Ежелгі Қазақстандағы діни – философиялық аспектідегі негізгі ілімдер

КІРІСПЕ

I ҚАЗАҚ ЖЕРІНДЕГІ ИСЛАМҒА ДЕЙІНГІ ДІНДЕР ЖӘНЕ АЛҒАШҚЫ НАНЫМ СЕНІМДЕР
1.1 Көне түркілердің дүниетанымдық көзқарастары
1.2 Түркілердің сенім негіздері: Жер . Суға және Ұмайға табынудағы дала дәстүрінің жалғастығы
1.3 Ежелгі діни нанымдар сонымен қатар, шаманизм және пұтқа табынушылық кезіндегі сабақтастық мәселесі мен олардың өшпес маңызы

II ЕЖЕЛГІ ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ДІНИ . ФИЛОСОФИЯЛЫҚ АСПЕКТІДЕГІ НЕГІЗГІ ІЛІМДЕР
2.1 Тәңірлік пен бақсылық
2.2 Қазақстан жеріндегі Ислам дінінің жағдайы және негізгі құндылықтарының алатын орны

ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
        
        ФИЛОСОФИЯ ЖӘНЕ САЯСАТТАНУ ФАКУЛЬТЕТІ
ФИЛОСОФИЯ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МЕТОДОЛОГИЯСЫ КАФЕДРАСЫ
БІТІРУ ЖҰМЫСЫ
Қазақтың ежелгі наным-сенімдері
МАЗМҰНЫ
беттері
КІРІСПЕ………………………….....……………………………..3
I ... ... ... ДЕЙІНГІ ДІНДЕР
ЖӘНЕ АЛҒАШҚЫ НАНЫМ СЕНІМДЕР
1.1 Көне түркілердің дүниетанымдық көзқарастары ...........
1.2 Түркілердің сенім негіздері: Жер – Суға және
Ұмайға табынудағы дала ... ... ... діни нанымдар сонымен қатар, шаманизм және пұтқа
табынушылық кезіндегі сабақтастық мәселесі мен олардың
өшпес ... ... ... ДІНИ – ФИЛОСОФИЯЛЫҚ АСПЕКТІДЕГІ НЕГІЗГІ ІЛІМДЕР
2.1 Тәңірлік пен бақсылық
....................................................................
2.2 Қазақстан жеріндегі Ислам дінінің жағдайы және негізгі
құндылықтарының алатын орны
.......................................................
ҚОРЫТЫНДЫ …………………………………………….........
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... ... - ... ... ... ... құрылыстарға тән тарихи,
саяси - әлеуметтік, дүниетанымдық және психологиялық құбылыс. Ол көне
замандардан бері ... ... ... ... Оны ең ... ... мен ... арақатынасы, адамның танымынан тыс күштердің барлығын
мойындау және соған илану деп ... ... - ... мәдениеттің бөлігі әрі дүниетанымның тарихи нысаны.
Ғылым мәдениеттің, ... ... де ... әртүрлі түсіндіреді. Бізге мәлім,
дін бірнеше элементтерден тұрады. Солардың бірі - діни ғұрыптар. Кейбір
ғалымдар ... ... осы ... ... ... деген пікірге ден
қояды. Екінші біреулер мәдениеттің алғашқы нысаны мифология деген ... оған ... ... ... алғашқы қауымдық құрылыста
тұрпайы наным - ... ... ... оның ... ... тілі ... тәсілдері пайда болды; осылардан бастапқы кауымдық синкреттік
дүниетаным түрі қалыптасты; адам ... ... ... ... сана мен рухани мәдениет салалары бөлініп, жеке жетіле
бастады; көркемөнер, дін, адамшылық нормалары ... дін ... ... ... ... ... бұрын бастапқы қауымдық мифологияның
құрамында және сонымен ажырамас ... діни ... ... ... осы ... сүйене отырып, ғылым дүниетанымның және ... ... ... ... ... қалыптасқан алғашқы нысаны мифология
болды деген біржақты түжырымға келеді.
Бүгінгі ... ... ... болуы туралы екі теория бар. Олар
„прамонотеизм” және адамзат тарихындағы „дінге дейінгі кезең” ... ... ... ... мен ... әуелгі баста бір
құдайға сенген, көпқұдайлық кейін пайда болған деген тұжырымға негізделеді.
Көне діндердің пайда ... мен ... ... бірнеше
ғылыми көзқарас бар: эволюциялық көзқарас (Чарльз Дарвиннің „Түрлердің
шығуы” теориясы, 1859); әлеуметтік ... ... ... теориясы; ол
бойынша дін – адамның рухани даму жолының алғашқы сатысы); анимистік ... ... ... Э.Б. ... және ... ... ... қатар діннің көне наным нысандары да бар. Олар
– ежелгі ... ... ... ... және көптәңірлі
(политеистік) діндер.
Политеизм дегеніміз бірден көп ... ... ... ... саны ... ... жүз ... шектеледі. Алайда,
дәстүрлі үнді дінінде жүз миллиондаған ... ... ... ... Рухани
ғылымдар бойынша дүние жүзінде Иудаизм, Христиандық және Исламнан басқа
діндердің барлығы да ... ... ... ... үш дін
монотеистік (біртәңірлі) діндер бобына жатады. Көптәңірлі ... да ... ... ... ұғымдары да әр түрлі. Мысалы, үнді
дінінде көптеген тәңірлерге қоса олардың бәрінен де жоғары, ... ... ... ... ... бар. Олар ... ... әрбір тәңірді осы бас
тәңірдің бір қыры деп ... ... ... ... ... ... салыстырғанда онша маңызды емес болып көрінеді. Қадими
(ежелгі) ... ... ... ең мықта тәңір деп таниды.
Гректердің тәңірлері жақсылықтарынан гөрі ақыл – еске ... ... олар ... ... ... ... ызақор
тәңірлер. Көптәңірлі діндерде ... мол ... ... ... ... ... рухтар туралы сенімдер қоса наным –
сенімдермен күрделі байланыстарға кіретіні де белгілі.
Тәңірге, Жер, Суға ... ... ... ... әуел ... ризашылық сезімдерімен байланыстыруға болады. Бұл құдайлар
қарапайым тіршілік иелеріне қамқорлықпен ... ауыр ... ... - ... ... мейірбандықтарына алғысын білдірудегі ниетінен туған
еді деп есептейміз. Осындай өмірдің нақты шындығына көз жеткізу адамдарға
жәрдемдесетін жоғары әлем бар ... ... ... да ... еді. ... ... өздерінің ұғымдарындағы ең биік шыңды Хан - Тәңірі деп атауы
да кездейсоқтық болмағанын көреміз.
Сонымен қатар, қазақтар ... жан - ... аң - ... әр үйдің,
жеке адамның, тіпті ұсақ жәндіктердің өз иесі - Рухы бар деп ... ... өз ... яғни ... бері ... етіп келе ... ... болады деп пайымдаған С.А. Токаровтың ... Ал, Л. П. ... ... ... ... ... ... құдіретпен бірігіп кеткен" деген ойды ұсынғанын
көреміз.
Ал, анимистикалық дүниетанымның ең бір көне ... - ... мен ... ... ... ... емес, сол таудың, өзен мен
көлдің өзін қастерлеп құдірет тұту, ... біз бұл ... ... рух ... ... өзін ... ... қастерлеу ісін көреміз.
Қандай діннің болмасын ақиқат шындық саналатын қағидасы мен түпкі
мақсаты, арқау ететін ... ... ... ... белгілі. Әлемдік діндердің барлығына тән бұл жүйе Тәңірілік
дінінде де бар.
Жақында ... ... Қ. ... және Ә. ... ... жөнінде толымды пікірлер бар. Жалпы, бақсы - шамандық
іліміндегі басты тұлға. Ол - діни ... ... оны іске ... - ақ ... ... ... ... бақсылық та бір орнында
қатып қалған құбылыс ... оның да туу, ... ... ... ... қалпына келтірілу кезеңдері бар. Соған сәйкес бақсының
қоғамдағы орны да, атқаратын қызметі де, ол ... ... де ... ... ... ... қатар қазақ қауымына тән бақсылықтың түрлерін
көрсетеді. Мұндағы маңызды мәселе бақсылықтың өз дәуірінде ... ... ... даму ... ... ... өз ... қызметін
шегіне жеткізе, межелі сатыға дейін атқарғанын көреміз.
Зерттеу жұмысымыздың мақсаты мен ...... ... ... ... даму жолын (эволюциялық) егжей – тегжейлі
зерттеп, қорытындылар жасап, ...... ... ... алға қойылған мақсатқа жету үшін, мынадай
міндеттерді шешу ұсынылады:
• діни сенімге деген адами қажеттіліктердің негізгі аксиологиялық
– психологиялық мотивтерін ... дін ... ... ұғымның
адамдарды байланыстырып, өзара жақындатуындағы мәнін көрсету;
• дін мен философияның ... және оның ... ... ... ... бірін – бірі қажет етуін көрсету;
• қазақ сеніміндегі көптәңірлі (политеистік) ... ... ... ... ... ... оккультизм тағыда басқалар) мен эволюциясын, олардың
әлеуметтік – ... ... ... ... ... Қазақтардың ежелгі ... пен ... ... діни ... ... ... ... жаңалығы.
Зерттеп отырған бітіру жұмысымыздың ғылыми жаңалығы –діннің
эволюциясына қарағанымызда ежелгі ... ... ... ... ... бет ... ... (Мысалы, Зороастрдың реформалары,
Зевстің бас тәңірге айналуы, түркілердегі бір ... т.б.). ... ... ... ... политеистік нанымдардың көпшілігінде
монотеистік элементтер жиі кездесетіндігін аша көрсету. Сонымен қатар бұл
бітіру ... ... ... ... тарихы мен құбылыстарын зерттеудің
үлгілері ұсынылған.
Бітіру жұмысымыздың құрылымы зерттеліп отырған тақырыптың мазмұнына
сай ... ... ... және ... ... ... ҚАЗАҚ ЖЕРІНДЕГІ ИСЛАМҒА ДЕЙІНГІ ... ЖӘНЕ ... ... Көне ... ... ... түрік – моңғолдардың нанымдарында көк те, жер де тәңірлер
болып саналған. М. Молдабаева „Ежелгі түріктер қос ... ... (оны ... те ... және ... (жер - суға) сиынатын болған”/1/ дейді.
Сондықтан, мәңгітас ескерткіштері мен моңғол шежірелерінде көк ... ... жер ... ... ... кезігеді. Мәселен: „Тәңір мен қара жер
қоса қуат беріп, біз ... ... ... „жер тәңірден алтын
шәрбат татқан қасиетті киелі”, ... ... ... оң ... ... мен қара ... қуат алып” /2/. Тағыда тағы басқалар.
Алтын шежіреде тәңір сөзі тек аспан, көк мағынасында ғана ... ... ... да ... ... ... ... ұлы, көктің
ұлы, тәңіртекті, тәңірдің перзенті т.т. секілді бұтқа ... тән ... ... ... ... ... барлық құрлықтарда, әсіресе, Солтүстік
Америка, Африка, Солтүстік Азия мен Австралиядағы бейсуат қауымдарда қадым
замандардан белгілі болған тәңір ... ... мен дін ... ... ... немесе „көк тәңір культі” деп атайды. Гумилев (1912 -
1992) ежелгі қытайлықтарда ... ... ... көк ... ... ... /3/ Көне ... Мысыр, Рим, Месопотамия елдерінде көк
тәңір туралы нанымдар бар еді. Бұл ... ... ... ... ұлы, ... ұлы, аспанның перзенті болып келуші еді. Бұл ... мен ... ... ... ... ... ... аспанды мекендепті -
мыс. Сондықтан, ол биік тәңір яки көк ... деп ... ... ... ... мен орталық және Оңтүстік Африканың жабайы
қауымдары, күннің ... осы көк ... ... ... нанымдарынша ай мен күн көк ... екі ... ... көк тәңір көбінесе еркек немесе жыныссыз болып
келеді (тек мысырлықтардың көк тәңірісі пұт ... ... Көк ... ... айту ... ... әкеледі деп сенілген. Ғалымдар көк тәңір
туралы ... ... мен ... туралы культтерден бұрын болған
ең тұрпайы наным деп бағалайды.
Тотем сөзі ... ... ... қызылтерілерінің Алгонпиан
руының тіліндегі „ототеман” деген ... ... Ол ... қан ... ... ... білдіреді. „Өте” деген сөз бір әке – шешеден туған
аға – ... ... ... ... ... Бұл ... бірінші рет
1791 жылы аталмыш өңірге барған бір ағылшын саудагер тарапынан, қателікпен
қолданылған. ... ... ... жүрген қызылтерілерді көрген саудагер,
әр адамның ... ... бар екен деп, ... ... ... ... Ожибва қызылтерілері туралы тұңғыш ғылыми еңбекті ХҮІІІ ғасырдың
аяғында, ожибвалар ұлы рухтың ... ... ... ... Сондықтан
барлық ожибвалар бір тотем арқылы бір – бірінің туысқаны болып ... ... ... ... ескі һәм ... наным – сенімдерге жататын тотемизмде
киелі нәрсе міндетті түрде хайуан болуы керек емес: тау, тас, ... ... ... көк ... ... де ... ... мүмкін.
Фрейд табудан екі мағына табады: „Для нас значение табу разветвляется
в двух противоположных ... С ... ... оно означает –
святой, освященный, с другой стороны – жуткий, ... ... /4/ ... ... ... киесізді ажырату болған делінеді.
Сондықтан, тотем саналған хайуан немесе өсімдік ... ... ... ... Табу ... ... рет ... әдебиеттеріне енгізген кісі
Австралия және Тынық мұхит аралдарын ... ... ... ... Кук. Ол 1771 жылы ... Тонго аралына барғанда, жергілікті
тайпалардың тиым ... ... ... деп ... ... ... заттарды немесе іс әрекеттерді жыл бойын немесе белгілі
бір уақытта тыйым салынған деп қабылдаушы еді. Мәселен, ... ... ... ... ... ... ... табу бар еді. Табулар
көптеген қоғамдарда қалыптасқан ... ... ... ... аталмыш
қоғамдарда рубасымен немесе оның жақын туыстарымен төменгі тап өкілдері
сөйлесе алмайды дейді.
Тотемшіл қоғамдарға тән жанұя ... мен ... ... мынадай
екі қағида пайда болған;
Қан дауы: тотемдік сенімде адам денесінің қан мен шаш сияқты ... ... ... Олар адам ... ең киелі бөліктері
саналғандықтан тотемнің ... ... ... қан ... ... ... ... саналады. Барлық ру құдды бір жанұя тәрізді. ... ... ... басқа рудың кісісі өлтіретұғын болса, міндетті түрде қанның
кегін қайтарып, руластың өші алынуы шарт ... Қан ... яғни ... ... сол ... мүшелерінің намыс борышы болып ... Мұны ... ... ... деп атайды.
Басқа рудан үйлену: ру мүшелері бірге туысқан болғандықтан, сол рудың
қыздары еркектердің қарындастары ... ... ... байланысты өз
руынан әйел алуға болмайды, бұл табуды ... ... Тек ... ... тотемнен тараған) қызын ғана алуға рұқсат етіледі. Тотемизмді екшеп
зерттеген Фрейд (1856 - 1939) бұл ... ... ... „... члены одного и
того же тотема не должны ... друг с ... в ... ... не ... ... ... между собой в брак. Это и состовляет
связанную с тотемом экзогомию” /5/. Басқа рудан ... ... жеті ... ... ... де жиі ... ... Негізінде бұл өз руынан қыз
алмау табысы еді, моңғол шапқыншылығынан ... ...... ру ... ... ... халықтарына сіңіп, түріктеніп ... ... ... формасы өзгеріп, мәселен, қазақ ішінде жеті
атаға дейін үйленуге ... ... ... ... ... ... ішінде
(Қалқаман – Мамыр, мәселесінде бірін – бірі ... екі жас ... ... ... ... сақталмағаны белгілі. Бұл әдет жазба
мәдениеті жоқ, жабайы өмір кешіп жатқан, мәдениеттің терімшілік – ... ... ... арқылы түркілерге (қазақ және ... деп ... ... ... ... Шыңғыстың өмірбаянында былай
деп жазады: „Когда ... ... 9 лет ... с сыном поехали, по
обычаю монголов, сватать ему невесту в дальный род (во ... ... ... степенях родства)”/6/. Моңғолдарда бұл мәселенің қаншалықты маңызды
екенін көрдік, ал күллі түрік атаулының арғы ... ... Оғыз – ... ... ... оның ... қара ханның өзінің үш туған інісінің
қыздарын Оғызға алып ... ... ... Огуз стал ... Кара ... ему в жены дочь своего младшего брата Тур – Хана ... Кара Хан, ... ... дал ... в жены дочь ... младшего барата Кыр – Хана среди них
было Ур – Хана ... ... ... его отца ... ... ежелгі
түріктерде басқа рудан үйлену табусы болмаған тәрізді. Ал, қазіргі заманда
Түркиялық түріктер, әзірбайжан, түркімен, ... ... т.т. ... ... табу жоқ. Тек, ... ... және моңғол халықтарында
белгілі иөлшерде бөлелерді үйлендіру әдеті кең тараған. ... ... ... ... болсақ, болашақ нәрестенің ден саулығы әке және
шешесінің генетикалық сапасына және ден ... ... ... қиыр шығыс және қиыр батыстағы бөлек ұлттардың, тіпті ... ... ... табылатын екі ауру болып тууы, тіпті оның кемтар
болуы әбден мүмкін. Ал, ден ... ... ... ... жоқ екі бөле немесе немере ... екі адам ... ... баланың ден саулығы ата – анасынікі секілді жақсы болмақ. Алыстан
қыз алу ... ...... ... ... ... ... руына, алыс – жақындарына қарап керегі жоқ, бәрі –бір баланың ... туу ... өте ... болмақ. Бұл мәселеге, Исламият тұрғысынан
қарайтұғын болсақ, дініміз немере жолындағы адамдардың ... ... ... ... ... ... та жоқ. Тек,, ... адамдардың
ден –саулығы, генетикалық қоры, қан тобы секілді қасиеттері болашақ ...... ... ... ... ... белгілерінің өз кезінде Орталық Азия халықтарында кең
тарағаны тарихтан белгілі. Мысалы, түрік ... ... ... ... көк бөрі ... қиял – ... сенім бар еді. Көк бөрі туралы қытай
деректерінде ... ... бек көп аңыз - ... ... ... ... түркілердің жер аумағын аралаған ғалым Ибн Фадлан „саяхатнаме” атты
еңбегінде Башқорттардың ... ... ... ... ... мысал етеді. Сол секілді, ХІ ғасырдың ғалымы Әбу Сайд Гердизи
қырғыздардың сиыр, кірпі, сауысқан және ... ... ... ... Орта Азия ... ... ... қайықтың қабығын қастерлеп,
тәңірлердің бейнелерін жасаған. Осындай бұлттарды алтайлықтар ... ... ал ... ... деп атаған.
Мүшел жыл санауындағы он екі хайуанның ... ... ... сол ... ерекше қастер тұтуы да осы ... ... ... рулардың қарағайды ерекше киелі деп ... ... ... ... ... ... ... түрік қағанаты
дәуірінен бастап көбірек көреміз. Оларды тұтастай осы нанымға қарады ... мен, ... ауыс – ... ... ... ... қой ... болуы олардың қойды тотем есебінде тұтуының, яғни
қойды қамқоршы, кие деп ... бір ... ... /9/. ... ... ... қой үйірінің ішінде тұрған ... ... ... ... ... екен /10/. ... қара ... қой
құдіретті саналған. Сондықтан қой көне оғыздар мен ... ... Қой ... ... ... ... хайуандарға кие артуы
(анимизм), кейде отқақұлдықтық (зороастризмнің) нышандары жиналған /11/.
Түркімендер құрған мемлекеттердің Аққойлы (ХІҮ – ХҮ ғғ.) және ... ... осы қой ... ... бар ... ... ... тұрған қой көзден сақтайды деп сенеді екен ... Оғыз ... ... қағанның балалрының есімдері: оң
қолдағылар – күн, ай, жұлдыз, сол ... – көк, тау, ... сол ... ... ... ... ... сенімнің ешқандай ғылыми
негізі жоқ екенін ғалым Сәбит Мұқанов былай деп түсіндіреді: „Мысалға керей
атасы жер жорға ит, ... бір ... торы ... ... ... ... ... бар. Мұз теңізін төңіректеген алдердің ... ақ ... ...... Байкал көлін жағалаушылар – қара аюдан, түріктер
қасқыр қаншығынан, қырғыздар ит қаншығынан туды дейтін аңыздар. Ғалым ... ... ... ақ, ... қара аталатын үш жүйеге бөледі де, одан бергі
жұртты қаны, тілі тұтастығына қарап, ... ... ... деген
сияқты тайпаларға жіктеп кетеді. Сонда қазақ түркілер тайпасына „монголоид”
аталатын сары ... ... ... ... ... енді бірі ... (рухқа
құлдық). Анима – рух деген сөз. Анимизм нанымы бойынша табиғатта ... ... ... да ... болады екен. Сондай – ақ, адамнан табиғатқа,
заттарға ауған рухтар немесе сиқырлар болады.
ХҮІІІ ғасырда осындай діндер ... деп ... ... ... ... сөзі ... сиқырлы, перілі нәрсе дегенді білдіреді.
ХІХ ғасырда ағылшын этнолог Сэр ... ... ... 1871 жылы ... ... атты еңбегінде анимизм терминін қолданған соң, ... ... ... ... ... ... құлдық туралы ойы мынадай: „мыңдаған жылдар
бойына жәрдемді мифологиядан, яғни ойдан жасаған ... ... ... ... ... ондай тәңірді өз болмысына, яғни денесінен іздеген.
Сондағы тапқаны әруақ. Ойдан шығарылған құдайлар мен аруақтарға ... ... ... ... ... ... ... кезінде
„жәрдемші” сондықтан да ондай ... олар ... ... ... ... тотемизм сияқты алғашқы қоғамдық құрылым кезінде пайда
болған тұрпайы наным. Тотемшілік сеніміндегі мана, табу және ... осы ... ... ... орнына ата – баба ұғымы көбірек
дамыған. Рухқақұлдыққа адам – ақ аралас аталардың болғаны ... ... ... ... ... рухтың мәңгі тірі сақталатыны және
рухтың, дененің белгілі бір орнында ... ... ... ... рух өлмейді, дене тірі кезінде немесе өлгеннен кейін рух денеден
айырылады. Бірақ та өлген адамның аруағы ... ... ... ... себептермен жамандық жасауы мүмкін. Сондықтан олардың өліктерін силау
керек. ... ... ... құрбандықтар беру керек. Осы себепті олардың
қорғандарына жақсы көрген өаттарын, қаруларымен жылқыларын, әйелдерін бірге
жерлеген. Орталық Азия ... ... ... ... ... ... қойылғаны осыны меңзейді. Ғұн дәуірінде тіпті ері ... ... ... ... ... ... ... Сібірдің барша жерінде қола
дәуірінде өлген еркектің моласына ... ... қою ... болғаны
архиялогиялық зерттеулермен дәлелденген. Бұған қоса сол сияқты ... ... ... Мұны әдет – ғұрып деп қарауға болады. Ол ... ... ... ... ... ... замандардағы ғұрпы. Бұл әдет
төменгі Лена өңіріндегі тайпаларда болған, ол ел ... әлі ... ... ... ... құбылыстар аруақтардың билігінде сондықтан
апаттар, аурулар мен сәтсіздіктер т.б. тікелей арам (жауыз) ... ... ... ... сиқыр жасау арқылы ғана ... Осы ... ... арқа ... және бас ... сиқыршылық
болған. Сиқырдың негізі адамдар мен табиғаттағы ... ... ... ... ... ... ... Дауыстап айтылатын кейбір құпия сөздер
жауыз аруақтарды адамдардың бұйрығына қаратады-мыс, немесе арам аруақтарға
қарсы сиқырлы қорғаушы күші бар ... ... ... мәселен, үкі, көк
тас, тұмар т.б. талисман ретінде қолданылады. Талисман ... жүру ... ... ... ... аруақтардан құралады, сонымен қатар оның
қарамағында тұрады. Қытайдағы Конфуций мен ... ... ... замани формалары саналады. Анимизмнің екінші қыры ... ... ... оның бір ... ... ... ауып ... бір жәндіктен екінші мақұлыққа ауып орын алмастыра беретіні туралы
сенім. Бұл сенімді үндістандағы ... ... ... ... яғни ... табыну Орталық Азия халықтарында көшпелі және
жартылай көшпелі ... ... ... ... ... сенген түрік қағанаты кезінде Өтіген жері ... ... ... ... ... деп ... ... зерттеушісі Абдұлқадір Инаб
(1899 – 1972 жж.) „Ескі ... діні ... ... ... 1976 жылы ... шыққан кітабында Батыс түрік қағанаты тайпаларының 5-8-ші айларда
аруақтарға бағыштап құрбандық бергенін ... ... ... ... ... күн, ай, тау, өзен секілді ... ... ... ... ... деп ... да белгілі. Кейін адал және арам деп
бөлінген аруақтар пайда болған. Содан соң ата – баба ... ... ... ... ... Түріктер арасында сиқыр жасау, бал ашу,
жауырынға қарау секілді кері ... етек алып ... ... ... арам ... деп ... Бұл ... 921 – 922 жж. Оғыз
еліне барған Ибн Фадлаһ бәлай деп ... ... ... ... күң ғана қызметінде қалады. Өз үй ... ... ауру ... ... ... жерге апарып өлгенше немесе жазылғанға шейін
шатырда ... Ауру арам ... ... ... ... үшін
жәдігөйлікпен айналысатын адамдар пайда болған. Бұндай адамдар аруақтарды
өздерінің арам мақсаттарына қолданған.
Натуризм ... ... ... яғни ... ... айналдырылуы. Табиғаттағы орасан зор ... ... ... адам ... ... ... болу ... түсіне алмаған
соң әрбір табиғат құбылысының жеке тәңірі бар деп ... ... ... ... ... жер, су, от бәрі жеке – жеке ... ... ... ... жамандық, адалдық, арамдық, сияқты обстракт ұғымдардың да
жекелеген тәңірлері болған. Тәңірлердің саны тым ... бара ... ... адамдар сияқты жанұяларға бөлуге тура келген. Сөйтіп баба тәңір, ата
тәңір және бала тәңірлермен әйел ... ұсақ ... ... ... ... ... мен мифология осылай пайда болған. Табиғатшылық
нанымында тәңірлердің бейнесі сұлбасы ретінде сомдалған; ... ... ... ... ... ... адам, жартылай хайуан, ал ең соңында
еркек немесе әйел түрінде ... Адам ... ... ... ... олардың өлместігі және қартаймайтындығы. Тәңірлерде
адамдар құсап жеп ішеді, туады, ... ... ... ... Осы
нанымның негізгі құлшылығының бірі ... ... ... ... ... Тәңірлердің мүсіндерін пұт (идолдар) дейді. ... ... ... ... бір түрі. Бұл нанымда адам ... өз ... ... ... оған сиынады. Әсіресе Рим ... ... ... ... және ... ... кең ... нанымға
айналғаны белгілі. Сондай – ақ сан жағынан көбейген тәңірлерді лауазыммен
абыройына қарай реттеуге тура келген. Мысалы, ... ... ... ... ... ... анасы саналған. Көне гректерді ана тәңірі орнына
Хера, әке тәңірі орнына Зевс деп қойған. Рим елінің әке ... ... Діни ... ... ... Айдын пұтқақұлдықтың философияның
дамуына кері әсер ... ... ... ... ... кейде тәңірлер
едік деп қолданғанын, ал Аристотелдің тәңірлермен бірге субстанцияны да ... деп ... ... ... ... ... барлығында
дерліктей „тау культі” нанымы бар. ... ... ... ... ... сиынатұғын. Бұрхан моңғолша Будда деген сөз. Қазіргі моңғол
тілінде тәңір құдай деген мағынада да ... ... ... ... тау деген сөз. Моңғолдың „Алтын шежіресі” бойынша ... ... ... ... деген қызбен үйленіп, Бұрхан Тауын мекен етіпті-мыс.
Бұл ... ... ... ... Бұл ... ... тәңір еткен Тимучин
екен. (1155 / 1227 жж.) .
Шаманизм халықтарда күнделікті ... тек ... ... ... – жүріс, құдалық, ұйықтау, ішіп – жеу бәрін де де ... ... бұл ... ... ... не ... екені әлі тексерілмеді.
Әрине тексеретін ғылым болса олар сол нанымдарға сенбес де еді.
Шаманшыл қоғамда сиқыршылар мен ... де өз ... ... ... әртүрлі іс келеді, болашақты болжайды, жоғалғанды табады
деген бос ырымдар етек алған. ... хан ... ... ... ... жәдігөйлерге үлкен мән бергені тіпті жорыққа шығар алдында
олардан ... ... ... ... Түркілердің сенім негіздері: Жер – Суға және
Ұмайға табынудағы дала ... ... - ... ... ... бері ... келген өшпес шындық,
ақиқат. Мәдениет пен өркениеттің түрлі институттары түгел дерлік ... ... ... хақ. ... ... ... ... діни санасы болғандығы тайға таңба басқандай айқын дүние. Дін-
рухани мәдениеттің бөлігі әрі дүниетанымның тарихи нысаны ... ... ... ... ... ... мен тарихын, негізгі ұстанымдары
мен ықпалын білу, оның ... ... ашу ... ... ... ... ... қарсы дау айта алмас. Ұзақ ... бойы ... ... ... мен ... сілтеулер салдарынан ұмыт бола жаздаған
көптеген құндылықтарымыздың бірі-дін мәселесі. ... ... ... ... дініміздің негіздері мен тарихын білуге еліміз егемендік
алғаннан ... қол ... ... ... тәуелсіздігін алғаннан бері
еліміздің жарқын болашағы үшін қажетті ... ... ... ... ... ... бірі дін мәселесі болып табылады. Адамзат
баласының баға жетпес құндылықтарының жоғалуы мүмкін, алайда адамзаттың
діндарлығының ... ... ... ... ол адамзат баласының қанында бар
нәрсе. Сондықтан қазақ халқының болашағы үшін діннің ... ... ... зор. ... таңда елімізде өзінің ата-тегін, ... ... ... ... күн ... сайын күшейіп келеді. Соңғы жылдары
діни ... ... ... ... ... іспетті.
Түркілердің сенім негіздеріне келетін болсак - Көне түріктердің наным-
сенімдерін зерттегенімізде олардың көкке (көк ... ... ... ... ... ... (анимализм және тотемизм
культтері) ... ... ... ... инли, анимизм) сиынғанын т.т.
айта аламыз. Л. Гумилев «Көне Түріктер» атты ... ... ... ... ... ... әр ... этникалық топтардан құралғанын
айта келіп, шонжарлардың ... ... ... болғанын, кейбір
топтардың күннің жарығына табынғанын, кейбір тайпалардың ... ... ... ... ал ... тәңіршік аруақтарға табынғанын
жазады./18/
Тәңірге, Жер – Су, Ұмайға табыну. Дала ... ... көк ... көне ... ... темір қазығы тәрізді. Бұл
қазықты ол жоғарғы Тәңір әлемі, тіршіліктің тірегі Жер мен Су ... әлем деп ... ... ... ... ... діни нанымда
маңызды орын алады, бұл түсінікте де, сондықтан болар көкке ... ... кең ... ... тұрғындары өздерінің қанатты арғымақтарына
мініп, аспан күмбезін шарлайды, түрік қағандары да аспанға ұқсас, ... ... ... ... Көне ... жазба мұраларында былай делінеді:
«Аспан ... әкем ... мен анам ... жоғарыдан
басқара отырып, оларды (халықтан) биікке көтеріп, асқақтатты». /19/
Көк – Аспан мен Жер – Суға ... ... ... ... ... мәңгілік парыздарлығымен, оның қиындықта қолдап, аштық
пен зілзаладан сақтайтын, азық-түлікпен қамтамасыз ететін ізгі құдайлар ... ... ... ... ... ... ... болады. Нақты өмір
шындығын түсіну адамға жәрдем беретін жоғарғы көк аспан әлемі бар екендігі
туралы түсінікті ... Көне ... үшін ... ең биік ... ... атануы да кездейсоқтық емес.
Ежелгі қазақтардың болмыс шындығына етене сіңгені туралы ... ... ... ... ... дүние түйсінуіндегі аспан ұғымына
түсінік беруді ... ... ... ең ... ... ... ... іздейді
(шолпан шолпанды іздейді), ... пен жеті ... ... ... ... ... ... ежелгі шолпандар оны
барлық адамдардың ата мекені, жан тәнге қонғанға дейін соны мекендеді деп
таныды. ... ... ... ... мен оның ... жаратушы рухани рәмізі
ретінде идеалдануының синкретті тұтасуын ... ... ... ... ... бұл ... ... көзге түседі. Сол сияқты
айды көне бақташылар ғарыштың, адамзаттың ... ... Бұл ... оның
бетіне қара дақтар түсіп, кәрі кемпірге ұқсаған ... ай ... ... ... ... ... мәнді Аспан, құдайылық қана емес,
қазақтардың көне діни нанымдарында бәрін жаратушы бастау болды.
Бұл ... Жер - Су ... ... ғана ... оған ... ... жер беті ретінде түсіндірді. Себебі, қазақтар жазық жерде өмір
сүруге бейімделген еді. Алайда, қазақтарда Алатай сияқты таулы ... ... ... Көк бөрі ... жоқ ... ... одан алғашқы
түркілерді туған Хантай тауларын еске алайық. Құдіретті Жер – Су құдайлары
түркілерді қоршаған ... ... жаз басы ... ... ... ... ... ата мекен, өмірлік кеңістік ұғымы негізгілері ... Бұл жер мен суды ... және ... ... және
жауымдікі деп бөліп, өз жері мен суын ... ... ... ... ... ... тап ... салыстыру бұл түсінікті құдайлық
қасиетке теңеп, оны киелендіруге әкелді.
Ұмай рөлі ең ... адам ... тууы ... тәуелді болуымен
сипатталады. Баланың дүниеге келуінде ... ... ... ... ... ... албан эпископы исрайылдың Хазарларды шоқындыруын
суреттей келе, Ұмайды ... ... ... ... тас ... ... ол Тәңір мен Ұмай жұбына табынған ... ... ... ... Бұл ... ... Ұмаймен
салыстыру кең тарады: Ұмай тек огим (Менің патшайым анам Ұмай тәрізді).
Бұл оның ... ... иесі ... маңызының артқандығын
көрсетеді./20/
1.3 Ежелгі діни нанымдар ... ... ... және ... ... ... мәселесі мен олардың өшпес маңызы
Ежелгі діни нанымдар: фетишизм, тотемизм, анимизм, магия.
Адамзат тарихының бірінші, діни ... ... ... ... осы ... түрлі топтардың мүдделерінің үйлесімін, қоғамдағы
әлеуметтік тәртіпті қамтамасыз етеді. Дін бұл кездері қоғамда интегративті
(біріктіруші) ... ... ... соң ... ... және ... ... өткереді. Бірақ, Конттың пікірінше, қоғамдағы әлеуметтік
– тарихи өзгерістер адамзатты ерте ме, кеш пе, ... ... ... ... ... ... синтезге” алып келеді, сол кезде
„позитивті діннің” үлкен маңызы болады.
Ғылымда осылармен қатар діннің көне наным нысандары да бар. Олар ... ... ... қай ... ... ... қандай да бір құдіретке сенуге
ұмтылған. Діни немесе басқа да ... ... сана - ... ... ... - ... заттарға табыну.
Тотемизм - Тотем белгілі бір әлеуметтік топ үшін оның генеологиялық
бастауы әрі желеп – жебеушісі, рәміз (символ) әрі ең ... ... - ... бір ... ... болжау қабілетінің
көмегімен табиғи заттар мен ... ... ... ... өз мүмкіншілігімен адамдарға әсер ете білу.
Анимизм - айналадағы көзге ... ... ... ... тыс елестердің - жандар мен аруақтардың әрекет өмірлеріне
сену./21/
Міне, осы құбылыстарды ... ... ... ... ... деп, олар әр қилы және ... ... болады деп түсіндіреді. Солай
бола тұра, оларға ортақ нәрсе - айналадағы нақты ... ... ... ... етуін жоққа шығара алған жоқ.
Ежелгі адамның сенімінің сырын ашу үшін ғалымдарға аз ... ету ... ... бір тарихи кезеңде құрмет тұтатын мүліктің үстінен алдамшы
әрекет жасау, қатаң, нақты тәртіппен жүргізілген ... ... ... ... жоқ. Бірте - бірте адамның санасында өзінше ... ... ... („ерекше қасиеті бар зат” португал. Сөзінен шыққан) –
жансыз заттардың табиғаттан тыс қасиетіне, олардың ... ... ... ... ... ... табынудан, бойтұмар тағынудан, тағы да
сол сияқтылардан ... ... Бұл ... ... ... ... бар деп ... Яғни, бұл өмірдегі күнделікті заттар
құдіреттің символына ... ... о ... ... ... ... туралы сенім қалыптасады.
Тотемизм (ототеман – Солтүстік америка ... ... ... ... ... береді) құбылысын неғұрлым терең зерттеген ғалым ... ... ... ... ... ... Э. Дюркгейм діннің көне
наным нысандары және ... ... ... ... ... болып табылады деген тұжырымға келді.
Э. Дюркгейм бойынша, діни сенімдердің бастауы – ... ... ... ... ең ... ... осы ... Тотем белгілі бір
әлеуметтік топ үшін оның генеологиялық бастауы әрі желеп – ... ... әрі ең ... ... Сондықтан ол (белгілі бір құс, аң ... ... ... ... ... сол топты біріктіруші, рулық,
тайпалық тұтастығын сақтаушы.
Америкадағы қызылтерілі тайпалардың тілінен қабылдаған „тотем” сөзі
1719 ... ... ... осы халықтардың діндерінің ортақ атауы
ретінде пайда болған. Тотемизм ру мүшелерінің кейбір ... ... ... немесе әр алуан киелі нәрселерге тәуелді болуы және ... ... ... сол рудың ортақ тотеміне туыстық байланысы бар деген
сенім. ... ... ... және ... айналысқан тұрпайы
(примитивті) қоғамдарда кездеседі. Тотемизм хақында белгілі ғалым Зигмунд
Фрейд (1856 - 1939) ... ... ... ...... нашему
совершенному чуствованию религиозно – ... ... - ... ... ... и ... новыми формами, остатвивший
только незначительные следы в религии, правах и обычаях жизни современных и
претерпевший, верîятно, большие изменения даже у тех ... ... ... ... его” /22/.
Тотем сөзі Солтүстік Америкадағы ... ... ... ... ... ... ... шыққанын айттым. Ол „оның
қан қарындасы, бірге туысқаны” дегенді білдіреді. „Өте” деген сөз бір әке ... ... аға – ... ... ... туыстықты білдіреді. Бұл
термин бірінші рет 1791 жылы аталмыш өңірге барған бір ағылшын ... ... ... ... ... ... ... көрген саудагер, әр адамның қорғаушы хайуаны бар екен деп,
ойлап, тотем сөзін әдебиеттерге қосқан. Ожибва қызылтерілері ... ... ... ... ... ... ожибвалар ұлы рухтың өздеріне
тотемді бергеніне сенеді. Сондықтан барлық ожибвалар бір тотем арқылы бір –
бірінің туысқаны ... ... де ... үйленулеріне болмайды.
Ең ескі һәм примитивті наным – сенімдерге жататын тотемизмде
киелі нәрсе міндетті түрде ... ... ... ... тау, тас, ... ... ... көк сияқты нәрселер де киелі саналуы мүмкін. Тотемизмнің
негізгі ұғымы ... мана және ... ... ... ... ... жатыр. Басты сипаттары
мынадай:
Тотем – рудың (жанұяның) шыққан тегі, пайда болу себепшісі саналады.
Сондықтан, әр ... ... сол ... арғы ... болып табылады/23/. Фрейд
(1856 - 1939) айтқандай: „Все, что происходит от того же ... ... ... ... одну ... и в ... этой ... все
считается абсолютным препятстием к сексуальному соединению, даже самые
отделенные степени родства”/24/.
Ру тотемнің есімімен ... яғни ... аты ... аты.
Тотем, сондай – ақ, рудың рәмізі, белгісі. Мысалы, жылан ... ... һәм ... ... ... сол ... арғы тегі, рулық
ентàңбасы һәм ... аты ... ... жан – ... ... ... ... тыс және адамнан жоғары,
заттай ... ... қуат мана деп ... Мана ... ... мүшесіне қуат
мана деп аталады. Мана рудың ... ... ... ... ... күш болып саналады.
Табу: Тиым салынған іс – шаралар, ... қол ... ... ... яки ... шек қойылған ғамалдар, заттар.
Тотемді құрметтеу – оны қасиет иесі санап құлшылық ... ... ... сөз. Яғни, тотем белгілі бір ... ... ... ... ... ... мен тайпалардың, бертін
келе тұтастай халықтардың діни наным ... және ... ... ... ... ... ... Осыған қарай бұл тайпаның,
халықтың өзіндік ғұрыптары мен ... ... Олар ... ... ... ... ... (адам және хайуан
кескінді) бейнеленіп келді. Біртіндеп реинкарнация, яғни адамның өлген соң
тотем ... ... ... ... ... ұғым қалыптасты. Осыдан
тотемдік жануарды, өсімдікті тағы да ... ... ... ата ... ... ... ... асқа пайдаланбау, ерекше қадірлеу ... ... ... ... ... ... ... мен тайпаларда
әлеуметтік қатынастарды реттеуші қызмет атқарды.
Анимизм (латын тілінде animus – жан, рух) жан мен ... ... өлі ... сезіммен қабылданатын барлық заттары мен құбылыстарында
жасырынып жататын, оларды басқарып отыратын ... тыс күш ... ... ... егер жан жеке ... яки оның бір ... болса, онда рух дербес тіршілік етеді, белгілі бір затқа дари
алады.
Анимизм – алғашқы қауымдық құрылыста пайда ... ... ... мен ... ... ... Әлем бұл ... және о дүние болып
бөлінеді. О дүниеде рухтар мекен етеді. Бастапқыда бұл рухтар осы ... ... ие ... ... ... келе рух, жан ... емес ... деген ұғым орныққан.
Ғалымдардың пікірінше анимизм ілкінші (примитивті) ... ... және ... өздерін қоршаған күштерді көптәңірліліктегідей
абстракт суреттеуінен пайда болатын нанымдардың даму сатысының бір ... үнді ... ... және ... ... ... мыңғырып
жүреді. Мысалы, үндінің ең көне діндерінен ... ... ... ең көне ... от ... Агни пұты жасалған, яғни
тұлғаландырылған тәңір болғанымен, ол ... ... ... ... жасырын күштің өзі болып саналады.
Жаратылыстан тыс күштер шақыратын тұтастай ғұрыптар ... ... ... бірі – ... ... тылсым („ауызекі сөзде
сиқыр, аяр, жады” деп те атайды). Бұл да анимизм және ... ... ... құбылыс. Оның негізінде де рухқа, жанға иланым жатыр.
Магияның тарихи және дүниетанымдық эволюциясын зерттеген ... ... Ол ... ... ... атты ... ... магияны көне дін
емес, қарапайым ойлау тәсілі, наным түрі деген тұжырым ... ... ... ... ... дін пайда бола бастайды. Дін құдіретке сенім,
соған тәуелділік арқылы адамның өзін өзі тануына ... ... Леви – ... ... ой ... әсіресе қауымдық құрылыс
кезінде, логикалық және пралогикалық ... екі ... ... ... ... ... ... дамиды, екіншісі кездейсоқ және мүмкін
болатын жаратылыс, әлеуметтік құбылыстармен байланысты, ... осы ... ... тыс ... илануға, пралогикалық магиялық ... ... ... ... әлемді діни тұрғыдан зерделеудің тағы бір ... деп ... ... шұғылданған ғалымдардың тағы бірі – Б. Малиновский
бастапқы қауымдық құрылыста ... өз ... ... ... ... ойлауға қабілетті болды. Бірақ, өз мүмкіндіктерінен ... ... ... ... осыдан тылсым ұғымы қалыптаса бастаған
деген тұжырым жасайды. Ғалым ... ... ... және ... (1926) атты
еңбегінде магияның қоғамға ықпалы жаратылыс құбылыстарын таным дәрежесіне
байланысты, оның әлеуметтік ...... ... ... ... ... ... байлам жасайды.
Магияны ғұрыптық тұрғысынан қарастыра келіп, ғалымдар әсер ... ... 1. ... әсер ету; 2. ... (қол ... ... 3. парциалды (тамаққа, тағы басқа нәрселер арқылы әсер ету); ... ... ... әсер ету) деп ... ... бірге мақсатына қарай: 1. әскери; 2. кәсіптік; 3. емдік
сияқтылар болып ... кете ... ... Адам ... бері ... бар нәрсе. Адамзат тарихында дін
әрқашанда болған, бола да ... ... ... ... Бергсон „өткен
тарихта және заманымызда ғылымды, пәнді және философияны білмейтұғын адам
қоғамдарын ... ... ... ... ... ... ... деген.
Тағы бір батыстың философы Уильÿм Äæеймс „Біздің ойымызша адам баласы ... ... ... ... ... деп, ... ... Француз ойшылы Эрнест Ренан „сүйген нәрселеріміздің, дүниедегі
өміріміздің және жоқ ... ... ... ... ... ... ... адамның адалдығының басты көрсеткіші болып табылатын
қасиетті ұғымды жете зерттегеніміз абзал. Діндер ... ... ... ... адамдары біріктіруде қандастық, жерлестік, ... ... ... естігенде басқаша мағыналарды түсінеміз дейді.
Политеизм дегеніміз бірден көп ... ... ... ... саны ... бірнеше жүз тәңірмен шектеледі. Алайда,
дәстүрлі үнді ... жүз ... ... ... ... ... ... бойынша дүние жүзінде Иудаизм, Христиандық және Исламнан басқа
діндердің барлығы да ... ... ... Аталмыш үш дін
монотеистік ... ... ... ... Көптәңірлі сенімдердің
атынан да көрініп тұрғандай ... ... да әр ... Мысалы, үнді
дінінде көптеген тәңірлерге қоса олардың бәрінен де жоғары, бәрін жаратушы
бас тәңір туралы ... бар. Олар ... ... ... ... осы ... бір қыры деп ... Көптәңірлі буддизмде болса тәңірлер
құтқарушы Буддамен салыстырғанда онша ... емес ... ... ... ... көптіңірлілігі Зевсті ең мықтû тәңір деп таниды.
Гректердің тәңірлері ... гөрі ақыл – еске ... ... олар ашулы, қаһарлы, кекшіл, шамкөс, ызақор
тәңірлер. ... ... ... мол ... ... ... ... жауыз рухтар туралы сенімдерìåí қоса наным
– сенімдермен күрделі ... ... де ... ... аяқ ... ... ... назария (теория) бойынша
катенотеизм термині белгілі бір уақытта белгілі бір ... ... ... белгілі бір топтың бір тәңірді өздерінің негізгі
тәңірі ретінде қабылдай және оған құлшылық жасай ... ... ... ... ... ... ұғымы да соған саяды, яғни бір ... ... ... ... ... де қарсы емес. Мысалы, көне
Израилде Яхве ... ... ... /25/
Ақпейілді және арамға кескінді тәңірлер туралы сенімдер жер шарының
көптеген аймақтарында ... ... ... мадақтау,
арамзаларынан сақтану мақсатымен қыруар табыну рәсімдері жасалады. ... ... ... ... ұсақ ... қоса ... ... бас тәңір туралы сенімінң бар екенін байқаған батыс ғалымдары ... ... ... ... ХХ ғасырдың бас шегінде өзінің атақты
„Урмонотеизмус”, яғни барлық діндер ... ... ... бір ... ... ... жасаған – ды. Бұл назарияны (теорияны) жақтап я
қарсы пікір айтқандар көп ... ... ... А. Ланг ... осы ... ... ... біздің ұғымымызша және қасиетті
Құранның айтуынша адамзаттың тұңғыш ... Адам ... ... бір дін, ... Аллаһ Тағаланың барлығына, бірлігіне, шақырған діннің болғаны.
Көптәңірлі нанымдар мен діндерді зерттегенде мән беретін ... ... ... ... ... ... мен нәрселерді анықтап алу.
Тәжіибе бойынша олар үш топқа бөлінеді: ғарыш денелері; ... ... ... тән ... ... ... ... үнді – еуропалық көптәңірлі
діндерден көреміз. Мәселен: Сирия, күн ...... ... ... жауын және соғыс тәңірісі – атмосфералық топқа; Агни, от тәңірі ... тән ... ... ... ... ісіне араласады.
Мәселен, грек нанымында Зевстың найзағайды өзінің жазалау ... ... ... ... адам баласының өркениет деңгейі әлдеқайда төмен,
көшпелі, малдың және егіннің ... ... ... рөл ... ... көптәңірлі діндердің көпшілігінде күн тәңірі ең сыйлы
әрі құдіретті тәңір есебінде болған. (тек қағидадан тыс, көне ... ... ай ... Син ең ... ... ... ... ақырғы дәуірлерінде күнге табынудың күшейіп кеткені соншалық –
кім, ғылыми әдебиеттерде „күн монотеизмі” деп ... ... ... ... қабылдаушылық нанымы пайда болған. Күн культінің Римдіктерге ... ... олар ... ... дін ... соң 25 желтоқсанды
Иса Мәсіхтің туылған күні деп қабылдап, атын ... ... ... берген./26/ Христиан халûûқтары жыл сайын тойлайтын
карновал, от жағу, маскарад мерекелері көптәңірлі кезеңнің қалдығы. ... ... ... ... ... ... жылын олай емес,
б.з.б. 5-10 жылдары аралығында болғанын дәлелдеген. /27/
Христиан күнтізбесін Папа І Адриан тек 780 жылы ... ... ... ХІҮ ... Мысырда болған Атонизм культі
áойынша күн тәңірісі Ра ең ұлық ... еді. ... ... ... діні ... ... Бұл күн тәңірісі Атон шашқан жарық
адамдардың қолына жетеді ... ... ... ... ... ... (б.з.б. 1353 - 1336) Атонға арнап Ахеíатон ... ... ... ... жасалатын мінажатханалар да бар болған.
Атон культінен бүгінгі күнге „Атон жырлары” деп ... ... ... Атон ... ... да бүкіл елді – осы күн ... ... ... Олар бұрынғы күн тәңірі Атон – ... атын ... ... тиым ... ... ... келе ... монахтар бұған іштей
наразы болып, тіс қайраéды. Аяғында олар бір ... ... ... ... миын ... ... ... өлгеннен кейін, Мысыр
билеушілері бұрынғы тәңірлерді қайтадан қалпына келтіреді.
Күнге табыну кең таралған ... Күн ... ... уту, ... ... ... деп ... Күнге табынуды (синтоизм) ұлттық дін
етіп қабылдаған Жапондар күн тәңіриесін (ұрғашы тәңір) ... ... – ақ, ... ... ... мәдениетінде де күнге
табыну рәсімдерінің болғаны анықталған. Демек, күнге табыну культі кадими
замандардан ... ... ... ... бір ... ... ... отырықшы және көшпелі қоғамдарда осы культ кездесуі ... ... ... ... ... ... күштерге
ие деген сенім қалыптасқан. Сондықтан, күн, ай, жұлдыздар ... ... ... ... ... де, ... қоса биік тәңір (биік
көк, көк аспан, көк ... ... ... қалыптасқан. Сондай – ақ, егін
тәңірі, су тәңірі, мал ... ... ... да ... ... ... делінген.
Аспан тәңірлері Зевс пен Индра найзағайды, боранды, жауын –
шашында билейтін болғандықтан, олар ... ... ... ... ... қатар соғыс тәңірі болдырылған. Алайда, көптеген көп тәңірлі
қоғамдарда соғыстың жеке тәңірі ... еді. ... ... ... тәңірі Свомтонит деп аталған. Сондай – ақ, көптәңірлі діндерде еркек
және ұрғашы тәңірлердің өзара ... де ... ... ... ... Апсу және Тиамат тәңірлері үйленген, ал Үндістанда Шива мен
Шакти, Грекияда ... Гаеа мен ... ... ... ... егінді құрытатын немесе
өсіретін Аданис, Атымс, Осирис, Таммұз ... ... ... көне ... ... ... ... тілінде „тамыз” айы
болғанын айта кетсек болады. Бұларға қоса, жерге тән кейбір ... ... көл, өзен ... жағрафиялық белгілер де көптәңірлі наным ... ... бола ... ... ... ... тауы (тау ... Ганга өзені (су культі) де шомылғандардың күнәсі ғафу болады
деп сенеді үнділер. Су культінің белгілері көне ... да ... ... ... ... өзеніне сиынғаны жазылады.
Сабит Мұқанов „тәңірі” дегеннің өзі ескі қанжұт (тибет) ... ... ... ... дей ... ... пайда болуы жайында:
„Табиғаттың осы сияқты түсініксіз дүлей құбылыстарының бәрін тәңірі санаған
адамзат, бертінде олардың санын ... ... ... ... ... „миф”
дейді. Мифологиялық құдайлардың ішінде үлкендері де, кішілері де бар.
Мысалы, Грек ... ең ... ... ... – Зевс. Өзгелері содан
өрбиді. Солардың ішінде: Аспандікі – ... ... ...... – Ио; жер мен ... ... ... – Êрон; желдікі – Евр; теңіздікі
... жыл ... ... ... – Оры; ... – Латона;
жер анасы – Гера; соғысты бастаушы - Арей”, /28/ деп, грек ... ... ... ... ... ... 356 - 326) Азия
жорығынан ... ... ... әсерлерінің сонау Орталық Азия мен
Үндістан елдеріне жеткенін көреміз. Ғасырлар бойы ... ... ... мен ... ... діни сенімдерін, тәңірлерін, әдет –
ғұрыптарын бірге ала ... ... ... ... ... ... дейін грек әскерлерінің табылуы осының айғағы.
Мәселен, көне грек ... ... ... ... тәңір Афина екені
белгілі. Ал, грек иконографиясында Африка үкі ... ... үкі грек ... құстардың ең данасы саналатын. Шопенгауэр (1788
- 1860) үкі туралы: „Соâа – ... ... ... к ... послужили
вероятно, ночные занятия ученых” деген/29/. Дәл ... ... осы үкі ... ... ... гректер арқылы Орталық Азия
елдерінде таратылған.
Көне Египеттегі құдайлар пантеоны Жоғарғы және ... ... ... ... ... Көне ... ертерек
дәуірлерде Жер - Ана және оның ... Нил ... иесі ... ... болды. Олар баршаға тіршілік сыйлаушы деп танылды. Одан бертініректе
жер құдайлары Геб және Акер, олармен қатар Аспанды мадақтайтын ана ... Нут ... ... орныққан уақыттың өзінде Жер - Ана мен Хапи
культінің мерейі жоғары ... ... ... ... ... мен ... енгізілген хайуанаттар культінен көрініс береді.
Египетті Орта және Жаңа патшалық дәуірлерінде атақты Фива қаласынан
шыққан фараондар (перғауындар) биледі. Ра - Күн ... ... Күн ... ... Сөйтіп, бұл екеуі біріктіріліп, Амон - Ра Күн ... ... ... ... ... ... ... түсіндіреді. Бір
қағида бойынша ең мәртебелі Күн құдайы Хаостан пайда болды делінсе, екінші
бірінде алдымен су ... одан ... ... гүлі ... ... осы
гүлден Ра пайда болады да, осыған дейін қараңғылық қапасында жатқан жерге
жарық ... Тағы ... ... ... ... аралға келіп ғажайып
құс жұмыртқа салып, одан Ра шығады. Жаратылу туралы ең ... ... ... ... Ол ... бір құдай екінші бір құдайды
жаратады. Бертін келе күн ... ... ... Атум құдайы Хаостан
пайда болып, өзін - өзі ... екі ... - ауа ... Шу ... құдайы Тефнутті дүниеге келтіреді. Олардан жер құдайы Геб пен көк
құдайы Нут ... ... ... ... қорғаушысы Птах атты құдайдың
әлемді жаратуы туралы миф ерекше маңызды. Бұл құдай ... ... ... ... және ... жаратқан. Ол аттарын тізіп айта отырып, алғашқы
сегіз құдайды жаратады. ... ... Амон - Ра ... ... ... барлық құдайлардың әкесі, көкті көтеріп, ... ... - бір ұлы ... құдай" болып қала береді. "Амон" сөзі "құпия",
"тылсым" деген мағынаны білдіреді. Яғни, оның ... ... ... ... ... Ол ... ... қалаларында бас құдай болып
танылды. Өзге құдайлардың бәрі жиыла келе осы бір Амон - ... ... ... танылды. Амон - Ра бір уақытта Осирис те, Птах та, басқа
құдайлар кейпінде де бола ... деп ... ... кештің құдайы Атум,
таңды сәулелендіруші Хепри болса, осылардың екеуі де, сонымен ... ... ... жиынтығында Амон - Ра деп танылды. Ол тотемдік ... ... және алып ... ... ... Антропозооморфтық бейнесінде
қаршыға басты, күн тәрізді тәж ... адам ... ... Амон – ... баршасына иелік жасап, күндіз алтын ... ... ... түнге қарай жер асты дүниесін кезеді деп ... Ол ... үш ... - ... әйел ... Сиа, ... сөз құдайы
«Ху» және әлемдегі тәртіп пен әділет сақшысы, ... ... ... Маат ... патшалық етті.
Көне Египет мифологиясында өліп, қайтадан дүниеге келіп отыратын
құдай - ... ... ... ... бар. Миф ... ол ... құдайларды
құрметтеуге, қалалар салуға үйретуші, адам етін жеуге ... ... ... ... ... Сет ... құдай жек көріп, өлтірмек болады. Бірде
Осирис үлкен той ... Сет ... ... ала ... де, ... ... ... үгіттейді. Осиристің кезегі келгенде саркофагтың
беті сарт жабылып қалады. Қуанған Сет саркофагты Нілге ағызып қоя ... ... ... ... шарлап іздеп, ақырында Нілдің жағасынан,
саркофаг ішінен табады. Осы ... ол ... ... өлі Осиристен жүкті
болып, Осирис Гор есімді құдай кейпінде дүниеге қайта оралады. Гор ... алу үшін ... бір ... ... алып, Осиристің аузына салады.
Осирис осылай дүниеге қайта оралады. Бірақ ол енді жер ... ... ... әрі ... ... ... өліп, қайтадан тіріліп отыруына қарай әр мерзімде жыл
сайын жаңғырып отыратын барша табиғат символы ... Оның ... ... ... және адамзаттың білім нәрін жинауына қамқоршы Ұлы Ана -
құдай бейнесін сақтауымен қатар молшылық, отбасы және су, жел ... ... жүзу ... болып таныдды. Ол адал жар және қайырымды ана символы.
Осиристің баласы - Гор Күн құдайы Амон - ... өзге ... ... ... Ол ... кейпінде немесе денесі адам, басы
қаршыға түрінде бейнеленді. Бертінгі уақыттарда Гор ... ... ... бейнеленіп, оған күн сәулесінің құдайы ретінде құлшылық жасалатын
болды. Ол фараондардың Осирис қатарлы құдіретті жебеушісі ... ... ... ... ... ... ... оған ерекше бас ұрып,
оның құрметіне ерекше мейрамдар ұйымдастыру тәртібі ... ... ... Амонмен дәрежелестігі түрліше көрінді: бірде ол шығып келе жатқан
күн символы түрінде бейнеленсе, ... ... ... ... ... ... дәріптелді.
Сет Осириспен байланысты оқиғадан соң қуғындалған құдай іспетті шет
жайлаған елдер мен шөл далалардың құдайы ретінде көрінеді, оның ... ... ... ... ... есек басты адам, қара ниеттің нышаны.
Ай құдайы Тот (Джехути) Раның жүрегі саналды. Ол шымшық басты ... ... ... ... ... ... болды. Ол құдайлар
пантеонына көне ... ... ... ... ... ... бірге
шындық пен ақиқат сырына қанық, даналық, ... ... яғни ... Амон - Ра ... қызы - ... құдайы Мааттың күйеуі, көне
жәдігерліктерінің және ... ... ... Шмун (Гермополь)
қаласында ерекше құрметтелгені байқалады. Птаху құдайымен ... ... ... ... әсіресе Мемфисте жоғары болды. Ол алғашқы
құдайларды жасаушы болуы себепті Амон - Ра бейнесімен бірдей адам ... ... - Ра ... жаны ... Апис бұқасында болды. Осымен
қатар ол Осириспен шендестіріледі (Птах – ... - ... ... ... ... жасаушы қошқар басты Хиум құдайының қасиеттеріне де ие.
Осылармен бірге Амон - Ра культімен байланыссыз, белгілі ... ... да ... Олар - ... ... ... қасқыр басты
Анубис (Инпу) құдай; сауық - сайран құдайы, отбасының ... ... ... ... Бэс (бұл ... ... ... тыстан келген деп
саналады, ол Уралда, Сібір мен Орта Азияда басым болған).
Египет мифологиясындағы барлык әйел - ... ... ... ... Олар: Ренеутет - тағдыр мен қамбадағы астық ... ... ... ... - ... және махаббат құдайы; Тефнугп -
дымқылдық құдайы; Сохмет - ... ... Баст - ... ... мысық
түрінде бейнеленген. Бұлардың әрқайсысының өз ... ... ... де ... деп ... ... ... бейнелеуіне қарай оның әйелі
Нефтида да жағымсыз бейнеленіп, әрдайым Исидаға қарсы ... ... ... ... ... культтердің бір
орталыққа - Ұлы құдай ... ... ... ... ... ... тұтастығына қызмет етті. Көне Египеттің сан алуан,
өте ... ... жуық ... діни ... мен ... ... мен ақсүйектердің ғана танып, білу мүмкіндігі ... ... ... ... ... ... ... санап, соларға құлшылық
жасады.
Көне Египеттегі құдайға құлшылық рәсімдері. Көне ... ... ... адам жаны және ... ... сену ... ... жатты. Олар адам жаны мынадай төрт бөлектен құрылады деп
санады: 1) Ба — жанның өзі; 2) Хайбет — оның ... 3) Рен - ... ... - ... бірге пайда болатын, бірақ онымен бірге өлмейтін, ... ... ... өмір сүре ... ... көрінбейтін екінші бейнесі.
Осыдан өлген адамның тәнін бальзамдап сақтау, оның мүрдесінің жанына ... ... мен ас - су қою ... орныққан.
Адам өлгеннен соң оның жаны - Ба мен есімі - Рен ... ... ... тиіс ... Бұл адам ... ... бөленуіне кепіддік
санады. Ба адам өлген соң оның жанының ... ... ... ... ... ... деп ... адамның аты - Рен құлшылық
атқаратын жерлердің қабырғаларына ойып жазылды.
Көне египеттіктердің о дүниеге қалтқысыз сенімі ... ... ... ... О дүниеге аттанған адамдар Осирис құдаймен шендестіріліп,
олардың ... ... ... ... есімі міндетті түрде қоса
жазылатын болған. Адам жанының пейішке (Иару даласына) барып жай ... ... ... ... ... үшін ... ... дұрыс атқару
ерекше маңызды саналған. Адам өлген соң Иару ... ... ... ... көзінше Гор, Анубис және Маат өліктің жүрегін ... ... ... ... үкім шығарады. Бұл уақытта өлік "Өлілер ... ... ... оқып, өз жүрегінің тазалығын дәлелдейді. "Таза"
адам Иару даласына жіберіледі де, күнәлілер денесі ... басы ... - ... ... ... ... діні бойынша фараон жердегі құдай ... ... дін ... соның қолына топтастырыëды, Күн қүдайы — Раның мұрагері
және оның жер ... ... өзі ... ... Бертініректе
фараон әкім ретінде Осириспен шендестіріліп, жерді ... ... ... жер ... бас ... ... орнықты. Көне
Египет дінінің мемлекеттік сипаты шет аймақтардағы ... ... ... пантеонға біріктіру қажеттігін ... ... ... ... ... ... мен ... діннің тұтастығының кепілі ретінде
фараонды "тірі құдай" дағуасына көтеру заңды ... ... ... ... ... ... қаласы" созылып жатты. Осында
Осиристің тірілу ғұрпы салтанатпен атқарылатын. Салтанат барысында Исида,
Анубис, Гор, Нефтидалардың ... ... жаны - Ба ... ... ... ... ... бұқа құрбандық етіліп, аяғы ұлан -
ғайыр тойға ұласып отырған. Діни ... осы ... ... адамның жаны бірге
қатысады деген түсінік орныққан.
Египет ақсүйектеріне қойылған ең көне ... ... ... ... үш ... ... қабірлер. Оның алдыңғы бөлігіне
құрбандық шалатын қондырғы мен о дүниеге ... ... ... ... Екінші бөлмесіне өлген адамның тас мүсіні ... Ал ... ... ... ... ... орналастырылған. Көне патшалық дәуір
фараондарының мүрдесі үшін алып пирамидалар тұрғызылған. Орта және Жаңа
патшалық ... ... ... тау ... қашап, қуалай
отырып ұзын галереялар жасалатын болған.
Әдетте ең үлкен храм қаланы қорғаушы құдайына арналып ... ... ... ... ... ... мен ... осында атқарылған.
Храм тек құдай үйі ... ... өзге ... ... ... ұйымдастырылған. Құдай мүсіні тұрғызылатын бөлменің кіреберісінде
әлемнің құдіретті өміріне мойын ұсынушылықты бейнелейтін залдың жобалануы
міндетті саналған. ... ... ... тыс ... өмір ... әрқайсысының қасиетті мәтіндер сақталатын кітапханалары болды.
Храмның ішіне ... ... ... ... мен ... ғана ... етілді. Дін жолындағы қара халық аса ерекше жағдайларда ғана,
мәселен, тұңғыш бала ... ... ... ... ене ... ... ... дін басшылары нақты бір ... ... ... ... ... ... жоғарғы дінбасы - абыз тұрды. "Құдай
сөзін" ... ... храм ... ... ... ... ... Дегенмен, саясатқа белсенді араласып отыратын Амон - Ра
құдайының діндарлары ие ... ... ... ... үйде ... ... етілді. Құдайлардың шағын мүсіндеріне құрбандық жасалып, ... дұға ... грек ... ... - көне грек ... ... үш
кезеңге бөледі. Олар - хтон (грек тіл. - жер) немесе Олимпке дейінгі кезең,
классикалық немесе Олимп кезеңі және ... ... ... ... хтон ... мифтік ұғым бойынша бүкіл әлемнің, барлық
тіршіліктің негізі әрі анасы - асыраушы Ұлы Жер - Ана. ... ... ... иесі және оның ... ... ... бар. Олар ... адамның өзінің қимыл - әрекеттерінен, мінез - құлықтарынан ... Бұл ... ... ... кейіпкерлері - медуза, химера,
гвара т.б.
Классикалық немесе Олимп кезеңі патриархатқа ... ... ... ... ... Бұл ... мифологияның жаңа
арнаға өтуіне жол ашты. ... ... ... ... ... адамға қайырымды құдайлар бейнелері пайда бола бастайды.
Жаңа құдайлар әлемнің, қоғамның және ... ... үшін ... ... ... ... ... тең ортасы деп танылған ... ... Осы ... ... ... ... ... ұғымы
қалыптасты. Бұдан шет жатқан, бұрынғы және бір ізге ... ... ... Хаос деген түсінік орнықты.
Олимп кезеңінің алғашқы мифтері жаңа құдайлардың ескі ... ... Бұл ... ... ... Зевс ... ... өзге құбыжықтарын жеңіп, оларды жердің түпсіз тереңіне
- Тартарға қуып салып, әлемді қайта жасайды./31/
Көне түркілердің анимистік ... ... ... әр ... бітімдерде әлі күнге дейін сақталған. Бір-бірімен тылсым
арқылы жалғасқан үш дүние (жоғарғы, ортаңғы, төменгі) оларды ... ... ... яғни ... талап етті. Бақсы зікір салған
кезде экстазға түсіп, үш әлемді байланыстырады. Гумилев Л.Н. ... ... ... деп ... ол ... келе жатқан
құбылыс, табиғатпен байланысы болмаған, практикалық сипатта болып, ... және ... ... ... қол ... алғашқы бақсы шаманы Қорқыт ата болды, ол туралы Шоқан
Уәлиханов жазған еді. Біз Қорқыт атаның ... және ... ... ... ... ойнауға, түркі халықтарының аңыздарын жырлауға
үйреткенін атап ... ... ...... ... ... ... түрлеріне ықпал ету. Бұларды көптеген интеллектуалдар де-факто
жиі ... ... ... ... ... бұл ... бастауларын зерттеуге, өткен мен қазіргінің ... ... ... пен ... мәдениеттердің сұхбаттасуына
мүмкіндік береді. Осы бағытта ежелгі шаманизм мен ... ... ... ... ... ... болады.
Қазақ жерінде Буддизмнің пайда болуы.
Қазақстан жеріне әлемдік діндердің ішінде алғашқысы ... ... ... ұлы ... осы ... ... ал оның мұрагері Тобо-
қаған «Нирвана-сутрадан» ... ... ... ... ... ... ... Негізі қаланған сәттен-ақ Түркі қағанаты будда ... ... бұл оның ... үшін ... маңызды болғанын көрсетеді.
Тарихи деректер Жетісудің Буддизмнің таралуының Мауераннәхрдан
кейінгі екінші орталығы ... ... ... ... мен ... елдің мәдени біртектілігі» туралы және «Қытай тарихшыларының
Трансоксания тұрғындарын бұддашылар деп ... ... ... ... ... ... туралы басқа да деректер бар. Ан-
Недимнің айтуынша, буддистербұл жерде ... ... ... тағы бір ... «Мауераннахр тұрғындарының басым көпшілігі
Исламға ... көне ... осы ... ... ұстаған», - делінетін.
Бұл Буддизмнің Қазақстанның рухани өмірінде маңызды орын ... ... діні ... осы ... мекендеген тұрғындарды рухани
біріктіруге үлесін қосқанын ... ... ... ... Қазақстан жерінде әр түрлі діни бағыттар
таралды. Олардың ішінде Орхон жазбаларында көрініс ... ... ... ... ... ... жазбалардағы шамандықты (бақсылық),
Руна жазбаларында киелі сипатқа ие болған манихейлікті, курсивті ... ... және ... ... ... атап өтуге
болады.
Манихейшілдіктің тағдырында тіршілік етудің мәнсіздігін түсінген
дінбұзарлық дүниетаным көрініс ... ... мен ... ... ретінде ауыр өмірге қарсы шыққан және осы өмірмен
күрестің негізі болған Мани ... ... ... тірелді. Осы
тұжырымдардың өзі-ақ оны әлемдік дамудың жиегіне ... ... ... пен ... «құдайды таңдап алуға», тек азғана адамдардың
аман қалу ... ... ... ... ... ... ... жолы арқылы христиандық та таралды. Бұл
басында несториандық, кейінірек яковиттік түрінде V ғасырдан ... ... ... ене ... және ... Рим ... ... әулие
Нестории сектасының өкілдерімен ... ... ... ... бөлінуіне олардың Мариядан құдайдың туғанын
бекерге шығаруы себеп болды, яғни Христос ... ... ... рухтың иесі,
құдайдың елшісі деп танылды. Сондықтан Несториидің айтуынша Мария құдайды
емес, адамды ... ... ... діні Қазақстанда ежелден болған, ал
несториандық формадағы христиандық ХІ-ХV ғ.ғ. ... ... ХІХ ғ. ... ... ... ... байланысты Христиан діні қайтадан
таралды, алайда бұл басқа уақыт еді.
Зәрдүштілік.
Отқа табыну адамдардың ежелден келе ... ... ... ол ... дінінде құдайшыл дәрежеге көтерілді және ... ... ... нақты мән ретінде көтеру керек болды. Зәрдүштілік
Оңтүстік ... мен ... ... ... ... бұл ... табатын арнайы құрбандық шалу орындары - ... от ... ... ... ... ... ... бөлігінде таралмағанымен,
шығыстың ең көне діні, онда зұлымдық пен ізгіліктің, жарық пен ... ... ... Бұл осы ... бұрыннан дуалистік
екенін байқатады.
Олардың басты кітабы - ... ... ... VI-VII ... ... ... таралды, бірақ оның жеке ... ... ... мен ... ... бері ... Басқа
конфессиялар сияқты оның айқын белгілері Тараздан табылды.
Бұл дуалистік ілімдердің қоғамның ... ... ... ... ... ... ... ықпалы зор болғанын көрсетеді. Бұл
маздакизмде қатты байқалды. ... ... ... ... мен
Жетісуда маңызды орын алғаны соншалық, мемлекет тарапынан ... бұл ... ... ... ... болып өтті.
«Көтеріліс қолбасшылары көршілес түркілерді ... ... ... ... олар ... ... өз ... таратты /33/.
Бірақ, бұл негізінен жаңа ... ... ... ... ... жалғастыра білгеніне байланысты. Ал
бұл Қазақстан тұрғындарының көне діні ретіндегі зәрдүштілік ұстанымдары мен
бағдарларының маңызы зор ... ... ... дүниені
мифологиялық тұрғыдан түсініп, дүниетаным дәрежесіне көтерілген конфессияға
ұласты.
II ЕЖЕЛГІ ... ДІНИ – ... ... НЕГІЗГІ
ІЛІМДЕР
2.1 ТӘҢІРЛІК ПЕН БАҚСЫЛЫҚ
Қай халықтың болмасын бүгінгісі өткен тарихымен ... ... ... жоқ ... ... болашаққа да берері шамалы болады.
Халықтың ... ... ... ... ... мен оған ... өнегесіне
және олардың азаматтық жауапкершілігін арттыра білуімізге байланысты.
Келешектің қамын, оның мәнді ... ... ... жас ... ... Одан әрі ... - өнегесін санасына сіңіреді. Мұның барлығы
халықтың өзіндік қолтаңбасы бар тағылымдарынан туындайды.
Біздің мақсатымыз сол ... ... ... ... ... үлгілерін
санаға сіңіру болып табылады. Қазіргі күрделі заманда иек артар жалғыз ғана
құдірет, жас ұрпақты тәрбиелеудің ... ... да ... ... ... ... ұрпақ тәрбилеудегі салт - дәстүрлері мен
мәдени ойлау ... ... ... - ... қалыптасуымен бірге
туып, бірге дамып келе жатқан тарихи көне процесс.
Салт ұлттық ұрпақ тәрбиесінен, мәдени ... мен ... ... бере ... ... ... ... бірге өрбіп
отыратын құбылыс екендігі белгілі. Дәстүр - сол салттың ... ... ... ... ұзақ уақыт тұрақты орын алған түрі. Эволюциялық
(қоғамдық түсініктегі) ... ... ... ... ... ... ... түрлері де баршылық. Негізгі бағыты жалпыға ... ... ... елде ... ... ... келеді, әрине. Осы өзгешелікті тек
ұқсастыққа баласақ, зерделеп отырған құбылыстың желісін жоғалтып алу ... ... ... халқымыздың түп тамыры - көшпенді түрік халықтарының рухани
дәстүрлерімен ... ... ... ... қоғамда техникалық
прогресс болуы мүмкін емес деп ойлаудың өзі қате пікір екендігін ... өзі ... отыр емес пе? ... ... өмір - ... көптеген бұйымдарды ойлап тапқан /34/.
Көптеген зерттеушілердің тұжырымдары бойынша түрік халықтарының
жалпысына тән ерекше қасиеті, - ... ғана тән ... ... ... қытай мәдениеті, идеологиясы Ұлы даладан аттап өте
алмады /35/. Себебі, кез - ... ... ... қайсысы болса да мәжбүр
етудің, көндіруге тырысудың зейін - зерделік, ... ... ... ... ... мұндай күштеудің кез - келген түрлерінен
ойдағыдай құтылып отырған. Өз рухани дәстүрлерін, мәдениетін ... ... ... ... Үндістан мәдениетіне қарсы қоя білген. Көшпелі
халықтардың материалдық мәдениетінің нышандары нашар сақталғандықтан, Батыс
Европаның ... ... ... ... арамтамағы" деген
пікірдің қалыптасуына әсер етті /36/. Қазіргі ... ... ... ... бұл ... жоққа шығарып келеді. Көшпелілердің
қоғамдық тірлігі мен ... ... ... ... идеологиялық дүниетанымының болғандығы зерттеушілерді таңдандыру
үстінде.
Сонымен бірге, көшпелі халықтардың қоғамдық даму сатылары да аса
күрделі мәселе. ... ... ... ... ... Ф. ... ... "барша мәдениетті халықтар өзінің қаһарманды дәуірін - болат семсер
дәуірін ... ... /37/. Мұны ... ... ... ... де қолдануға болады. Көшпелілер сипатына сай келетін пікірдің
бірі "қарапайым феодалдық қатынастардың ерте ... ... /35/ ... ... ... ... ... көне қазақ жеріндегі діни нанымдардың
бағыттарына байланысты. ... ... Жер, ... Ұмай ... ... ... ұласып жатты. Тұрғындардың идеологиялық қауымдастығын
сақтау үшін діннің әмбебаптық қалыптағы қасиеттерін іске асыру негізінде
буддизм пайда ... ... ... Манудың үш уақыт жайындағы концепциясының
нәтижесінде манихейшілік дамып өркендеді. Христиан діні ... және ... ... зороастризммен жарыса дамыды.
Ал, бұлардың екеуі де даланың барлық халықтарына ықпал ... ... ... Бұл ... ... ... мен ... ой
елегінен өткізуге алып келеді. Мұның өзі, "руникалық жазбалар ... ... ... ... алға ... Жер, Суға ... ... болуын адамда әуел бастан
қалыптасқан ... ... ... ... Бұл құдайлар
қарапайым тіршілік иелеріне қамқорлықпен ... ауыр ... ... - ... сыйлаған мейірбандықтарына алғысын білдірудегі ниетінен туған
еді деп есептейміз. Осындай өмірдің нақты шындығына көз ... ... ... әлем бар ... ... ... да ... еді. Ежелгі
түрік әулеті өздерінің ұғымдарындағы ең биік шыңды Хан - Тәңірі деп атауы
да кездейсоқтық ... ... ... және оның рухтық көрінісін Аспанға
саю ... ... ... ... ... келді. Аспанға құдіретті күшті
Құдай түрғысынан мұқият жасалынған ... мен ... - қону ... ... ... ... қарастырылуы өзінің дүниетанымдық
тұрғыдағы Тәңіріне табынуына ықлал етті. Бұдан шығар тұжырым ... ... оның тірі ... ... ... ... уағыздалуы арасында
сәйкестік бар" /39/ деген пікірге толығымен қосылуға болады.
Енді мәдени - ... ... ... ... ... ... ойыспай тұрып, діни нанымдардың - тотемизмдік, магиялық -
сиқырлық, анимизмдік, фетишизмдік формаларының діни санамыздың ... ... ... ... де ... болар. Қазақ халқының
діни сенімінде тотемистік сенім болды және ... әдет - ... ... жан - ... рөл атқарды деп ойлауға негіз бар.
Мысалы, ескі жыл ... он екі ... ... ... атаулар.
Оған қоса үй жануарларының әрқайсының иесі бар деп ... ат ... ... ... ... ... ... Шопан ата, Жылқышы немесе Қамбар ата ... ... ... да ... бала ... ... өстік. "Хайуанаттарға
байланысты көне ертегілерді аңдап отырсаң, жанды - ... ... ... ... байқаймыз. Одан мифтік, діни түсініктерді,
әр хайуанды ғажайып сиқырлы сыры бар деп ... ... ... /40/. Сонымен бірге, қазақ халқындағы тотемизмдік элементтерінің
бір түрі ... ... ... ... бір ... тиым салу ... Егер ... түсініктерде жануарлар мен өсімдіктердің адамға
қандас туыстық қатынасы бар деп ... ... ... ... мен ... ... деп ... олардың өз атын атауға
тыйым салынған. Егер өз атын атаса, зиян келтіреді деп ... ... атын ... демей "ит - құс", "ұзынқұлақ" сияқты атаулар берген.
Басқа ешбір халықта кездеспейтін, қазақ әйелдерінің ата - енесін, ... ... ... - ... ... ... өз ... аты т.б. атамауының негізі
де осы табуда деп жорамалдауға болады. ... ... ... ... ... ... бәрі де ... күштер әрекетінің нәтижесі ... ... ... ... үшін әр ... жол - жоралғылар,
қағидалар, құрбан шалу, көпшілік болып түрлі ырымдарды орындау қалыптасқан.
Қазақ арасында "Сақтансаң ... деп ... ... ... ... ... өте тереңде жатыр. Мүмкіндігінше адамның сақтануға тиісті құбылыс -
нысаналарын атап кетейік: жын, пері, дию, ... ... ... күлдіргіш,
әбілет, монтаны, матру, сұқ, уббе, бәдік, жезтырнақ, шимұрын, қарғу, ... ... /41/ ... ... ... қалыптасқан ырымдар қай халықтың да мәдени
тарихында кездеседі. Мәселен, Дж. ... бір ... ... ... санақ жүргізу көптеген елдерде жаман ырым саналатыны жайлы арнайы
сөз болады /42/. Бай болсын, жарлы болсын қазақтар ... ... ... ... бала - ... ... ... екенін ешкімге айтпаған, әрі
оған тыйым салған. Табалдырыққа байланысты ырым мен тыйым ... ... ... ... ... жоқ. Қазақ арасында табалдырықты басу мен
босаға керу бүгінге дейін жаман ырым ... ... де ... ... Кейбір апта күндеріне байланысты тыйымдар, жол жүргендегі әр түрлі
ырымдар мен тыйымдардың негізінде діни наным - ... ... ... ... ... сәтсіздік, бақытсыздық, кемтарлық, ауру - індет немесе
кез келген пәле - жала ... ... ... бір ... ... ... қорқыныш діни ұғымдардың негізінде қалыптасқаны Эрик Фроммның
діни концепциясындағы "үрей" мәселесін ... та ... ... ... - ... құбылыстар мен бал ашу
мәселелері - ертеден қолданылып келе ... ... ... ... ... ... мен емшілік өз дамуында көптеген тәжірибелерді
бойына жинақтаған. Тегінде қазақ арасындағы ... ... мен ... ... ... Бақсы; Елті - әйел бақсы; зікірші; Балгер - ... ... ...... Емші; Үшкіруші; Ұшықтырушы т.б.
Сонымен қатар, ел арасында түсі суық ... ... да ... Олардың түрінен жын - шайтандар сескенеді деп ... Бал ... ... ... ... ... ... әдіс - әрекетке байланысты:
1. Қырық бір құмалақпен бал ашу, яғни төрт ... ... ... ... бір ... шашып ашу;
3. Малдың жауырынына қарап сөйлеу т.б.
"Сиқырлық өнерге" үйрену де халықтың көне ... ... ... саналған. Сиқырлы өнер барлық ертегі, аңыз, батырлар жыры, лиро -
эпостық ... ... ... нанымында ерекше орын алған. Сиқырлы
құбылыс көбінесе зияндау, қастық жасау ... ... ... ... жан - ... аң - ... әр ... жеке адамның,
тіпті ұсақ жәндіктердің өз иесі - Рухы бар деп түсінген. С. А. ... ... ... ... өз ... яғни ... ... етіп келе жатқан рухтас "мос" құдіреті болады. Ал ... ... ... ... ешбір байланыссыз /43/.
"Аспан рухы", "Жер - су рухы", "Таудың рухы" т.б. Л. П. Потаповтың
анықтамасынша, ... ... ... ... кәсіптік құдіретпен бірігіп
кеткен" /44/. Мұнда таулардың, өзен мен көлдердің киелі Аруағын қастерлеу
емес, сол ... өзен мен ... өзін ... ... тұту, яғни, біз
бұл арада табиғаттың рух - бейнесін емес, өзін тіріге санап қастерлеу ... Бұл ... ... ең бір көне түрі - ... деп
аталады /45/. Жалпы анимизмнің қазіргі кездердегі барлық діни ... ... және жай ғана ... ... ... ... ... ғылымда мәлім жайт.
Енді фетишизм элементтерінің қазақ халқы арасындағы түрлеріне қысқаша
шолу жасайық:
1. Қазақ халқы малдың алғашқы төлдеген кезіндегі ... ... ... ... аруақтарға арнау.
2. Фетиштік ырымның бірі - кәрі жілік, оны күндіз ... ... ... атқарады деген сенімнен туған.
3. Жас нәрестенің бесігіне әр түрлі: үкінің ... ... т.б. ... аңдардың терісін тағады. Бұл ырымның мақсаты баланы
әр түрлі "жын - ... ... ... ... ... ... ... қай түкпіріне барсаңыз да "әулие" саналатын
мазарларды көреміз. Бұл кейбір зерттеушілердің пікірінше ... ... ... ... ... ... түрі болуы мүмкін.
5. Дүниежүзінің барша халықтарында талисман, амулет ... ... тию", "тіл ... ... ... ... тұмар деп атаған. Мұнда
"қырғыз немесе қырғыз әйелі өзімен ... үш ... өзін ... ... ... ... Ол адамды бақытсыздықтан сақтайды деп сенеді" /46/
деген пікір орынды.
Сонымен ... ... өзі ... ... басынан кешіргенін
байқауға болады. Алғашында тұмар ретінде өз ... бір ... ... т.б. ... ... ... ... байланысты тұмарға
құраннан аяттар жазып салатын болған. ... ерте ... ... ... қазақ халқының ерекшелігіне байланысты мұсылмандыққа да ықпал
жасағанын көреміз.
Көшпелі әлемнің қарғыс таңбасы - ... ... ... ... ... - қонысқа байланысты жанжалдар, барымта - мал айдап ... алып ... ... кек ... ... ... ... жайсыз әрекеттер,
бөлшектенудің - де "зардабы аз ... жоқ. ... ... зәрі әлі ... ... толығымен жойылып бітпегенін еске
алсақ, ұлттық тұтастығымызды ... ... бұл ... ... ... талап ететінін бажайлау қиын емес. Сол кезеңдерде
мұндай жағдайларда қатаң тәртіпті сақтап отыру қажет болды. Бұл үшін жалпы
мемлекеттік, ... ... қоса ... ... - ... ... саяси жауапкершілікті бағыттап отыруға мүмкіндік бергені сөзсіз.
Тәңірілік дін - ғылымда түбегейлі зерттеліп, тарихи тамырлары ... ... орны жете ... ... үлкен сала. Тәңірілік дінінің
бізге әзірге белгілі өзекті ... ... ... жатыр. Олар:
1. Көкте құдіретті жаратушының барлығына шек келтірмеу.
2. Ата - бабалар ... ... ... ... Жас ... ... өмір салтына, ата - бабалар қалыптастырған
тұрмыстық қалыптарға бейімдеп ... ... кез ... діни ... ... моральдық -
этикалық нормаларына негіз екендігі ақиқат шындық. Сонымен бірге, "олар
көзге көрінбейтін және көрінетіннің бәрін ... деп ... ... ... ғана ... оны осы ... шаттықтармен бірге азаптарды
жолдаушы деп біледі. Бірақ сол өз ... ... ... дұға қылып
құрметтемейді" /47/ деген пікір де көңіл аудара қарауды талап етеді.
Қандай ... ... ... ... саналатын қағидасы мен түпкі
мақсаты, арқау ... ... ... ... ілімдері
болатыны белгілі. Әлемдік діндердің барлығына тән бұл жүйе ... де бар. ... ... "4 ... ... христиандық "3
түрлі кейіптегі жалғыз құдайды", мұсылмандық "Алладан басқа құдай жоқтығын,
Мұхаммед оның пайғамбары (елшісі)" екендігін мойындауға негізделсе, ... ... - Ата, ... - Ана деп ... ... ... діндердің
түпкі мақсаты - адамды "о дүниеде" ... ... ... ... ... ... ... мақсаты осы дүниеге лайықты ғұмыр кешуге баулу
болып табылады. Осы орайда, діннің діннен ... ... ... ... "сол дінді өмірге әкелген халықтың дүниетанымынан,
тұрмысынан, мінез – құлқынан, салт - ... мен ... ... ... деген пікірмен толық келісеміз. Өйткені, бұның бәрі ... адам ... ... ... ең басты әлеуметтік құралы
емес пе.
Негізінен Тәңірілік терең мәнді Аспан ғана емес; ... ... діни ... ... діни ... да ... Жер мен Су ... дүниенің ортасында тұрған табыну заттары болды. Тәңір мен Жер - Судың
өзара берік ... шын ... ... ... - қатынас жөніндегі пайымды
ойға жетелейді. Жер Тәңірінің кіндігі ... ... ... ... қасиеттері бар Көк аспан деп білген, оған құлшылық еткен. Араб
географы ... ... "Бір ... ... бір ... деген ұғым
білдіреді. Кейбіреулері Тәңір деп аспанның ... ... ... ... ... ... ... /49/. Жер - Су атты құдайдың
қастерленуі қоршаған орта мен ... - ... ... орай ... ... жері деп ... ... болды. Жақсы жерді өзінің этникалық
тобының жеріне саюы осы ... ... ... ... етті. Яғни,
рухани жауапкершілікті арттырудын - идеологиясын ... ... ата ... өмір ... ... осы ... жердің бетімен ағып жатқан су
заңды түрде сыйынып, мінажат ететін құбылысқа ... Сол ... осы ... дейін сақталған. Жоғары құдай ретінде Тәңірі — аспан
әке, Жер - Судың - ана ... ... ер адам мен ... ... ... ... ... Янь - ер, Инь - әйелдік
бастама сияқты). ... ... ... болуы, астықтың бітік шығуы,
баққан малдың көп өсім беруі сол Жер - ананың берекеттілігінде еді. ... - ... ... ... беру т.б. дәстүрлер.
Сонымен қатар көне түрік нанымдарында басқа да әйел құдай болған, ол
- Ұмай ана. Ол ... ... ... ... ... мамандар
Ұмайды ежелгі Үнді құдайы Умамен салыстырады. Себебі, ол да ... ... ... ... ... көне түрік жазуынан үзінді:
"Біздің атамыз Ұмай бег, біз алып ... ... Сен өз ... ... ... ... өз ... /50/. Осы сөздер де
Ұмай ... ... ... ... Ұмай ана - ... ... ... болып табылатынын және олардың тағдырында аса маңызды роль атқарды.
Жер бетіндегі тіршілік атаулының ... ... ... ... күш - ... әртүрлі құбылыстарын адамға ұқсатуға байланысты
кейіннен Ұмай бейнесінде көрсетілген" дей келіп ... С.В. ... ... ұлы ... және ... күш" ... ... атап айтқан.
Бұл жайлар ежелгі түрік діні бір құдайлы монотеистік дін болды ... ... ... ... ... ... ... басты Құдайы
Тәңірі деп білді, ол өмірдің барлық салаларында ықпалдық қасиеттке ие ... ... ... оның ... ... марапаттауды әскери және
саяси басшылар мемлекеттік ресми ... беру үшін ... ... ... ... атқарды. Әмеңгерлік салтындағы, династиялық
сипаттағы үнемі болып ... ... - ... мен ... ... ... жасауға ұмтылыс туғызды. Сөйтіп тақ пен билікке таласты
тоқтатуға әрекеттенді. Бұдан сол кезеңдерде - ақ діни ... ... ... ... білгенін байқауға болады. Осылайша: "көне ... ... ... ... ... /51/ деген аңыз өмірге келді. Бұл
діннің саясаттануының шыңы және тақ иесінің билік етуге ... ... ... үшін ... Тіпті қазіргі 21 ғасырдың ... жаңа ... ... ... да оң ... ... ... діни кітаптарды ұстап тұрып ант беруді салтқа айналдырды.
Сондықтан да, ... ... ... ... мән беруге
ұмтылысындағы түсініктеріне ықыласпен және олар қалыптастырған Тәңірдің
құзырына қатысты ... ... ... ... келген діннің негізі — дүниетаным, дүниеге көзқарас жүйесі
екендігі мәлім. Халықтың ... ... - ... ... ... де өзіндік болмыс - бітімін қалыптастырды. Яғни, Тәңірілік дінінде
пайғамбар, әулие, ... сөзі ... ... т.б. ... ... - ... ауысып отырғанының өзі мұрагерлік жауапкершіліктің
үлгісі деп қарауға ... ... ... өмір ... сұрыпталған
бұл дүниетаным табиғат пен адам ... ... ... баянды
етумен қатар, бірден - бір және ... ... ... ... ... күшке табыну салтын қарастырды. "Құдай" ұғымындағы
"Тәңірі" сөзінің көне түркі тіліндегі түсінігі "көк", "аспан" /52/ ... ... оның ... ғаламға, табиғатқа көктің құдіреті жүреді деп
сенуінде.
Түркі халықтарының бұл түсінігінің негізінде объективті ... ... ... ... да ... отыр. Қырғызстан азаматы,
ғалым философ Өмұралиев Чоюн ... ... ... философиянын
уңгусына чалғын) атты еңбегінде тәңіршілік сенімінің көшпенділердің жай
сенім күйі емес, көшпенділер ... ... ... ... - ... экономикалық – саяси ілім ретінде дәлелдеп шыққан /53/. Сол сияқты
Қазақстандық ... А. Ю. ... ... ... ... Тенгрианство" (мифы
древних тюрков сохраненные устным и письменным преданием ... ... /54/ ... ... ... негіздемелерінен бастап ... осы ... ... ... ... ... берді. Яғни,
діни сенімдерге байланысты олардың ... гөрі ... ... дами беретінін еске алсақ қазіргі заманда осы діни ... ... ... ... нәр ... ... ... етуіне қажетті табиғи жағдайлардың Тәңірден, яғни,
көкке тәуелді ... ... бір ... қоғамдастығының баянды болуы
да сол аспанның ... ... ... ... екен. Тайпаларды
біртұтас халыққа айналдыратын қасиетті "пассионарность" /55/ екендігіне
дәлелдемелер де ... Ал, ... ... ... яки ... жауапкершіліктің негізі" деп қарастырсақ, Тәңіріліктің
Құдайы және адами жауапкершілікке қатыстылығы өз - ... ... ... ... ... ... түсінігі ғылыми қисынға жақын
келетін әмбебапты дүниетаным екеніне сенуімізге негіз бар.
Сөйтіп, ұлттық дүниетанымнан ... ... ... ... ... ... немесе ата - бабаны құрметтеу салты құралады. Ата -
ананы сыйлап пір тұту - ... асыл ... ... Өмір ... ... әке, ... өсірген ана алдындағы ... ... әр ... ... ... ... ... болып саналады.
Ата - бабалар аруағына сыйыну ... арғы ... келе ... ұлы
дәстүрді сақтау, жалғастыру, алға апару жауапкершілігінен туған. "Өлі ... тірі ... ... ... сөз де осы ... ... Ал ... өзі бұл ғұмырдан өткен адамның рухы. "Аруақ" - күш, ... ... ... ... бар ... ... түрі /56/, негізінен араб
тілінен ауысқан сөз. Аруаққа сыйыну - тіршілікте іске ... ... ... қасиет иесі саналған аталардың рухымен ... ... ... ұғымын білдіреді. Аруаққа сыйыну салты
ұрпақты . жауапкершілікке тәрбиелеуде, ... ... ... ... ... мәнді болған және бола да бермек. "Қазақтар әдетте ата ... ... ... да ... деп ... /57/ ... ұсыныстың жаны
бар. Аруақтың кейінгі ұрпақтың ой - ... мен ... ... ... - ақ ... ... Ата - бабаны қастерлеу ғұрпы - қоғам мен адам
тануға көмектесетін жауапкершілікті ... ... ... ... ақыл ... ... ... белгілі болған
жандардың өмірін кейінгі ұрпаққа өнеге ету - ... ... ... ... ... ... Бұл ... сабақтастығын
қамтамасыз етіп, халықтың ауыз бірлігін және ынтымақтастығын арттырады.
Ортақ мақсатты орындаудағы жауапкершілігін күшейтеді.
Ал, табиғатты ... ... - ... ... ... сырын
түйсініп, ой - өрісін кеңейтуге, өскен орта мен тіршілік аясын ... ... ... ... ... салттардан өріс алған Тәңірлік ... ... ... о ... өмір ... ... ... турмыс философиясын қоса меңгеруге баулыған. Өмірдегі рухың өшпей
кейінгілерге өнеге болуың үшін тынымсыз әрекет етіп, нақтылы нәтижеге ... Яғни ... ... ... ... Бұл - Тәңірлік
тұрғысынан шын мәнінде мағыналы өмір сүру ... ... ... ... ... бір ... мәселесі Тәңірлік діннің әлемдік діндерден өзіндік
айырмашылығына талдау жасап көрелік. Негізінен діннің қоғамдағы алатын
орнына ... оның ... ... ... уағыздайтыны
баса айтылады. Олар діннің ең ... ... ... ... тек қана дін ... деп ... әрине, дұрыс емес.
Өйткені адамгершілік заңдары тек діни ... ... ... ғана ... ... ... ... тұрмыс жағдайында сұрыпталған
заңдар жүйесі. Ал, діни сана қауымдастықтағы қоғамдық ... ... ... ... ... қызметке ие. "Ол - мәдени дамудың
жемісі, оның тарихи, танымдық, ... ... ... ... ... Бұл тек қана бір ғана шешім, өйткені діни ... ... ... ... ... ... ... кейбір ғылым салалары, әсіресе ... ... ... діни ... жан - ... ... жүргізіп, жүйелеу
қажеттілігін қалыптастырды. Теологияның ағымдары да өз ізденістерінде
дамудың тарихи әдістемесін ... ... бір ... ғылыми
мәнге көңіл бөле бастады. Сонымен қатар дінді ... ... ... - ... ықпалдары да өзгеріс үстінде. Дінді зерттеушілердің
көпшілігі өз ізденістерінде ең ... ... діни ... ілім
негіздерін саралаудан емес, діннің сыртқы ) мәдени және рухани мұраларын
игеруге күш ... ... Атап ... олар көп ... діни ... оқу түрлерін, діни билерді, медитациялық тәсілдерді, архитектурасы
мен храмдардың, шіркеулердің, ... ... ... - ... ... ... діни ... мен мейрамдарын, рәміздік
көркемсурет туындыларын, құдайлардың ... ... ... ... ... қасиетті жазбалардың
статистикалық ... діни ... ... ас ... ... - киістік рәсімдерін, аңыздық мәтіндерді салыстыру, діндердің
географиялық шекараларын анықтау, діннің ... мен ... ... ... ... ішкі қайшылықтарын ашу, сенушілердің
психологиялық толқыныстарын аңдау, олардың сандарының өсу - ... ... ... саяси белсенділігін т.б. зерделеп саралауға баса ден қояды
екен. Әрине, адамның не үшін және ... бас иіп ... білу - ... Бірақ, ең бастысы, одан да ... - адам неге ... ... ... ... жауап іздеу болып табылады емес пе.
Бұған жауапты діннің нақтылы сенімдік ілімінен, оның сол ... ... ... олардың ішкі толғанымдары мен ... ... ... ... Кез - ... ... бір мәнге ие болуы керек: егер мән болмаса табыну да ... ... ... ... ... рух ... түсінік саласында жатқаны анық,
бірақ бұл оның саналық деңгейде жатқандығы да ... ... рух ... әлі де ... ... ... құпиялы аумағы болғандықтан, ол
керісінше санасыздық төңірегінде қалыптасатындығы айғақты құбылыс. Яғни,
мән туралы ... - ақ ... ... ... ... ... ... басқаша
айтсақ өз сенімінің өзегін білмей - ақ ... ... ... ... ... ... ... идеясы пайда болуы үшін
адамның жеке басы бірнеше діни қауымдастықтың құрамында болып, ... ... ... ... керек екен. Бұл дегеніміз, діннің
мәнділігін сезіну ... ... бір діни ... ... тағы ... тек ... мәнділікті уағыздаушы діни конфессия пайда ... ... қана іске ... деген сөз. Яғни, бұған дейін біз дәлелдеп келген
республикамыздағы діни ахуалдың ұшығуына ... ... ... ... көп ... ... діни ... кешені ғана болып
шықты. Елімізде ... ... ... ... құралдың әлсіреуі
тағы басқалары тек сыртқы фактор болып қалды, негізінде басты мәселе адам
табиғатына тән ... ... ... ма деп ... ... ... ... ұйымдастығындағы өзгерістің рухани
ұйымдастықтың ... ... әсер ... ... діни ... ... ... ізденушінің алдында таңдаудың пайда
болғандығына байланысты. Міне, осы ... діни ... ... ... ... өз - ... ... Ал бұны мемлекеттік турғыдан,
яки мемлекеттік мүддеге сай ... ... оны ... ... ... ... ... қоғамдық қажеттілікке орай қалыптастырылуы керек.
Осыған орай, жоғарыда келтірілген қысқаша шолуларға сүйеніп, Тәңіріліктің
ерекшеліктерін бөліп ... ... ... ... ... ... туындаған, табиғатқа
табыну және сыйыну салтынан ... ... ... ... ... ... дін деп ... негіздер бар;
Тәңірі - діни түсінікке орай барлық ... ... ... күш. ... күнделікті тіршілік ағымына араласпайды: Бірақ,
әрбір құбылысқа қатысты реттеуші рухани бастаулары бар.
Өзіндік жора - салттары: таң ... ... ... ... ету,
құрбандық шалу, аруақтарға арнап ас беру, тасаттық беру т.б.;
Өзіндік мерекелері: наурыз - жыл ... ... ... ... ... ... басы; киелі құстарды құрметтеуі - аққу,
қарлығаш, көгершін; сыйлы күн - сәрсенбі тәрізді ырымдары бар;
Көк ... ... ... ... мен періштелер,
әмір етілген жазбаша ережелер, ... ... . ... ... қағидалары жоқ;
Құлшылық ету рәсімдерін ұйымдастыратын арнаулы орын болған ... Көк ... ... ... адами ниетінде болуға тиісті;
Діни уағыздаушылық, беріле дәнігу де жоқ. Өйткені, ... жер ... ... ... ... ... қағиданы ұстанады. Тек аңыз
бойынша жерді мекендеуші 74 халықтың 4 - ... ғана ... ... ие ... өзіндік сенімге рұқсат берілген;
Адамның қасиеті кемелденген ойы мен адами жауапкершілігіне қарай
бағаланады;
Тәңірілік дінінде талап бойынша үш ... ... ... ... ата - баба ... және ... ... парыздар яки
жауапкершілікті міндеттер.
Тәңірілік дінінің түп тамыры, санамыздағы сезімдік ... ... әлі де көп ... талдау мен пайымдауларды күтіп тұрғаны
ақиқат нәрсе: Мысалы, қазақ халқының табиғатпен, ... ... ... бір зерттеуден де көруге болады. ... ... ... ... яғни ... ... сырын жетік білген. Жердегі адамға нәсіпті
де Тәңірі бұйыртады. "Тәңірі жазғанынан асып кете ... - деп ... ... ... ... ... деп бір - біріне тілек тілегенде
жұлдыздардың құпиясын білгендер ғана айта алады. Көне заманда өмір ... ... ... жыл ... 14 жылы туылып, 67 жылы дүниеден
өткен) "Жұлдыздарда өткен мен болашақтың ізі бар, адам ... ... мөрі бар" ... сөзі бар екен. Ендеше, Тәңірінің жазуы
да адам ... ... ғой. ... да адам ... - ... ... ... сияқты. Мысалы, адам қолында он саусақ бар. Қазақшалап
айтсақ бас ... ... ... ... жұлдызының сызығы бар
делінеді. Оны Венера бөктері дейді. Венера жұлдызы күннің тууы мен ... ... Яғни күн ... және ... ... ... күш ... жүреді екен.
Венераның грекше аты - Геспер, түрікше - ... ... ... пен бас ... ... ... ... бас бармақты бөктерлей,
доғалана тартылып барып білезік тұсқа, яғни қол мен білектің қосылар тұсына
тіреледі. Бұл ... ... - яғни ... сызығы адамның тууы мен өлуіне
жауап береді. Демек, адамның ұзақ өмір ... күш - ... ... ... екен. Сұқ саусақты Юпитер басқарады. Астрологияда Юпитер 12 жылда
жаңарып отырады. Яғни Юпитер мүшел жасқа жауап ... ... ... ... ... ... ... атап, тағы да жас сұрайды. Мұндай салт -
дәстүр қазақтан басқа ешбір халықта жоқ. Ал ... ... - ... ... басқарады. Бұл саусақта адамның тағдыры жазылған ... ... ... осы саусақта болғаны ғой. Ал жүрек қағысы, қан тамырларына
Нептун ... ... ... осы ... ... ... саусақты - шылдыр
шүмек деп атаған. Сылдырлап ағып жатқан таза судың ... ... - ... жол. Адам ... ... төрт ... су, от, жер, ауаны
қолдағы саусақтарға жұлдыздар ... ... ... ... ... ... ... адам баласының не нәрсеге қабілетті екеніне
Марс жауап береді дейді. Яғни ... ... жас ... ... ... де оның ... дұрыс ажырата білу қажет. Адам өз алақанындағы
ғарыштың құпия сырын ... өз ... салт - ... ... отырған"/59/ Сөйтіп Тәңірілікке ... ... ... ... сана - сезімі мен салт ... ... ... ... ... ... сара жолға қоя білген.
Түркі тарихын зерттеуші Мурад Аджидің дәлелі бойынша Тәңіріне деген
сенімді бұл кеңістікке Эрке хан 78 жылы ... ... ... ұлын
Гессер (от) деп білген. Оны өздерінің ең ... ... деп ... Түркілердің отты құдірет тұтып, отқа сыйынатыны да, адам ... ... ... ... ... ... сол үйдің ішіне шырақ
жағатынын, жағып түтін түтететіні де осы иланымға ... ... ... ... әлі күнге дейін ашуланған адамның "Кесір атсын", "От ... деп ... да осы ... ... бір күштің барлығына сенуі.
2.2 ҚАЗАҚСТАН ЖЕРІНДЕГІ ИСЛАМ ДІНІНІҢ ... ЖӘНЕ ... ... ... Азия және ... территориясына Ислам VII - ғасырдың екінші
жартысында Омеядтық халифа ... Ибн - ... ... ... Дін
таратушылардың қолбасшысы Құтайба Мүсілім ұлы еді. Ол ... ... ... ... ... ... сияқты үлкен қалалар орналаскан
Маверанахрдың төңірегінен бастаған еді. Ал ... ... ... орнығуына Әбу Мүсілім бастатан мұсылман әскерінің 751 - ші ... ... ... ... ... ... жерде болған соғыстың жеңіске
жетуі үлкен әсерін тигізді.
Осы уақыттарда еліміз аумағы Қарахан хандығына қарасты болатын. ... ... ... орданың мұсылмандықты қабылдауымен нығая
түсті. Бұл процесс Береке (1255 – 1266 ж.) ханның ... ... ... XIV ... әмір Темірдің кезінде де ерекше беделді болды.
Алдымен Ислам ... ... ... ... отырықшы
халықтың арасында етек алды. Өйткені бұл елді мекендер сол кездегі Орта
Азиядағы ... ... ... ... саналатын жоғарыда аталған бірқатар
қалалармен көршілес ... ... ... ... - экономикалық
байланыста болды. Біздің елімізге негізінен дін таратушылардың әкелген
бағыты ... ... имам ... ... ... мазхабындағы сунниттік
бағыты. Бұдан әрі Исламның дамуы араб елдерінен келген миссионерлердің
ықпалымен болды.
Ал қазақ ұлты ... ел ... ... ... ... ... (ХҮ ғасыр)
көпшілік хандардан мұсылман болғандығын, белгілі шығыстанушы ... ... тас ... ... ... мына бір ... түседі. Онда былай делінген екен: "Осыған орай ... ... ... ... жаңадан тауып, онда қазақ тілімен ХІҮ-ХҮІ ... ... ұран ... Л. ... ... ... алады. Таста араб
харпымен жазылған сөз мынадай: "Қыпшақ, найман, алшын, арғын, ... ... ... кәр рә - сиге ... хайа ... қыл сен алтауың",
екінші түрде айтканда: "О ием! Үмітіңе жету үшін осы алтауына ... гөр. ... ... ... қосылуына байланысты патша үкіметі
жергілікті тұрғындар арасында христиандандыру ... ... ... ... жеткен соң ХҮІІІ ғ. Соңы ХІХ ғасырдың бас ... ... ... ... болды. Жер - жерлерде мешіттер ашьшып, Уфа
қаласында муфтият ұйымдастырылды. ... ... ... мен ... ... Олардың көпшілігі татар ұлтынан еді.
Орта ғасырларда орта және таяу шығыста қалыптасқан "мұсылман әлемі"
деп аталатын ... - ... ... ... тектес тайпалар
географиялық орналасуы жағынан шалғай болғандықтан, едәуір шеткері болды.
Сонымен қатар, Қазақстан территориясындағы исламдандыру ... де әр ... ... бұл ... ... аймақтардан Солтүстік аймақтарға қарай
бәсеңдеу болды. Исламдандыру негізінде Ислам мәдениеті қазақ ... ... ... Ең ... бұл ... араб ... ... қасиетті Құран тілі ретінде таралуымен кеңірек танылды.
Араб тілі ... ҮІІІ – ІХ - шы ... ... ірі ... ... ... діни ... ғана қолданып қоймай
тарихи - географиялы ... ... да ... ... ... ... ... дерлік араб тілі жергілікті
аристократия, діни қызметкерлерге, ғылыми ... ... ... ... ... тіл ... ... Осы араб тілінің
арақасында түркі дүниесінің бірқатар ғалымдарының еңбектері бүкіл ... ... ... ... ... ... Әл - Фараби, Әл - Хорезми
тағы басқалары.
Ислам мәдениеті сонымен қатар түркі мәдениетінің негізгі бағыттарының
бірі әдеби поэзияға да елеулі ... ... Осы ... ең әуелгілерінің
әрі ең негізгілерінің бірі IX ғасырларда жазылған Жүсіп ... ... ... Э. ... ... "бұл ... ... дүниесінде ең алғаш
ислам діні негізінде, ислам діни ... ... ... шығарма болып
табылады". Алайда мұнда араб - парсы тілдерінен енген сөздер де аз емес.
Ал мистикалық - сопылық ... ... ... түркі
тайпаларының арасында Ислам дінін дәріптеуші мистик, ақын әрі ойшыл ... ... ... ... Оның ... Хикмет" еңбегінде
берілген өлеңдер жинағы көне түркі тілінің оғыз – ... ... ... бұл ... "Құтты білікке" қарағанда араб - парсы сөздері
көбірек қолданылған. Сонымен қатар, бұл шығарма араб - ... ... өлең сөз ... аруз арқылы жазылған. Ең соңғы XIV ғасырларда
"Алтын Орда" тұсында ... ... ... ... ескерткіштері қатарына
Хорезмидің екі вариантта (араб, ұйғыр тілдерінде) жазылған "Мұхаббат ... ... Бұл ... ... араб - ... ... ... "нәме"
жүйесімен жазылған.
Қазақ халқының поэзиялық және қара ... ... ... ... - ... ... даналар сөзін ұрпақтан - ұрпаққа жеткізудің көшпелі
халық үшін, ең бір тиімді, кеңінен ... ... бірі ауыз ... ... ... және қара ... ... толық қамтитын халық
ауыз әдебиетіне де Ислам дінінің өзіндік ... ... Бұл ... ... өз ... кеңірек қарастырған. Оның айтуынша көпшілік
ақындар Исламдағы Алланы, Пайғамбарды мадақтаушы өлеңдерді ... ... ... ... ... салт - ... поэзиясы да, оның ішінде
бата жанры Құран аяттарымен кеңейтіліп, ... ... аса жиі ... ... дінінің кейіпкерлері — олар бірінші
кезекте Алла Тағала және ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар Ислам әл - ... ... адам ... ... ... ... қолдап - қорғаушы
періштелер, шайтандар.
Қазақ аңыздарына Құран Кәрім, ... ... ... ... ... Бұлар көбіне Исламға дейінгі ... ... ... ... араб, иран мәдениеттерінің нышандары бар ислам мәдениеті орта
ғасырдағы қазақ мәдениетінің қолөнерлік, зергерлік ... ... ... Мұны біз ... ... ... ... археологиялық қазба жұмыстары нәтижесінен көре аламыз. Онда ... ХІІ ... ... ... ... тән ... ... моншалары бар
қала құрылыстары табылған. Нағыз ... ... ... ... ... ... олар алғашқы кездері, яғни ІХ - Х ғасырларда
бұрынғы шіркеу ғимараттарын ... ... ... ... Ең ... мешіт ғимараттары Оңтүстүк Қазақстан облысындағы Құйрық - Төбе ... елді ... ... ... медреселер де осы маңдарда ашылған.
Қалай болғанда да ... ... ... ... ... ... ... түбірімен ығыстыра алмады.
Соның нәтижесінде әйгілі ғұламалар мүрделерінің басына кесенелер
тұрғызып, оларға ... ... ... ... Ондай кесенелер атап
айтар болсақ Қожа Ахмет Иассауи (ХІҮ ғ.), Арыстан баб, Бабажы - ... ... Қара - Хан (XI ғ.) ... ... ... тараған ислам өнерінің үлгілерінің бірі шебер
жазу өнері. Негізінде бұл жазулар геометриялық фигура ... ... куф, сулс деп ... араб ... жазу ... ... әртүрлі тақырыптағы хадистерді шеберлілікпен, бояу арқылы немесе
ойып, бедерлеп жазу. Мұндай жазу ... ... атап ... ... ... ... ... қатар мұндай куф ... ... ... ... майшам тұғырлары, ыдыс - аяқтар
(ҮІІІ-ХІ ғ.) Қазақстан территориясынан археологиялық қазба ... ... тән ... адам ... ... сияқты заңдылықтар
қазақ жерінде де өз ықпалын көрсетті. Оған ... XII ... ... ... ... жасалған балбал тастарда адам бетінің ... ... Сол ... ... ... ... нысандары мен
бет - пішіндері өзгертілді. Бұрын қытай технологиясымен ... ... енді ... ... құйылған динарға, дирхамға ауысты. Көп
метал ақшаларда ... ... ... ... аты - жөндері жазылды.
Өкінішке орай, көп ... ... ... ақша ... аты - ... орнына жергілікті әмір иелерінің аты - жөндері
жазыла бастады.
Сонымен қатар Орта Азия және ... ... ... ... ... дәстүр нығая түсті. Бұл дәстүр бүкіл түркі дүниесіне ерекше
қарқынмен тарап, түркі тіліндегі мистикалық поэзияның өрбуіне үдеу ... ... ... ... ... ... ... дүние таным
заңдылықтарымен үйлесімділік тапты. Мысалы, түркі дүниесіндегі әлем бірлігі
концепцияларын сопылықтың ... ал - ... ... бірлігі) концепциясы
қуаттай түсті /61/.
Қазақстандағы Ислам мәдениеті жайлы айтқанда оның ... ... ... өзінше бір түркі дүниесіне тән мәдени ... ... Бұл ... ... ... халқының
барлық шаруашылық, тұрмыстық ... ... ... ... ... келуімен діни басқарма, басқа діни басқармалар ... ... ... ... ... талқандалды. Тек 1943 -
ші жылдары ғана діни ... ... ... ... Орта Азия ... діни ... ... бас көтерді. Көптеген мешіттер қайта
ашылып, діни қызметкерлер даярлайтын Бұқарадағы "Мир Араб" ... ... ... ... ... ... ақиқат шындық саналатын
қағидасы мен ... ... ... ... ... имандылық,
эстетикалық ілімдері болатыны белгілі. Әлемдік діндердің барлығына тән ... ... ... де бар. Мәселен, буддизм "4 ... ... "3 ... ... жалғыз құдайды", мұсылмандық "Алладан басқа
құдай жоқтығын, Мұхаммед оның пайғамбары (елшісі)" ... ... ... діні ... - Ата, ... - Ана деп ... негізделген.
Әлемдік діндердің түпкі мақсаты - ...... ... азаптан
қорғау, құтқару болса, Тәңірілік дінінің түпкі мақсаты осы ... ... ... ... ... табылады. Осы орайда, діннің діннен айырмашылығын,
өзіндік сипатын, қалыптасқан қағидаларын "сол дінді өмірге әкелген халықтың
дүниетанымынан, ... ...... салт - ... мен өнерінен
іздеген дұрыс" /62/ деген пікірмен толық келісуге болады.
Сонымен ... көне ... ... қай ... ... қандай да бір құдіретке сенуге ... Діни ... ... да
нанымдар адамдар сана - сезімін байлаған. Олардың ішінде: Фетишизм - табиғи
заттарға табыну. Тотемизм - Тотем белгілі бір ... топ үшін ... ... әрі желеп – жебеушісі, рәміз (символ) әрі ең басты
құндылық. Магия - белгілі бір ... ... ... ... табиғи заттар мен құбылыстарға ... ... ... өз мүмкіншілігімен адамдарға әсер ете білу. Анимизм - ... ... ... ... ... ... тыс елестердің -
жандар мен аруақтардың әрекет өмірлеріне сену. Міне, осы ... ... ... ... діни сенімдер деп, олар әр қилы ... ... ... деп ... ... бола тұра, оларға ортақ нәрсе -
айналадағы нақты дүниенің үстінен бір күштің үстемдік ... ... ... ... ... ... ойы мен санасында адамның ... ... ... ... көне діни ... тұтас кешені
жасалған. Олардан адамзаттың неолиттен бүгінгі ... ... ... ... көреміз.
Зерттеу жұмысымда көптәңірлі нанымдар мен діндерді зерттегенде мән
беретін бір жәйт ... ... ... ... күштері мен нәрселерді
анықтап алып, оларды тәжіибе бойынша үш ... ... ... ... ... ... тән тәңірлер; жерге тән тәңірлер деп. ... ... ... үнді – ... ... діндерден
көреміз. Мәселен: Сирия, күн тәңірісі – ғарыштық топқа; Индра, ... ... ... ...... ... ... от тәңірі – жерге тән
ғарыштық тәңірлер ... ... ... ... Сонымен қатар
көне Мысыр, Грекия, Рим нанымдарында барынша ашып қарастырдым.
Көне дәуірлерде адам баласының өркениет деңгейі ... ... ... және ... ... ... ... рөл атқарғаны
белгілі. Сондықтан, көптәңірлі діндердің көпшілігінде күн тәңірі ең сыйлы
әрі құдіретті тәңір есебінде болған. (тек ... тыс, көне ... ... ай ... Син ең ... ... ... Рим
патшалығының ақырғы дәуірлерінде күнге табынудың күшейіп ... ... ... ... ... „күн монотеизмі” деп аталатын тәңір есебінде тек
күнді ... ... ... болған. Күн культінің Римдіктерге әсерінің
күштілігі соншалықты, олар христиандық ресми дін болған соң 25 желтоқсанды
Иса Мәсіхтің ... күні деп ... атын ... көптәңірлі
мерекелерді жалғастыра бергендігін көреміз.
Ал, көне Египетте дін басшылары ... бір ... ... ... ... ... басында жоғарғы дінбасы - абыз тұрды. "Құдай
сөзін" оқыған немесе храм шежіресін жүргізуші діндарлардың артықшылықтары
басым ... ... ... ... ... отыратын Амон - Ра
құдайының діндарлары ие ... ... ... ... пантеоны
жергілікті культтердің бір орталыққа - Ұлы құдай бейнесіне ... ... ... Египеттің мемлекеттік тұтастығына қызмет етті.
Көне Египеттің сан алуан, өте ... ... жуық ... ... мен діни ... абыздар мен ақсүйектердің ғана танып, білу
мүмкіндігі болды. Ал қара халық өздерінің ... ... ... ... ... жасады.
Көне дәуірден бермен қарай еркек және әйел ... ... ... ... мен нуминдер (құдіретті күштер) ерекше
құрметтелді. Көне римдіктер өз халқының тарихын мифке айналдырғанын тарихқа
үңіле отырып ата - баба ... ... ... ... Тәңірілік діні бізге өзінің антологиясымен - екі ұдай өзара
бірлік ... ... ... ... - ... қарым - қатынастық
мүмкіндіктері бар үш дүние тұжырым-дамасымен; ... ... - жеті ... ... жеті қат жер ... этикасымен - адалдық, уәде бұзбау, жалғандықты
айыптау; мифологиясымен - көк Тәңірі, көк бөрі; ... – ата ... ... табиғат рухынан айырмашылығы жайлы дүниетанымдық
негіздемелерімен келіп жетті. ... діни ... ... ... ... ... қоғамдағы адамдардың Жаратушы алдындағы, қоғам мен ... ... мен ауыл - ... ... жауапкершілікті парыздарының
орындалуын қатаң қадағалаушы рөлін мүлтіксіз ... ... ... өмір ... философиясы, рәсім - ... ... бар ... ... ... мән - жайына назар
аудару да қажеттіліктен туып ... ... ... ... ... - сырқауларды емдеумен айналысқаны белгілі. Қобыз, ... ... ... рухани күш - жігеріне қозғау салатын айрықша дарынмен өнер
көрсете білген. Қазақ халқының бақсылық ілімі дүниежүзілік шамандық ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері мен
бірліктері де баршылық. Жалпы ұқсас қырлары: ... ... ... ... және ... ... ... сену; табиғатты терең сезіне
білу мен оның кереметтеріне иланудың қажеттілігі; өмір мен өлім қатынасы;
жаратылысқа ... ... пен ... ... рухын
қасиеттеулері. Яғни, шаман ілімін ұстанған адам сыртқы жаратылысқа - күнге,
айға, аспан тәңірісіне ... ... ... ... ақыл - ойы ... ... ... ... тірі рух - ... о ... рух -
аруаққа табынған. ... деп ... бір ... ... ... жүйені ұғынсақ, "шамандық" деп бақсы мен оның ... ... ... дала тұрғындары мұсылмандық тағылымдарға дейінгі кезеңдерде өз
бетінше өмір сүріп, өзіндік рухани мұрасын жасады. Заман ағымынан ... ... ... қайталанбас әлеуметтік тәжірибелерін адами
жауапкершілікпен жинақтады. Оның ... ... пен ... діни ... ... ... аз да болса дәлелдеуге
талпындым. Осы шексіз де шетсіз ұғымдардың мазмұны мен мәніне үңілген ... ... ... ... ... Оның ... ... түсініктер қазақ халқының ұлттық санасынан ешқашан ... ... ... ата - ... аруағына табыну, табиғатқа ... ... ... ... ... төменгі сатыда болғаны рас.
Бірақ олар халқымыздың ... ... ... ... сана мен
психикасында, дүниетанымында мәңгі қалыптасып қалды. Сонымен бірге, осы
жауапкершілігі мол ... ... ... түр ... заман ағымына
орайласып қайта өрлемесіне кім кепіл.
Ұлттық мінез бен қазақы қасиет тұрғысында сөз еткенде біз ... ... ... ... әңгіме үштығын бәрібір «ұлтқа тән»
кейбір келеңсіздіктерге әкеліп тірейтініміз бар. ... да ... ... ... ... сіңген бойкүйездік, керенаулық сияқты
«ұлттық мінезден» қайтсек арыламыз деген ... де ... ... ... ... ой-пікірлердің туындауына өзге ұлысқа кағыну, не
сананы билеген ... ... сеп ... ... ... ... күні де саябырсымауы алаңдарлық жай. Рас, қоғамдық өзгерістердің
санаға, тіпті қазақы мінезге де ... ... ... шығаруға болмайды.
Бірақ, содан ұлттық болмыс өз қадір-қасиетін жоғалтты ма? Енді осы мәселе
төңірегіндегі ойымды ортаға салсам...
«Қазақ — ... ... ... оған өзге ... өзіміздің де бас шұлғи
қоюымыз неғайбыл. Неге? Біріншіден, діни ғибадатқа салғырттау қараймыз.
Екіншіден, ... ... мен ... ... ... ... ... бізге қарағанда өзге мұсылман елдері ... де ... ... ... ... ... ... берсек, басқа да «кемшіліктеріміз» табылары анық. ... ... ... ... атана қояйық деген құлық та жоқ. ... ... ... болғанымен сырт көзге қолапайсыздау көрінсе кімді де
болса күлкіге айналдыруға бейім тұрамыз. Ондайда ... ... ... ... ... әншейін-ақ екендігін ішіміз сезіп
тұрады. Қайтеміз, ол да ... ... ... ... осы ... ... аян ... соң да осы біз діндар халық емеспіз-
ау дегенге бой алдыра бастасақ керек.
Шынымен солай ма? Байыптап көрелік. ... - ... Әу ... ... ... жан, дін тазалығына басымдық беріліп, діннің өзі
танымдық тұрғыда қалыптасқандықтан сырт көз, тіпті діндарлардың өзі де ... ... ... ... діндарлығының өзіндік ерекшелігі - болмыс
пен ділдегі жаратылыстың ... ... ... әрі ... сақтап
қалуында. Ал, кейде бой көрсетіп қалатын мінезіміздегі кейбір одағайлықтар
сүйекке ... ... ... ол негізгі құндылықтарымызды жасырып тұрған
«перде». ... ... ... ... ... тән ... бізде басым.
Себебі, қазақ - өзіндік арда қасиеттерін сақтап қалған бірден-бір ... ... - ... ... Әлгі ... «пердені»
жаратылыстық болмыс деп қабылдап, ішкі жасырын ... ... ... - ішкі ... Оны ... ... пен жыртық шапан көлегейлеуі
мүмкін, бірақ, жасыра алмайды. ... ... ... атын ... ... Сол ... ... алаңдататындай, тіпті
түңілдіретіндей дүмбілездік кейіп танытуы - әлгі ... ... ... ... ... тәрізді ішкі құндылықты жасырып тұрган алдамшы
көріністер. Біз өкінішке қарай, сол көрініс, сол ... ... ... ... ... «соған» дін әліппесін үйретпек ниеттеміз. Бекер.
Қазақ оған көнбейді. Неге? ... ішкі ... ... ... биік
тұр. Оны сол жібермейді. Төмендеткізбейді.
Сонда ол қандай құндылық? Бәрімізге аян, біз қай ... де ... Ол — ... ... өзін ... Мән берсек, өзгеріске
түсетін сыртқы «перде». Біз өзіндік болмысымызды сыртқы күш ... ... әрі ... ... ... ... ішкі қуат ... әсерінен. Біз соны ұдайы сезінгендіктен де анау-мынау
«ақылмандар» ... бас ... ... - ... шақырады. Әруақ - дін емес. Ол ішкі құндылық құлпының
кілті. Қазақ әруақ шақырғанда біз жоғарыда ... тиек ... ... ... Бізде әзірге өзімізді-өзіміз тану жоқ, тек сезіну ғана
бар. Айтпағымыз - байыбына бару үшін ... ... ... көз ... ... тартушылар күндерін әзер көріп жүрген, көбіміз санаттан
шығарыңқырап қойған сол ауыл ... ... ... деп ... қалың
жұрт. Ал, енді қараңыз. Әлгі бұйығы, ... ... ... ... ... ... шыға ... Таптап кетердей арқырап келіп
қалғанда әлдеқандай болып отырған талайдың жаны түршігеді. Міне, бұл қазақ.
Сіз де қазақсыз. ... ... Егер ... ... сіз ... ... жұрт ... бар ғой... Құдай қаласа, ол күнді де көрерміз. Ол
күнді жақындату үшін тегіс ... ... ... ... жоқ. Гәп -
«кілтте». Тұтастық ... жүйе ... ... Жеті ... не ... кемелдене келе ұлттық бірлікті құрайды. Ал, ұлттық рухты - мемлекет
қалыптастырады. Біз сол ... енді ... ... ... ... ... ... айла-шарғы мен сыртқы теперіштен аман өтіп, сіз бен ... ... ... ... ұран — ... әруақты табыну үшін емес, тұтасу үшін шақырады. ... ... ... тоғысу ауқымына қарай айбарлы, әруақты ... ... ... ... лайықты есімдер шағын топ басын
құрай алмауы кәдік. Біздің тұтастық қалыптасқан жүйе ... ... ... ... аты беймәлімдеу адамдар есімдерінің ... ... ... деп ... шынтуайтына келгенде ол -
ұлттық тұтастықтың басы. Аталарымыз сырын бүркеп кеткен құпияның бірі ... ... бұл ... ... ... ... әруақ шақыру
мәнін өзгертіп, оны дін тармағының біріне айналдырып жіберді. Сондай-ақ,
ұлттық болмыс «қорғандарын» ... ... деп ... да ... ... ... ... толмайтындар да солар.
Біз жоғарыда өзіндік құндылықтарымыздың құпиясын ашудың жолдарын ғана
сөз еттік. Оның өзі де бір ... өз ... ... ... арттырғандай көрінуі мумкін. Ол сыртқы «перде» әсері. Сыртқы «перде»
туралы жоғарыда ... ... ... Тағы да қайталайық. Ұғынықтырақ болуы
үшін өзімізді қазақ санатынан шығара ... ... да сол. ... - ... біз қазақтың өзі емес, сыртқы «қорғандарымыз». Бізді қазақ етіп тұрған
ішкі түйсік сәулесі. Оның өзі де ... ... Оның ... күнге
қоламтасы жетуі заңдылық. Аталарымыздың қалауы солай. Неге? ... ... ... ... ... ... алған. Бастан бақ таярын ерте сезген.
Сондықтан бар асылын, бар құндылығын, яғни өзін бүркемелеп, жасырып кеткен.
Әлгі халқы жынданған соң ... ... су ... мәжбүр болатын
патша мен уәзірі тәрізді бүгінгі қазақ кейпін ... ... ... қуат ... "болмыс тазалығын, салт-сана, әдет-ғүрып пен рух
үндестігін ... ... ... ұлы ... ... ... ұлыс
белгілі бір кезеңге дейін тұйық жүйе қалыптастыруға әді жеткен. ... ... ... ... сол ... бастау алады. Бүгінгі қазақта
жоқ-ау деп жүрген иман - әу бастағы пейіл. Қазақтың «Құдай ... ... ... ... ... деуі сондықтан.
Қазақтың басты қорқынышы — сол пейілден, яғни, иманнан ажырап қалмау.
Кезінде қазақ тұтастай софылық деңгейге ... ... ... ғайып
тылсым әлем аталарымызға жат болмаған. Отырардағы отыз баб, ... баб, ... ... баб, ... 362 әулие, тағы да басқа
қасиетті жерлер бізге әлі сырын аша қойған жоқ. Әулиелі жер үстінде ... ... ... қу ... сүртуге бейім
тұруымызға жол болсын. ... ... ... тәу етіп ... ... мен
әулиелердің кешегі күні ортамызда жүргендігін неге ұмыта береміз?! Солар өз
құндылықтарын ұрпағына аманаттап кетуге ... ... біз ... неге оларға құрақ ұшып, тәу етеміз?! Шынтуайтында біздегі түйсік
алдамағанындай — ол ... бәрі ... ... алдында өз міндеттерін
адал атқарып кетті. Және қалаи орындады десеңізші!
Қоздың өзі ... табы ... ... ... ... Біз ... жол – ... пейіл, яғни иман. Оны кәміл адам деуге де, қазақ деуге
де болады. Ал, саф, таза, қулық-сұмдықтан ада адам біз ... ... ... ... мұқалмай сол қалпы бүгінгі күнге жете ала ... ... көз ... ... ... де, қолы ... ... де
сырт көзден құпиялап ұстаған. Олар ... ... ... сыры ... ... ... жоқ. Алайда, өздерін қа-лай ... ... ... адам Алла ... ... ... табиғатпен тұтасып,
үндесіп кететіндіктен өз өмірінің жыл мезгіліндей өтпелі екендігін біледі.
Біз де ... ... ... ... ... гөрі ... ... тірессек те түбі жеңілеміз. Ал, софылар жеңген. Қалай? Олар тағдырмен
емес, өзімен күрескен. Жеңімпаз адамда «мен» ... ... жоқ ... өзі де жоқ. «Жоқ адам» мына жалғанның ... ... ... ... адам ... жаны ... ... Мұндайда қой
баққан оң. Осыдан барып біздің ата кәсібіміз — ... ... ... адам ... келе қой ... ... ... Даналық — аңқаусуға,
өтірік білмегенсуге ұласты. Біртін-біртін сол бүгінгі
мінезді қалыптастыра бастады. Софылардың, яғни ... ... да сол ... ... бері қанша су ақты. Уақыты жетті ... ... ... ... ... ... ... біз айналамызға өзіндік
биігімізден қарап, қай нәрсені де бағзылық болмыс ... ... ... ... ... діндар көрінетін өзге ұлыстар дені
өзіндік болмыстарын ... ... ... әлдеқандай қылып
тұрған тек сыртқы «перде» ғана екен. Оның үстіне «перденің» де «перде» сиқы
жоқ. Шұрқ-тесік. Қанша әшекейлегенімен ішкі ... ... тұр. ... ... екіншісінде — екіжүзділік, үшіншісінде — қаныпезерлік... Осы біз
аң-саған, біз ... дін бе?! ... ... бола ... ... жарасымды ма?! Жоқ. Біз соны түсіндік. Сондықтан да бізге
өзгелер бас ұрып ... ... бет бұру ... ... таза ... ... ... әсёр ете бастады. Сонда ... ... ... ... ... ... қайта жаңғыртқан ләзім. Ата-баба жолын.
Ол қандай жол? Ол — әулиелер жолы.
Шариғат — әуелгі баспалдақ. ... ... — заң. ... ... ...... ... көтеріле алмаған діндар — соқыр сенім
аясында қалып қояды. Мың ... қари ... да. ... «тақуаның»
төменшіктететіндей, кіршіксіз таза пейілді былғап алардай әсер ете бастады.
Сонда бізге не ... ... ... ... ... ... жаңғыртқан ләзім.
Ата-баба жолын. Ол қандай жол? Ол — әулиелер жолы. ... ... ... ... — заң. Дәретсіз жер баспайтын діндар — тақуа.
Тақуалықтан көтеріле алмаған діндар — ... ... ... ... қояды. Мың
жерден қари болса да. Ондай «тақуаның» дінге ... жоқ. ... ... ... ... көкірек көзі ашылған ғұлама, не тумысынан болмысы таза жан
жете алады. Біздегі рух осы биікті аңсайды. Одан арғы ... пен ... ... ... ... ... Қожа ... Ясауи атамыз ол биіктерді місе
тұтпай, Алла ... ... ... ... ... ... ... «дін шыңы — шариғат» деп жүргендерге ақиық ақын Мұқағали Мақатаев
айтпақшы, «Сенің ойың қай ... ... ... ... ойым сеніңкінен
әріде» демеске лажымыз жоқ.
Көңілде түйткіл қалмас үшін Абай ... ... ... ... да ... ... кетелік. Қазақ — Абай. Мін бар ма? Жоқ.
Демек, айтылған сыннан өзі, яғни қазақ ... ... ... данышпан кімге
кіжінулі? Бұл жерде сауалды «Кімге» деп ... ... деп ... ... ... — сын қазаққа емес, соған таңылған, тіпті байырғы болмысын
ығыстырып, қалыптаса бастаған кінәраттарға қарата айтылған. Негізінде ... ... сын ... ... деп ... жөн. ... сын
түзелмекке, ал, «қамшы» арылмаққа керек. Егер сол кінәраттарды қазақы
болмыс деп ... оны ... сын да ... ... ... Өйткені, ол
о бастан таза емес. Гәп — арылуда. Арылу үшін ... ... Ал, ... ... жеткен қазақ кемде-кем.
Менің бұл зерттеу жұмысым алға қойған мақсатына жетті деп ... ... ... наным-сенімдерінің әлі де болса ашылмаған құпия
сырлары мен түсініксіз құндылықтары бары белгілі. Зерттеліп отырған ... ... ... ... ашып, барынша ізденгеніммен,
айтарлықтай ... ... ... ... тұр деп ... ... ТІЗІМІ
1. Молдабеков М. Қазақ халқының рухани мұрасы. – Алматы. – 1997.
104-б.
2. Лувсанданзан. Алтын ... / ... ... ... ...... 1998. -84, 109, 119, 149 беттерде.
3. Гумилев Л.Н. ... ...... 1993. – 526 ... Фрейд З. Тотем и ... ... ... ... ... – Санкт-Петербург. 1997, 221-б.
5. бұл да сонда
6. Хара-Даван Э. Чингис-хан как ... и его ... ... ... ... империи ХІІ-ХІҮ в. –
Алматы. 1992. 272 б.
7. ... А.Н. ... ... / Сочинение Абу-л-Гази хана
Хивинского. – Москва-Ленинград. 1958. 287-б.
8. Inan A. Eski Turk Tarihi \ ... 19767 ... ... С.Г. ... истории огузов и туркмен Средней Азии. ІХ-
ХІІ вв. – Ашхабад. 1969. 295 - б.
10. ... С.М. ... ... Москва. 1963. 195-б.
11. Археологические исследования древнего и ... / отв. Ред. ... К.А. – ... 1980. ... ... Е.А. Ислам в Центральной Азии. – Москва. 1999. 159-б.
13. ... С. ... ... / Тарихтық және этнографиялық шолу. –
Алматы. 1995, ... бұл да ... ... Л.Н. ...... 1998, ... Aydim M. Din ... – Izmir. 19997 362-б.
17. Tanyu H. Turklerin dini tarihcesi.- Istanbul. 1998. ... ... Л.Н., ... ... Москва, 1993, 75-85 беттер.
19. Гумилев, Л.Н., Древние ... ... 1993, ... ... С.Е. Памятники древнетюркской письменности. М.-Л., 1961.
С.37.
21. Гумилев, Л.Н., Древние ... ... 1993, 75-85 ... ... С.Е. ... ... ... М.-Л., 1961.
С.37.
23. Қасабеков А,. Алтаев Ж. Қазақ философиясының тарихына кіріспе.
– Алматы: 1994- 172 ... ... Э. ... ... - ... 1989- ... ... Алтын шежіре / Моңғол ... ... ...... 1998 -84б, 109б, 119б, 149 б.
26. Гумилев Л.Н. Хундар. – Алматы: 1998- 528 б.
27. Ғабитов Т.Х. ... ... - ... ... 1996. ... ... М.С. Ежелгі қазақтардың дүниетанымы. - ... 1996. - 150 ... ... М. Әр жылдар ойлары. - Алматы, 1959. - ... ... С.А. ... ... артықшылық сарқыншақтары. -
Москва, 1972. - Т. 1. - 154-6.
31. История Казахской ССР. - Т.1. - С.431
32. Малов С.Е. Енисейская письменность ... - М.-Л. - 1952. – ... ... С.Г. ... сюжеты в древнетюркских
памятниках. Тюркологический сб. - Москва, 1981. – 135 б.
34. Бичурин И.Я. Ерте ... Орта ... өмір ... ... ... ... - Москва, 1953. - Т.1. – 15 б.
35. Гумилев Л.Н. Пірадар Иоанның мемлекеті туралы аңыз. - А, ... ... ... и - Дюк. Методологические ... ... ... ... ... - ... 1988. – 115 ... Энгельс Ф., Маркс К. Шығармалар жинағы. - Т.2. - 145-6.
38. Бернштам А.М. Орхон - ... ... ... ... (ҮІ-ҮІІІ ғғ.). - Ленинград, 1946. - 146-
6.
39. Ғабитов Т.Х. Мәдениеттануға кіріспе. - Алматы: ... 1996. ... ... М.С. Ежелгі қазақтардың дүниетанымы. - Алматы:
"Ғылым", 1996. - 150 ... ... М. Әр ... ... - ... 1959. - 217-6.
42. Амантурлин Ш.Б. ... и ... их ... 1985. – 19 ... Фрэзер Дж. Фольклор в Ветхом Завете. - Москва, 1985
44. Токарев С.А. Алтайлықтардағы тектік артықшылық сарқыншақтары. -
Москва, 1972. - Т. 1. - ... ... Л.П. ... ... ... әулиелігі. Советтік
этнография. -Москва, 1969. -35-6.
46. Штернберг Л.П. ... ... - ... 1986. - ... ... А. ... киргиз - кайсацких орды степей. - Оренбург,
1932.- 55 б.
48. Плано Карпини мен Рубруктың шығыс елдеріне ... - ... - 28-6. ... 1994)
49. Қараманұлы Қ. Тәңірге тағзым. - Алматы: "Ана тілі", 1996. - ... ... ... ССР. - Т.1. - ... ... С.Е. ... ... тюрков. - М.-Л. - 1952. – 53
б.
52. Кляшторный С.Г. ... ... в ... ... сб. - Москва, 1981. – 135 б.
53. Көне түркі ... - ... 1969. - ... ... Ч. ... - Бишкек, 1994
55. Никонов А.Ю. Алтун Битиг. Тенгрианство. - Алматы, 2000
56. ... Л.Н. ... ... в ... период. -
Ленинград: "Наука", 1990. - ЗЗ-б.
57. Бекмұхамедов Е. Қазақ тіліндегі араб-парсы сөздері. - ... - ... ... С.А. ... ... не? ... және ... - Алматы,
1995. - №3
59. Шүлембаев Қ. Руханилықты тек қана діннен ... жөн бе? ... ... №5, ... 1993 ... Сәрсенбина Г. Ұлттық салт-сана. // Ақиқат журналы №5, 2001ж.
61. Ғ.Есімов, А. Артемов, С. Канаев, Г. ... ... ... 2003, ... ... Қ. Тәңірге тағзым. - Алматы: "Ана тілі", 1996. - 12-
6.

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 48 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жаңа пұтшылдық феномені72 бет
Философия - дүниегекөзқарастың ғылыми-теориялық түрі4 бет
Саяси процесс5 бет
Экономикалық ілім пәні мен әдістері10 бет
Экономикалық ілімдер тарихы пәні жөнінде жалпы мәлімет4 бет
Экономикалық теория негіздері.Микроэкономика28 бет
Қазақстандағы экономикалық ілімдердің негізгі бағыттарының даму тарихы16 бет
XIX ғасырдың бірінші жартысыңдағы Батыс Европадағы саяси және құқықтық ілімдер22 бет
XVII - ғасырдағы Голландияның саяси және құқықтық ілімдері9 бет
«көне қытай ойшылы конфуцийдің пікірлерін философиялық тұрғыдан талдау»4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь