Ым-ишараттардың мағыналық топтары

КІРІСПЕ

1 БЕЙВЕРБАЛДЫ АМАЛДАРДЫҢ ЖАЛПЫ СИПАТЫ
1.1. Қазақ тіліндегі ым мен ишараттардың ұлттық.мәдени негізі
1.2. Қазақ тіліндегі ым мен ишараттардың гендерлік сипаты
1.3 Балалар тіліндегі ым.ишараттар

2 ЫМ.ИШАРАТТАРДЫҢ МАҒЫНАЛЫҚ ТОПТАРЫ
2.1 Синоним мәнді ым.ишараттар
2.2 Омоним мәнді ым.ишараттар

ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
        
        КІРІСПЕ
Сөйлеу- адам баласына тән ерекше құбылыс екендігі белгілі. Ал осы
сөйлеу тілін, яғни вербалды ... ... ... нәр ... ...... кезінде өте көп ақпарат беретін бейвербалды амалдар болады.
Осы бейвербалды қатынас амалдарын зерттейтін лингвистиканың жаңа ... ... ... ... ... «para» -«қасындағы»,
«маңындағы» деген мағынаны білдіреді. ... ... ... ... Ол ... хабарға ілесе информацияның
белгілі көлемін, ауқымын білдіреді /1,162/. Қазіргі қазақ тіл ... емес ... ... паралингвистиканың қалыптасып, дамуы-
арнайы сөз етуді қажет ететін маңызды мәселе. Тіл ... бұл ... ... ... қатынастың бейвербалды түрін қамтиды.
Қарым- қатынастың бір түрі- бейвербалды амалдарды ғылыми тұрғыдан
қарастыру соңғы жылдары қолға ... Бұл ... ... ... ... ... қатынастың әр түрлі қырларын сипаттайды.
Бейвербалды амалдардың қолданылу ерекшеліктері, білдіретін мағыналары,
олардың ұлт ... ... ... ... ... қазақ тіл білімінде жан-жақты талданып,
жүйеленген деп айту қиын. Қарым-қатынастың ... ... оның ... мен ... ... ашып ... көркем әдебиеттегі
көрінісі мен алатын орнын талдап, жүйелеу жаңа ... ... ... ықпал етеді.
Бейвербалды амалдарды өз орнымен қолдану, шығарманың танымдық мәнін
күшейтіп, әсерлілігін арттыра түсетіндіктен, бұл ... ... ... тілдік емес қатынастарды түсінуге, ... ... ... ... ... тіл білімі саласында қарым-қатынас барысында
қолданылатын бейвербалды амалдардың ... ... ... ... ... мәні мен мазмұнын ғылыми тұрғыдан зерттеу өзекті
мәселелердің бірі болып ... ... ... ... Бітіру жұмысы паралингвистика
саласының вербалды және бейвербалды қарым-қатынас мәселесінің ... ... ... ... ... ... мәні. Бітіру жұмысының материалдары мен
нәтижелерін паралингвистика саласына қатысты сөздік құрастыруда пайдалануға
болады.
Бітіру жұмысының жаңалығы. ... ... ... келесі мәселелер
шешімін тапты:
- бейвербалды амалдар қазақ халқының салт-дәстүрі, әдет-ғұрпының ажырамас
бөлігі екендігі көрсетіліп, жазушылар шығармаларындағы қарым-қатынастың
бейвербалды түрінің ... ... ... ... әдет-
ғұрпы) байланысы дәлелденді;
- жазушылыр шығармаларындағы ым –ишараттар қолданылу ... ... ... ... ... омоним мәнді ым-ишараттар қатары
анықталып, білдіретін мән-мағынасы көрсетілді.
Бітіру жұмысының дерекнамалары. ... ... ... ... жазушыларының шығармаларынан кинемалар жинақталды, сөздіктер, анкета
материалдары пайдаланылды.
Паралингвистикалық амалдар біріншіден, қарым-қатынасқа қосымша мағына
береді; ... ... ... ... орнына қызмет атқарады;
үшіншіден, вербалды компоненттермен бірге ... ... Бұл ... 1940 жылы ... ... ғалымы А.Хилл болды.
Бейвербалды амалдарды зерттеу алғаш С.Спенсер, В.Вундт, ... ... ... ... ... ... қарым-қатынасында
жеткізілетін хабардың 38% сөзбен, 65%бейвербалды амалдардың көмегімен
берілетіндігін ... ... ... ... XX ... ... жылдарынан бастап қарқынды
зерттеле бастады. Шетел тіл білімінде бейвербалды амалдар елуінші ... ... ... Бұл ... ... Т.Сибеок, Ч.Хоккет, М.Уэст,
Р.Бердвислл т.б лингвистердің еңбектерінде, А.Шефлен, ... ... ... ... ... ... бұл ғылым саласы айтарлықтай жақсы ... ... ... орыс тіл білімінде ым-ишараттарды Г.В.Колшанский,
Н.И.Смирнова, ... Т.М. ... ... Е.М.Верещагин, В.Г.Костомаров, Т.Т.Железанова,
Л.Н.Капанадзе, ағылшын ... ... ... ... ... ... Р.М Тохмонян, ал татарлар мен
башқұрттар ... ... ... зерттеушісі –
Ф.Ф.Султанова.
Қарым-қатынастың бұл ... ... ... ... тіл ... ... ... ғана қолға алынғанына қарамастан, бейвербалды амалдардың
қызметі туралы ойларды, ... ... ... ... ... ... ... туралы көзқарастар, алғашқы ойлар қазақ
филологиясының тұңғыш профессоры Қ.Жұбановтың ... ... ... ... ... ... ... басқа жағдайлар бар.
Дыбыстап сөйлеген сөздің олқысы, көбінесе, ыммен толады.Тіпті бірінің тілін
бірі білмеген, я болмаса, ... тілі ... жоқ ... ... да, ... түсінісуге болады, оның үстіне, сөз- сөздің жігін дыбыс сазымен
бірде айырып, бірде қосып айтқасын, ... орны ... ... де ... тіл ... бейвербалды амалдарды Ә.Қайдар, М.Мұқанов,
С.Татубаев, А.Сейсенова, К.Қажығалиева, С.Бейсембаева, ... ... әр ... ... ... ... Қ.Қажығалиеваның,
Ж.Өмірәлиеваның, Э.Оразаливаның мақалаларын, ой-тұжырымдарын да атап ... ... ... мен ... ... ... ... мен ишараттың түсіндірме сөздігі де осы ... ... ... ... тек ... ... ғана ... жасамайды. Олар
кейде шартты белгілерді қолдану арқылы бір-бірімен оңай ... ... ... да адамдар арасындағы қарым-қатынастың бір ... ... ... ... ... ыммен түсінісуі және
көздің, қабақтың, ауыздың қимылымен, қозғалысымен ұғынысуы секілді көптеген
белгілер бар. «В живое речевое ... ... ... обстоятельств,
сопровождающих как целое высказывание, так и его ... ... ... лишь ... ... Все ... факторы играют
вспомогательную роль в общении, язык же –главную, причем для него ... ... ... для ... ... ... ... Сөйлеуші айналасындағылармен сан түрлі ым-ишара, белгі, иек қағу,
бас шайқау, қол бұлғау, бас изеу ... да ... ойын ... ... ... арқылы алуан түрлі ақпарат алуға болады. Мысалы,
алдыңыздағы сөйлеушінің бет-жүзіндегі өзгерістерге, қимыл-әрекетіне ... ... ... , ... туралы хабар ала аламыз. Ғалымдардың
зерртеулерінің нәтижесі бойынша адамға бейвербалды ... ... ... бес есе күшті әсер ... ... адам ... гөрі ... ... ... ... ғалымдар ым тілін жүйесі мен
қызметі жағынан дыбыстық тілге жақын деп ... ... ... ... ... ... ... топтастыруға болады:
1) индивидтің жеке белгілері;
2) әлеуметтік-топтық сипаттамасы;
3) сөйлеушінің ұлттық немесе территориялық атрибуттары /5,5/.
Бейвербалды амалдардың көркем шығармада ... ... ... ... бейвербалды амалдар бір сөзбен беріледі. Мысалы, құшақтасу, тізерлеу,
ыржию т.б.
2) бейвербалды ... ... сөз ... ... ... ... ... көтеру, бетінен сүю т.б.
3) бейвербалды амалдар фразеологизмдермен беріледі.
Фразеологизмдердің жасалуына бет, көз, мұрын, ауыз, тіл, тіс, қол, ... ... ... ... Г.Смағұлова жалпы дене қимылына
негізделіп жасалған тұрақты тіркестер түрін «кинетикалық» ... ... ... ... тік ... қол ... зыр жүгіру, елбек қағу,
құрақ ұшу т.б. секілді мысалдар келтірген /6,62-63/. ... ... ... ... ... қабағынан қар жауу, екі көзі шарасынан
шығу, мұрнын көкке көтеру, мұрнын тыржиту, теріс қарау, ... ... ... т.б. ... ... ... қимылын бейнелейтін
фразеологизмдерді жатқызуға болады.
Тіл білімінде бейвербалды амалдар төмендегідей жіктеледі:
1) фонациялық (тембр, темп, дауыстау, ... ... ... ... ... ... бет қимылы, ым, поза);
3) графикалық ( жазу, ... ... т.б. ... амалдар әдетте ым, ишарат, дене қалыбы (поза) секілді
ұғымдардың жиынтығы ... ... ... дене мүшелерінің қатысуымен жасалатын ым-ишараның көркем
шығармада алатын орны ерекше. Мимикаға әдетте адамның бет әлпеті қатысады.
«Бет-әлпет» ... ... ... көз, қас, ... кірпік, мұрын, ауыз,
ерін, құлақ, тіл, тіс, таңдай сияқты мүшелері қатысады. Ым (мимика) ұғымына
Ж.Нұрсұлтанқызы өз еңбегінде анықтама ... ... ... көз, ... ... мұрын, ауыз, ерін, құлақ, тіл, тіс, ... т.б ... ... ... ... бір ... беретін бейвербалды
амалдар жиынтығы»/7,10/.
Тіл білімінде А.В.Филиппов, Т.М.Николаева, ... ... ... ... ... ... ғалымдар
ишараларды мағынасына, құрылысына, таңбасына, қызметіне, қолданылу
ерекшеліктеріне қарай классификациясын жасаған. ... ... ... ең көп ... ... иық, қол ... саусақ), тізе, аяқ
т.б. дене мүшелеріне қатыстылары. ... ішкі ... ... ... ... дене ... (аяқ, бас, қол т.б.) әр түрлі
қимыл-қозғалысына негізделген мағыналық ... деп ... /7,12/. ... ... да ... ... деп ... саласына тән. Тілдегі
осындай құбылыстарды зерттеудің бірден-бір қайнар көзі жазушылардың
шығармалары ... ... ... ... СИПАТЫ
1.1. Қазақ тіліндегі ым мен ишараттардың ұлттық-мәдени негізі
Қарапайым тіл әр халықта әр түрлі ... ... ым мен ... тілі
де әр халықта түрліше ... « ... ... это не только
определенный склад мышления и чувствования народа, это также знание языка ... ... ... ... ... в данном обществе, это
следование выработанным нормам и ... ... ... людей чувствовать и осознавать свою принадлежность к ... в ... ... ... и ... к чужой культуре и
ее носителям» ... ... бір елде бір ... ... өзге елде ... ... ... немесе мағынасы мүлде басқа ... ... ... ... бас изеу «иә» ... , келісушілікті білдірсе, болгарларда,
керісінше, «жоқ» деген келіспеушілікті білдіреді. Европа және ... ... бас ... ... «өте ... «бәрі жақсы» дегенді
білдірсе, Грецияда бұл кинема – сақтандыруды, Шығыс Африкада – масқаралауды
білдіреді. Бейвербалды ... ... ... ... ... ... ... бейвербалды амалдар жүйесі түрліше болады. Мұндай айырмашылық сол
елдің тұрмысының, әлеуметтік, қоғамдық өмірінің, ұлттық ... ... ... өзге ... ... адамдар осы ым-ишараттарға қарап
түсінісуге тырысады, ... ... ... бейхабар болса бұл
түсініспеушілікке әкеп соғады. Бейвербалды амалдардың қолданысына қарап
адам қай ұлттың ... ... де ... ... ... «бейвербалды
компоненттер тілдік амал-тәсілдер секілді ... ... Олар ... мен ... ... ... бойына
сіңіреді»/9,143/.
Әр елдің өзіне ғана тән әдет-ғұрпы, салт-дәстүрі арқылы ... ... ... мен ... ... Осыған орай қазақ жазушыларының шығармаларындағы бейвербалды
амалдар қазақ халқының ... ... ... М. ... психолог ретінде сарқыт беру, аң байлау, ауыз
тию, ерулік, келген адамға ішек-қарын беру, ... төс ... ... ақ ... ... ... ... негіздегі бейвербалды
амалдар қатарына жатқызады. Сонымен қатар жиырма сегіз бейвербалды ... ... ... ... қазақ халқының өмірімен байнаныстырса,
қалған алтауы өзге шығыс елдерінен еніп, діни ... ... ... ... ... С.Кенжеахметұлы ұлттық сипаттағы ым-ишаралар
жөнінде келесі пікірде: « Туған ... ... ... келе ... ... ... ... психологиялық іс-әрекеттер көп
кездеседі. Соның ішінде сезімді, көңіл-күйді, іс-қимылды сөзді тауыспай-ақ
ыммен, ишарамен, еппен сездіретін және оны дәл ... ... ... ... ... бар. Мұны ... ... дейді... Біздің ел,
жұртымыз іспен, күшпен, ірі іс-қимылмен немесе пәтуәлі сөзбен ғана емес бет
пішінімен, дене қимылымен ... ... ... ... ... ... ... бітіре салатын болған.... Қазақтың бұл әдеті бүгінде қолданылады.
Дегенмен тұрмыс пен салттың, өмір мен ... ... мен ... ... ... әдет пен ... ... ұмыт қалды»
/10,161/.
Халқымыздың ерте заманнан келе ... ... бірі – ... ... ... халқының түсінігінде екі түрі бар – оң бата және ... ... адам оң бата ... екі ... алға ... ... жақсы
тілектер айтады, содан соң бетін сипайды. Бұл ... қаақ ... ... ... ... - Ендігі кезек сенікі,- деді ... ... ... соң алақанын жайып батасын берді,- әумин! /11,438/.
Батаның екінші түрі –теріс бата. Теріс батаны қатты ренжіген адам ... ... ... ауыр ... ... ... ... сенімінде «теріс
бата алған адамның жолы болмайды» деген ұғым ... ... ... ... Екі ... ... жайып теріс бата беру әдетте ер
адамдардың қолданысында кездесіп отырған. ... ... ... есін ... ... ... ... Құнанбай қос қолын созып, алақанын сырт қаратып
тұр. Намаздағыдай мінәжат қимылын, суық ... ... ... Әмір ... ... қол ... Бұл ... батаның, қарғыс батаның белгісі.
Нұрғаным мен ... ... екі ... ... ... – Я, ... ... –Жаратқан, елең алма! Не сұмдық! ... ... ... ғой ... ... ... үн салды. Бірақ Құнанбай енді оларды пәруәйіне де
ілген жоқ. ... ... ... жатқан немересінің кеудесінің ... ... ... ... тұр. ... да қатал қолдарын жиі нұсқайды
/12,237/.
Дәл осы секілді әйелдер қолданысындағы қарғыс ... ...... ... ... ананың ақ сүтінің киелілігі ұғымына сәйкес, мұндай
іс ең ауыр жаза, кешірілмес күнә ... ... ... мен ... бірінші боп шоқпар сілтемеймін деп екеуміздің алдымызда ант беруін
өтінем. Егер бұл ... ... ақ ... ... сауып өтем
/11,200/.
Артынан топырақ шашу (көне) – қатты жек көрген, ат ... ... бара ... ... ... ... қалған кісілер оның артынан ... ... ... әдет бар. Ол «енді көрмейміз», «қараң батсын» деген
қарғыс ишараты.
Мойнына бұршақ салу ...... ... ... ... ... бір түрі. Баласыз адамдардың мойнына көгеннің бұршағын
салып, құдайдан ұрпақ тілеуі ертеден келе жатқан әдет. Бұл ... ... ... шын ... оның ... ... көнудің және ақ тілеудің
белгісі. Олай болса, алла тағала, жолыңа ақ сары бас ... ... ... ... ... өзге ... аулақ ет /11, 435/.
Осы тәріздес құдайға жалбарынып, мінәжат тілеу, аруақтарға бағыштап
құран оқу, дұға оқу, бата беру ... қол жаю, бет ... ... ... жаса, сұлтаным! – деді Төбет бір тізерллей отыра қалып,
бірі бүтін, бірі оқтаудың басындай ... екі ... ... ... ... көрші Сарқыт деген кемпір болды, ... ... ... ... қан ала ... ... жақсы адам еді, жатқан жерің
жаннат болсын (Нүрке бетін сипады) /14,43/. ... ... ... басына барып дұға оқып, еске алу- қазақ халқы үшін ... ... ... ... ... дұға ... ... сипап өтуі шарт
болған. Жылқышы жігіт өзі білетін дұғасын оқыды. Омардың қос қызы ... әке ... ... ... ... ... шаш сипар (көне)- қалыңдықты ең алғаш рет күйеу жігітке
ертіп әкеліп таныстыру ... ... ... амал. Асының
артынан екі жеңге ақырын ... кеп, Абай мен ... ... ... екеуінің де оң қолдарын алып, бір-біріне ұстаттырды. Қол ... ... ... ... ырымдар осы /12, 239/.
Халқымыздың ұрпақтан-ұрпаққа мұра болып ... келе ... бірі – ... күту . Сол Қаратан міне, бізді аттан түсіріп, қарсы
алды /14,522/. Қонақты ... ... күле ... алу, төрге отырғызып,
шынтағына жастық төсеу, сусынды қос қолдап ұсыну, ... ... ...... ... ... ... болады. Қызылы
таймаған екі ... ... ... ... ... Ақтайдың жары – Гүлсара,
менің кластасым еді...күле амандасты /14, 553/
Қазақтың ... айту ... ... ... ... ... ... жүрген, әрі ерекше қызмет атқарған. Көңіл айтушылардың ... ат ... ... ... ... ... аза ... көңіл
айтушылармен құшақтасып көрісуі, аза тұтушы әйел адамдардың үй ішінде дауыс
айтып жоқтауы көңіл айту ... ... ... ... ... ... ... түсіп, бәтес шымылдықтың ішінде сұлық жатқан Үмітке
тура ұмтылып еді, былайғы жұрт әрең ... ... ... соің ол ... ... кезек құшақтап, дауыс шығара сұңқылдай көрісті-ай кеп. Бар пейілі,
аңқылдақ жанның ардақты зары да – осы ... ...... ... және ... ең ауыр ... ... Мұнда айыпты жанына беделді адамдарды ертіп, тиісті ... ... ... ... Егер іс ... ... ... қарсы адамның
алдына жығылып, аяғын құшып, жылап кешірім ... ... . Ақыл ... ... ... ... келсе де, қазір Абай ... ... – Арыз ... ... ... ... ағайынның көңілін табу керек
қой! Құнанбай бұған суық қарады да, ... ... ... ... ... ... қайта орайлап, есесін түгендеу керек. Сонымен көңілін
тауып тоқтатпаса, арызды тоқтатар басқа еш шара жоқ. Құнанбай мұның ... ұқты да, ... не дер екен ... үндемей тосып қалды
/12,207/.
Кинесикалық амалдар ... ... бір ... ... ... да жатады. Себебі айтушы сол заттың көмегімен өзінің
айтайын деген ойын, сөзін нақтылай түседі. Мұндай көмекші ... ... ... ... ... ... ... тастау – бұл ұлттық салт-дәстүр, әдет заңының жолы бойынша
шешендер мен ... ... ... ... сөз ... ишараты.
Мұны төбе би бақылап отырып, сөз кезегін ... ... ... ... тастай салды да, енді Абылайға бұрылды. – ... ... ... жатқан Шығыс Түркістандағы бауырымызды құтқаруға біз неге аттанбадық,
Абылай сұлтан? Соған жауап берші! /11,325/.
Қазақ тіліндегі ... ... ... ашатын дәстүрлі
ишаралар кездеседі, солардың бірі ант ... ... ... ... беру ... ... сипатта өткен:
Екі қолын төбесіне қою- ант беру ... ... ... жылы ... ... оқуды тастайтын болсаң, жота теріңнен таспа тілмесем ... екі ... ... ... ... сенен деп ант су ішуші еді /116,58 ... ... ... ... соң бұл жаппаға қайдан келгенін кім
білсін, ақ орамалмен ... ... ... құранды алып, жігіттер
жаппай кеудесіне басты. Бұл-«құран ұстайын» ... ... ... ... қан ... Мә, ... ауыздан шығар болса, ... ... ... ... қаны осы тілімнің қанындай судай
ақсын деп антыңды бер, -деп қасындағы ... ... ... ішудің
мұндай жолын білетін жігіттер бөгелген жоқ, Нұртаза айтқан сөзбен ант алып,
шетінен пышақтарын суырып, тілдерінен қан шығарып бүрікті /17, ... ... ... ... Расында да сенің мына
көкжөтелмен бүкіл ... ... -деп, ... ... сыры ... кебежеден алдырған қатқан жарты күлшенің бір үзімін өзі ... ... ... ... жоқ. Егер сыр ... ... мені де дәмнің
қасиеті атсын. Сен де же ақи! – Бір үзім ... ... ... да ... ... ... тигізіп, содан соң жүзінен сүю ишараты да ант
беруді ... ... ... ... ... басу ... Кенет ол орнынан атып тұрып, бір тізерлеп шешесінің ... ... да , ... ... қынабынан суырып ап, екі жағынан
ұстап маңдайына тигізді де, қылшылдаған жүзінен сүйді /11,20/.
Шығармаларда осы тәріздес ... ... ... де ант ... бар. Мысалы, « Сенің олжаң болып қасыңа жатпасқа ант етемін»,-деді
кенет күбірлеп жоңғар әйелдерінше екі ... ... ... ... ... ... түсінуде олардың жасалуына негіз
болатын уәждерді білу маңызды. Бүкіл бір ... ... ... ... ... бейнеленген бейвербалды амалдардың танымдық
табиғатын ашу үшін оларға мағыналық, құрылымдық жүйелі ... ... ... ... ... келтірілген шашын жұлу, артынан топырақ
шашу, екі ... ... қою, ... ... салу т.б. секілді
кинемалардың барлығы ұлттық ... ... ... ... ... мән-
мағынасын тереңірек түсіну үшін ... ... ... өмірінен
жақсы хабардар болу керек.
Сайып келгенде әдет-ғұрып, ... ... ... салт,
сана, әдеп, үлгі, тәрбие, тағылым, таным ... ... ... ... ... және ... халықтық, ұлттық бай
қазыналарының бір тармағы болып қаралады /10,161/. Адам ... ... қоса ... ... ... қоғамдық-мәдени нормаларды, шарттылықтарды белгілі бір жүйеге
келтіруге көмектесетін, аса қажетті ... ... ... Олар ... ... ... ... танытатын этникалық сипаттағы
халықтық рухани салт-дәстүрді сақтауға, ... ... ... ... ... адамдардың бірін-бірі түсінісу қабілетін арттыруға
ықпал етеді /18, 39-41/.
Ата-бабаларымыз міне осылайша тіл ... әр ... ... көп ... ... жеткізе білген.
2. Қазақ тіліндегі ым мен ишараттардың гендерлік сипаты
Тілдегі ... ... жас, ... ерекшеліктеріне қарай
ажыратуға болады. ... ... тек ... тән, (қамшымен көзге шұқу, төс
қағыстыру, арқаға қағу) тек ... тән (бет ... ... ... ... ... т.б) және аралас қолданатын ым-ишараттар бар. Мұндай ... бас ... қол ... бет сипау, басын ... т.б. ... ... ... пен Кавказ халықтарының әдет-ғұрыптарындағы
айырмашылықтарының қатарына әйелдердің «ым тілін» атай отырып, ... ... ... да ... атайды: «...Мұндай, әйелдерге ғана
арнаулы, жүйелі болмаса да, әйел тілінің өзгешелігі қазақта жоқ ... ... ... ғана ... ... ... (кеміткенде), «бетін
шымшу» (ұятсынғанда), «аузын шылп еткізу» (таңданғанда), «аузын быртылдату»
(кекеткенде). ... ... ... тілі ... табылады»-дейді /3,41/.
Жыныстарға қатысты сөйлеу үлгілерін зерттейтін ... ... деп ... ... ... ... ... ағылшын
тіліндегі «gender» сөзі жыныс деп аударылады, дәлірек айтсақ – тұқым, түр
дегенді білдіреді. ... 70-80 ... ... ... объектісі етіп
адам тәніне қатысты «жыныс» түсінігінен басқа «гендер» ұғымын енгізді.
Бұдан жыныс- биологиялық ... ... ... ... ... емес ... ... жағын білдіреді. Жыныс – «әйел» және «ер» түсінігінің
табиғи белгілерін, биологиялық ... ... ... мен ... өзгертіп
отыратын мәдени белгілерді – гендерлік ерекшеліктер анықтайды. Р. Бердвислл
өзінің « Мужское и ... в ... ... атты ... мәдениетіндегі ым-ишараттардың гендерлік ерекшелігі туралы былай
дейді: « Мои занятия кинесикой привели меня к выводу, что у ... ... и у ... ... биологических видов с ... ... ... которые обнаруживают себя в позах,
телодвижениях и ... ... /8, ... қарым-қатынас жасау процесі ерлер мен әйелдер арасында
ерекшеленеді. ... ... ... ... ... ... салт-дәстүрлерімен, олардың психологиялық, биологиялық, әлеуметтік
ерекшеліктеріне орай жеке әйелдерге тән және жеке ... тән ... ... өмір ... Бұлардың жыныстар арасында орны ауысып келуі салт-
дәстүр, тәртіптерге қайшы келіп отырған. Мысалы, «әйелдерге тән ... ... ұят ... ... де, ерлерге тән кинемаларды әйелдерге
қолдануға тыйым салынған. ... ... ... ... ... арасында бөлініп отырған» /19,127/.
Әйел адамдар қолданысына тән ... ... ... ... аза тұту секілді өте көне салт. Бетіне бес ... ... ... ... ... о ... иесіз, адыра қалғандықтың белгісі болған жоқтау
да бертін келе қаза ... ер ... ... ... ... істеген
жақсылығын дәріптеуге, кейінгі ұрпақ есінде мәңгілік атын қалдыруға қызмет
еткен. Жоқтауды тек әйелдер айтады. Ауыр қайғыға ... ... ... бет ... шашын жаю, шашын жұлу, екі бүйірін таяну секілді
бейвербалды амалдарды қолданған.
Шашын жаю. Бұрынғы ... ... ... ... ... ... ... белгілі. Ал ері қайтыс болған кезде бұрымын тарқатып, шашын бей-
берекет жайып жіберетін болған. ... ... екі ... ... ... ... ... күніне екі-үш рет жоқтау айтып, аза тұтқан ... ... ауыл ... тарқатып, жайып жіберіп, сол әйелдер жетісі
өткен соң қайтадан өріп беретін болған /20,131/. ... ... ... көштің бір бүйірінен жал-құйрығы күзеулі тайға мінген, екі бүйірін
таянып алып, «Елім-ай» әнін салған он төрт- он бес ... қара торы қыз ... /11,118 /. ... басындағы үкілі сәукелесі мен күлгін торғын
мәсісін жұлып ... қара ... жая, екі ... таянып жоқтау айта ... ... ... Күйеуі өліп, қаралы болған әйелдер басына түскен қайғының
ауырлығын білдіру үшін бес саусағын бетке салып, бетін жыртып, ... ... ... ... ... тек аза ... әйелдер ғана емес, о
баста еркектердің де бетінен қан шығарғанына куә боламыз ... ... ... ерін жоқтап, ертелі-кеш дауыс салып жылайтын әдетін
жасамаса да, өз ... өзі ... ... ... ... миғұла адам секілді
/17, 234/.
Бетін шымшу- ұялу; біреудің ісін жаратпау. ... бір әйел ... ... ... шетте қоңырайып отырғанын көріп, бір әйелді
түртіп қалды. Ол арғы ... бір ... ... ... ... ... ... қарап, беттерін бір-бір үзіп алды /21,267/.
Саусағымен бетін сызу- бұл ишара жоғарыда келтірілген ... ... ... ... бала-шағаңның көзінше сен де
қайдағыны айтасың-ау, Жақа!-деді Ханбибі сұқ ... ... ... ... «Үндеме!» дегенді білдіреді. Мосқалдау бір әйел
Қарақатынды түртіп қалды. Төр жақта отырған ... ... ... ... дегендей ишара етті / 21,22/. Әлиза сыртта жүрген Еламанның құлағына
шалына ма деп, Балкүміске ... ... ... еді, ... ... отқа ... болды /21,463/.
Ернін шығару- мысқылдау.Сәлден соң-ақ ішкі бөлмеден «қор-р» ете
қалған ... ... ... ернін шығарып: түнімен қарауыл қараған ба
өзі? –деді ... ... ... тек ... тән ... амалдар
болатын енді, ерлерге тән бейвербалды амалдарға тоқталайық:
Арқаға қағу- 1) достық, мейірбандық белгісі. ... ... ... қаусыра құшақтап, арқасынан қақты. – Мен сені өзімнің ... ... ... ... /23, 124/.
2) еркелету ишараты. Дәрмен сол үшін Асанды қасына шақырып, ... ... /12,128 ... ... ... ... ... – Болады, әбден болады. Бұл, ... ... ... ... ... ... ала ... Темірке жүзі
жайнап отырды да, - шүші ... бик ... ... деп ол ... боп, ... ... ... /21,168/. Бұл ишаратты ер адамдар
көп жағдайда өзінен жасы кішілерге мейірбандық көрсетуде қолданады.
Бөркін аспанға ату – бұл ... ... ... ... ер ... ... жиі кездеседі. Қатты қуанған сәтте
әйелдер жылайды, не қасындағы адамды құшақтайды, ал ер ... ... ... ... ... ... ... бөркін аспанға лақтырса-ақ
болды, оның артынан сары ала қаздай ала ... ... ... ... айыр қалпақтар аспанға ұшады /24,67/.
Кеудесін соғу, кеудесін қағу – ... ... ... бір ... Әдетте ерте кездері жаулармен болған ұрыста жеңіске
жеткен батырлар, палуандар кеуделерін соғып, мақтанған, ... ... ... ... ерлердің қолданысында бұл кинема мақтаншақтық
белгісін білдіреді.
Бармағын шығару, қолын шығару - ... ... ... ... Мәһ, ... деп әкем ... қолын шығарды /25, 95/.
Жұдырық түю – ер адамдарға тән сес көрсету ишараты. Ә, бәлем-ай, тұра
тұр, ... -деп ... ... ... ... ... түйді /26, 136/.
Ер адамдар обьектіден жақсы әсер алса, немесе оған сол болған ... ... ... ... бас ... ... « ... кейде «во»
деп өзінше бағалау арқылы білдіреді. Соншалық мол ... ... ... өзі келіп қона қалар деп күтпеген жігіт енді сол бақытын жұрттан
да жасыра алмады. ... ... деп ... сұраған құрдастарына :
«несін айтасың, во!»- деп оң қолының бас ... ... ... ... шерту ишараты ішімдік ішуге шақыратын ишарат. Бұл орыс
халқының қарым-қатынасында ... ... ... ... ... де
қолданыс тапқан. Яғни, тілдік ... бұл ... ... қимылдардың
қатарына жатқызуға болады.
Ер адамдардың ... ... ... түрі ... | |
| ... ... |
| | |
| | ... | ... ... ... жақсы»
|еркелету |достық,
мейірбандық |қуану |қастық |күш
көрсету |немқұрай-
дылық |өзімшілдік |ойлану |риза болу |сөз сұрау |таңдану |ішімдік
белгісі |шақыру |ыза болу | |Арқаға қағу | | | |+ |+ | | | | | | |+ | | | |
| | ... ... | |+ | | | | | | | | | | | | | | | | |Бас ... | | |+ | | | | | | | | | | | | | | | |Бөркін аспанға ату | | | | |
|+ | | | | | | | | | | | | ... ... | | | | | | |+ | | | | | | | | |
| | ... түю | |+ | | | | | | | | | | | | | | | | ... ... | | | | | | | | | | | | | | | | |+ | ... ... | | | | | | | |
| | | | | | |+ | | | ... соғу | | | | | | | | | |+ | | | | | | | ... ... ұру | | | | | | | | | | | | | | | | |+ | ... ... |+ | | | | | | | | | | | | | | | | | ... сілтеу | | | | |
| | | |+ | | | | | | | | | ... ... | | | | | | | |+ | | | | | |
| | | | ... алдына тастау | | | | | | | | | | | | |+ | | | | ... ... ұру | | | | | | | | | | | | | | | | |+ | ... шошайту |
| | | | | | | | | | | | |+ | | | | ... ... | | | | | | | | | | |+
| | | | | | | |Төс ... |+ | | | | | | | | | | | | | | | | | ... | | | | | | | | | | | | | | | |+ | | ... . Ер ... ... ... ... ым-ишараттың білдіретін мағынасының жанына «+»
белгісі ... ... ... «+» ... бір ишараттың түрлі
жағдайлардағы білдіретін мағыналарын көрсетсе, «+» белгісі тігінен ... ... ... қатарын түзеді. Мысалы, Болған іске қатты
өкініп, қапаланғанда, ... ер ... ... секілді жылап,
мұңаймайды. Бірақ олар өз сезімдерін ым-ишаралар ... ... ... ... ... ... өзін ... маңдайын жерге ұрады,
кейде қабырғаны жұдырығымен ұрады. Ал ерлерге тән төс ... ... ... ... ... салтын білдіріп, синонимдес болғанымен,
әрқайсысының қолданыстағы өз реті бар.
Ым-ишараттарды бұлайша бөлгенмен, ер ... ... тән, ал ... ... тән ым мен ... ... алмайды деген сөз емес.
Бейвербалды амалдардың гендерлік сипаты туралы айтқан кезде ерлер мен
әйелдер ... ... және ... ишараларының бір-бірінен
айырмашылығы болатындығын да естен шығармаған жөн. ... ер ... ... ... болатындықтан, олардың эмоцияларын сыртқа
шығаратын ишаралардың да өзіндік ерекшелігін атап өту керек.
3. Балалар тіліндегі ым-ишараттар
Балалардың ... ... ... ... ... ... ... жасаған әрбір қимылы туа біткен қасиетке ие. «Общением является
все, и информация ... из ... Для ... ... ... понятна, потому что он невербальный текст читает безошибочно, а смысл
слов и ... ... ... /23, 26/. ... қарым-
қатынасындағы ым тілін зерттеуші Н.А.Лемяскина мен ... ... ... ... ... ... ... орташа жиілікте
қолданады екен. Атап ... ... жасы кіші ... ... ... ... - жиі, 56% кей ... қолданады. Бірінші сынып
оқушысы өз анасымен (балалардың 48%) , әжесімен (37%), ... ... ... ... жиі ... Ал ... (18%), ағасы
және әпкесімен (12%), іні-қарындастарымен (6%) пікір алмасу кезінде аталған
сынып оқушылары ... аз ... ... ... әңгімеде (оқытушымен,
үлкен адамдармен) балалар бейвербалды амалдарды аз ... ... ... ... ... қосылып өзінің айтатынының бар екендігін
және өзіне ... ... ... ... ... амалдармен қоса
бейвербалды амалдардан қолынан ұстап, өзіне тарту қимылын қолданады. Ал
әңгімені, сұхбатты ... ... ... ... ... ... ... жасалу жылдамдығы оны жасаушының жас ерекшелігіне
байланысты болады. Жас бала ... ... ... аузын басады,
жасөспірім аузын саусағымен көлегейлейді, ал ересек адам ... ... ... бала ... ... ... басу ... сақталып қалады,
бірақ, соңғы сәтте ол қолын аузына емес, мұрнына апарады екен. ... что по мере того как ... ... ... ... ... более утонченными и менее очевидными для окружающих. ... ... ... ... ... пятидесятилетнего человека, чем
человека молодого» /2,19/.
Балалар қолданысындағы ишаралар өзіндік ерекшелігмен ... ... ант беру ... ... ... ... Бірнеше ишараны бірінен соң бірін ... ... ... ... қол ... ... ... Сұлтан оны сол
қолының алақанымен қырынан бір қойып үзді де:
- Тоқта, біткен жоқ,-деп, шөпшек ағашпен ... ... ... Бұл ... Бұл ... ... ... сертті бұзатын болса, о дүниеде
дозақта ... ... ... ... ... ... Сонан соң
етпетінен жата қалып, сол сызықтардың түйіскен ... ... Бұл ... мен де ... ... ... қол ... етпетінен жата қалу, ... ... ... бір қойып үзу ... ... ... ... ал шынашақ ілместіру ишараты тек балаларға ғана тән деуге
болады.
Кеудесін бұраң ... ... бір ... ... ... ишараты. Былай таман барған соң: - Тау алыс, сен жете алмайсың.
Одан да қал. Біз саған мол етіп ... ... әкеп ... - ... «м м!» деп, ... ... еткізді. Онысы қалмаймын дегені /15,224/.
Балалар бұл ишаратты бүкіл кеудесімен ... ... ... ... ... ... еткізеді. Бұл білмегендікті немесе келіспеушілікті
білдіретін ишарат.
Иығын қомпаң еткізу- ... ... ... Жүк поезымен
жүргені үшін соттайтын указ бар, сендер соны ... ме? Біз ... ... /16, 273/.
Тілін шығару, аузын қисаңдату секілді мазақтауды білдіретін
кинемалар да ... ... жиі ... Екі бала ... Дәмеләге тілдерін көрсетіп отырды да үйден ата ... ... ... ... бұл ... ... ... мағыналарында
жұмсалады. Ересек адамдар бұл ишаратты өтірік айтқанда көз қысу ишаратымен
қатар, немесе өзінің ... ... ... ... ... жастар). Бұл ишараттың жасалу қалпы балалардың қолданысындағы тіл
шығарудан жылдамдығымен ерекшеленеді. Үлкендер өтірік айтқанда ... ғана ... тез ... ала ... ... ... кинемасын үлкен адамдар өте ... Бұл ... ... ... тән ишарат. ... бала ... ... ... отырса, сырттан анасы немесе күнде
көріп жүрген ... ... ... ... ... ... ... Бұл тек
нәрестелерде ғана емес, есі ... ... ... ... ... ... немесе жасы кіші балалар күнделікті
әңгімеде, амандасу мен ... ... ым мен ... көп ... ... ... ... жоғары көтеріп бұлғайды. Ал ... ... ... ... (ер ... тән), кейде қол
бұлғайды.
Балалардың ым-ишараттары олардың үлкендермен қатынасы ... ... ... ... өздерін еркелеткенде үлкен адамдардың
басынан сипағанын, арқасынан қаққанын, әлпештегенін жақсы көреді. Ал ересек
адам балаға ұрысқанда, ... ... ... ... ... ... құлағын
қолымен жабады. Яғни осылайша тыңдағысы келмейтінін білдіреді.
Балалардың тіліндегі ым-ишараттарға сонымен қатар, сан ... ... ... да жатқызуға болады. Ойын барысында
қолданылатын кинемалар үлкендерде де ... ... ... ... ... алуға болады.
Ым-ишараттарды «жас ерекшелігіне» қарай бөлгенде коммуникацияға
қатысушы екінші ... ... ... Себебі ересек адамның тек ересектерге
қатысты қолданатын (әдепсіз ишаралар), ересектердің тек балаларға қатысты
қолданатын ... ... ... салу ... ... өзі
секілді балалармен қарым-қатынасында қолданатын ... ... тек ... ... ... ... өзін ... үшін
ересек адамға «қолын созуы») ишаралының да кездесетінін ескеру керек.
Балалардың қолданысындағы ым мен ... қай ... ... жағдайда пайдаланатындығын анықтау мақсатында олардың арасында
анкета жүргізілді. Мектеп жасындағы балалар сұрақтарға ... ... ... ... ... тұрған кезде қол қимылдарын пайдаланасың ба?
а) иә
ә) жоқ
б) кейде
2 Анаңның, жақындарыңның өзіңді қалай еркелеткенін ұнатасың?
а) басымнан сипағанын
ә) құшақтағанын
б) арқамнан қаққанын
3 ... ... ұл ... ... ... қол ... бас изеп
б) қол бұлғап
4 Сенің ойыңша, балалар бірін-бірі мазақтағанда қандай қимылды жиі
пайдаланады?
а) мұрнын тыржитады
ә) ... ... ... ... Жасы ... ... ... амандасасың?
а) қол беріп
ә) бас изеп
б) қол бұлғап
6 Қыз балалармен қалай ... қол ... бас ... ... ... ... ... айтып жатқан әңгімеңе құлақ ... оның ... үшін не ... ... ... ... қаратамын
ә) ешнәрсе істемеймін
б) иығынан түртіп өзіме назарын аударамын
8 Ұл балалармен қоштасқанда қанда қимылды жиі пайдаланасың?
а) ... ... ... ... қол бұлғаймын
9 Біреудің айтып жатқан сөзін тыңдағың келмесе не істейсің?
а) бетімді теріс ... ... ... жауып аламын
б) ешнәрсе істемеймін
10 Қыз балалармен қоштасқанда қандай қимылды жиі пайдаланасың?
а) қол бұлғаймын
ә) басымды изеймін
б) бетінен сүйемін
11 Мұғалім сыныпқа ортақ ... ... ол ... ... біліп тұрсаң
не
істейсің?
а) қолымды көтеремін
ә) қолымды көтермей отыра беремін
б) орнымда отырып айта беремін
12 Жасы үлкен адамдармен қоштасқанда қандай ... жиі ... қол ... ... ... қол ... ... 2-кестеде көрсетілген:
2-кесте
№ |1 |2 |3 |4 |5 |6 |7 |8 |9 |10 |11 |12 | |1 |А |А |А |Ә |А |Б |А |А |А ... |А | |2 |Б |Ә |А |А |А |Ә |Ә |А |Ә |Ә |А |А | |3 |Ә |Ә |Б |Б |А |Ә |Б ... |Ә |А |А | |4 |Ә |Ә |А |Б |Ә |Ә |Б |А |Ә |Ә |Ә |Ә | |5 |А |А |А |Б |Ә ... |А |А |Б |Б |Ә | |6 |А |Б |А |А |Ә |Б |А |А |А |Б |А |Ә | |7 |А |А |Б ... |Б |А |Б |А |Б |А |Ә | |8 |Б |Б |Ә |Ә |А |А |Ә |Ә |Б |А |Ә |А | |9 |Б ... |Ә |Ә |А |Ә |А |Б |А |Ә |Ә | |10 |Ә |А |Б |Б |Ә |Ә |Б |Б |Ә |Ә |Б |Ә ... |Ә |Ә |Б |Б |А |Б |Б |Б |Ә |Б |Б |А | |12 |Ә |Б |Б |А |Ә |Ә |А |Б |А ... |Ә | |13 |Б |Б |А |Ә |Ә |А |А |А |А |А |А |Ә | |14 |Б |Б |А |Б |А |А ... |Б |А |А |А | |15 |Ә |Ә |А |Б |А |А |Ә |А |Б |А |А |А | |16 |А |А |Б ... |А |Б |Б |А |А |А |А | |17 |А |Б |А |Ә |Ә |А |А |А |А |А |Ә |Ә | |18 ... |Б |Ә |Ә |Б |А |Б |А |Б |Б |Ә | |19 |Б |Ә |А |Б |А |Б |Ә |А |Ә |Б |Ә ... |20 |Б |А |Б |Б |А |Ә |Ә |Б |Б |Ә |Б |А | |21 |Б |А |А |А |А |А |Б |А ... |А |А | |22 |Б |Б |А |Б |А |А |А |А |А |А |А |А | |23 |Б |Б |Б |Б |Ә ... |Б |А |Ә |А |Ә | |24 |А |Ә |А |Ә |Ә |Б |А |А |Б |Ә |Ә |Ә | |25 |А |Б ... |А |А |Ә |А |А |А |А |А | |26 |Ә |Б |А |А |А |А |Ә |А |А |А |А |А | ... |Б |А |Б |Ә |Ә |Б |А |Б |Ә |Б |Ә | |28 |А |Б |А |Б |Ә |Ә |А |А |А |Ә ... | |29 |А |Ә |А |Б |А |Б |А |А |Ә |А |А |А | |30 |Ә |А |А |А |А |А |Б ... |Б |А |А | |31 |Б |А |Ә |Ә |А |А |Б |Ә |А |Б |Ә |А | |32 |Б |Б |Б |Б ... |А |Б |Б |Б |Б |Ә | |33 |Б |Б |А |Б |Ә |Б |Ә |А |А |А |Б |Ә | |34 |Б ... |Б |А |Ә |Б |А |Ә |А |Б |А | |35 |Б |Б |Б |А |А |Ә |Б |Б |Б |Б |Ә |А ... |Б |Ә |А |Б |А |Ә |А |А |А |А |Ә |А | |37 |А |Ә |Б |А |Ә |Б |А |Б |А ... |Ә | |38 |Б |А |Б |Ә |Ә |Б |Б |Б |Ә |А |А |Ә | |39 |Ә |Б |А |Б |А |А ... |Б |А |А |А | |40 |Б |Б |А |Ә |А |А |Ә |А |А |А |А |А | |41 |А |Б |А ... |Ә |А |А |А |Ә |Б |А | |42 |Б |Ә |Б |Б |А |А |А |Б |А |А |Ә |А | |43 ... |А |А |Ә |Б |А |А |Б |Б |Ә |Ә | |44 |А |Б |А |Ә |Ә |Б |Б |А |Б |Б |Ә ... |45 |Б |Б |Б |Б |А |А |А |Б |А |А |А |А | |46 |Б |Б |Б |Ә |А |Ә |Ә |Б ... |А |А | |47 |А |Ә |А |Б |Ә |Б |А |А |Ә |Б |А |Ә | |48 |Ә |А |Ә |Б |А ... |Ә |А |А |А |А | |49 |Б |А |А |А |А |Ә |Б |А |А |Ә |А |А | |50 |А |Б ... |А |Ә |А |Б |А |Ә |А |А | ... ... 50 оқушы қатысты, соның ішінде 10 сыныптан -9 оқушы,
9 сыныптан – 15 оқушы, 8 сыныптан -10 оқушы, 6 ... -16 ... ... ... көрсеткеніндей, мектеп жасындағы оқушылар қол ишараттарын
орташа жиілікте қолданады екен. Сұрақтарға жауап берген ұл балардың ... ... жасы ... ер ... қол беріп амандасады екен.
Жоғары сыныптардың кейбір оқушылары қазіргі кезде жастардың ... ... ... ... ... ... ишаратын пайдаланатын көрінеді.
Жасы кіші балалар ... ... ... кезде көбінесе тілдерін
көрсетеді, ал өздеріне біреудің назарын ... үшін ... ... ... ... ... теріс бұрады, кейде назарын басқа ... ... ... да ... ... ишараты секілді адресаттың
жас ерекшелігіне қарай қолданады. ... ... ... ... ... туа біткен сипатқа ие болғанымен, ер жете келе бұл ... ... ... ... отырады.
2 ЫМ-ИШАРАТТАРДЫҢ МАҒЫНАЛЫҚ ТОПТАРЫ
Ғалымдар бейвербалды амалдарды мағыналық түрлеріне қарай ... ... тіл ... ... ... ... терминдерін
кинесикада қолданады. «На лексическом уровне здесь наблюдается ... ... ... ... ... ... ... Почти все
основные термины лесикологии могут быть привлечены кинесистами» ... Г.Е. ... өз ... анықтағанындай: « Каждый человек
обладает своим языком, отражающим определенные особенности той или ... ... у него ... появиться и особый жестовый «акцент» ... ... ... и т.п. ... ... ... ... қарай тұрмыста сирек
қолданылып, біртіндеп қолданыстан шығып ... ... ... ... Олар ... ... болып саналады. Мысалы, артынан
топырақ шашу, бетіне күйе жағу, ат ... ... ... ... ... ... амалдар-белгілі бір кәсіп, мамандық аясында
қолданылатын бейвербалды амалдар. ... ... ... әскери
адамдардың сәлемдесуі, спорт ойындарының ... ... ... ... ... ... қол ... бұлғау-
бас киімін қолына алып бұлғау т.б.
Тұрпайы ... ... ... ... ... ... алайда мұндай ... ... ... ... ... ... ашуға көмектеседі. Мысалы, тілін шығару,
бармағын ... ... ашып ... қолын шығару т.б.
Табу ишаралар. Қазақ тіл білімінде табу ... ... ... ... ... ... қана ... емес, ол
сонымен қатар бейвербалды компонеттерді қамтиды. Табу ишараларды ... ... ... ... анықтауға мүмкіндік береді /5, 47/. Мысалы,
тіліңді шығарма, адамға қарап керілме, адамға қарап ... ... ... бойынша бұл ишараларды жасауға болмайды.
Диалект-бейвербалды амалдар-жергілікті ерекшеліктерге байланысты
қолданылады. Көркем шығармалардағы ... ... ... жергілікті
ерекшеліктерінен хабар береді. Қазақ халқында шайға, сусынға қанғандықты
аңғартатын кесені төңкеру, ... ... ... төңкеріп қою,
дастарқанның шетін қайырып қою, секілді кинемалар қоланылады.
Осылайша, бейвербалды амаладардың ... ... ... антонимдік, омонимдік, паронимдік, вариантты,
окказионалды, архаизмдік, ұлттық, кәсіби, ... ... ... ... ... т.б. болады /31,26/.
2.1 Синоним мәнді ым-ишараттар
Синоним – гректің synonymous (бір мәнді) деген сөзіне шыққан, яғни
айтылуы әр басқа, мағыналары ... ... ... ... синонимдер
лексиканың күрделі саласы.
Синоним туралы түсінік өте ертеде пайда болған. Антика дәуірінің
ғалымдары Демокрит, ... ... т.б ... ... және ... рет ... (synonymous) терминін қолданған.
Синоним сөздер-кез келген тілдің қаншалықты ... ... ... сөз ... құнарлы бір бөлігі. Ә.Болғанбаев
синонимдерге келесі ... ... ... ... әр түрлі
айтылғанымен, мағынасы жақын, бірақ әрқайсысының өздеріне тән не мағыналық,
не стильдік, не ... сәл ... бар бір сөз ... болған
сөздер» /32,108/.
Қазақ тілінде синонимдер саны өте көп екені белгілі. Бұл вербалды
амалдар ... ... ... ... ... ... болып табылатын бейвербалды амалдар қарым-қатынас барысында
омонимдік, антонимдік, синонимдік қимылдар ... ... ... ... ... К.У.Геворкян «В жестикуляции одинаковые
или близкие понятия можно выразить двумя или ... ... ... ... и составляются синонимические ряды. Причем ... ... ... и того же ряда ... ... участие различные
части тела-голова и рука, зубы и кулаки, глаз и локоть, все тело или ... тело или ноги и т.д. ... ... синонимов могут быть ... ... ... ... – жест и ... ... и
жест, поза и походка и другие сочетания » /7,15/.
Бір кинеманы шығармада қайталап қолдана беру, ... ... ... ... ... ... Өзара мағына жуықтығы болғанымен,
синонимдерді бірінің орнына бірін қойып айтуға бола бермейтін де ... /33, 609/. ... ... ... амалдардың да мағыналық
реңктерінде белгілі бір айырмашылықтар болады. ... ... ... ашудағы басты мақсатының бірі осындай бейвербалды синонимдердің
арасынан орындысын табу. Бейвербалды синонимдер жекелеген ... ... ... бас ... сөз ... қол алысу; фразеологиялық
тіркеспен- көзі шарасынан шығу берілуі мүмкін. ... ... ... ... ... сол ... ... орындалатынын
сипаттап беретін сөз болуы мүмкін ... ал ... ... ... тек ... ... ... («иә», «жоқ» деген сөздер «бас
шайқау», «бас ... ... ... сөз ... ... ... ... қабылдаушыға ым-ишараттың білдіретін ... ... ... ... ... ... ... ең
кең таралған тәсілі. Олардан әдетте адамның ым-ишарат ... қай ... ... білуге болады.
Көркем шығармаларды зерттеу арқылы біз халық ... ... ... қызықты мәліметтер ала аламыз. Әр
халықтың амандасу рәсім-салттары алуан түрлі болып келеді. ... ... ... қос ... ... бас иіп тағзым ету, үнді халықтарында
екі алақанды түйістіріп, қолды маңдайға ... ... ... ... қол беру т.б. ... ... бар. Ал, Орта және Кіші Азия мен
Африкадағы мұсылман халықтар ертеде оң ... ... ... апарып тағзым
ету арқылы амандық рәсімін ... ... ... ... ... жас, жыныс әлеуметтік ерекшеліктеріне қарай талдап, таңдап
жұмсалып, ... ... ... ... ... бұлғау
құшақ айқастыру
Амандасу иек ... ... ... ... ... ... ... апарып, бас ию
бір тізерлеу
төс қағыстыру
маңдайынан сүю, иіскеу
Мысалы:1) Қасындағы қыз орысша білмегендіктен ескі Арқа ... ... ... ... ... иді ... тобы есік пен ... қалғанда тежелді.-Алла жар!-деді бірер
аттап барып, оза тоқтаған Қоянақ бахадүр екі ... ... ... болмашы ғана изеп /13,256/.
3) –Арсыз ба, Бұқар-еке!-деді Науан ұста қос қолын кеудесіне қойып
/11,299/.
4) ... ... бас изеп ... ... ... ... барлығы байқалады /21,562/.
5) Жасақты бастап келе жатқан Иман аттан ... ... ... ... ... ... төс ... /11,138/.
6) Аттарының тізгінінен жетектеген ... ... алға ... келіп, сұлтанға оншақты қадам қалғанда бастарын сәл еңкейте, ... ... ... ... ... ... ... Торғын үшеуі келеді. Торғын-губернаторға тізе бүгіп
сәлем етеді. ... тез ... ... ... ... ... екеуімен
қол алысты /30,384/.
8)Жүгірген бойы, төсек үстінде тас құдайдай жүрелеп отырған атасының
мойнына асылды. Аспан «құлыным» деп ... ... ... мейірлене
иіскеді /34,243/. Жас балалар өздерімен амандасқан кезде ... ... өз ... ... болған.
М.Балақаев « Қазақ тілі мәдениетінің мәселелері» деген кітабында:
« Сөзерді қалай болса солай жұмсай ... ... ... жұмсау жаңа
сөздерді жазушының талғампаздық ой елегінен өткізіп орынды жұмсау ... ... ... ... ... ... ... жазуда
да, ауызекі сөзде де аздап болса да стильдік өң алып ... ... ... ... ... ... де қатысты. Себебі ым-
ишараттардағы синонимдердің де жұмсалу орны, реті бар. Жоғарыда келтірілген
мысалдарда сәлемдесуге ... ... ... ... Амандасу
рәсімі көбінесе шығармаларда түрліше жұмсалып, ұлттың, халықтың дәстүрі мен
мәдениетіне ұласып жатады. Қазақ халқындағы қол ... ...... ... ... алыңыз дегенді білдіреді. Шығармаларды сонымен
қатар амандасуды білдіретін бас ... да ... ... Әдетте бір
біріне онша жақындығы жоқ адамдар бас изеу, иек ... ... ... ... ... ... ... қағып амандасады. Сонымен қатар коммуниканттар бірін –бірі
ұзақ уақыт бойы көрмегендіктен сағынышын ... үшін ... ... ... ... Ал қос қолды кеудеге қойып бас ию, ... ... ... салттық болып табылады, ұлт мәдениетінен хабар
береді.
Халық дәстүрінде ... ... ... ... мен ... мен жасы үлкен абысын-ажынға қырындап тұрып, тізесін бүгіп, оң
қолын кеудесіне қойып, иіліп сәлем беруі кездеседі. ... ... ... ... ... ретінде қабылданып, үлкендер оған бата ... ... ... ... әдептіліктің, инабаттылықтың, ізеттілік
пен кішіпейілдіктің шынайы белгілері болып табылады.
Шығармаларда жоғарыда келтірілген мысалдардан басқа да ... ... ... ... бар. Ондай мысалдар қатарына
жастар арсында жиі кездесетін қол алысып, иықтан, арқадан қағу, қол көтеру,
қол ... т.б. ... ... жазушыларының шығармаларынан қоштасу рәсіміне қатысты да
әр түрлі ... ... ... ... қол ... созу, беру
1) Ол қалта сағатына қарады да,- ... ... ... ғой, ... деп
түрегелді... –Ал, бала, қош!- деді ол маған басын ... ... ... батам
– большевик бол! Адамқұл шығып кетті /25,126/.
2) ... соң ... бір ... ... ... бұлғап, қоштасты
/15,243/. Бұл бейвербалы амал коммуниканттардың арасындағы қашықтыққа
байланысты қолданылады.
3) –Ал, қош, ата!- деп ... жүре ... ... ... ... Жұмекен: -Әй,
бала!- деп дыбыс берді /25,127/.
4) Қабанбай Көкдауылын тебініп қап, «Гәуһар!.. Гәуһар!..»-деп ... қарй ... ... Ұзап бара ... ... бұрылып қарады. Қыз
әлі орнында тұр екен. Ол ақ орамалын алып, жігітке « сау ... ... рет ... ... Орамалын бұлғау ишараты әйел адамдардың
қолданысына тән.
5) –Сау бол,- деп ... ... ... ... әрі майда, әрі жып-жылы
екен /15,291/.
Бұл мысалдардан бейвербалды амалдар соған ... ... ... дәрежесі, жас ерекшелігі,білімі, жасы, мінез сипаты
жөнінде қосымша ақпарат ... ... ... ... ... байланысты бейвербалды амалдар қай ... ... ... ... ... мен ишараттар адам сөйлемей-ақ оның ішкі ойын, мінезін, дәл ... ... ... ... ... ... ... құрал.
Бейвербалды амалдар дербес тұрып та, вербалды ... ... ... ... ... ... ... бір эмоциясын сыртқа ... өзі ... ... ... жүзеге асырылуы мүмкін. ... « ... это ... ... ... и ... психического мира
личности» /36,6/ деп анықтаса, А.А.Леонтьев : «К ... ... ... являются различные паралингвистические явления, ... ... ... ... » ... ... қуаныш, қорқу, ашу, уайымдау, өкіну, ... ... ... тән. ... ... ... ... бет әлпетінен,
қимылынан, қозғалысынан, ... дене ... ... ... ... ... сөйлеушінің әдет-дағдылары мен темпераментіне
байланысты болады. Мысалы, адам таңырқағанда – көзі ... ... ... ... ... ... қағуы мүмкін:
1)Әуелі көзі шарасынан шыға таңырқады, артынан миығынан күлді. «Үрерге ... ... еді, рас екен ... ... ... бұралаң тау жолымен бүлкектеп бара жатқан ... ... ... ... ... Жарғақ талды шұбалаң шұбар атты... Енді бұл
желкесін қасыды /38,48/.
3) Осындайда кісі қиялиланып, ... бір оғаш ... ... ... ... ... ... /21, 128/.
Ал ашулану процесі ең алдымен адамның бет-пішінінен байқалады.
Ашуланған ... ... ... ... ... ... тістеп алады,
қабағын түкситеді, отының басын сабалайды, бармағын шығарады т.б..
1) Ол кісі қабағын түйіп, ернін жымқыра тістеп алған. ... ... ... ... Көмейімде қара халықтың мұқтажына қиналағн ... тұр,- деді ... ... –Одан бөтен не болушы еді менде /11,382/.
3) Оны естігенде жұрт шамданып, «мыстан кемпірдің жағы ... ... ... деп ... өз ... ... өзі сабалады /34,214/. Бұл
ишаратқа белгілі этнограф С.Кенжеахметұлы былайша түсінік береді: « ... ... ... ... тұрмайды. әлі келгендер әлсіздердің
немесе жетім-жесірлердің малын тартып алатын кездері де болған. ... ... ... ... келмейтін әлсіздер зорлық қылғанның ауылына
барып, оның үйін сабайды, от басын сабап, ... ... ... ... ... ... өшін ... сезімде болады» /10,167/. Қуанған сәтте
де адам баласы ... ... әр ... кинемаларды қолданады (санын
шапалақтау, бөркін аспанға ату, ... ... ... т.б.). Бұл
амалдардың мағыналық реңктері әр ... ... ... ... ... мәндес болып келеді.
Г.В.Колшанскийдің анықтауынша «... всякое ... в ... быть ... ... из ... ... и ... эмоционального; если первое передает ... то ... ... отношение говорящего субъекта к этой
информации. При этом принято считать, что для передачи ... ... ... ... ... ... полнозначные средства языка, а
для передачи всех ... ... ... привлекаются и все
подсобные, околоязыковые, т.е. паралингвистические ... » /4,27/. ... ... ... хабар беру үшін толық мәнді тілдік бірліктер қолданылса,
айтылғанның эмоционалды жағын жеткізу- паралингвистикалық амалдар арқылы
жүзеге ... ... ... ... ... ... ... нұсқау
1) Адай биі қасындағы бір серігіне иегімен тас ... ... ... ... де ... ... Зерені құшақтап, қысып тұрып, ... де, ... ... қып ... ... отырғызды /12,132/.
3) - Әне, Ақшоқы деген атақты тау,-деді Бати қамшысымен нұсқап /15,218/.
қол бұлғау
иек қағу
шақыру ... ... ... ... ... ... қалған Қараүлекті қолын бұлғап шақырып алды да
беліндегі күміс ... ... ... ... ... ... ана жерге көм,-
деді /11,426/.
2) Еламан үн- түнсіз жөнеле берді. Кетіп бара жатып ... ... ... ... ... Хан енді ... көтеріп алды, қоңырау орнына алақанын шапалақтады
/11,85/.
4) Адымдай нық басып, ... жете бере ... да, оң ... сұқ
саусағының ұшымен ишарат жасап, Едігені шақырды /23,67/.
5) Қара ит син дэ кил ... ... ... ... ... ... ... сол жақ қолының саусақтарын түгел жазып,
ербеңдете бұлғап /25 61/.
тізерлеу
тағзым ету бас ... ... ... ... ... ме, әлде ... кеткен айыбының салмағын
мастығы тарқаған соң ғана сезінген бе, Тоқтар көк жусанның үстіне тізерлеп
сылқ түсті:-Ақ ханым!.. ... ... ... ет. ... ... ... ... Әмір, сұлтандар: «Мәртебелі болыңыз, ұлы баһадүр!» деп бастарын иіп
тәжім етеді /11,136/
3) Қымыз ұсынған бек ... ... қол ... ... ... де, шара
толы қымызды сол арада, дем алмастан, түбіне ... ... ... ... ... ... бала ... қисаңдатып, Дәмеліге тілдерін көрсетіп отырды да, ... ... ... Бұл ... ... ... жиі кездеседі.
тізесінен
алақанымен басу
тоқтату сол ... ... ... да әке ... ... ыңғайланып еді, Құнанбай бұны тізесінен
алақанымен ақырын ... да:- Жә, ... мен ... сен ... етші,
балам!-деді /12,10 /.
2) Түсіне ашу, көзіне жас толған ... ... ... ... ... не ... ... туып ең! - дей
беріп еді, Құнанбай сол қолын шұғыл көтеріп қап, ... ... ... ... ... ... саусағына ілген күйде оң қолын шұғыл көтеріп ... ... ... ... ... ... езу ... жоқ
шляпасын көтеру
1) Абылайдың езу тартып кекете күлімсірегенін Мүлік ... жоқ. ... ... ... орда ... ... Қарусыз қолбасшы дәретке
барғанында соңынан еретін күзетшінің де қарусыз болуы ежелден келе ... /10, ... ... ағам қызық. Жоғының ізіне мені сала береді,- деп Тәңірберген төмен
қарап мұртынан күліп отырды да, - мал ... ... ... ме еді, осы,-
деді /21,254/.
3) – Пардон,- деді Едіге басында жоқ ... ... ... ... ... Кеме келсе қайық судан шығады ... ... ... қолданысында әйелдермен амандасқанда бас киімді шешу (сәл
көтеріңкіреу) дәстүрі бар. ... ... ... бұл ... ... ... ... шығармада аталған ишара ізет көрсету
мәнінде емес, мүлде керісінше ... ... ... ... қол ... ( ... ... Мұхамед не айтарын білмей қолын жайды. – Жас ... ... ... деді ... Қызарып кетті. Сөз таба алмай, ... ... ... ... ... ... белгіні келесі кинемалар білдіреді:
1. ернін қысу
2. көзін қысу
3. ернін тістеу
4. тақымынан басу
1) Әлиза сыртта жүрген Еламанның құлағына шалына ма деп, ... ... ... еді, ... ... отқа май ... ... /21,463/.
2) Солай ма? деп әлгі жігітке дүрсе қоя берген боп «тыныш» дегендей көзін
қысып қойды / ... ... бір әйел ... түртіп қалды. Төр жақта отырған Еламанды
ымдап, ернін тістеп, «қой» дегендей ишара етті /21, 168/.
4) Сол-ақ екен, Нағымет, сен ... тұра тұр» ... ... ... ... ... ... ишаралар сөз тіркесімен берілген:
қамшымен нұқу
басын шайқау
1) -Рас, біздікінің мінезі шатақ. ... де ... аю ... ... ... ... қарқ етіп күліп, - біздің үйдегі аю кісі ... ... ... Әй, осы ... ... жоқ. Аю ... отырмыз дедің, ә.
Қамшысымен Қойшыны нұқыды, сүйсінгені білем / ... Аң ... ... ... қазасына өкінгені екені де, әлде құралайды
көзден тигізетін өз өнеріне сүйсінгені екені де ... ... ... ... /38,47/.
Сабырға шақыру мәнін білдіретін кинемалар сөзбен де сөз тіркесімен де
беріліп, синонимдік қатар түзеді:
иығына ... ... ... ... ... шақырған баяу үнмен, Ораз-Мұхамедтің
иығына қолын салып /13,69/.
2) Бөжей де шынымен шіміркенді. ... ... ... ... ... де, қолымен ишарат қып орнына апарып отырғызды /12,132 ... ... ... бір ... ... ... ... жағынан өзара синонимдес ... ... ... синтаксистік қызмет атқарады. Кейде бір сөйлем мүшесі де
болады. Ал ... ... сөз ... тек ... ... ... ... топтастырады.
Мұндай бейвербалды синонимдерді саралап өз ... ... ... ... ... үшін ғана емес, уақытты үнемдеу үшін, ақпаратты
барынша түсінікті жеткізу үшін де ... ... ... ... ... ... де ... реңкінде айырмашылық
болатындықтан олардың қолданылу ретін де білген дұрыс. Барлық бейвербалды
амалдар тіл ... үшін ... ... бір ... ... ғана
маңызды.
2.2 Омоним мәнді ым-ишараттар
Ым-ишараттардағы омонимия құбылысының ... ... ... С.Б.Бейсембаева т.б. ғалымдардың еңбектерінде
айтылған. Паралингвистика саласында бйвербалды омонимдердің қатарына жасалу
қалпы ... ... ... ... әр ... ... жатады..
Г.В.Крейдлиннің «Невербальная семиотика» еңбегінде ... ... ... яғни ... ... ... ... жақын
формалардың әр елдің мәдениетінде түрліше қабылданатындығы туралы ... ... ... ... омонимдерді білу ұлтаралық қарым-
қатынас үшін ерекше маңызды ... /8,134/. Ал ... ым ... классификациялай келе, олардың арасында омонимдес ... де атап ... ... могут быть... омонимическими (
поднять руку, ... на ... и ... так же ... ее ... людей как знак «я здесь», кивок в значении «да» и ... /31,26/. ... ... да ... ... ... әдетте,
сөйлем ішінде белгілі контексте қолданылады. Омонимдік сөздердің қай сөз
екендігі, қандай мағынаны ... ... ... ... де ... тек ситуацияда, қарым-қатынас барысында ғана
анықталады. Жесты обладают фиксированным означеним, ... ... в ... ... жеста с определенными текстами.
Синкретизм значения жеста не ... ... и ... ... ... слов именно с этим, а не с другим жестом ... ... ... ... ... слов /40,478/, яғни белгілі бір
ым-ишараттың мағынасы тек вербалды амалдардың көмегімен ... ... бас ... ... алатын болсақ, бұл ишараттың әр түрлі
жағдайда түрліше мағынада қолданылатындығын ... ... ... ... кісі қиялиланып, қайдағы бір оғаш ... ... таң ... ... ... ... тамсану. Шығай ханның, тіпті Хақ-Назар ханның өз қолынан қымыз ... ... ... аты ... ... бастаған қандай батырлар мен билардің
болғанын тамсана, бас шайқай отырып еске ... /13, ... ... және аяу ... Ақ ... ... ұрысқаны әлде аяғаны
белгісіз, әйтеуір «ай-ай»,- деп басын шайқап жүріп жарақатын жуды /21,504/.
4) өкіну немесе ... ... Аң ... ... ... қазасына
өкінгені, әлде құралайды көзден тигізетін өз өнеріне сүйсінгені белгісіз,
Әбілқайыр ... бір ... ... /38, ... шошыну. Оның жүзін барлап қарап отырған Есбол қария ... ... осы ... бір ... шошынғандай боп, басын шайқады
/21,322/. Шығармаларда бұл ишараттардың мағынасын ашып, түсіндіріп тұратын
тірек ... ... ... ... ... ... ... қалу, ұрысқаны әлде аяғаны, т.б. - бас шайқау ишаратының ... ... ... ... ... ... кең ... ишараттың бірі -бас изеу. Бұл
кинема да әр түрлі мағына береді. Біріншіден, ... ... ... ... бас ... ... ... құптау, мақұлдау
мағынасын білдіреді. Үшіншіден, кінәлау мағынасыда. Төртіншіден, бір
нәрсені ... ... ету ... ... ... 1) ... ... бас изеп қан , салқындау алған Скориковте ашу
барлығы байқалады /21,514/.
2) Құптау, мақұлдау. Есбол кәрия да ... ... ... кеудесіне
түскен басын изеп қойып:-Я, осы кездегі ел жақсысы деп ... ... ... ... ... Ол тек ... басын ғана изеп, «бар сенгенім сен едің.
Сенен де қол жудым. Тым құрыса анаңның ... ... ... қайтеді»-
деді әлгі қылығын кінәлағандй /21,313/.
4) рұқсат ету. Хан тағы да басын изеп, ... ... ... ... ... аталған кинемалар тәріздес кең қолданылатын кинеманың бір
түрі- түкіру. Бұл ... да ... ... әр түрлі. Мысалы,
біріншіден- жұмысқа құлшына кірісу үшін ... ... ... ... ... кездеседі. Сонымен қатар ер адамдар бұл кинеманы
күреске шығар алдында жиі пайдаланады. ... ... ыза ... қолданылатын кинема. Салт-дәстүр, ... ... ... күнделікті қарым-қатынаста жиі қолданылады. Бұл ... ... кең ... - ... затқа, жақсы адамға көз тимес
үшін жасалатын ырым. Бұл «түкірудің» ... ... ... ... келе былай дейді: « Мағыналы» түкіру ренжігенде, қиналағанда жерге шын
түкіру арқылы жүзеге асса, «символикалық» ... де осы ... тек ... ... ... ... ... арқылы жасалады»,-дейді /7,17/. Ғалым
Р.П.Волос орыс халқының қарым-қатынасында кездесетін 100-ге ... ... ... ... ... «ғұрыптық ишаралар» қатарына жатқызады
/41,79/. Қазақ тіліндегі түкіру кинемасының ерекшеліктерін қарастырайық:
1) құлшыну. Қара ... ... адам атып ... соғыс емес қой, жігіттер ал
дегенде-ақ қолдарына түкіріп, үлкен жігіттермен ... ... ... ... ... Шыдай алмадым. «Жығылсам жер көтерер»,- деген
тәуекелмен ортаға атып шығып, алақаныма ... ... ... ... Ыза ... Бірақ тұлан тұтып, шарқая қатындарша бетін тырнап шаптықпай,
сол міз бақпаған қалпында ... ... ... ... шырт ... ... алды да. ... зілмен сөйледі /14,205/. Жоғарыда
келтірілген ... ер ... ... жиі ... Көз ... үшін жасалатын ырым. Шешемнің «елден аулақ қара тасқа
көрінсін» деп күніне үш уақ ... ... ... ... да ... бұл түрі ... қолданысына тән, бірақ кейде ер ... да ... ... .. Жете ... ... ... қалды. Ат
жақты, қыр мұрын, томаға көз... «Күшік, шешесіне тартыңқырап кеткен ... ... ... Иіліп маңдайынан сипады. –Тфу!Тфу! Тіл-ауызым
тасқа! Үп-үлкен жігіт бопсың ғой өзің! Бала үндемей ... ... ... ... ... Өзім ... алсам да қызғанып тұрсың-ау.
-Тфу!
-Тфу!
-Тфу!
- КІм-кімнің түкіргенін білмеймін, есімде жоқ, әйтеуір апай төс
Мұхтар ағам көз ... ... ... бара жатты /14,260/.
Жазалаудың бір түрі- бетке түкіру. Бұл- масқаралау, қорлау кинемасы.
Қазақ халқының күнделікті қолданысындағы қолын сілтеу ... ... ... ... ... ... қатар құрады:
1. айтқысы келмеу
2. қабылдамау, «жоқ» дегенді ... ... ... ... ... қайтесің, сол, шырағым? Кетті ғой әйтеуір, қым-қуыт, шым-шуыт боп!
–деп Сүйіндік қолын бірақ сілтеді де айтпай ... ... ... ... Ақбала жасқана тіл қатты. Сүйеу ырай бермей, қолын ... ... ... бетін сырт салып отырған суық қалпынан
жібімеді. Сауда досына қарамай, «кете бер» ... ... ... /21,531/.
Профессор қолын болмашы ғана сілтеп, айтпағыңды түсіндім дегендейишарат
білдірді /23,13/.
бағыт көрсету, нұсқау
иек қағу ... ... ... ... ішіндегі ендігі қалған кісілердің өзінен аруақтысы жоқ ... ... ... екі жас жігітке иек қақты: -Құдыққа түсіңдер
/21,238/.
2)Еламан үн-түнсіз ... ... ... бар ... ... «жүр» дегендей иек
қақты /21,62/.
3) Жұрт қозғалақтап бір-біріне қарасты, «бұ не сөз» дегендей ... ... ... ... ... жаю бата ... сұрау
Ораз-Мұхамед не айтарын білмей, қолын жайды.-Жас ханым сөйлесін /13,51/.
Бата жаса, сұлтаным!- деді ... ... ... ... бірі ... ... басындай шолтиған екі қолын қатарынан жайып /13,86/.
Жоғарыда ... ... ... ... бас ию ... да
омонимдік қатар құрады:
құрмет тұту
тәжім ету
бас ию ... ... ... ... мен ... ... бас июші ... Енді күмәнім жоқ. Сен
керемет адамсың! Қандай тамаша! /23,55/.
2) Әмір, ... ... ... ұлы баһадүр! Деп бастарын иіп тәжім
етеді /11,86/. Айтты –болды. Басың болса ие бер, ... ... бүге ... Осы ... ... болса ие бер, тізең боса бүге бер ... ... ... қызметте қолданылған.
3) – Ғапу етіңіз, хан оғлы, жолыңыздан кездесіп қалғаныма!- деді ол ... -бұл ара ... ... ... емес еді... /11,102/.
қорқу
бетін басу ... ... ... Сбухан алла!-деп Ғабидолла бетін басты. –Аллай, Ақан түсің
қалай өзгеріп кетті.../17,60/.
2) Аяқ-қолы кісендеулі сүйретіліп келе ... ... ... ... ... бір ... екі қолымен бетін басып тұрып қалды/13,81/.
сүйіспеншілік,
қуаныш
құшақтасу ... ... ... ... ... кіріп жатқан жұртқа араласа жасы мен шамалас,
кескіні де ... ... ... бойы мене ... ... мене ... бір жас жігіт « кәне, нағашым?» деп қуана кірді де, ешкім «мынау»
демей-ақ, менімен құшақтаса кетті /25,86/.
2) Отырған әйелдердің ... ... ... ... тізе бүгіп, отыра кетіп,
құшақтасып көрісіп жылайды /12,193/. Бұл жердегі құшақтасу-бір сөзбен
беріліп тұрған ... ... ... ... ... ... ... жұбату,
көңіл айту мақсатымен істеледі. Көбінесе «көрісу», «көрісіп құшақтасу» деп
те аталады ... ... ... ишараты 1) сыйлау, құрмет тұту; 2) құдайға
жалбарыну; 3) сәлем беру ... ... ... қатар құрайды.
1) ...Ол сәлем беріп, есік алдында ханға кішіпейілдік ишарат көрсетіп, бір
тізерлеп отыра қалды /11,140/.
2) Бұқар жырау ... ... ... ... ... бір тізерлей отырып,
Алласына « ақсарбас» айтып, жалбарына бастады /11,153/. 3)Есеней үйінің
айналасы ... ... адам ... Алты ауыл Сибанның еркек-әйелі түгел
жиналыпты. Айтолқын арқан бойы алдырақ келіп, Есеней ... ... ... – Сен мен не ... соны ... Ұлпан Шынарға сыбырлап. Ұлпан
үлкендерге бұрылып бір тізерлеп, сәлем етті. ... да соны ... ... ... бетін жаулығымен бүркемелеп, сәлем етті. –Көп жасаңдар...
Құтты қадам тілейміз /30,87/. Бір ... ... беру ... ... салттық ишарат болып табылады.
Санын шапалақтау ишараты бірде қуануды білдірсе, енді бірде өкінішті
білдіреді:
1)–Үш күн! ... бері ... ... Қап, ... ... қарасын үзіп
кетті-ау! Қап! Ой-бо-ой, малдыбір жайлы қылды –ау! –деп Мәті бай санын
шапалақтап, ... ... ... ... ... қызық,- деді Данилов, қуанып санын шапалақтап, көрерсіңдер. Ол
салт аттылар- бандиттер, айдап әкеле ... ... ... қағу ... ... ... Бұл бик ғажап ақыл. Мұндай ақылды ақшаға ... ... деп ... жүзі ... отырды да, -шүші мату... бик ... ... ырза боп, ... ... ... /21,239/.
2) ...Үйдің іші енді сезіп, ду күлісті. Соңғы өлеңнің тұсында әжесі де
түсінген. Ол үні ... ... ... ... ... ... ... /12,13/. Бұл сөз тіркесімен берілген бұл ишаратты сонымен қатар
ер адамдар көп ... ... жасы ... мейірбандық көрсетуде
қолданады.
Бауырына басу ишараты амандасуды, еркелетуді білдіреді:
1) Абай да мол ... кең ... ... бауырына алды. Әке мен бала
екеуінде, осындай сағынышты құшақтан басқа бір ауыз сөз ... ... ... шошыма! Түк те етпейді,-деді Рахымтай басынан сипап,
бауырына басты. Дәркембай атаға жаны ашып тістене жылап отырған екі ... да ... ... ... ... /12,226/.
Ішін тарту – 1) шаттануды; 2) таңдану, шошынуды ... ... ... пен ... ... жайда отырған елдің
барлыға, жер қозғалғандай, дүр сілкінді. ... ішін ... ... ... /12,187/.
2) –Мына Бәтжанға не болған, жасынан жылқы бағып, көзі шыққан қазақ
баласының мініс ... ... ... ... ... ... көзім шықсын,-
деп бурыл аттың қара жалын түбіне ... тып ... ... қою ... бір ... ғана ... шолтитып, шұнақ ешкідей шорт кесіп
тастағанына таңырқады да, түйенің құмалағындай ... ұшын ... ... түсе бергенде ішін тартты. –Сұмдық-ай, мынау тұлданған ат қой. Жаным-
ау Бәтжан қайда, аман ба өзі ... ... ... ... ... ... Боржабай теріс қарады да. – Жә, ендеше айта бер!- ... ... ... 1) сөз ... 2) ... шақыруды білдіретін
қадақ халқының ұлттық-мәдени болмысын аша ... ... ... ... ... қамшысын алдына тастай салды да, енді Абылайға бұрылды. ... ... қан ... ... ... Шығыс Түркістандағы бауырымызды
құтқаруға біз неге аттанбадық, Абылай сұлтан? Соған жауап берші! /11,268/.
2) –Жалайыр ... ... шап. ... ... де. Егер дер ... ... ұрысынан кейін, Қоқанға туған кеп, ... ... туып ... Соны ... – Ал егер жауап қайырмаса ше? – Мә ... ... ... болса алдарына таста да, өзің кейін шап!
/11,290/.
жағасын ұстау ... ... ... ... ... ... қой. Ел ... мұныңды,- деп
Мұхамметтің көзі шарасынан шыққанда, Рамазан да жағасын ұстады: -Қойыңыз,
Ақан аға! Мұныңызды мен де ... ... ... ... , ... пен ... ... жайда отырған елдің
барлыға, жер қозғалғандай, дүр сілкінді. Біреулер ішін тартып, сүйсініп
құлақ ... ... ... дәл қай ... білдіріп тұрғандығын
білу үшін оның жанындағы сөздерге назар аудару керек. ... ... ... ... ... ... іске асқандығын сөзбен бейнелеп
бере алады.
Бейвербалды амалдарды саралай келе ым мен ... сөз, ... ... ... ... ... ... аңғаруға болады. Соның ішінде фразеологиялық тіркестермен
берілген ишараттар санының едәуір көп екендігін атап өтуге болады. ... ... ... коммуникацияға қатысып отырған екі жақтың
эмоциясы мен сезімін анықтаудың ... ... ... қатысуымен ойды
жеткізу әлдеқайда ... әрі ... ... ... ... қоса
бейвербалды синонимдер және бевербалды омонимдер тізбегін құрай алатынына
көз жеткізуге болады.
Ым тілін толықтай сөйлеу тіліне ... ... ... ... ... (сөйлеммен) беруге болатын ой мен ... ... ... ... ым ... де ... сөйлемдері мен тыныс белгілері
болады, кез-келген ым-ишараның сөз секілді білдіретін бірнеше ... ... ... бір сөйлемнің орнына жұмсалуы да мүмкін. Оның беретін
мағынасын тек ситуацияда анықтауға ... ... ... ... ... тем ... ... с отвлеченными терминами нельзя
удовлетворительно передать общепринятыми ... ... это ... ... от ... ... ... словаря и от ... ... ... ... ... /31,19/. Яғни ... деген сөзінің барлығын ым тілімен жеткізуге бола бермейді екен.
Все сопровождающие речевой акт ... ... ... ... всего
паралингвистические, являются факультативными. Языковое общение без ... ... ... как ... и ... ... в чистую языковую
форму любого коммуникативного акта /4,77/.
Синоним және омоним мәнді ым-ишараттар қалай ... ... ... ... болсақ, ең алдымен ым-ишараттың қандай жағдайда және оны
басқа қимылдармен қоштағанына байланысты ... ... ... түсініп, талдау үшін осы кезде жасалған барлық қимылдарды есепке алу
керек, өйткені олар да ... ... ... ... ... дәл ... ... адам ым-ишараттың адамның
сөйлеген ... ... ... ... ... алады.
Тілдік амалдар дербес тұрып қарым-қатынас қызметін атқара алады, ал
паралингвистикалық амалдар ... ... ... ... ... Сол себепті тек паралингвистикалық амалдар арқылы қарым-қатынас
жасау ... ... Ым ... толықтай сөз арқылы беруге ... ... ... амалдардың барлығын бейвербалды амалдар арқылы жеткізуге
бола ... ... мұны ... ... санының аздығымен,
олардың грамматикалық формаларының ... ... ... ... сөйлем ішінде анықтау үшін сөйлемнің ... ... ... ... ... мәнді ішін тарту ишаратын алатын
болсақ, ол бірде шаттану мен сүйсінуді ... енді ... ... ... секілді мағыналар береді. Келтірілген ... ... ... ... ... кейіпкердің таңдануы әрі шошынуы қазақ ... ... ... ... ер адам ... ... кейін
оның аты тұлданып, бір жылға дейін мінілмей, жыл өткен соң марқұмның асына
сойылатын болған. Мұндай ... атты міну ... ... жат ... кейіпкерінің әрі шошынған, әрі таңданған күйге түсуінің себебі ... Екі ... да ... ... бір болғанымен, түрлі жағдайда
қолданыс тапқан. Аталмыш ... өз ... ... ... ролі ... амалдар қарым-қатынас кезінде тілдік амалдармен қатар
қолданылып, адамдар арсындағы қарым-қатынасты жеңіл іске ... ... ... ... түсінікті, жан-жақты жеткізуге ықпал етеді.
Ұлттық-мәдени айырмашылықтарына байланысты бейвербалды амалдар да
бір-бірінен ажыратылып отырады. Ұлттық ... ... ... әдет-ғұрпынан байқалады. Әр елдің өзіне ғана тән әдет-ғұрпы,
салт-дәстүрі арқылы ... ... ... ... дүниетанымының сипаты көрінеді. Осыған орай қазақ жазушылырының
шығармаларындағы бейвербалды амалдар қазақ ... ... ... ... ... ... береді, адам танымын кеңейтеді. Көркем
шығармаларды зерттеу ... біз ... ... ... көптеген қызықты мәліметтер ала аламыз.
Бейвербалды амалдар соған қоса, коммуниканттардың әлеуметтік жағдайы,
дәрежесі, жас ... ... ... ... жөнінде қосымша
ақпарат беретінін аңғаруға болады. ... ... ... байланысты
бейвербалды амалдар қай ұлттың болмасын мәдениттілігінің ... ... мен ... ... ... қарым-қатынас жасау процесі
ерекшеленеді. Жыныс арасындағы бейвербалды ... ... ... ... ... психологиялық, биологиялық, әлеуметтік
ерекшеліктеріне орай жеке әйелдерге тән және жеке ерлерге тән, ... ... ... ... өмір ... ... жыныстар
арасында орны ауысып келуі салт-дәстүр, тәртіптерге қайшы келіп отырған.
Балалардың ... ... ... ... табиғи болып келеді,
сондықтан өзіндік ерекшеліктерімен сипатталады
Бейвербалды амалдарды саралай келе ым мен ... сөз, ... ... ... тілдік бірліктер көмегімен
берілетіндігін аңғаруға ... ... ... моносемантикалық,
полисемантикалық, синонимдік, антонимдік, омонимдік, паронимдік, вариантты,
окказионалды, архаизмдік, ұлттық, кәсіби, ... ... ... ... ... т.б. болады. Ым-ишараттар лексикологиялық
тұрғыдан сөздерге өте ... Олар ... ... ... атауларын беріп, адамның эмоциясын, көңіл-күйін ... ... ... ... ... қатысып отырған екі
жақтың эмоциясы мен сезімін анықтаудың бірден-бір ... ... ойды ... ... ... әрі ... ... асырылады,
бұған қоса бейвербалды синонимдер және бевербалды омонимдер тізбегін құрай
алатынына көз ... ... ... ... ... мен
омонимдерді саралап өз орнымен қолдану тек адамның эмоциясын білдіру үшін
ғана емес, уақытты ... ... ... барынша түсінікті жеткізу үшін
де тиімді. Ым-ишараттардағы синонимдердің ерекшелігі, лексикалық ... ... ... Оларды кейде бірінің орына бірін алмастырып
қолдана беруге болмайды. Ал бейвербалды омонимдерге келер болсақ, олардың
білдіретін мағынасы тек ... ... ғана ... ... ... әлі толық зерттеле қоймаған қазақ
тіл білімінің дербес, жаңа ғылым саласы.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
1. Салқынбай А., Абақан Е. ... ... ... ... ... Пиз А. Язык ... Увлекающее пособие для деловых людей. ... ... ... ... Қ. ... тілі ... зерттеулер. –Алматы: Ғылым, 1999.-
581б.
4. Колшанский Г.В. Паралингвистика. –Москва: Наука, ... ... С.Б. ... компоненты коммуникации в казахском
языке. дисс. к. филол. наук. –Алматы, 2002.-119.
6. Смағұлова Г. Мағыналас фразеологизмдердің ... ... ... ... ... Ж. ... ... ... ... ... ... Г.Е. ... семиотика: Язык тела и естественный язык.-
Москва:Новое ... ... ... ... А.Д. ... ... этикет нормаларына
салыстырмалы талдау. Филол.ғыл.канд.дисс. –Алматы, 1998.-183.
10. Кенжеахметұлы С. Ұлттық әдет-ғұрыптың ... 220 ... ... ... ... І.Көшпенділер: тарихи трилогия. –Алматы: І.Есенберлин
атындағы қоры, ... ... М. Абай ... ... ... Жазушы, 2006.
13. Мағауин М. Аласапыран: тарихи роман. –Алматы: ... ... ... О. Ұйқым келмейді. – Алматы: Жалын, 1990.-558.
15. Бөкей О. Өз отыңды өшірме. –Алматы: жазушы, 1981.-383.
16. Соқпақбаев Б. Менің атым-Қожа: ... ... ... ... ... С. Ақан ... ... Оразалиева Э.Н. Бейвербалды коммуникация негіздерінің функционалды
ерекшелігі // ҚазҰУ Хабаршысы. № 37. 2000. -209.
19. ... Г.Б. ... мен ... сөз қолданыстары.
филол.ғыл.канд.дисс. – Алматы , 2003.-153.
20. Қалиев С., Оразов М., Смайылова М. ... ... ... ... ... Ә. Қан мен тер. –Алматы: Жазушы, 1977.-815.
22. Нұрмағамбетов Т. ... арғы ... ... Жалын, 1981.-216.
23. Мағауин М. Көк мұнар. – Алматы: Раритет, 2004.-224.
24. Арыстанов Ж. Таң ... ... ... ... ... ... С. Өмір ... –Алматы : Жазушы, 1970.-487.
26. Майлин Б. Көп томдық шығармалар жинағы.Т1. –Алматы: Қазығұрт, 2004.-
378.
27. Тарази Ә. ... ... ... ... ... ... З.Н. Искусство общения. –Москва, 1991.-33.
29. Ешимов М.П. Ым ... ... және ... ... ... ... Ғ. Ұлпан. –Алматы: Атамұра, 2003.-264.
31. Филиппов А.В. Звуковой язык и «язык» жестов // ... МОПИ ... ... ... 1975.-с14-34.
32. Болғанбаев Ә. Қалиұлы Ғ. Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен
фразеологиясы.: Оқу құралы. –Алматы: Санат, ... ... І. ... ... фразеологиялық сөздігі. –Алматы, 1977.-712.
34. Бөкей О. Таңдамалы. –Алматы: Жазушы, 1994. -495.
35. Балақаев М. Қазақ тілі ... ... ... ... ... В.А. ... поведение (Социально-перцептивный
подход). Издательство Ростовского университета, 1986.-321.
37. Леонтьев А.А. ... ... ... ... ... ... ... Кекілбаев Ә. Үркер: Роман. –Алматы: Сөзік-Словарь, 1999.-584.
39. Исабеков Д. Екі томдық таңдамалы шығармалар.Т1.-Алматы: Жазушы, 1993.-
496.
40. Капанадзе А.А., Красильникова Е.В. Жест в ... ... ... ... ... ... ... 1973.-485.
41. Волос Р.П. Введение в изучение невербальнрй коммуникации русского
языка // Старноведение и ... ... ... ... ... университета, 1972.-с 74-82.
42. Момынова Б.,Бейсембаева С. Қазақ тіліндегі ым мен ишараттың ... ... ... ... ... ... ... мимики и
жестов в казахском языке. –Алматы: Атамұра, 2003.-136.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 36 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Организмнің арнайы және арнайы емес қорғаныш реакциялары. Қан топтарының түрлері және оның сипаттамасы6 бет
Ферменттер және коферменттер туралы4 бет
Қан топтары және оның қызметі, ағзаның қорғаныш қызметтері3 бет
Қылмыстарды тергеудегі іздеу тактикасының теориялық және қолданбалық мәселелері87 бет
Қыпышақ мемлекеті8 бет
Әлеуметтік топ6 бет
Әр түрлі жас топтарында жүргізілетін мүсіндеуге үйрету жолдарының ерекшеліктерін анықтау20 бет
Астық дақылдарының бірінші және екінші топтарын ажырату белгілері5 бет
Астық дақылдарының бірінші және екінші топтарын ажырату белгілері жайлы мәлімет7 бет
Астық дақылдарының бірінші және екінші топтарының марфологиялық және биалогиялық ажырату белгілері6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь