру;
— барлық дерек көздерін ... ... ... ... келу;
— «өзбек» сөзіне талдау жасау;
— мемлекеттің құрылу және ыдырау себептерін көрсету;
— орта ғасырлар тарихынан алатын орнын көрсету.
Зерттеу жұмысының ... ... ... “Кіріспе” бөлімінен басқа
екі негізгі тараудан тұрады.
Бірінші тарау “Әбілқайыр хандығының құрылуы” деген екі ... үш ... ... ... ... ... шығу төркіні, “Әбілқайыр
хандығының құрылуының алғышарттары” және ... ... ... ... ... ... ... күшеюі және әлсіреуі” тақырыбы ... ... ... ... Және де осы тарауда көшпелі өзбектердің
әлеуметтік - экономикалық және мемлекеттік ... да ... ... ... ... ... ... зерделенген,
сараланған пікірлерге қысқаша түйін жасап, өз ... ... ... орын ... ... ... ... «Өзбек» атауының шығу төркіні
Көшпелі өзбектер кімдер болды және олардың этникалық құрамы
қандай деген сұраққа ... ... ... XV ... І жартысында
ыдырау процесі кезеңінде Дешті Қыпшақтағы тайпалар негізінен екі үлкен
этникалық ... ... Бірі ... ру – ... ... болса,
екіншісі – көшпелі «өзбектер» деп аталған ру – ... ... ... Тарихи заңдылықтар бойынша ру-тайпалардың біріктіріліп, белгілі бір
аймақта мекендеп, ортақ этнос болып ... ... діни ... ... бірге, саяси факторлар да жетекші рөл атқарады.Осы
заңдылыққа сәйкес ноғай ру-тайпалық бірлестігінің қалыптауына Ноғай ... ... ... ... ... пайда болуына 1428 – 1468/69 жылдары
Дешті – Қыпшақта 40 жыл өмір ... ... ... мемлекеті әсер
етеді. Көшпелі өзбектер 92 баулы ... ... шығу тегі ... ... ... бар. Кейбір ғалымдар
көшпелі өзбектердің шығуын Алтын Орда хандарының бірі Өзбектің (1312-1340
жж.) ... ... Н. А. ... ... ханға дейін өзбек аты тарихта кездеспегендіктен, ол өзінің бастауын
осы билеушіден алған ( 18.147(. А. Ю. ... ... ... ... ... Орда ... ... ол өзбектер (узбекийан) сөзіне
қатыстылығы туралы пікір білдірген ( 6.301(. П. П. Иванов та осы ... ... ... шығу тегі ... Орда ханы Өзбек есімімен
байланысты», - деп жазды ол (12.21(.
Осындай пікірге ең ... ... ... В. В. ... ... ол бұл ... ... өз ойын білдірмеді. Сонымен бұл пікірдің
дұрыс емес екенін А. А . ... та ... Ол ... ... ... ... пайда болып, XIV-XV ғғ. Иран мен Орта Азия тарихшыларымен барлық Ақ
Орданың түркі-моңғол тайпаларына таңылды (13.4(. Ол ... ... хан ... яғни Алтын Орданың ханы болды да, өзбек атаулы көшпелілер оның қол
астында емес еді. Яғни зерттеушілердің екінші тобы бұл ... ... ... « өзі бек», яғни «өзіне - өзі қожайын» деген сөзден шыққан
деп түсіндіреді [19.52]. Олардың ... ...... ... ... өте ... ... еркін сезінген деген пікірлер жатады. Дәлелдің
жаны бар, ежелден-ақ ... ... ... ... ... ... елдердегі сияқты қатаң түрде емес болатын. Билеушінің
билігі, әскери қуаты күшті ... ... ... ... ру ... ... ... сай келсе, онда ру - тайпа көсемдері ханға
бағынады және оны ... Ал ... ... ... ... саясаты
берекесіз болып, ол ру – тайпалар мүддесіне сай ... онда ... ... өз жолдарын өздері таңдайды, билеушіге бағынбайды. Оған ... ... не оны ... ... не ... ... ... кетеді. Екінші пікірдің жаны бар ... де ... ... ... де тарихшылардың басым бөлігі бірінші пікірді қолдайды.
Алғашқы пікірдің ғылыми негізі берік. Біз де ... ... ... ... ... Барлық этнонимдердің (халық атауы) шығуында, пайда
болуына белгілі бір заңдылықтар ... ... ... халықтардың басым
бөлігіндегі атаулардың, яғни ... ... бір ... ... ... екендігі белгілі. Мысалы, Оғыз қаған – оғыздар,
Бұлғар – бұлғарлар, Хазар – ... ...... ...... жеке ... ... тайпалар аттары аз емес. Қазіргі күнде қазақ
халқының құрамындағы ру мен ру ... бәрі ... ... ... сол ... ... пайда болған (мінезіне, ... және т.б.) ... ... Яғни ... тілдес халықтар үшін
этнонимнің тарихи тұлғалар есімдеріне байланысты пайда болуы, ол ... Олай ... ... ... де Алтын Орда ханы ... ... ... ... ... бар. ... сөзі ... мен Рашид ад-
Дин еңбектерінде де кездеседі.Рашид ад-Динде өзбек сөзі Жошы ... ... ... ұлы ... ... есімі ретінде келтірілген (20.124(.
Сонымен қатар Әзірбайжандағы Ильдегиз әулетінен шыққан Атабектің бірінің
есімі - ... ... жж. ... ... және де Хорезмшах Мұхаммедтің
(1200-1220жж.) әмірлерінің бірі есімі Өзбек болған (20.73(. Осыдан ... және ... ... ... ... ... ... белгілі болғанын
көреміз.
Өзбек сөзі Хамдаллах Мұстафа Казвинидің (шамамен 1281ж. дүниеге келіп,
1350 ж.қайтыс болған). ... ... ... ... ... Оның ұлы Зайн ... ... жазған осы еңбектің жалғасында
узбекийан (өзбектер), улус-и ... ... ... ... ... (10.93, 97(. ... ... ханы туралы айтылғанымен, Ақ Орда
көшпелілері туралы сөз болып отырғаны анық.
Осыдан кейін XIV ғ. 60-шы жж. ... ... ... ... XIV ғ. өмір ... Араб ... ... ад-Дин ибн ал-Фурат
(1334-1404жж.), ал-Асади (1377-1447жж.), ал-‘ Айни ... ... мен одан ... ... ... басқарған хандарды «солтүстік аймақ елінің
патшалары», ... ... ... ... ... ... деп ... ... ... (1418 ж. ... ... ... өзбек елінің
билеушісі деп атайды (10.414(.
Низам ад-Дин Шами еңбегінің Тохтамыш – оғланның Самарқандқа ... ... ... «Ол (Темір) Тохтамышқа Отырар мен ... ... оны сол ... ... Біраз уақыттан кейін өзбек Орыс
ханның ұлы Кутлуғ - Бұға әскерін әкеліп, ... көп ... ... ... термині Дешті Қыпшақты мекендеген түркі-моңғол тайпаларының
жинақ есімі ретінде, XIV ... жж. ... ... ... мүмкін. Бірақ бұл
өзбектер Дешті Қыпшақта XIV ғ. соңы мен XV ғ. ... ... ... ... ... ... ... өзбек, қарақалпақ және басқа халықтардың ата-бабалары
қазіргі осы халықтар тұратын территорияларда ... әлі ... ... деп аталмаған болатын. XVIII ғ. осы территорияны ... ... ... ... болсақ, олар Дешті Қыпшақтағы ... ... ... ... ... де ... (22.125(. Сонымен
қатар Шыңғыс ханның әскерінің көп ... ... ... ... ... ... ... мәліметтері ХIV ғасырдың 70 – 80 –ші
жылдарынан бастап, Дешті Қыпшақ тайпаларының жиынтық ... ... - ... ... ... ... Ақ Орда ... ХIV ғасырдың
ІІ жартысымен ХV ғасырдың І ширегінде ... ... ... ... ... ... солтүстігі Тобылдың орта ағысы бойына
дейінгі территория еніп, барлық тайпаларын ортақ атаумен - ... деп, ... ... ...... ... деп атау орын ... ‘уд ибн Усман Кухистанидің айтуы бойынша, Ақ Орданың, яғни көшпелі
өзбек ұлысының құрамына мына тайпалар ... ... ... ... ... ушун ... ... найман, жат, шымбай, қарлұқ, кенеге, дурман,
қерлауыт, тубай, маңғыт, нукуз, ... ... ... таймас, эчки,
туманминиг (24. 230 (. Махмуд ибн ... ... ... ... ... маджар, қыпшақ тайпалары да болған (23.133 (.
Бұл тайпалардың шығу тегі әр түрлі. Мысалы, қоңырат, ... ...... ал ...... ... ... хитайлар, олардың ата-бабалаы-қидандар, олар б. э. д. X-XI ... ... ... ... ... ... (25.32(.
Кейінірек 1509 жылы Рузбехан өзбектерге үш халықты (тайифэ), яғни үш
тайпалық одақты жатқызады: Шайбан ұлысына жататын барлық ... ... ... (26.32(. ... ... ... өзбек тайпаларының құрамына
енген көптеген тайпалар, кейін бөлшектеніп, көп бөлігі қазақ, қарақалпақ,
башқұрт және т. б. ... ... ... өз атауларын сақтап
қалған.
Осылайша айтылған ойларымызды түйіндей келе, «өзбектер», «көшпелі
өзбектер» туралы ... ... ... ... этнонимі – Алтын Орда ханы Өзбектің есімімен
байланысты пайда болған;
2. «Өзбек» этнонимі XIV ... 60 – шы ... ... ... Ақ Орда ...... деп ... да, «көшпелі
өзбектерге» Ақ Орданың далалы ... ... ... ... XV ... 50 – 60 – шы ... бастап, яғни
Әбілқайыр хандығының құлауымен Қазақ хандығының құрылуына
байланысты ... ... ... ... «маңғыт»,
«қазақ» және «шибан» атаулары қолданыла бастайды.
XVI ғ. ... ... ... ... көбі ... ... бірігіп, Орта Азияға басып ... ... ... ... ... Осы кезден бастап өзбек термині этникалық
мәнге ие ... да, омы ... ... ... ... өзбек атауына ие
болды. Осы кезде тағы да айта ... ... ... ... ... ... ... (27.58-65 (.
Ал әбілқайыр хан құрған мемлекеттің атауына ... ... ол ... ... ... ... ... сондай – ақ «Шайбани
ұлысы», «Әбілқайыр ұлысы» деп аталған. «Ұлыс» ... ... ... «ел және ... ... деген түрде жеке адам есімімен бірге
аталады немесе «ел және өзбек ұлысы деген түрде ... ... ... ... ретінде айтылады. Бұл соңғы ат ... ... ... - ел ... – и ... ... қоса ... Тарихи әдебиетте
Әбілқайыр мемлекетін «Өзбек хандығы», ... ... ... ... деп атайды. Соңғы атау неғұрлым бейтараптау көрінеді,
өйткені Орта ... ... ... ... ... ... ... тек көшпелі өзбектер ғана өмір сүрген жоқ, солармен қатар көп
нәрседен хабардар XVI ... ... ... ... ... ... ... маңғыттар тұрған. Осы аумақты ... ... ... құрамына кірген аса үлкен этникалық топтардың
бірінің атауымен оны Қыпшақ хандығы деп ... да ... ... ... қорыта келе «Өзбек» этнонимі – Алтын Орда ханы Өзбектің
есімімен байланысты пайда болған және де «Өзбек» ... XIV ... 60 ... жылдарынан бастап қолданыла бастаған, яғни Ақ Орда ...... ... да, ... ... Ақ ... далалы аймақтарын
мекендеген тайпалар жатқан;
Шамамен XV ғасырдың 50 – 60 – шы ... ... яғни ... ... ... хандығының құрылуына байланысты «көшпелі
өзбектер» атауының орнын жеке ... ... ... ... ... алғы ... тарауда ғылыми жұмысымыздың тақырыбына тікелей қатысты тарихи
материалдарды шамамыз жеткенше жинақты ... ... ... ... ... Сондықтан, Әбілқайыр хандығынан алшақ жатқан уақыттағы
тарихи жағдайларға ... ... ... ... Жошы ... ... екі
мемлекетке бөлінген кезеңінен, яғни, Әбілхайырдың таққа отыруына жуықтау
уақыттан бастадық.
Тарихшылардың дәлелдеуі бойынша Жошы ... XIV ... ... ... және ... Алтын Орда атты екі дербес мемлекетке бөлінді (6.30(. Ақ
Орда қайсыбір саяси жағдайларға, ... ... ... алып ... келісімдеріне байланысты жақын араластық қарым-қатынастыа
болғанымен, өз алдына тәуелсіз мемлекет ретінде өмір ... ... Орда ... мен Тұқа ... ... билесе, Ақ Орданың тағында негізінен Орда
Ежен мен Шайбан тұқымдары отырды. Осы ... мына бір ... ... кету ... 1359 ж. ... ... болғаннан кейін ... мен ... және Тұқа ... ... ... Алтын Орда тағына таласу
күресі басталып кеткен (1.32(. XIV ғ. 60-жылдарындағы Жошы ... ... осы бір ... ... ... ... ... 6. 271(. Сондықтан кім-кіммен бақталастықта болып, ... үшін ... ... ... ... ... қажеті бола қоймас. Дегенмен,
XV ғ. I-ші жартысындағы Шығыс ... ... ... ... жүргізудегі
жетістіктерін көрсету үшін қайсыбір мәселелерге қысқаша тоқтала кету ... ... ғ. 60-80 жж. ... ... ... жыл ... Алтын Орда мен
Ақ Орда мемлекеттерінің тағы жиырма ... ... ... ... ... ... билікті адамдарды өз мүдделеріне сай қызмет етуге орайластырып
отырған белгілі феодалдық топтардың іс-әрекеті еді. Бұл ... әр ... ... ... еді және де осы топтар мемлекет пен хандардың
өздерінің де тағдырын шешіп отырды. Осы ... 14 ... 60 – ... ... ... пен Абдуллах хандардың билік үшін күресін атап
көрсетуге болады.
Олардың арасында Алтын Орда тағы үшін ... ... ... жатты.
Алайда бұл күрес күресуші екі жаққа да артықшылық алып бермегенімен, Мамай
қолдаған Абдуллахтың жағдайы жақсы ... 1362 жылы ... ... ... болатын, ал Мұратқа келетін болсақ 1362-1363 жылдары ол тақтан
тайдырылып, ... де, ... ... ... – қожа ... ... ... – қожаның қанша уақыт билегені белгісіз.
1366 – 1367 жылдары Мамай мен ... ... мен ... ... олар ... ұзақ ... құра ... 1369 – 1370 жылдары олар
Сарайдан қуылды.
1369 – 1370 жылдары Абдуллах тақтан кетіріліп, Мамай оның ... ... 1376 ... ... ... құрған Мұхаммед – Бұлақты қойды [1;. стр.33].
Сол феодалдық топтар ... ... XIV ғ. ... ... ... бұл ... тақ ... шайбандықтар аса жігермен кірісті. Тарихи
деректерге қарағанда, билік ... аса ... ... ... ... соң дегенін істете білген шайбандық Тұлымбек–ханым болған көрінеді.
Ол ... ... ... жж. тақ иесі ... дәріптейтін ақша да
шығарған.
Тарихшы Әбілғазының деректеріне қарағанда, ... ... ... Орда ... отырып: «Бату ханның жарлығымен әрекет етіп,
өздерінің үлкенді-кішілі туыстарына бар биліктерді үлестіріп берген. ... ... ... ... Ақ ... хан етіп ... ( 1.35(.
Сонымен қатар, 1373 -1374 жылдары сарайшықта Шайбан әулетінен екі хан
ақша ... айта ... жөн ... Ильбан (немесе Ильпанек) және Әліп –
қожа. Шайбанидтардың Сарайшықта болуы және ... ақша ... ... ... ... ... ордасы болды деген пікірге әкеледі.14
ғасырда Сарайшық – еуропалық ... де ... ... мен Азия
арасындағы өткел ретіндегі, Үргеніш, Бұхара және т.б. ... ... ... ... ... ... 1375-1376 жж. Сарайда Шайбан ұрпағының бірі Қаанбек билік
құрса, сол жылдары шайбандықтардың тағы бірі - ... та ... Орда ... ... жүргізген (10..55(.
14 ғасырдың 60 – 70 жылдары Алтын Орда тарихындағы саяси оқиғаларды
бақылай келе ... ... ... ... болады:
1. Кезінде күшті және біртұтас Алтын Орда мемлекеті 14 ғасырдың 60
жылдарының ... ішкі ...... пен ... ... ... ... Олардың ішіндегі үлкені Мамай Ордасы болды (Шығыс авторлары
еңбегінде Ақ Орда деп аталды.
2. Алтын ... ... ... ... Орда ... Тұқа Темір және
Шайбан ұрпақтары тарихи сахнаға шықты.
Нәтижесінде Алтын Орда әулеттік талас – тартыстардың әсерінен ... ақ Орда , ... ... (1380/81 – 1395/96 ... ... Ол 1380/81 жылы Ақ Орда мен Алтын Орданы біріктірген болатын [6.316
-323].Тоқтамыстың Ақ Орда ғана емес Еділ ... ... ... ... және 1381 ... Дон ... орыс әскерлерінің Мамайды
талқандауы да әсер еткен еді.Тоқтамыс Алтын Орданың ... ... ... ... зер ... бұл ... ... жетістіктерге жеткен болатын
[6.323]. Алтын Ордадағы Тоқтамыстың билігі нық ... ... ... ... қарсыластары бар еді, солардың бірі 1389 жылы Тоқтамыс
тұтқындаған ... - ... ... Алайда Сарайға жолда, ол ... ... ... жылы ... ... өзенінің аңғарында сол кезең үшін үлкен
шайқастардың бірі ... мен ... ... ұрыс болып, нәтижесінде
Тоқтамыс жеңіліс тауып, әскерінің ... ұрыс ... ... ... жылы ... жағасында ұрыс та Тоқтамыстың жеңілісімен аяқталады.
Темір Сарайды ... ... оны ... Сол жылы Тоқтамыс қайтадан
Сарайды алып, өзінің Алтын Ордадағы ... ... ... ... ...... оны ... Сарайды басып алды.
15 – ші ғасырдың бірінші ширегі Алтын Ордадағы ішкі талас – тартыспен
сипатталады. Яғни, 17 жыл ... ( 1400 -1417 ж.ж.) ... Орда ... тұқымынан сегіз хан ауысты ( Шәдібек, Болат – хан, Темір – хан,
Жалел ад-Дин-сұлтан және т.б.) ... ... ... ... 14 ғасырдың 80 – ші жылдарынан бастап ... ... ... Ақ
Ордада ішкі талас – тартыс күшейе түсті. [1.38]. Орыс ... ... ... ...... ... мен ... жылдары Темірдің жағында
болды. Темір әскері Тоқтамысты талқандағаннан кейін «Еділ өзенінің өткеліне
келіп, ... Орыс ... ... ... белдік пеншапан жауып, өзеннің арғы
бетінде, Жошы ұлысында өз билігін жүргізуді бұйырды» [28.178].
Жоғарыда келтірілгендей 1396 жылы ...... ... ... ... алды. Ал Құыршық – оғлан Өзбек ұлысында билік
құрған болу ... 1418 – 1419 ... ... ... билікке Құйыршық –
оғланның ұлы Барақ – оғлан мен Ұлұқ ... ... ... ... ... ... Барқ ... қашып, сонда Ұлықбектен пана
тапты. Бірақ, 1422 – 1423 жылдары Барақ – оғлан Өзбек ұлысының көп ... ... ... Ұлұқ Мұхаммед солтүстікке шегінеді. Ал, Барақ –
оғлан Ұлұқ Мұхаммедке қарсы ұрысын ... ... ... ... ... ... -1425 ж.ж.) Сарай мен Алтын Орданың басқа да қалаларын жаулап алады.
Алайда Барақ – оғлан билікте ұзақ ... 1428/29 жылы ол ... ... ... ... 1424/25 жылы Дешті Қыпшақта ... ...... күшее түсті. Олардың ішінде белсенділері Ұлұқ
Мұхаммедпен Кішік ... және оның ... ... хан мен Ахмед хан,
Дәулетберді және Кепен болды.
Осы орайда бағанадан бері тілге тиек ... ... ... ... кету ... ... Әбілғазы зерттеулерінде: « Шайбан жаз бойы ... мен ... ... ... Ырғыз өзендерінің аралығын жайлап, қыс
айларында Арал теңізінің бассейнін мекендеп Чу-су, Сары-су және ... ... ... да көшіп-қонып жүрген» ( 1.41(.
Тарихшы Махмуд ибн Уәли Бахадүр ханның тұсында Шайбан ұрпақтары ... ... ... ... Бұл жерден Әбілғазы мен Махмуд ибн
Уәлидің зерттеулері бір жерден ... ... Әрі осы екі ... ... ... ... Бадақұл, Меңгі-Темір, Болат есімді
ұрпақтарынан кейін кімдер билегендерін тізбектеулері де бір түйінге саяды.
Әбілғазы: ... ... оның ... ... мен ... ... ... (1; 41(. Ибрагимнен кейін таққа оның мұрагері-кіші құлы,
яғни Әбілхайырдың әкесі Дәулет-шейх-оғлан отырды.
Ал, XIV ... 20 ... ... ... бірнеше дербес хандар
биледі. Солардың бірі Жұмақ хан (1425-1428) Маңғұт ұлысына көршілес ... ... ... сол ... таққа отырғандардың тағдырын алақандарына
ойнатқан ақсүйек феодалдар өз әкесінің орнына хан ... Бұл ... ибн ... ... ... ... соң ... Әулеті
арасында тақ таласы қызу басталды. Осы тұста оның ... ... ... ... Шайбан ұрпағынан Софы; одан кейін оның ұлы
Жұмадық хан таққа отырды»,-депті [23. 117]. Одан әрі ... ... ... тартып алынғанын, «Ханзаданың (Әбілхайырдың) жасы
кәмелетке толмағандығын сылтауратып, әрі ... оның ... ... ... ... ... ... Софы-оғланның баласы
Жұмадықты хан сайлады. Қу да ... ... хан ... ... ... ... ... басқа да билік басындағы жақын-
жуықтарының көңілін тауып, жүректерін ... ... ... ... байқаған Әбілхайыр биліктің қолға тие қоймайтынын сезіп, Жұмадықтың
тақ иесі ... ... ... (23.119 ... кезде шайбан ұлысындағы дербес ... ... ... Қожа хан ... Ол ... ... кеткен Қаанбек ханның баласы еді
( 1.43( .Әрі ол XV ғ. өзі ... ... ... ең ... бірі еді ... Тура қаласы мен оның маңайындағы XV ғ. 20 жж. Бүркіт ... ... ... ... ... шайбандық Мұстафа хан
биледі [24.223(.
Міне, көшпелі өзбектер мемлекетінің, ... ... ... Жошы ... ... саяси жағдайы осындай еді. Ендігі әңгіме
өзегін өкшпелі мемлекетінің құрылу мәселесіне қарай ойыстырайық.
Біз ... XV ғ. ... ... ұлысында Жұмадық хан, Махмуд қожа,
Бүркіт Адаб-бек, Кепек-бек ... ... ... ... ... ... ... бұл жеке-жеке иеліктердің ішкі ... ... ... ... ... бұлардың бір-бірімен араларында әртүрлі жағдайлардағы
қақтығысыз соғыстары ... ... (1.44(. ... ибн Уәли ... ... ... ... арасында жоғары билікке таласу күресі
басталғанын тіліне тиек етеді [23. 117 ]. Сол ... ... ... ... ... Маңғыт тайпасына қарсы Жұмадық хан күреске ... ... ... барысында қатты жеңіліске ұшырайды. Көптеген ... ... өзі де ... ... ... ру ... ... Осы осғыста әскердің сол қанатын басқарған жас ... ... ... ... (1.45(.
Маңғыттар ішіндегі мықтылары Сары Шыман мен ... ... ... ... сақтап қалады. Сөйтіп, оған қолдау көрсетіп, билікке
әкелді. Бұл ... ... ... былайша баяндалады: «Осы соғыста
16 жастағы Әбілқайыр алланың ... ... ... ... ... ... жауып, Әбілқайырдың кескін, тұрпатынан Сары
Шыман үстем ... ... ... оны ... тәрбиелеу, қызметке
көтеруде көп рахым жасады» (24.142(. Міне, Әбілхайырдың хандыққа көтерілуі
осылайша күтпеген ... ... ... ... біз XIVғ. соңы мен ... XV ғ. ... маңғыт
феодалдары Шығыс Дешті Қыпшақтың саяси өмірінде үлкен роль атқарғанын айта
кетуге тиіспіз.Сондай маңғыт феодалдарының бірі Едіге 15 жыл ... ... ... ... бар ... өз қолына ұстаса, оның ... ... ... ... әмірін жүргізді. Олар тіпті Жошының ... да ... ... ... тізгін иелері болды (1.45 (.
XV-XVI ғғ. Шығыс Дешті Қыпшақтың саяси өмірінде ... және ... би, Мұса ... ... тағы ... үлкен роль
атқарды. (4.219( Маңғыт әмірлері мен олармен аралас басқа да ... ... ... ұрпақтарының ішінен өз мүдделеріне сай саясат
жүргізе ... ... ... ... шықпағандарын
ауыстырып, бірін келтіріп, бірін кетірудің саяси ойынын ойнады.
1.3 Әбілқайыр хан ... ... өз ... ... да ... өлгеннен кейін араға біршама
жылдар салып келіпхан тағына отыру мұратына жетті. Ол хан ... ... ... ... ... Маңғыт тайпасының ... ... ... бірігеді (24.225 ( . Бұл - Әбілхайыр хандығы ... ... ... ... Хорезмге жорыққа аттанар алдында болған
жағдай.Бұл бірігудің мақсатын П.П. ... « ... мен ... ... Уаққас бидің ноғай ұлысындағы қарсыластарына қарсы күреске
өзбектер арасынан қолдау табу әдісі еді» – деп ... (12. 32 ... 1428 ж. ... ... ру ... Сары ... мен Алаша
Бахадүрге келіп солардың және олар билейтін аймақтағы ... ... көп ... ... «Арада аз уақыт өткен соң Сары Шыман ... ... ... ... ... ... ... ( 24.143(. Сол
қалың әскердің құрамына қият, маңғыт, шыңбай, итжан, табғұт, думан, итаршы,
үйсін, қоңырат, хытай, ... ... жат, ... ... ... ішкі,
тағы басқа да көшпелі тайпалар өкілдері болды. Солар бірігіп Әбілқайырды
хан көтерді ( 4.218 ... ... ... ... ... әмірлер, әскери қолбасшылар және басқа да атақты адамдар Құл-
Мұхаммед Сайид, Қара- ... ... би ... ... би ... ... ... Шынбай, Ташбек-оғлан итжан, Шад-Бахыт-оғлан Сатығ-бий,
Сүйінші-би, Дәулет-Сопы-оғлан, Барақ-оғлан-Қаанбайлы, Мұрат-Сопы-оғлан,
Табут, ... би, ... ... ... ... Толы Қожа би ... Дәулет-Қожа диуан қошшы, Шайх-Сопы-Найман, Ақ-Сопы
Найман, Қара Осман Найман, Аба- ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... шат, ... шат Жұмадық-
Бахадүр, Тұбай, Сабыр-Шайх тұбай, Жадғар бахадүр тұбай, Күңгір-бай барақ,
Тыршық би ... ... ... ... Кепек би ұйғыр, Хасан би ұйғыр,
Ішкі –Жабағы диуан ұйғыр, Бай Шайх ұйғыр, Абд ал-Малик ... ... ... ... ... Ақша-ұрыс қошшы, Темір - Шайх - Бахадүр
кенегес, құдағай мен ... ... ... ...... ... би тұбай, Тіршік – би дұрман, Сары ... ... ... ... қожа ... ... ... Шайх Мұхаммед бахадүр, Бірім
қожа бахадүр ұйғыр, Бахты-Қожа ұйғыр, Сафар-Қожа ішкі, ... ... ... ... ... ... мінг,ұрыс
қоңырат, Омар Найман, Толын-Қожа найман, Дәулет-Қожа жаршы - Қара ... да ... ... ... ... ... ... сарбраздары
мен бақытты нөкерлері қатарынан орын алды.
17 жасында 833 ж. (Хижра жылы) (1428-1429жж.) Әбілхайыр таққа ... ( ... ... ... ... Дешті Қыпшақ түркі-монғол
ақсүйектерінің көп бөлігінің қолдағанын ... Бұл ... ... ... «Әбілқайырды 200-ден астам тайпа, ру ... ... ... ... ... ... Әрі ... ханның тұтас билікті
ұстаған әмірші болуына сол кездегі ел ... ... ... Рулар,
тайпалар, ұлыстар арасындағы бітіспес дау-жанжалдар, бір-бірімен жүргізген
тоңаушылық соғыстар, және осындай ... ... ... ... ... ... өзбектер мемлекетін бір орталықтан басқаратын
билеуші іскер ханды ... ... ... бәрі ... ... бар ... яғни ... хандығының құрылуына негіз қалады.
Сөйтіп, көшпелі өзбектер мемлекеті бұрынғы Жошы ... ... ... Бірақ бұл құрылым көшпелілердің алғашқы тұтас мемлекеттік
құрылымы емес еді. ... ... өмір ... ғұн мемлекеті мен түрік
қағанаты сияқты басқа да феодалдық мемлекеттердің жаңа ... ... яғни ... ... ... (1.45(. Бір сөзбен айтқанда көшпелі өзбек
мемлекеті алдыңғы ... ... ... ... ... ... орай тарихи жағдайлардың қажеттілігінен пайда болды дей
аламыз.
Ал, қал-қадірінше хан тағына отырғаннан ... ... ... ... тек ... ... басын біріктіріп қана қою емес,
кезінде Алтын Орданың қол астында болған ... ... да өз ... еді. Сол ... ... ... жүзеге асыру үшін ол
1428-1429 жж. Тура қаласына әскери ... ... (1 .48(. Бұл ... Әбілқайыр ханның алға қойған түпкілікті ... ... ... ... ... ... ... кезде төрт құбыласы сай
Әбілқайыр ханның бүкіл әлемге әмір жүргізуге аңсары ауды. Жаратқан иесінің
жар боларына ... ... ол ... ... ... ... бастамасын Тура
қаласына жеңіс туын тігуден бастамақ болды» ( 24.144 (. Оның бұл ... ... бар ... ... ... ... ... қала басшылары
Адау – бек пен Кепек қожа т.б. да қала ... ... қол ... алып, хандығына бас ұрады. Яғни, «Жеңіс туын Тура қаласының
төрінде ... әлем ... қала ... Адау – бек ... ... қожа би барлық ру, тайпа көсемдерімен, әскери қолбасшыларымен ... ... бас иіп ... ... ... ... ханның құдіретті
мәртебесіне арналып хұтба оқылып, оның теңдессіз мықтылығының ... ... ... хан ... ... ақша шығарылып, сол Тура қаласы
1446 ж. дейін шайбандықтардың астанасы ... ... ( 1.48 ... ... ... ... жаулап алу жолындағы бұл жетістігі
бүкіл ... ... аңыз боп ... Осы бір жаулап алу ... ... ... ... Тура ... тұс-тұстағы сұлтан, оғлан,
тайпа басшылары ағылып келіп ... ... ... өмірінің соңына дейін
Әбілхайыр ханмен ... ... оның ... ... басқарған Арабшахтың
ұрпағы – Бахтияр сұлтан да бар еді”, - деп жазады. Келесі жылы ... ... ... ... жасап, ханның әскерін Тобыл маңында тізе
бүктіреді. Қолға ... ... ... ... ... ... (. Оның ... ойрандап, иелігін өзіне қосып алып, қөңілі жайланған
Әбілқайыр хан Тура қаласына қайтып оралады. Осынадй ... ... ... ... ... ішінде (1428-1431 жж.) бүкіл Шайбан ұлысын
біріктіріп, оларды уысында ұстауға қол жеткізді.
1431-1432 жж. ... ... ... үлкен жорығы жасалды.
Ол кезде Хорезмді Темір әулеті Ибрагим билеп тұрған.Көшпелі өзбек мемлекеті
басқыншыларының жойқын күшіне төтеп бере ... ... ... ... оның әскерлері де оларға қарсылық көрсетпеді.Сөйтіп, Әбілхайырлықтар
Хорезмді де, оның астанасы Үргенішті де еш ... ... ... Бұл
басқыншылық әрекет «Бахр әл асрар» атты ... ... хан ... ... ... ... ... билеушісі
Ибрагимге елші жібереді. Онда қаланы қарсылықсыз беріп, тұтас Хорезм халқын
да ... бас ... ... ... ... бұл ел де, жер де ... Шыңғыс
ханның тұсынан бастап Жошы хан мен оның ұрпақтарының иелігінде болған.
Сондықтан ... ... елі де, жері де, ... да ... ... тиіс ... тіліне тиек етеді Әбілқайыр хан (23. 21 ... ... ... ... уақыт ойланып барып, жауап бергеніне
қарағанда, Хорезм дінбасылары мен ... оны ... ... ... ... ... ( 24. 146(.
Қаланы басып алған хан оның бар байлығын аяусыз тонайды. Мас’удтың
жазба деректеріне қарағанда, ... ... ... соң, ... ... сақталған қойма есігін ашуды талап етеді де, есікке
өзінің сенімді деген екі әмірін ... ... соң ... маңайындағылар
мен әскер басыларына тиісінше үлес таратады да, қалған сарбаздардың қоймаға
екі-екіден кіріп, көтергендерінше дүние-мүлік алуларына рұқсат ... ... хан ... ... ... ... (24. 147 (
Сондай-ақ автор бұл шығармада Әбілқайыр ханның Үргеніш қаласында ... діни ... ... мен ... да ... жиналыстарын
өткізіп, тұрғандығын айтқан. Сол жиналыстардың бірінде бір «мейірман адам»
ханға өлең ... ... ... Хан ... ... бірі Камал
ад-Дин Хусейн Хорезмге осы өлеңге ... ... ... Тапсырма
орындалып, түсінік жазылады. ( 1.50(.
Түсінікті түркі тілінде жазған Камал ... ... ... ... ... ( ... ... жолдың ашылуы») деген тақырып қояды. Ол
өлеңге ... ... қана ... ... ... ... ... өзі
де жыр арнайды (1.51 ( .
Бірақ Әбілқайыр ханның мұндағы сайранды ... онша ... Ол бұл ... ... ... болады. Оның бұл шұғыл шешімді
әрекетін ханның өмірбаян зерттеушісі Мас’уд ... ... ... ... ... ... еді деп түсіндіреді. Тарихшы
Әл-Макризи; «… 833 (Хижра) жылдары (біздіңше 1428-1430 жж.) және ... ... ... ... ... ... ... қатты қуаңшылық
болып, соның салдарынан жайлаған індет ауруынан халықтың көпшілігі опат
болып, аздаған ғана ру, ... ... аман ... хан сол ... ... ... ... ( 10.442
( - дегенді алдыға көлденнең тартады. А.Ю. ... мен ... та осы ... ... Ал, Абд ... бұл жағдайға берген бағасы бүтіндей басқаша. Ол Шахрух оларға
қарсы көп әскер жібергенін естіп, содан ... ... ... ... ... ... деп жазады. Мұнығ пікірін П.П. Иванов қостайды
( 12.33 ( ... ... екі ... ... көңілге қонады – ау деген
ойдамыз. Өйткені, дәл осы кезде Кішік Мұхаммедтің Орал ... ... ... ... ... ... ... хан мен Ахмед хан
Әбілхайырға қарсы ... ... ... ... ... әрекеттерін барынша
жеделтетіп, сақадай сай жүрген. Әрі «әне жетеміз», ... бара ... ... ... ... Оның үстіне Шахрух көп әскер жіберіпті
дегенді ... ... ... яғни, қашқақтаулары әбден
мүмкін ғой.
Бұл жорық жөніндегі ой-пікірімізде ... ... II ... ... ... да сапары оң болған Әбілқайыр хан ... ... соң, ... ... алып, үлкен дайындықпен Ахмед – хан мен Махмуд
ханды жаулап алу жорығына ... ... ... ... ... ... ... өткізгісі келмейтін бұлар – «Жошы ұрпақтары – Ахмед хан
мен Махмуд хан Әбілхайыр ханға ... ... ... ... ... ... беріспейміз деп, бар әскерлерімен сайланып отырды». Бұл ... ... ибн ... ... хан мен Махмуд хан әкелері Кішік Махмуд,
ағайындары Жауақ сұлтан, Башиок сұлтандармен ... күш ... ( ... хан мен ... ханның жарақтанған әскерлері Екіретұп (Икра –
Туб) маңында ... ... сай ... Бұл ... ... естіп-
біліп отырған Әбілқайыр хан буырқанған ашумен бірге бар күшін жинап,
шиыршық ата ...... «бір ... сыйынған ол қол астындағы барлық
билік иелерін, әскер басшыларын, би, сұлтандырды жинап, үлкен ... ... ... ... хан бар ... жау ... – Екіретұпке
шүйілдірді. Өзіне адал ниетімен қызмет етеді деген әмірлерді қосып ... ... ... ... ... ... ... Бузунджар–бий, қыйат,
Иогли–Ходжа Конграт, Тимур–оглан, Суйунч ... ... ... ... ... ... ... бий
Кушчи, Кунгур–бай кушчи, Даулет–Ходжа–диван кушчи, Хаким–Шайх кушчи,
Кичик–бий ... ... ... ... ... ... ... Иахши–бек–Тархан, Иа’куб Дурман,
Шайх–Мухаммед–бахадур уйшин, Килич–бай–бахадур уйчин, ... ... ... ... ... и ... и прочие славные (мужи) и предводители войска ... ... ... и ... ... и подняв знамена божьей ... в Икру – Туп» ... ... ... ... бұл соғыс басып алушылардың күш басымдылығын ... ... ... бел байлаған, әрі Әбілхайырдан мұшшама жойқын
мықтылықты күтпеген Ахмед хан мен Махмуд хан тұйыққа тіреліп, ... ... ... ... ... ... басқан өзі, осы
мүмкіндікті ... ... ... еншілеп қалуымыз да мүмкін-ау деп
армаандаған «Ахмед хан мен ... хан ... тым ... ... ... күшінің төтеп бере ... ... ... көргенде жоғарғы билікке жету ойлары бастарынан ... ... ... бас сауғалап, қашады» ( 24.154 (.
Әбілқайырдың бұл соғыста да жолы ... ... ... екі ханның ордасы
болған Орда – Базарды басып алуын Ма’суд шабыттана жасады. ... ... ... ... ... ... ... жауынгерлерді тышқанмен
ойнаған мысықша қуалап, басып алған жерлерінен көп олжа алып, ... өз ... ... ... ... ... ... мұн да
хұтба оқылып, жедел ақша шығарылады. Бар иелікті хан ... ... ... жағдайды мүмкіндігіне қарай өз билігінің пайдасына шешуге
дәндеген Әбілқайыр хан ... ... өз ... ... ... бүліктер мен
қырқысу, талас – тартысты пайдаланып, Дешті қыпшақтың батыс бөлігіндегі өз
жағдайын алды. Ол 15 жыл ... ... жж.) өз ... кеңейту
мақсатында бірде – бір ірі соғыс жүргізген жоқ (1.55 (. Оның ... күш ... ... ... ... Ибак хан, ... сұлтан, Жәнібек пен Керей сынды басқа да
көптеген сұлтандар Әбілқайыр ханға бас игілері келмеді, тіпті, алғаш ... ... ... ... ... күресумен болды. Мұстафа ... көп ... өз ... ... қыр ... сес ... ... мемлекеті иелігінің оңтүстік батысында көшіп-қонып жүрген
жұрт арасында жатып Ахмед ханның өш алу үшін жаңа ... ... ... Әрі шайбандық Саид Ахмедтің өзінен жасқанбайтыны да Әбілқайыр
ханды тітіркентетін.
Солай бола тұра ол ... ... ... ... ғ. 40 – ... ортасында жаулап алу соғыстарын тағы
жалғастырды. Бұл сапарда ол ... орта ... көз ... еді. Оның
ішкі ойының жүзеге асуына Темір әулеті мемлекеті мен ... ... ... ... ... іштей іру әрекеттері қолайлы жағдай туғызды.
Үлкен дайындық үстінде жүріп, әрі оңтайлы сәтті ... ... ... 1446 ж. ... ... қарсыластарының бірі Мұстафа ханды жеңеді (4.222(.
Мұстафа сеператист-феодалдар ішіндегі айбарлылардың айбарлысы еді. Ол ... ... ... де ... ... кезінде маңғыттардың басшысы
Уаққас биді өз жағына тартып алып, әскер санын молайта ... ... ... ... ... ... Мұстафа хан мен ... ... ... ... ... ... ( 24.157(. Әбілхайыр
хан әскер басшысын, әкімдер мен би, ... ... ... ... бүкіл
әскерлерді қайтпас – қайсар күш-жігермен ұрысқа кірісуге үгіттеп, Алланың
рахымына сиынып, соғысқа ... ... сол жақ ... ... бұл
қиян – кескі шайқаста қанша ... ... да ... ... ... ... Әрі оның 4500-ге тарта адамы қырылды. Солрдың мыңға жуығы ел
ішінде беделге ие ... еді ( 24.158(. Ал, ... хан ... ... ... ... Бар байлық, мал, мүлкі Әбілқайыр хан жауынгерлері
тарапынан олжаланып, олардың дәрежелеріне қарай бөліске түсті.
Әбілқайыр жеңіліс тапқан Мұстафа хан ... ... XV ғ. ... ол ... ... ... ... алып (1.65(, тарихшы Хандемир
мәліметіне қарағанда; «Ол Үргеніш қаласын ... ... оның ... ... ... ... жаңадан салынған Вазир қаласына ... Одан ... ... ... ... ... Қоңырат (Мұхаммед
Суфидің баласы) тартып алады. Ол кезінде Мұстафа ханның өз қоластындағы
көрнекті ... бірі ... сол ... ... ... ... ... кетейік.
Әл Айнидің мағлұматына қарағанда, 1428-1429 жж. Алтын Орда ... ... ... (10.534 (. Оның ең мықты қарсыласы Кішік ... ... ... ... төтеп бере жүріп Ұлық Мұхаммед 1438 ж. дейін
тақта отырды. ... ... ... Мұхаммедтің қолына өткен соң да таққа
таласу күресі жалғаса берді.
Уәйіс хан қайтыс болған соң ... жж.) ... ... ... ... ... басшыларының басым бөлігі Уәйіс ханның камелетке
толмаған ұлы Есен-Бұғаны ... ... ... ... Жүніс хан
Самарқандқа қашып кетуге тура келді. Сонымен елде ... ... ... ... ... елді ... ... Дулат әмірлері өздерін
тәелсізбіз деп жариялап, ... ... ... ... бас тартты.
Ақсу мен Қошпайдағы билікті әмір Саид – Али басып алды. Сөйтіп, Моғолстан
үлкен бытыраңқылыққа ... М. ... бұл ... «Әр феодал өзін жеке
билік есемін деп жариялап, толық тәуелсіз мемлекет иелеріміз деп сезінеді»
(11.39(. деп жазды. ... ... ... бірі ... ... бас ... ... де ілместен Ала-Бұға маңынан қамал ... мен оның ... ... ... шабуылдарын жүргізіп
отырды. Екінші Әмір Мір Хак – ... ... аңын ... ... ... Сайрам қалаларын тоңаумен айналысты. Шорас пен барин тайпаларының
әмірлері Шу ... ... ... ... ... қызмет етуге мәжбүр
болды. Ал, Қалушы мен ... ... ... Әбілхайыр ханның
қолтығына кірді. Ал қалған көшпелілер Моғолстанды оңды-солды кезіп жүрді (
4.220(.
Есен Бұға хан ... жж. Ақсу мен ... өз ... ... мәз ... ... ... иелері дербестікте қала берді.XV ғ.
бірінші ... ... ... бұл бытыраңқылық көшпелі өзбек
мемлекетінің Сырдарияның орта ағысында оңай табысқа жетуге ... ... ғ. 20 ... өз қол ... ... ... империясына бағынышты
болған жерлердің көпшілік бөлігін біріктірді. Бірақ оның өз ... тура ... ... Хайду, Ескендір, Мұхаммед Жөкі
бөлек-бөлек иелік иелеріміз деп ... ... ... Әрі ... ... ... қырқысумен болды. Іштегі бүлік аз болғандай
Шахрухтың Қара-Қоюилы түркімендерімен және ... ... ... ... ... ... соққыдан әлсіреген Шахрух көшпелі өзбектердің
Сырдария бассейніне баса-көктеп кіруіне қарсылық жасай ... ... ... жағдай жоғарыдағыдай еді.
Шахрухтың әлсіздігін, Моғолстанның бытыраңқылығын пайдаланған Әбілхайыр хан
1446 ... екі ... ... Ақ қорған, Акрүк, ... және ... ... қалалары мен қамалдарды басып алды ( ... ... ... Әбілхайырдың әскерінің көп әрі күштілігінен
қорқып, ханға бас иді.Қанды ... ... ... биік ... ... табыс етті. Сондай- ақ Ақ ... ... ... ... оның ... ... өтті» ( 24. 159 (.
П.И. Лерх бұл қалалардың ... ... ... ... ... аталмыш қалалар Сырдарияның оң ... ... ... сол ... ... ... ең ірі әрі ... қалалардың
бірі болғанын шығармасына арқау етеді (13.103 ( .
Ал, 1446 ж. мемлекет құлағагға дейін сол Сығанақ қаласы көшпелі ... ... ... хандығының астанасы болды ( 1.59 ( .
Сырдария жағалауына қол жеткізген көшпелі өзбектер мемлекеті ... ... ... сол мемлекеттің тағы үшін таласы ... ... ... Әрі ... жатпай Мауреннахрдың отырықшы халықтарына
тоңаушылық жорықтарын жиі – жиі жасап тұруды да ұмытпады ( 4.220 ( ... ... ... хандығы толық салтанат құрды, яғни
Шайбан ұлысын біріктіруді алдына мақсат етіп ... ... хан ... ... ... Орда ... болған барлық аймаққа жүргізуді
көздеді.
II ТАРАУ. ӘБІЛҚАЙЫР ХАНДЫҒЫНЫҢ КҮШЕЮІ ЖӘНЕ ӘЛСІРЕУІ
2.1 Әбілқайыр ханның жаулап алу жорықтары
Айналасындағы ... ... ... ... бар ... ... ... жаулап алған хандықтардағы халық ... ... ... ... ... ... ... хандығын барған сайын
күшейе түсті. Әлі де болса дербес ... ... ... таяу ... ... Әбілқайыр хандығының анда да, мұнда да жеңіске жетіп
жатқанын естіп, одан жасқанатын дәрежеге жетті.
Жалпы ... ... ... ... ... тұсында көшпелі
өзбектер Темір әулетімен Сыр бойындағы қалалар мен Хорезм мемлекеті үшін
соғысқандары рас. Сөйтіп, ... жете ... Сыр ... орта ағысы
жағалауында орналасқан бірқатар қалалар мен ... бір ... ... ... ... екі ... ... Басып алған
жерлердің мал-мүлкі мен қазына-байлығын аяусыз тоңайды.
Тіпті одан кейінгі жылдары көшпелі өзбектердің Астрабад пен Мазандаран
елді ... ... ... ... ... ... күшейте
түскендігінен Шахрух ханның бұл жерлерде жыл бойы әскер ұстануына тура
келген уақыттары да ... ( 1.125 (. Әрі ... ... едел-
жедел шабуылдарынан жасқанған Шахрух Гурган мен ... ... ... ... ... ... ... көмегімен
өзі басқарып отырған. Ол кезде ханзада Байсұңқар тірі еді. Ал, 1443 ж. ... ... ... ... соң бұл ... Ала ... ... бұл аласапыран уақытта Темір империясының солтүстік
шекараларынан тыныштық кете бастаған. Қауіптің қай ... ... ... ... ... Ұлықбек әскерімен әр қыста Бұхара Шахрухия немесе
Ташкент қалаларының бірінде жайғасатын.
1431/32 жылдың жазында Ұлықбек Серахсқа жедел түрде ... ... ... Бұхарадан Серахсқа жедел келуі туралы еш мәлімет
айтпайды. Біздің пікірімізше Мәуереннахр шекарасындағы көшпел ... іс – ... ... ол ... ... ... қарсы
шаралар қолдануды ұйғарған. Біз бұны Абд ар – Раззактың мәліметтерінен
көреміз. Ұлықбектің ... ... ... ... ... Әмір ... – Кекілташ, Мұхаммад Софы – Тархан ... ... ... ... ... Абд ар – ... ... бойынша Ұлықбек
Байсұңқардың өлімін Бұхарада жүріп естіп, Моғолстан мен Дешті Қыпшаққа көп
әскер жиып шығады (30. 309 ( ... жж. ... ... ... ... ... ... қатты шығынға ұшыратады (30. 321 (. Олардың бұл әрекеттерін тыю ... қажы ... ... т.б. да ... ... ... жіберіледі.
Мазандаранға жетер-жетпес тұсқа бұлар жеке-жеке әскери лагерь құрады. Оны
біліп қойған өзбектер тұтқиылдан шабуыл ... Әмір қажы ... ... өзін ... ... бай ... кеңеліп қайтады.
Олардың бұл бүлігін кешірек естіген Шейх-Қажы, басқа да ... ... ... жете ... ... (30.322 ( Міне, осы
оқиғадан кейін ... хан ... ... ... жаңа күшпен
толықтыруға мәжбүр болады. Әрі ... ... мен ... ... ... ... ... өзбектердің қол сұғуына
мүмкіндік бермеуге бұйрық шығарады. Мирхондтың айтуы ... ... ... жыл ... Гурганға Дешті Қыпшақ шекарасын бақылап отыру үшін
әскер жіберіп отырған. Сол жылы осы ... ... ... ... Осы ... әгімесінен мемлекеттік шекараны Темірлік әулет
өкілдері кезектесіп қорғағанын көреміз.
1447 ж. Шахрух та дүниеден ... Енді оның ... ... ... ... ... басталады. Әсіресе, Абд ал-Латиф, Ұлықбек,
Ала ад-Даул және Абул ... ... ... тағы үшін ... ... ... де, ақылымен де, күш басымдылығымен де жеңіске ... хан ... ... ( 1.126 ... кезде Мауренахрдағы жағдай қандай еді? Иә, онда да оңып тұрған жоқ
болатын. 1446 ж. күзінде Сығанақ қаласын басып алған Әбілхайыр сонда ... 1447 ж. ... ол ... ... ... және ... кеткендігін естіп, өзінің жайлауға көшіп барып тынықсам деген
ойынан айниды. Мауренахрдың ішкі саяси ... ... ... ... ... ... ... Самарқандты басып алуға жорыққа
аттанды (24.159 ( Қала дарбазасына дейін барып, оны ... ... ... ... ... суреттеуінше; Бұл жорықта да ... ... ... ... ... ... пен Бұхара маңындағы бау-
бақшалар қиратылып, тоналды. Халық байлығы, мал-мүлкі талан-таражға түсті.
Әбілқайырдың өмірбаянын ... бұл ... ... ... ... ... ... Самарқанд халқы әміршіге ақы беріп
құтылғанын айтады. Қала билеушісі Жалел ад-Дин Баязид ханға ... аса ... ... жібере отырып; «Ханға сый тарту етерден бұрын Ұлықбек
Әбілқайырдың сенім білдіріп, билік басына отырғызған адамдарына ... ... ... ... өзі ... шарттарға бой ұсынуға
бел байлауға ... ... ... ... (24.160 ... бұл ... Әбілқайыр әскерлері Самарқанд пен Бұхараны тонаумен
ғана тыңбағанын ... өзек ... Хан ... ... ... келе
жатқан Ұлықбекті әскерімен Әмудариядан өтер тұста, Мерв маңында көшпелі
өзбек әскерлері қатты ... ... ... ... аман ... ... бас ... қашып құтылады. Басқыншылар мол олжаға батып,
біраз әскерлерді тұтқынға түсіреді ( 30.357 (. ... аса ... ... ... келеңсіздікті бастарынан кешіріп отырса да Шахрух ұрпақтары
тақ құмарлықтарын қоймайды. 1449 ж. ... Абд ... өз ... ... ... оны ... пен ... кіргізбей қояды
( 1.128 (. Өз туысқанынан осындай соққы алған Ұлықбек алғашқыда Әбілқайыр
ордасына өтіп ... ... Ашуы ... келе бұл ... қайтып, «Қолына
билікті өз еркіммен берсем, рахым жасар, ... ... ... ... ... арнармын», деп хандықты Абд ал-Латифке берген ол ... Оның ... ... ... ... ... әулеттерінің таққа таласына ... су ... ... 1451 ж. ... тағын темірлік
сұлтандардың бірі – Абу Сайдтің басып алуына көмектесті (1.128(. Абу ... ... ... ... ... яғни ... пен ... Амудария жағасында болған соғысы алдында Әбу Саид ретін тауып,
Ұлықбектің қолтығынан сытылып шығып ... ... ... ... ... сол күшпен Самарқандты қоршайды. Бірақ, соңынан келіп
қалған Ұлықбек сарбаздарына төтеп бере ... ... ... ... Абд ал- Латиф өлгеннен кейін Әбу Саид Самарқандты басып алуға ... ... ... Оның ... ... оңбай жеңіліс тауып, дала
кезіп кетеді. ... ол ... ... ... ... Қу ... әр ... ретін бағып жүретін Әбу Саид Ала ад – ... ... ... ... ... қырқысуды өз мүддесіне орайластырып,
Түркісанды ... ... ... өз билігін қайтарып алу үшін жасаған
екі ... ... да ... ... Өйткені сол кезде Мауреннахр ... ... ... Әбу ... ... көп еді. Өз ... алдына жан салмайтын Әбу Саид кейінірек Әбілхайр ханмен одақтасып,
Самарқандты жаулап алуға ... ... ибн ... Кухистани Әбу
Саидтың Әбілхайр ханнан көмек сұрап барғанын, оны ханның қалай ... ... ... ... ( 24.163 (. Оны хан барған бетте бірнеше
күн бойына сенімді ақсүйектер мен ... ... ... беріп, өзі
талап ететін шарттар негізінде сынақтан ... ... Әбу ... ... ... әрі ақылды ел билеу тәжірибесі бар екенін ... ғана оны ... (1.131(. ... ... сұлтандары, нояндары
және мемлекеттік шенуліктері мен ақылдасқаннан кейін хан оны қабыл алуға
келіседі. ... ... ... ... билеушілерінің дәстүрінде
көмек сұрап немесе жай келген қонақты үйді – үйге бөліп орналастырған. ... ... ... ... ... қоғамдағы орны
ескерілген. Келесі күні қонақты ... алып ... Бұл ... ... ноян,
ханзада, ақсүйектер отыратын еді. Өзбектер қонақты мас қылуға тырысқан,
себебі қонақ қанша көп ішсе де мас ... ол ... ... ие болған.
Яғни бұл қонақ үшін сын болған. Кейін бірнеше күн қонақты бақылағаннан соң,
хан өз ... ... ... оның көмек сұрап келген өтініші бойынша
нойандарды, сұлтандарды, оғыландарды, ... ... мен ... ... ... өткізіп, солардың келісімін алғаннан соң
барып, Әбу Саид ... ... ... аттануға бел шешкенін
айтады ( 24.164 (.
Осы келісім бойынша 1451 ж. жазында көшпелі ... ... ... Әбу ... ... шабуылы жасалады. Өзбек әскерлерін Әбілқайыр
ханның өзі басқарады. Абдулламен арадағы болған бұл ... 1451 ж. 10 ... ... ... жағасындағы Құтпан деген жерде өтті (24.131 (.
Соғыс нәтижесінде Абдулла әскерлері аяусыз ... ... өзі ... бұйрғымен өлтіріледі (24.165 (.Яғни, көшпелі өзбектер мемлекеті
көмегімен Әбу Саид ... ... ... қол ... Айлакер де қу
Әбу Саид көкейіндегі ойын ... ... соң ... әскерлерін сый-
сияпатқа бөктеріп, алдап- ... ... ... Мирхонд пен Хондемир
жазбаларында айшықты өрнектеледі. ... ... болу үшін ... ... ... кетейік:
« … Егер Абдулла мырзаны жеңер болсақ, өзбектерден құтылудың қандай
жолдары бар ... ... Әбу Саид ... ... бойындағы соғыстан да
бірнеше күн бұрын мазалаған еді. Ол егер ... ... ... ... бар ... пен ... ... түк қоймай, қала халқын шығындайды.
Мұндай жүгенсіз әрекет жұрт наразылығын тудырады. Әрине, бұлайша ... алу Әбу ... ... еді. ... ол ... ... ... тәсілін де ертерек ойластырған. Кухектен ... ... ... ... ... әскерлерге демалыс жариялайды. Сол
демалыс уақытын пайдаланып, қала қақпасына жақын барып; «Мен Әбу ... Мені ... ... ... ... ... ... болады.»,- деп айқайлайды. Күзетшілер расында өздеріне
көмектеседі екен деп оны ... мен ішке ... ... Ал, ... қала сыртында ... (31.461 ... Әбу ... ... ... ... де ... етіп суреттеудің
қажеті бола қоймас.
Сонымен, өзбек ... қала ... ... ... 1.132 (. Ең ... жерлердің бірі – Бағы майданға Әбілқайыр хан
нөкерлерімен, сенімді әмірлер мен ... ... ... ... ... қала ... дін адамдары Шейх Қожа ... ... ... бас ие ... Әбу ... ... ... тастайды. Сол сапарда Дешті Қыпшаққа қайтар алдында
Ұлыұбектің қызы Рабия сұлтанбегім Әбілқайыр ханға әйелдікке «тарту» етіледі
( 24.167 ... Саид ... өз ... ... ... ... Ол Шахрух
дүниеден өткеннен кейін бір-бірімен қырқысып, тоз-тоз боп ... ... XV ғ. 60 ж. ... қайта біріктірді. Кең
территорияны еншілеп жатқан бұл ... бір ... ... береке-
бірлікке ұмтылуларын байқаған көршілес түркімен, көшпелі ... ... т.б. ... ... ... мәжбүр болды. Аталмыш
мемлекеттер енді бір-бірлерімен қарым-қатынасты мейлінше ... Ал, Әбу Саид ... ... ... ... осы үлкен беделге
ие бола бастаған. Сол себепті Герат ... ... ... Әбу ... ... қалмақ мемлекеттері қатарлы біраз елден татулықты жақтаған
елшіліктер келді. Олардың барлығын да жылы ... ... ... ... қабылдауға көңіл танытқан. Әбу Саид ... ... пен ... ... ... өз әмірі Мұхаммед Халелді ... Бұл ... ... көршілерімен тату-тәтті қарым-қатынас жасауға қадам
жасаған алғашқы әрекеті еді.
Бұл әрекетінің арғы ... ішкі ... де бар ... ... ... өзі отырған таққа аса бір үміткерлер әрі өте қауыпты
жаулары Мұхаммед Жөкі мен Хусейін ... осы ... ... ... үлгірген. Ал, қалмақтар болса, Сырдария өзенінің төменгі ағысы
мен Іле аудандарына жасаған ... ... ... ... енді ... ... ... жақындай түскен. Ара – арасынада
Мауренахрдың отырықшы аудандарында тұтқиылдан баса – ... ... ... ... де ... жоқ (41.137 (.
Айналасындағы осы қыспақтардан сескенген Әбу Саид көршілерімен ... ... ... ... жоқ ... ... пен Ұлықбек қайтыс болғаннан кейін өзбектердің
Астрабатқа және Иранның солтүстік аймақтарына ... ... ... ... жоқ. XV ... ... негізінен шапқыншылықтар болып
қана қоймай, көбейіп кеткен секілді. Іс жүзінде ... ... ... ... ... ... кезде де шабуылдар жасап отырған болса,
енді империя ішкі талас – тартыстың ... ... ... ... ... деу ... ... Шахрух пен Ұлықбектің тірі кезінде
өзбектер ... ... ... шабуыл жасап, Самарқанд пен
Бұхараға дейін жетіп отырған. Ал, Абу – л – ... ... (1452 – 1457 ж. ... бір ... өзінде Гияс ад – Дин Али – ... ... ... Шер ... ... Құсайын Диванидың, Хасан Шейх – Темірдің
түмендері болды. 1456/57 жылы Абу – л – ... ... ... ... ... пен Язырға Низам ад – Дин Ахмадйар мен Мүбәрәз ад – Дин ... ... ... осы ... ... ... - л – Қасым Бабыр (1457 жыл 21 ақпан) дүние салғаннан ... ...... алауыздық күшейді. Ала ад – Доуленің ұлы ... ... ... ... шығып, 1457 жылы қыркүйекте Хератты басып
алады. Абу – л – ... ... ұлы және ... жас ... Шах Махмұд
Машхадқа қашып шықты. Осы жағдайда Әбу Саид көп ... ... ... ... онымен Балх билеушісі Шейх – Қажы бірігіп, Әмударияның сол
жағалауында Ибрахиді талқандайды. Әбі Саид еш ... ... ... жылы ... қазанда Қыпшақ [Хераттың солтүстік жағындағы қақпасы
осылай аталды] қақпасы арқылы ... ... ... кіреді. Әрі
бақталастары да бұған көз алартуын тоқтатпаған. 1457 ж. Балх ... Жөкі Әбу ... ... ... ... ашып, өзі жеңіліс тапқан
соң қашып барып Херат қаласы арқылы ... ... ... ... Кухистани мәліметіне қарағанда, «Дешті Қыпшақ ханы ... ... ... ... ... ретінде жылы қабылдап, оған Самарқанд
тағы үшін ... ... уәде ... ( 24.170 ( ... ... ... да оны ... қоймайды. Әбу Саид Иран
елінің Хорасан, Мазандаран сияқты бірқанша ... ... ... ... Жөкі ... барып Самарқандты басып алуға ұмтылады.
Сөйтіп, «Әбілқайыр ханнан берген уәдесін ... ... Ол ... бір топ ... әмірлер басқарған әскерлері мен ... ... ... мен ...... қосып жіберуге
келісім бергені» (24. 171 ( де Әбу ... ... ... ... ... әулеті империясының бытырауы күшейіп тұрған кез еді.
Мысалы, 1458 жылдың ... бір ... ... ... бірнеше билеуші
отырды: Сұлтан Ибрахим Хератта, Мырза Санжар – Мерв пен Маханда, Шах Махмұд
Тұста, ал Ықтияр ад – Дин ... ...... ... - ... ... ... Әмір Құдайдаданың, Имад бекінісі Баба Хасанның
билігінде болса, Хабашанда Құсайын Шайх Темір, Балхта Сұлтан Әбу Саид ... ... ... Несы мен ... ... Ала ад – ... келіп, Хератқа
өзінің келгені туралы елші жіберді. Ала ад – Доулэ Абу – л – ... ... ... тауға қашып кеткеннен кейін, ол туралы еш хабар ... Ал ол ... ... Хорезмге,одан әрі Дешті Қыпшаққа, өзбектерге қашып
кеткен. Ол ... ... ... ма, әлде ... ма ... Ол ... еш нәрсе айтпайды. Абд ар – Раззактың мәлімдеуі бойынша, Ала ад –
Доулэ ... ... ... ... өмір ... ... ... мүмкін
болмады. Абд ар – Раззактың мәліметі ... ... ... иелігіне
жатады. Ол Абу – л ... ... (1457 ж) ... ... ... Дешті
Қыпшақта өзбектердің арасында өмір сүрген.
Ала ад – Доулэ өзбек ханынан көмек ала ... ... Ішкі ... ... әсерінен, ауыз біршіліктің болмауынан әлсіреген көшпелі өзбектер
мемлекеті, әсіресе 1457 жылы қалмақтардан ойсырай жеңілгеннен кейін ... ... ... ... жатыр еді. Сондықтан өз ішкі істерімен
айналысып жатқан өзбектер Ала ад – ... ғана ... ... ... де ... бере алмады.
Сұлтан ибрахим әкесін Санжаб жағалауында кездестіріп, оған жоғарғы
билікті беріп, өзі тек ... ... ... қызметінде қалды. 1458 жылы 23
сәуірде Ала – ад – Доулэ Хератқа келіп, таққа отырады [30.292]. ... ...... ... екі ай да отырмады. 1458 жылы қазан айының ортасында
Қара – ... ... ... ... бере алмай астананы Хераттан
33 – 35 километр жерде ... ...... ... ... Сол жылдың
бірінші қарашасында Қара – Қоюнлу түркмендері Хератты еш қарсылықсыз басып
алды. Ала ад – Доулэ ... ... ... ... ... ... Ибрахим)
ұрысқаннан кейін Жахан шах жағына өтіп кетті. Оқиғаның ... Ала ад – ... ... ... ... көп ... ... Мырза
Санжардың қасына кетеді. Жахан шахтың өзінің жағдайы ... ғана ... да ... болды. Әзірбайжанда Тебризде тұтқында отырған
өзінің ұлы Құсайын Али көтеріліске ... Және де 1458/59 жылы ... ... Шах ... ... ... Әбу Саид ... арқылы өтіп,
түркмен әскерін ... Осы қиын ... ... Шах Әбу Саидтпен
одақтасып, Хорасанды тазалады. 1458 жылы 16 желтоқсанда Әбу Саид екінші рет
Хератты ... ... Абу Саид ... біріккен Сұлтан Санжармен Ала ад – Доулэ, Сұлтан
Ибрахимді талқандады. Осы ... Әбу Саид ... пен ... ... XV ... 60-шы ... басында Әбу Саид Шахрух өлгеннен кейін
бытырап кеткен Темірлік империясының ... ... Бұл ... ... ... түркмендер, көшпелі өзбектер, қалмақтар және тағы
басқалар санаспай қала ... Олар ... ... келе ... ... ...... орнатуға тырысты. 1460 жылы Хераттағы
Әбу Саидқа көрші елдерден елшілер келді, оның ішінде көшпелі ... ... да бар еді. ... бұл ... ... яғни Әбу Саидтың
келіссөз жүргізуі туралы айтылмаған. Біздің ... бір – ... ... ... мен қалмақтар күшейген Әбу Саид мемлекетімен
жақындасуға тырысты. Осы кезде көшпелі өзбектерде де, қалмақтарда да ... ... ... еді. Олар ... күш ... ... ұсақ
ұлыстарға бөлініп кеткен еді. Міне ... олар ... ...... ... ... Әбу Саид елшілерді ... ... ... ... ... ... және ... еліне өзінің елшісі - Әмір
Мұхаммед Халилді ... Бұл Әбу ... да ... солтүстіктегі көшпелі
көршілерімен бейбіт қарым – қатынас орнатқысы келгенін көрсетеді. Яғни Әбу
Саидтың Темір әулеті тағына деген ... ... Жөке мен ... да ... жақындасуға тырысқан еді. Бұл Әбк Саидтың сақтық
шараларына баруына алып келді. Ал ... ... ... ... ... жиі шапқыншылықтар жасау арқылы Темір империясының ... ... ... еді. Яғни ... ... аймақтарына
басып кіру қауіпін туғызып тұр.
Жоғарыда айтылғандай Әбу Саидтың бақталастарының бірі – ... ... жылы ... ... ... ... Әбу ... жеңілген ол Хератқа
қашты. Кейін Дешті Қыпшаққа Әбілқайыр ханға барды. ... ... ... ханы оны ... яғни Рабия Сұлтан – бегімнің бауыры ... ... ... ... тағы үшін ... уәде берді.
1460 ж. жазында Иранның Систан қаласының билеушісі әмір Халил ... ... ... ... ... Осы уақытта Мазандаранда
тұрған Хусейн сұлтан да көп ... ... бет ... ... мен ... жетіп те үлгірген. Сасқалақтаған Әбу Саид Хусейн
сұлтанға қарсы күреске аттанады. Осы ыңғайлы ... ... ... Жөкі ... ... мен ... оғланның әскери күшімен бірлікте
жүріп, Түркістан, Сайрам, Ташкент, Ақ сикент қалалары мен ... ... ... бұрын Әбу Саидтің қол астында болған көптеген әмірлер
енді Мұхаммед ... ... ... ибн ... ... жазба мәліметтерінде Мұхаммед Жөкіге
бірігіп кеткен әмірлер ... ... ... мен Нұр ... бар ... Сондай-ақ олардың қатарында кезінде Ұлықбекке қызмет еткен, ол
қайтыс болғаннан ... ... ... ... Мауренахрдың кейбір
жерлерін дербес билеген көптеген «шағатайлық» бектер де бар еді. ... ... ... жасағанда Нұр Сайд бек Шахрухия маңайында болатын,
Мұхаммед ... сол ... ... ( 1.139( ... ... саны ... ... түскен Мұхаммед Жөкі Мас’уд
мәліметтеріне қарағанда, Мауренахрдың ... ... ... ... ... сияқты қорғанысы мықты бірен-сараң қалалардан басқа
Мауренахрдың көптеген отырықшы аудандары ... ... өз ... Ташкентті, Шахрухияны, басқа да қалаларды иеленген Мұаммед Жөкі
көшпелі өзбектер көмегімен енді Сырдариядан өтіп, ... бет ... ... ... ... ... қала гарнизонын тік ... ... ... оң ... күш ... ... ( 1.140 (.
Самарқандқа кірген өзбектер әскері енді ... ... ... ... ... бейбіт халықтарды тонаумен айналысады. Бұл
жүгенсіздіктің ... ... ... соншалық, тонаушылыққа Мұхаммед
Жөкінің өзі тыйым салуға мәжбүр болды.
Мауренхрдағы жағдайдың тым шиелінісіп ... ... ... ... Әбу Сайд, 1461 ж. 17 қаңтарында ол жаққа Му’из ад-Дин Ширази
басқарған, ең ... ... ... ... Көп ... сол ... ... өзі де жетеді. Әбу Саид ... ... ... ести сала ... Жөкі ... ... жинап, әмірлері мен әскер
басшыларының кеңесін өткізеді. Бұл кеңестегі Әбу Саидқа қарсы соғысқа шығу
жоспарына келісу жайы ... ... ... ... ... Бүреке сұлтан
Бишкенд – оғлан, т.б. өзбек ... ... ... тез ... Әбу
Саидтің өзеннен өту жолына тосқауыл қойып, күйрете соққы беру ... ... ... Бұл ... шағатайлық әмірлердің біраз бөлігі мен Мұхаммед
Жөкінің өзі ... Нұр Сайд пен ... ... және ... ... ... ... әмірлерінің ұстанған тәсілдері-солтүстікке қарай
шегініп барып, Шахрухиядағы бекіністі нығайту еді. Соңғыларының пікірі
кеңесте басым ... ие ... сол ... ... ... солтүстікке
қарай ретсіз, бей-берекет шегіне бастады. Өз ... ... ... өзбек әмірлері сарбаздарымен жол-жөнекей Мауренахр
жерлерін тонап, олжалай ... ат ... өз ... қарай бұрды.
Әбу Саид Әмудариядан еш қиындықсыз өтті, ал Мұхаммед Жөке және Шағатай
әмірлері Сырдариядан өтіп, Шахрухия ... ... ... Ол ... ... өте ірі ... бірі еді. Абд ар – ... Самаркандидің айтуы
бойынша: «Бұл бекініс үш жағынан сумен қоршалған. Өзен өтіп жатқан ... ... ... ... ірі ... ... тұрды, олардан өту
өте қиын еді» [30.408]. Әбу Саид Шахрухияны жан – жағынан ... ... ... Бұл қан ... соғыс төрт айға созылды. Бірақ, Әбу Саид ақыры
қаланы ала алмай қоршауды босатып, Хорасанға кетті. ... ... ... ... ... белсенді жорықтары еді.
Сұлтан Құсайын Хорасанда Әбу Саидтың жоқтығын пайдаланып, ... ... ... ... Астрабадты өзіне қаратты. Мазандаранды,
Астрабадты қорғау тапсырылған Әмір Шейх Қажы және Әмір Аллаберді ... ... ... ... әскерлері бытырап, тарап кетті.
Гурганды басып алған Сұлтан Құсайын Хератқа бағыт алды. Астанада толқулар
күшейгеннің ... ... ... Бірінші болып, Хератқа Әбу Саид қалдырған
әмірлер ... ... ... ... ... және ... да
қала тұрғындарының арқасында қаланы қорғау жұмыстары жүргізілді. Деректер
бойынша, қаланы Сұлтан Құсайын алты ай бойы ... ... ... ... ... ... ... кейін
Әбу Саид 1462 жылдың наурызында Мәуереннахрға ... ... 1462 ... ... ... ол ... ... қысқа мерзімді демалыстан кейін
қайтадан Шахрух бекінісін алу жолында іс – ... ... ... ... ... ... табандай бір жылға созылды. Әбу ... ... ... бағындыруы жолында жеке қуаты, әскери қулықтары ... оған ... ... көмектеспеді. Тек қана ... ... ... Қожа ... мен әл – ислам шейхы Қожа ...... ... ... ... Әбу Саид бұл ... алды. Алайда
Мұхаммед Жөке мен ... ... Әбу Саид ... ... ... ... әсері болмады. Мас'уд ибн Усман Кухистанидің
айтуы бойынша, қоршалған бекіністе азық – ... қоры ... ... өле ... ... Міне, осы жағдай бекінушілерді ... ... ... ... Қожа ... ... Әбу ... келіп, ол жерден қоршалған бекініске жол тартты. ... ... ... ... Нұр Саид және ... ... ... нәтиже бермеді, олар Әбу ... ... ... ... ... ... рет келгенде ғана Қожа Ақырар оларды көндіріп, келісімге
келді. Ал, бекінушілер өз тарапынан Әбу ... ... ... ... ... ... ... тастап, бекіністің қақпасын
ашуға келісім берді. 1462 жылы он төртінші қазанда ... Жөке мен ... ... ... Әбу ... ордасына келді. Күтілгендей Әбу Саид
Мұхаммед Жөкеге Шахрухиямен Самарқандта сый – сияпат көрсетіп, ал ... ... ... ... ат – дин ... қамайды. 1464 жылы ол сол
жерде қайтыс болады[ 24. 223б]. Ханзада Әбу Саидтың бұйрығымен ... да ... ... Әбу Саид ... ... қарсыластарының бірінен
құтылды. Алайда, оның тәжірибелі, қу, саяси істерде шыңдалған ... ... ... бар еді. Ол - ... ... ... Оның ... Языр, Астрабад бар.
Жоғарыда айтылғандай Сұлтан Құсайын 1459/60 ... ... ... ... ... ... Әбу Саид жіберген Әли Фарыс – барлас,
Хасан Шейх Темір, Нұр ... Саид ... ... ... оны Астрабадтан
ығыстырып шығарады. Ол ... ... ... барып, Әмудариядан кемемен
өтіп, оң жағалауға барып бекінді. Ол осы жерден 1446 жылы Әбілқайыр ханнан
бөлінген Вәзірдегі ... ... ... ... бір әмірі Абд ар – Рахман
Жандарды Әбу Саидқа қарсы одақ құруға ұсыныспен жібереді. ... ... ар – ... ... келгенше Сұлтан Құсайын Мұстафа ханның інісі Пір
Бұдақ – ... ... ... қаратқан еді. Бұл сұлтанның ордасы Сұлтан
Құсайынның орналасқан жерінен қашықта емес еді. Бұл ... ... ... үшін ... ... жатқан еді. Сұлтан Құсайын Пір Бұдақ ... ... ... Бәди әл – ... бегімді беру арқылы туыстық
қатынас орнатты. ... ... ... ... (Сұлтан Құсайын) Бадқа
– бегім атты қарындасы бар еді. ... ... ... ол ... ... хан ... ... әйелдікке береді» [32.204]. Алайда Ахмад хан оған
Пір Бұдақ – Сұлтанның өлімінен кейін үйленеді. Бәди әл – ...... ... екі ... қыз ... 1486/87 жылы ... хан ... кейін
патшайым Херадқа қайты оралады. Бұл жерде сөз болып отырған Ахмед хан ... Дон ... Ибақ ... ... қаза ... ... ... ханы еді.
Бәди әл – Жамал – ... ... ... ... ... жағдайларда барғаны
белгісіз. Мүмкін Ахмед ханмен Пір Бұдақ – ... ... ... ... Пір ... - ... өлтіріліп, ал оның әйелі Ахмед ханға олжа
ретінде берілді.
Пір Бұдақ - Сұлтанмен біріккен ... ... ... ... ... ... ... Қаланы қоршау қырық бір күнге созылып, екі жақтың келісімге
келуімен аяқталады. Достықтың белгісі ... ... ... ... ... атты бүркітін сыйға берді. Мұстафа ханмен бейбіт келісімге келген
Құсайын Сұлтан Адаққа бет ... Ол ... 1460/61 жылы ... Адақ ... жорыққа күш жинап, аттанатын жері болды. Яғни әр ... ... осы ... келіп, күш жинап, тынығып, ... ... ... ... ... ... Құсайын Әбу Саидтың Мұхаммед
Жөкемен ұрысын пайдаланып, 1461 жылы Хорасанды басып ... ... ... бұл жорықта жеңіліске ұшыраған ол қайтадан Адаққа ... Бұл жолы да ол ... ... ... ... ... ... Бірақ
бұл ойы іске аспады. Осы кезде Махммұд – ... ұлы ...... ... ... тайдырып, Вәзірдегі билікті басып алды. Мұстафа хан
Маңғышлаққа қашып кетті. Негізінен қала ... да ... ... ... Бұны ... ... Сұлтан Асаф – Оғзы тұсынан
Әмудариядан ... ... ... ... Бұл жолы ол өте көп ... ... жылы ... Құсайын Үргеніш пен Хиуаны алып, ондағы Хорезмнің
билеушісі Құтлық Деруішті қуып ... Әбу Саид бұл ... ... ... ... ... ... Шер Қажы мен Ахмед Яра ... ... Олар ... ... Тұршизда қуып жетіп, ойсырата соққы бареді.
Құсайын Сұлтан тағы да Хорезмге қашып ктті.[30.417]. 1463/64 жылы ол ... ... ... алып қана ... ... Тұршақ бекінісін де алады.
Үргеніш Құсайын ... ... ... Осы ... ол күш ... ... да Хорасанға жорыққа аттанғанымен Мерв түбінде Саид Асыл – Арғын, Шейх
Темір және Саид Мұрат әмірлері әскерлеріне жолығып, қайтадан ... ... аз ... өткеннен кейін қайтадан Хиуаны өзіне қайтарды.
Хорезмнің Құтлық – Дербіштен кейінгі билеушісі Нұр Саид ... ... Бұл ... ... ... ол ... қабырғаларын біраз бекітті.
Құсайын Сұлтанның ... ... ... ... ... ... Ол
Хиуадан шегініп кетті.
Әбілқайыр хан Хорезмнен қайтып оралған соң, ... ... ... ... Ахмед – хан мен Махмуд ханды жаулап алу жорығына аттанады.
Бірақ ешкімді өздері ... ... ... ... ... келмейтін
бұлар – «Жошы ұрпақтары – Ахмед хан мен Махмуд хан Әбілхайыр ханға бағынуды
өздеріне ... ... ... кел, ... ... деп, ... ... отырды». Бұл жорық туралы Махмуд ибн Уәли; «Ахмед хан
мен Махмуд хан әкелері Кішік Махмуд, ... ... ... ... ... күш ... (1.51 ( Ахмед хан мен Махмуд
ханның жарақтанған әскерлері ... ... – Туб) ... ... ... ... Бұл ... алдын-ала естіп-біліп отырған ... ... ... ... бар күшін жинап, шиыршық ата буынып – түінеді. «бір
Аллаға ... ол қол ... ... ... ... ... ... сұлтандырды жинап, үлкен кеңес құрып, солардың демеуімен қайраттанған
хан бар күш-жігерін жау ордасы – ... ... ... адал ... ... деген әмірлерді қосып беріп, ... ... ... жылы Әбу Саид ... ... және ... ... талқандау
мақсатымен Мервте қыстайды. Сол жерден 1465 жылы ақпанда өзінің бір ... ... ... ... ... ... Саид ... Мервке әкелу
туралы бұйрықпен жібереді. Абд ар – Раззак бұл ... ... ... ... ... Саид Бике Мервке алып келінгеннен кейін Әбу Саид
оған құрметкөрсетіп кейін, сый – ... ... ... ... ... Біз Әбу ... бұл ісін Әбілқайыр ханмен жақындасу ... ... ... одақ құру ... ... кесу, өзбектерді өз
жағына тарту арқылы Сұлтан Құсайынмен күресуге ұмтылысы деп бағалаймыз.
Әбу Саидтың 1464/65 жылы Құсайын ... ... ... ... 1465 жылдың наурызында Мервтен Хератқа қайта оралды. Оның себебі
әзірбайжанда Қара – ... ... оның ұлы Пір Бұдқ ... соғыстың
басталып кетуі еді [30.418]. Сонымен бірге Әбу Саид сол ... ... өз ... қосу ... ... Пір ... ұрысты өз мүддесіне пайдалануға ұмтылды. Сол ... ... ... ... ... Осы ... үлгі
алған басқа да ұлыс ... ... Әбу Саид жол ... ... ... 1467/68 жылғы қимылдарының қалай
өрбігенін біз білмейміз. Негізінен 1465/66 жылы Әбу Саид оны ... 1467/68 жылы ... ... ... бұл ... ... Абд
ар – Раззак Самаркандидің айтуы бойынша ол (Құсайын Сұлтан) Хорезмге ... ... ... Ол ... ... ... ... болмағаны туралы
біз білмейміз, бірақ ол Дешті Қыпшақта күш ... ... ... ... ... Әбу ... ... күшінің тегеурініне шыдай ... ... ... Қыпшаққа өтіп Әбілқайырға келеді. Абд ар – Раззак
Самарканди бұл ... еш ... ... 1469 жылы Әбу ... ... ... қаза ... Құсайын Сұлтанның Хератты жаулап алуына жол ашты.
Көшпелі өзбектер ордасында Құсайын Сұлтанға ... беру ... ... ханның сырқаты, кейін қазасы кедергі болды. Әбілқайыр хан
қайтыс ... ... ... ... ... ... өзбектерден көмек ала
алмай қайтты. Бізге белгілі Әбілқайыр хан ... ... ... ... ...... күшейіп, бұл олардың ... ... ... мүмкіндік бермеді.
Өзбектер Темір ұлысының иелігінде болған Ферғана мен Янгикентке ... ... 1493/94 жылы ... ... ... ... «Алмалық,
Алмату және Янги енді моғолдармен өзбектердің жаулап алуынан тып – типыл
болып ... ... [32.2]. ... ... мырзаның (1469 - 1506) кезінде
Хорезм ... ... ... болды. Бірақ билеушісі Нангадай әмірдің
соңғы ұрпағы Шын – Софы ... Ол 1505 ... ... ... ... Осы кезде
өзбектер тағы да Хорезмге басып кірді. Бұл жолы әскерді Әбілқайыр ... ... хан ... ... хан ... қыстап, көктемде
Сұлтан Ахмет мырзаның шақыруымен Смарқандқа келді. Ол Шайбаниді ... ... ... ... ... ... ... Шайбани
Шахрухия маңында моғолдармен ұрыс кезінде Ахмед ханды тастап, моғолдар
жағына шықты 1483 жылы ... қала ...... Үзгент,
Сығанақты алғанымен үш жылдан кейін Бұрындық, Қасым сұлтан, Атық сұлтан
маңғыт әмірі Хамзабекпен ... ... бұл ... ... ... жылы ол тағы да Хорезмге ... ... Бұл жолы ... ... ... ... Осы жерде Шайбани хан әскерінің жартысын қалдырып,
Үргенішке бағыт алды. Сұлтан Құсайын ... ... Абд ал – ... жиырма мыңдық әскерін жіберді. Шайбани хан ... ... ... ... ... Бұлдымсаз әмірі Халил оның лақап аты
«садақшы», ханға сый – ... ... ... ... Осы жылы өзбек
әскері Вәзірдегі Темірлік әскерлерді талқандап, қаланы басып алды. ... ... ... ... сол ... ... аймақтарына жорықтар жасап
отырды.
Қайсыбір тұстарда өзінің ... ... ... бір-бірінен өш алуға және таққа отыруға ниеттенген ана
сұлтанына бір, мына ... бір ... ... ... берем деп
жүргенде Әбілхайыр ханның өз күші де әлсірей бастаған еді. Оның ... ... 30-40 жж. ... өзбек ақсүйектері ішіндегі Шыңғыс хан тұқымынан
тараған сұлтандар орталық ... ... әлі де ... ... ... ... тұрған кезде олардың бас көтерулерін Әбілқайыр ... ... ... ... Әбілқайыр мұны; «Шыңғыс хан тұқымдары
арасында Әбілқайырдың соққысы тимеген бірде-біреуі қалмаған еді» ... деп ... ... ... ... ...... қатынастары
және мемлекеттік құрылымы
Біз айтып кеткендей Әбілқайыр хан өзінің жаулап алу жорықтарының
нәтижесінде көшпелі ... ғана ... ... халықтарды да
бағындырды. Бұл хандық алып ... ... ... ... жер ... ... ... оңтүстік Қазақстан аумағында, яғни Сырдарияның
төменгі ағысында Ясы ... ... ... ... ... ... – қорған тағы басқа қалалар орналасқан. Бұл аймақта ежелден – ақ көне
қалалар бой көтерген бұл қалаларда IX – X ... ... – ақ, ... ... ... ... Бұл қалалар ерте кезден XVII ғасырға дейін
Мәуереннахр мен Дешті ... ... ... ... ... ... ... жерде суармалы егіншілік түрлері дамыған. Оған дерек ретінде осы қала
қалдықтарына қазба жұмыстарын ... ... ... орны ... жер ... ... сол ... жақсы дамыған. Ақ – Қорған,
Аркөк, Үзген қалалары осыған мысал бола алады. Қалалармен ... ... ... ... өзені аңғарында Шу мен Талас бойында тараған.
Қаратау оазисіндегі ірі мекендерге Саудакент, Созақ, ... ... ... ... ... ... орналасқан.
Осы қала – мекендерден бізге жеткені Қаратаудың солтүстік беткейіндегі
Созақ қаласы. Созақтың жаңа және көне ... ... келе ... – сарайлармен сауда орындары және ... ... ... ... ... негізінен ұсталық,
былғары, зергерлік тағы басқа бұйымдар дайындалған [34.52 - 53].
Қалалар оңтүстікте ғана емес, ... ... ... ... де
орналасқан. Бұл тұрақтар «өзен аңғары, көл жағалаулары, шөл ... ... еді. Арық ... ... ... ... су көтеретін
машина – «шығырды» пайдаланған. Бұл машинаның қалдықтарын археологтар
Орталық Қазақстаннан тапқан. ... бәрі ... ... ... халықтардың мәдениетінің жоғарғы дәрежеде болғандығын көрсетеді.
Яғни көшпелі мәдениетпен қатар ежелгі Қазақстан жерінде отырықшылықпен қала
мәдениеті болған.
Қазаіргі Қазақстан территориясы ... ... ... өте бай. ... ... ... қос ... Сарысу, Кеңгір, Есіл
өзендерінің жағалауларындағы археологиялық ... өте көп ... Біз ... жер ... ... біраз аймақты
көрсеттік. Бірақ жер өңдеу шаруашылығы кең дамушылық сипат алған жоқ. ... және ... ... олар ... ... болды. Ал басқа
аймақтарда ол жартылай көшпелі еді. ... ... ...... ... ... ... Жиі болатын жұттар мал санының азаюына
алып келіп ... және ... ... көп жапа ... Жұт ... ... өмір ... қабылдауының басты себебі. Бірақ егер
ол көшпенді қайтадан малға ие ... ...... ... ... ол
қайтадан көшіп – қону өмір салтына ауысып кетіп отырған.
Бірақ осы ... ... мал ... ... ... басты шаруашылығы болып табылады: Көпшілік жайылымдылық көшіп
– қонумен ... Бұл ... түрі ... күш - қуат ... талап етті. Яғни қыстың екі – үш айынан басқа уақытта олар
бір ... ... ... ... ... отырған. Сонымен қатар көшпенді малшы
өзі қонған жерден ... ... қар ... ... шөпті аршып, тазалап
отырған. Малды бағып, төлін күтіп, қойды ... тағы ... ... ... кезде малды өзен жағалауларымен көлдердің жағасында,
жоғарғы таулы Альпі шалғындықтарында, дала ... яғни шөбі ... мол ... ... Ал ... ... ... оралып отырған. Қыста
суық желден таса, ықтасын ... ... ... ең ... Сырдария жағасында болған.
Аң аулау мен балық, құс аулау көшпенділер шаруашылығында ... ... ... ... қыс бойы ... Ақ – Қорған, Сығанақ, ... ... тағы ... ... дамыған. Сығанақ пен Созақтағы қазба жұмыстары осыны
дәлелдеді [34.53]. Бұл қалаларда терімен металлдан, соның ... ... ... ... пештерде керамикалық ыдыстар құйылған. Сонымен
қатар әскери қару – жарақ: қылыш, садақ, оқ, найза, ер, арба тағы ... ... ... ... зерттеубарысындағы деректер
әскери қару – жарақтың тек қана ... ... ... ауылында да
жасалғанын көрсетеді. Олар көші – қон киіз үйлерін жасаған.
Тұрмыс қажетіне қажетті заттар ... ... ... ... олар мал ... өнімінен жасалған. Мысалы: теріден киім
тіккен, қымыз сақтайтын шанаш, мес тағы ... ... Және де ... ... ... ер – ... ат әбзелдері жасалған.
Сауда көшпелілерде айырбас түрінде болған және ... ... ... ... ... ... ... бөлінуінің нәтижесі еді.
Көшпелілерде шаруашылық натуралды түрде болды. Нәтижесінде ... ... өз ... ... ... Дешті Қыпшақтың солтүстік орманды
аймағында арба, киіз үй, оқ тағы ... ... ... ... ... айырбас негізі ретінде мал мен мал өнімдері болды.
Табыстың тағы бір көзі ... олжа ... Осы ... ... ... ... ... көп олжа түсіріп отырған
жағдайда ғана ... айта ... жөн. ... Әбілқайыр хан 1457 жылы
қалмақтардан жеңілгеннен кейін оны көптеген жақтастары ... ... ... олжа ... ... десек, ең алдымен барлық олжа ... ... ... солжерде олжаны бөлген. Хан және әскери басшылар
әр бір әскер алған олжасын ханның ... ... ... ... олжаның бестен бір бөлігі тиіп отырған. Олжа қатардағы көшпеліге де
берілген. Сондықтан ол ... ... ... бар ... ... Бұл ... ... болған. Құлдықтың көзі жаулап алу жорықтары еді.
Жорық кезінде әскерлер адамдарды алып ... өз ... ... ... Олар – ... ... деп аталған [7.86]. Тұтқынды соғыс
олжасы деп ... оған ... ... ... ... құлдықтың көзі бұл
құлсаудасы еді. Ол Дешті Қыпшақта бүкіл орта ғасыр бойы гүлдеп ... Орта Азия ... ... ... кез ... базарынан сатып алуына
болады. Құл қызметі негізінен үй шаруашылығында қолданылады. ... көзі ... мен ... ... ... еді. ... құқық болмады. Олар толықтай иесіне тәуелді болды.
XV ғасырда Дешті Қыпшақ тайпаларында рулық – тайпалық қатынастар әлі
де ... ... еді. ... ... дала феодал аристократиясы: хан,
сұлтан, оғлан, бахадүр, би тағы ... ... ... үш топ Шыңғыс
тұқымынан болды, «ақсүйектер». Ал бахадүр, би, ... тағы ... ... ... ... Яғни ... сүйектер» басшылары
болды. Тайпаның немесе рудың басшысы қай жерге ... – қону ... ... ең аяғы дауларды шешумен де айналысқан.
Қысқы және жазғы көшіп – қону ерекшеліктеріне тоқтала ... ... мен ... ... бірнеше мың километр болған [26. 110]. Осыған
орай малшы көшпенділер бұл қашықтықты белгілі бір ... ... ... ... ... арыған және қалжыраған мал күніне он – он бес ... жүре ... ... ... төрт ... жайылым түрін
көрсетеді: Қыстау (қысқы), ... ... ... ... ... ... ... көшу кезінде көшпенділер түнейтін орындарын
алдын ала белгілеп отырған. Көшуге бүкіл ауыл ... Бір ... ... ... киіз үй болса, мал шаруашылығы күшті ... ... оның ... ... ... ... көшпенділердің өмір жағдайы итермелеген
еді, яғни бір киіз үй болып ... ... ... әлде ... ... ... еді. Осыған орай айта кететін тағы бір ... ... ... бір ... ... жоқ еді, яғни кім ... орналасса, сол жерге ие бола алады. Бірақ, кейбір жақсы жайылымдар
мен құдықтар хан мен оның ... ... ... Деректерде мысалы:
«Әбілқайыр хан ұлысы», «Алаша Бахадүр ... [24. 222] ... ... ... ... ... жерлеріне вассал қылып, өзінің жақындарын,
туысқандарын қойды. Сонымен қатар Шыңғыс ... ... ... да
ақсүйектер артықшылықтарға ие болды. Мысалы: 1446 жылы ... ... ... ... ... Әбілхайыр хан, Созақты – Бахтияр сұлтанға,
Сығанақты – Манадан оғланға, Үзгендті – Уақас биге бөліп ... [30. ... де ... өзбектер мемлекетінде Тархандық болды. Әбілқайыр хан
кезінде Башы – бек пен ... қожа ... ... ... ... ... жеткен батырларға берілген.
Көшпелі өзбек ... ... ... ... ... көшпенді иесінің малын бағып, көші – ... оған ... ал ... ... оған ... ... мініп, қаруын
алып келіп қызмет етті. Сонымен қоса ол көптеген салықтар төледі. ... бірі ... ... яғни мал ... салынатын салық. Ал
отырықшы халықтан ұшыр немесе ондық салығы алынды. Және де ... өнім ... ... ... салықтың түрі әскерді қамтамасыз ету
үшін салынған ...... деп ... Ал ... ... ... басты салықтың түрі – зекет төледі.
Көшпенділерде соғым сою ерекше болған. Яғни олар ... ... ... ... сою ... әрбір қатардағы жай көшпенді ханға немесе
сұлтанға соғым әкелу керек болған. Сонымен қатар ханға ... жаз ... ... ... ... ет түрінде әкелінген салықтың түрі – шибағу
деп аталды. Хан ауылдардың үстінен өткен кезде оған берілетін «сый» ... ... Ал аң ... асыл бұйымдардан, киімнен, аң аулайтын
құстардан тағы басқадан тұратын ... ... деп ... ... түрінде
кейде құлдар берілді. Жорықтан қайтқан кезде әскерлер хан ... ... ... ... ... ... [26.214]. Көшпенділерде туысқандардың бір
– біріне көмектесу қызметі болған, ол – сауын деп ... Яғни ... ... қой, ... ... жылқы беріп, олардан малының амандығын
және өнімін өзіне беріп отыруды талап еткен. ... ... өте ... ... ... өз ... ... тастап кете
алмаған. Егерде ол өзінің тайпасын немесе руын ... ... ... болса,
ол қашқын болып есептеліп, екінші бір ру немесе тайпа оны қабылдамаған.
Феодалдық топтар осы жағдайды ... ... ... ... ... ... болсақ, ол толық
зерттелмеген. Ол нақты ... ... ... ... ... Темірлік әулет деректерінің жанама мәліметтері Көшпелі өзбек
мемлекетінің мемлекеттік құрылымын ... ... ... ... хан ... оны ... мен рулардың басшылары
сайлаған. Бірақ мемлекетті басқаруда оның билігі ... ... ... яғни соғыс жариялау, ханзадаға тәрбиеші тағайындау (аталық), ... дін ... ... мен ... ... ... Белгілі бір мемлекеттік іс атқарар алдында хан кеңес шақырып
отырған.
Бізге ... ... ... ... ... өкілдері бірігіп
сайлаған. Бұл тайпалар 1457 жылға ... ... ... ... келгенімен,
негізінен билік солардың қолында болды. Тайпа басшылары хан ордысына жорық
алдында өз әскерлерімен келіп, жорық біткен соң ... ... ... ... ... маңызға ие болған. ... ... ... Саид пен Қара Саид ... өмірінде маңызды қызмет ... 1431 жылы ... ... ... жорығын ақылдасуға шақырған
кеңесінде көптеген тайпа басшылары Шахрухпен қарым – қатынасты ... үшін бұл ... ... ... ... жоғарыда айтылған саидтар жорықты
қолдағандықтан басқа әмірлер бұл жорыққа келісуге мәжбүр болды [24. 225].
Негізінен көшпелі өзбектер ... ... ... аппараты
әлсіз мемлекет болған. Онда мынандай мемлекеттік қызметтер болды: аталық
(атаке, күкелташ) - ... ... ... орнын басушы» деген ... ... ... ... ... ... олардың
ұлысын басқарған. Мысалы: Әбілқайыр ханның аталығы әмір Қарашынбек болаған.
Оның шын аты Дербіш Құсайын. Олар ... ... әсер ... ... бір қызметкерлер – дивандар. Әбілқайыр ханның ... ... ... ... ... ... ... қожа және ұйғыр тайпасынан шыққан
Абағу. Хандар мен сұлтандардың қасындағы ажырамас қызметшісі Ишик – аға ... деп ... ... ... ... бірі ... ... болды. Әбілқайыр хан кезіндегі жоғарғы қазы – Құл Мұхаммед ... Ал ... ... ең бедеодісі Инақ, яғни ақылшы қызметін
атқарды. Ал уәзірлердің орынбасарлары Наиб деп ... ... ... ... аңға ... ... етіп отырған, олар әмір – и шикар деп
аталды. Сарайдағы төменгі қызметші ... деп ... ... ... ... ... олжаны есептеу сияқты қызметтер атқарды. Михман – құдай
сияқты қызметінің ... тек ... ... Ол ... Михман –
Құдайлар мәжіліске адамның ... ... ... ... ... аймақтарға таратушылар Мубаширлар деп аталды. Жаулап алған
жерлерінде хан өзі жеңілдік берген ...... деп ... ... жүгінсек, негізінен мемлекет басындағы билік екі тайпаның: ұйғыр
мен қосшының ... ... ... ... ... хан кезіндегі әскери тәртіпті
сақтап қалған. Бірақ олар жорық кезінде ғана әр жақтан ... ... ... сұлтанның қасында бірнеше жүз нөкері болған. Олар әскери істі
ғана емес, үй шаруашылығына да ... ... ... әр бір ... ... ... ... Олар ең бірінші шақырудан – ақ атымен қаруын
алып, жорыққа жиналған. Әскер жинаумен арнайы ... ... ... ... [7.74]. ... ... жинаумен қатар, әскерді
орналастыру, әскери олжаны бөлу қызметін де атқарған. Өзбек әскері ... ... ... ... ... яғни түмен, мыңдық, жүздік, ондық.
Осы жағдайда өзбек әскерінің оң қанатын дұрман, тубай, шымбай, ұйғыр, ... ... ... ... қоңырат, найман, қосшы, маңғыт сияқты тайпалар
құраған. Ал басқа тайпалар (қарлұқ, тұман – ... жат, ... ... ... құраған. Қарауыл – авангардтың алдында жүретін барлаушы ... топ. ... ... ... ... ... өте ... мән берген.
Олар Бабырдың айтуы бойынша маневр жасауды жақсы білген [32.110].
Жоғарыда айтқанымызды қорытындылай келе Ақ Орда мен ... ... ... ерте ... ... болды. Нақтылай айтсақ, әскери көшпелі
аристократия жоғары тұрған, патриархалды дәстүрлері (биліктік ... ... ... ... ... ... қатаң сақталған
патриархалды - феодалды қоғам болды.
2.3 Әбілқайыр хандығының әлсіреуі және ... келе ... хан ... әлсіреген сәттерін аңдып жүрген
қайсыбір сұлтандар ... ... әлі де ... еді. ... ... ... ... – Керей мен Жәнібек сұлтандар, Қажы
Мұхаммед ханның ұлы – Ибақ хан, Ядгар сұлтанның ...... ... ... ... ... Олар ... ал да, билей бер»
саясатын ұстанып, көшпелі өзбектер мемлекетін бөлшектеп ... ... Бұл – ... ... ... шаңырағының шайқалып, іргесінің
күйреуіне әкеп тіреді.
Яғни уақыт өте келе Көшпелі өзбектер ... ... ... тайпалардың қарсылығы өсе түсті. Моғолстан ханы Исан – ... ... ... Әбілқайыр ханның қоластына өтіп кетті. Сондай – ақ ... ... ... ... ... хандығы, Ноғай ордаларына да қауіп төндіре
бастады [35].
XV ғ. 40 – жылдарының ортасында ... алу ... ... Бұл ... ол ... орта ... көз тіккен еді. Оның
ішкі ойының жүзеге асуына Темір әулеті ... мен ... ... билікке таласу, яғни, іштей іру әрекеттері қолайлы жағдай туғызды.
Үлкен дайындық үстінде жүріп, әрі ... ... ... ... ... 1446 ж. ... ... қарсыластарының бірі Мұстафа ханды жеңеді (4.222(.
Мұстафа сеператист-феодалдар ішіндегі айбарлылардың айбарлысы еді. Ол ... ... ... де ... ... ... маңғыттардың басшысы
Уаққас биді өз жағына тартып алып, ... ... ... түседі. Масудтың
жазбасында: «Әбілқайырдың жойқын күшті әскерлері Мұстафа хан мен ... ... ... ... ... ... ( 24.157(. Әбілқайыр
хан әскер басшысын, әкімдер мен би, сұлтандарын жинап, кеңес құрып, бүкіл
әскерлерді ...... ... ... ... ... ... сиынып, соғысқа кірісті. Ақбасардың сол жақ жағалауында өткен бұл
қиян – кескі шайқаста ... ... ... да ... әскерлері толық
жеңіліс тапты. Әрі оның ... ... ... ... ... ... жуығы ел
ішінде беделге ие жандар еді ( 24.158(. Ал, ... хан ... ... ... ... Бар ... мал, мүлкі Әбілқайыр хан жауынгерлері
тарапынан олжаланып, олардың дәрежелеріне қарай бөліске түсті.
Көшпелі өзбек мемлекетінің ... ... ... кете ... орыс ... де ... тыс ... Қайсыбір
сұлтандардың орыс патшалығымен одақтасуға бой алдырғандары да ... ... XV ғ. ... ... орыс тарихшыларының бірі 1481
ж.Ибак хан үшінші Иванмен сауда – саттық жөнінде ... ... тиек ... Осы ... кеңейте келе олар араға екі жыл уақыт
салып ... ... пен ... ... келісімге қол қояды. Өзбек
мемлекеті осылайша іштей іріп-шіриді.
Керей мен Жәнібек туралы XV ғ. 50-ы ж. ... ... ... жоқ. Дешті
Қыпшақтан бөлінген тұста бұл екеуі Ақ Ордадағы ... ... ... ... қол ... Керей мен Жәнібектің Әбілхайырдан
бөлінуі туралы Мұхаммед Хайдар Дулати өз еңбегінің 1542 ж. ... ... ... Жошы ... ... ... ... тарапынан
өздеріне төніп келе жатқан қауіп-қатерді алдын-ала болжап, оны болдырмаудың
әрекетін жасап отырды. Бізді де ... ... ... деп ... хан мен Жәнібек сұлтан, осылар қатарлы басқа да ... ... ... ... ... ... (11.221-222( деп жазса, 1546 ж.
жазылған екінші ... ... хан ... ... ... ... Жәнібек хан мен Керей хан Моғолстанға қашты» ( 11.195(
деп алғашқыдағы ойын нақтылай түседі.
Міне, Әбілқайыр ... ... ... ...... ... ... құлауының бірден-бір себебі еді.
Келесі, ең негізігі себеп – көшпелі өзбек ... мен ... ... ... – қырығн соғыс болды.
XV ғ. орта тұсында қалмақтар Әбілқайыр хандығының шығыс шекарасына
мейлінше жақындап, 1457 ж. көктемінде ... ... ... ... қолы Сырдария өзенінің жағалауына дейін дендеп енеді. Ақыры сол жылы
Сығанақ маңындағы Көк кесене деген ... ... ... ... ... өзбектер жеңіліс табады. ( 4.223 ( ... ... ... ... мен ... ... опат ... хан шегініп барып Сығанақ қаласының өзіне бекінеді. ... ... ... ... ... ... «Сол ... Үз – Темір
Әбілқайыр ... ... ... ... аманатқа алып кетеді. Әрі ол
қалмақ ордасында 7 жыл ... (7.17 (. Бұл ... ... аз соққы
болмаса керек.
Ақыры 1468/1469 жж. Әбілқайыр хан ... ... ... өзбек
мемлекеті күйреді. «Ес білген жастан, ... ... ... хан ... ... ( 24. 239 (. деп еске ... осы ... тыныс-тіршілікті
суреттеген Мас’уд ибн Усман Кухистани.
Дешті Қыпшақ мемлекетінің құлаған кезін ... тиек ... ... ... ... хан ... ... соң, өзбектер
мемлекеті ішінде берекесіздік пен ... ... ... басым бөлігі
Керей мен Жәнібектің қарамағына кетіп, бұл екуінің маңына ... ... ... ... деп ... ( 11.222 ... қайтыс болған соң хандық тарап кетпейді. Таққа оның ... Шайх – ... ... Ол ... ... ... Әбілқайыр ханның
қарсыластары оған қарсы күресті күшейте түседі. ... ... ... ... ... мен ру, тайпалар Шайх - Хайдарға қарсы ... ... оның ... бөлініп кетіп үлгіргенін айтады.
Ал, Бенайдың жазуына қарағанда, Ибак хан, Жәнібек пен ... ... ... ... мен Мұса мырзамен бірігіп, Шайх – ... ... ... ... бұл ... еш нәтиже
шықпайды. Кейіннен Алтын Орда ханы Ахмедпен ... ... ж. Шайх – ... тізе ... Бұл – Дешті Қыпшақ ... ... – тұс ... ... диплом жұмысының бұл II ... ... ... ... ... билеушілерімен ... ...... тарихи деректерде бар мәліметтерге сүйене
отырып,
мүмкіндігінше ашып көрсетуге тырыстық. Әрі Әбілқайыр хандығының ... ... ... де дәлелді дерек, дәйектермен жеткізіп бердік деп
ойлаймын. Сонымен Көшпелі өзбек мемлекетіні ыдырауының негізгі себебі:
1. ... ... ... мен ... ... ... ... байланыстың болмауы;
2. Орталықтанған мемлекеттік аппараттың әлсіздігі, яғни көшпелі феодалдар
тәуелсіз болды;
3. Орда Ежен, Шайбан, Тұқай темір ұрпақтары арасындағы әулеттік ... ... ... ... ауыз ... болмауы және олардың
орталық ... ... ... ... деп ... ... Еуразия халықтарының тарихындағы белесті ғасырлардың біріне
жатады. Бұл ... ... ... ... ... тарихы тұрғысынан алып
қарағанда, біріншеден, екі жүз жылдай өмір ... ... ... ... халықтарын бір саяси құрылымда біріктірген Алтын Орда секілді алып
империяның ыдырау ... ... ... ... Алтын Орданың ыдырауы
процесі нәтижесінде осы ғасырда ... ... ... ... ұлттық
мемлекеттерін құра бастады. Сонымен бірге Алтын Орда ... ... ... ... ... әр түрлі тарихи жағдайларға байланысты ...... ... ... ... бастайды. Алтын Орда
дәуіріндегі қайнаған қызу саяси және этникалық процестер XV ғасырда белгілі
бір тарихи аймақтарда ... ... ... ... өмір сүріп отырған
ұлттардың қалыптасуына жағдайлар жасады. Міне, осы саяси және этникалық
процестің бірі ... біз, XV ... 20 – шы ... ... ... ... 40 жыл өмір ... сол дәуірдегі жазба деректерде «Көшпелі
өзбектер» елі атанған Әбілқайыр хандығын қарастырамыз.
Біз бірінші тарауда Әбілқайыр ... ... ... , ... ... шығу ... осыған орай хандықтың
құрылуын тарихи жазба деректерге, ғылыми зерттеулерге сүйене ... ... ... өзбектер мемлекетінің халқының негізін құраған
«өзбектер», «көшпелі өзбектер» Алтын Орда ханы Өзбектің есіміне орай ... XІV ... 60 - шы ... бастап қолданыла бастаған. Ал, XV
ғасырдың 50 – 60 – шы ... ... ... ... ... ... ... «шибан» атаулары қолданыла бастайды. Біз бұл
мәселеге байланысты ғалымдардың пікірлеріне ... ... ... ... ... ... де осы бірінші тарауымызда Әбілқайыр хандығы құрылар алдындағы
Жошы ұлысындағы саяси жағдайға ... ... осы ... ... ... ... ... ханның өз мемлекетін күшейту
жолындағы жорықтары, хандықтың күшеюі, ондағы ...... және ... өзбектер мемлекетінің әкімшілік басқару түрлерін
талқылай келіп, нәтижесінде ... жыл өмір ... ... ... ... ... жұмысымыздың екінші тарауында деректер мен
зерттеулерге сүйене отырып ... XV ... ... Орта ... ... ... талас – тартыстар феодалдық бөлшектенуге алып келді. Нақ осы жылдары
басында Әбілқайыр хан ... ... ... ... ... Бұл
мемлекет Шайбан ұлысында құрылып, XV ғасырдың орта шенінде өзінің ... ... Ақ ... ... ... ... ... Бұл
мемлектте мемлекеттік шендердің болуы, диван, инақ, салық жүйесі, ханның
атына тиын ... тағы ... ... ... ... ... уақытша одағы емес, орталықтанбаған болса да, патриархалды ... ... ... екендігін дәлелдейді. Қырық жыл бойы ... ... ... ... ... мекендеген халықтың басым
бөлігі көшпелі мал шаруашылығымен айналысса, Орталық және ... ... ... ... ... ... ... мен
қолөнер өте жақсы дамығанымен, қолөнершілік көшпелі аудандарда да өз орнын
тапқан. Көшпелі өзбектерде жерге жеке ... ... ... және ... ... ... ... дәлелі болады.
Көшпелі өзбектерде сонымен қатар құлдық та болған. Яғни ... ... ... ... ... ... жасау кезінде
еріксіздерді алып кетіп отырған. Құлдың қызметі ... ... үй ... ... ... ... ... Орта Азияның отырықшы халықтарымен көшпелі
өзбектер арасында саяси және экономикалық қатынастар дамыған. ... ... ... ғана ... ... ... да ... орын
алған. Осы жерде көшпелілерде сауда айырбас ... ... айта ... өзбектермен Тимуридтар арасындағы Хорезм үшін қақтығыстар XV
ғасырдың өн бойында болып тұрған. Көшпелі өзбектер XV ... (1431, ... ж.) ... екі рет ... ... ... өзбек феодалдарының
алауыздығынан және жошылықтардың Әбілқайыр ханға ... ... ... ... мәжбүр болды. Бірақ өзбектер 1505 жылы Хорезмді
толықтай ... ... ... ... ... ... ішкі талас – тартысқа
белсенді түрде араласты. 1451 жылы олар ... ... ... Әбу ... ал 1960/61 жылы ... Жөке ... оған қарсы күресті.
Мұхаммед Жөке Ұлықбектің немересі. Өзбек хандарына басқа да Темір ... ... ... Ала ад – Доулэ көмек сұрап келді.
XV ғасырдың 80 – ші жылдары көшпелі өзбектердің бір ... ... ... ... ... да ру тайпалармен бірігіп, Қазақ
хандығын құрды. Екінші бөлігі XV ... ... XVІ ... ... ... ханның бастауымен Мәуереннахрға басып ... ... ... ... ... өз орнын алып, ізін қалдырған, 40 жыл ғұмырында
тарих сахнасындағы саяси және әлеуметтік процестерге бастама ... ... ... ... жаңа ... келе ... ... өз
орнын берді.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Ахмедов Б. А. Государство кочевых узбеков. М.,1965
2. Б. Б. Кәрібаев Көк ... Ақ ... ... //“Қазақ тарихы” № 4.
1995 ж.
3. ... С.А. ... ... и ... ... ... ... Кляшторный С.Г., ... Т.И. ... ... ... 1992
5. Сыздықова Р., Қойгелдиев М., ... би ... және ... ... А., ... Греков.В.Г., Якубовский.А.Ю. Золотая Орда и ее падение. М.- Л., 1950
7. Материалы по истории Казахского ханства. А.,1969
8. Мухаммад – ... ...... ... ... ... ... заманнан бүгінге дейін), 5 томдық.2 том.
Алматы,1998
10. Тизенгаузен В.Г. СМИЗО. Т.2 М.-Л., ... ... ... ... Тарих – и Рашиди.// МИКХ.
12. Иванов.П.П. Очерки по истории Средней Азии. М.,1958
13. Семенов.А.А. К вопросу о ... и ... ... ... ... ... Веселовский.И.Н. Очерки историко – географических ... ... ... от ... ... до ... СПб. 1877.
15. Бартольд.В.В. Улугбек и его время. Соч. Т.2 ч.2.1962
16. ... К ... об ... ... ... ... Б. XV - XVІ ғ.ғ. Дешті Қыпшақ ... // ... ... ... ... об ... составе тюркских племен о
народностей и сведения об их численности. ... ... ру – ... тарихы». Тама/Ғабжамилов.Х.М.,
Омарбеков.Т.О., Кәрібаев.Б.Б. Т.1 екінші кітап. А., 2005.
20. Рашид ад-Дин. Сборник ... ... ... ... турецко-монгольских народов
народов.Ташкент.1958
22. Б.Я.Владимирцов. Общественный строй монголов . ... ... ... ибн вали. Бахр ал – Асрар фи манакиб-и ахйар.//МИКХ
24. Мас’уд ибн Усман Кухистани. ... ... ... ... ... о ... обитавших в
Средней Азии в древние времена.А.,1993
26. Фаз-аллах ибн Рузбихан Исфахани. Михман – наме – ий ... ... Н.В. ... Описание Бухарского ханства. М.,1843
28. Шараф ад – Дин Али Иезди, Зафар – намэ.//СМИЗО ,1941
29. Лерх. П.И. ... ... в ... край в 1867 г.
СПб., 1870
30. Абд ар – ... ... Мтла ... ... ... ас – сафа фи ... ал-анбийа ва-л мулук ва-л хулафа.
Т.VI.// Бартольд.В.В. Улугбек и его время. Соч. Т.2 ч.2.1962
32. Бабур Захир ... ... ...... А., 1995
33. Әбілғазы Түрік шежіресі.А.,1994
34. Маргулан А.Х. Из истории городов и строительного ... ... ... Б. Б. ... ... хандығы қай жылы құрылды? // ... ... № 17. 2006ж. 7 ... ... Камал ад-Дин Бенаи.//МИКХ
37. Б. Б. Кәрібаев XVғ. Соңы мен XVIғ. I ... ... ... ... ... қарым-қатынасы. Автореферат.А.,1992
38. К.А.Пищулина Присырдаринские города и их значение в истории
Казахских ... в XV – ... ... К ... ... ... ... Ташкент.1974
40. С.К.Ибрагимов Некоторые источники по истории Казахского ханства ... ... ... ... ... или ... с ... времен до
настоящего. Пер. А.И. Павловского.Спб.,1873
42. Тарих – и Гузида - и Нусрат наме. //МИКХ.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 56 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
VI – VIII Қазақ Хандығы20 бет
XV ғасырдағы тарихи жағдай11 бет
XV – XVI ғасырлардағы қазақ хандығының құрылуындағы керей – Жәнібектің, Хақназар және Тәуекел хандардың тарихи рөлі және оны нығайту жолындағы ішкі және сыртқы саясаты78 бет
Хандықтардың құрылуы және шайқастары18 бет
Қазақ хандары жайында мәліметтер28 бет
Қазақ хандығы туралы мәлімет14 бет
Қазақ хандығы құрылуының алғышарттары12 бет
Қазақ хандығы құрылуының саяси алғышарттары63 бет
Қазақ хандығы – мемлекеті қалай құрылған?13 бет
Қазақ хандығының құрылуы және оның маңызы58 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь