Бенедикт Спинозаның әлеуметтік философиясы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

1. Б.Спинозаның дәуірі оның өмір жолы мен шығармашылығы ... ... ... .
1.1 Атрибуттар субстанцияның көрінісі ретінде ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.2 Модустар . субстанцияның күйлері ретінде ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
1.3 Спиноза пантеизмінің ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

2. Спиноза философиясындағы еркіндік мәселесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
2.1 Адам бостандығы . нағыз адами өнегеліктің негізі ... ... ... ... ... ... ... ... .
2.1 Спинозизмнің нәтижесі ретіндегі этикалық.әлеуметтік мәселер ... ... .


ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
        
        БЕНЕДИКТ СПИНОЗАНЫҢ ӘЛЕУМЕТТІК ФИЛОСОФИЯСЫ
ЖОСПАР
КІРІСПЕ.....................................................................
..............................................
1. Б.Спинозаның дәуірі оның өмір жолы мен шығармашылығы.............
1. ... ... ... Модустар – ... ... ... ... Спиноза ... ... Адам ...... ... өнегеліктің
негізі.................................
2.1 Спинозизмнің нәтижесі ретіндегі этикалық-әлеуметтік мәселер.........
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
...............................
ПАЙДАЛАНҒАН ... ... өзі ... ... ... жұмысының өзектілігі. Адамның ... ... ... ... мен қоғамның дамуымен өзгерістерге ұшырады. Алғашқы қауымда адам ол
туралы көп ойланбаған, себебі ... ... қолы ... Бір ... ... ... оның жоқ болуы, құлдық құрылым мен “ ...... ... Адам “ тамақ ” мәселесін шешкеннен кейін, ... ... ... адам ... ... осылай философия пайда болды. Оның
“ ойланған ” барлық көптүрлігінің ... бірі “ ...... ... ... ... ... қызығушылықтарымен шектеледі. Әр адам
– жеке тұлға, оның қызығушылықтары әрқашан да ... ... келе ... Бұл ... ... заңдар ықпалындағы тұлға жеке
жағдайларда қоғам қызығушылықтарымен сәйкес іс-әрекет етуі ... ... ... ол адам ... ... жазаға ұшырауы мүмкін.
Қазіргі заман жағдайында, демократияның дамуы дәуірінде тұлға
еркіндігі ... одан әрі ... бола ... Ол ... ... ... ... негізі болып қатаң қорғалатын тұлғаның еркіндігі мен
құқықтары туралы заңды актілер сипатындағы ... ... ... ең басты мақсаты – білімнің мағынасын ашу. Бірақ тарих
көрсеткендей, осындай түсіндіру философиямен бір ... ... ... ... ... философия дәстүрін адамды қоршаған табиғатты ұғыну
ретінде ашқан көнегрек ... ... ... тек қана белгілі бір
кластың, белгілі бір қоғамның ... ... ... дамуы емес, ол
өзінің индивидуальдылығын ... ... ... ... ... қатар,
философия ұғымдық білім ретінде өзінің ... ... ... ... ... онда ... ... қатысты әр-түрлі
сұрақтар айрықша орын ала бастады. Демек, оны ықпалды көнелік ...... ... ... ... ... білім,
өздерінің болмысқа және мәнге қатысты түсініктерін белгілі бір білімді
түсіндіретін негізгі қағидалармен тікелей ... ... ... таным
теориясының, гносеологияның сұрақтары болмыстың, онтологияның сұрақтарынан
туынды болып қарастырылды. Осындай философияның онтологиялық мақсаты немесе
бағыты ортағасырдағы ... ... ... ... ... ... ... бағытының маңызды гносеологиялық себебі –
ортағасыр жағдайындағы ғылыми білімнің өте баяу ... ... ... ... ... ... күрделі өзгеруі, ең
біріншіден, көптеген ... ... ... ... ... саналған схоластикалық философияның қағидалары және ... ... ... ... еді. Осы ... ... ...
философиялық білімдерді жетілдіру куресі болды. Өз кезегінде, мұндай
жетілдіру интенсивті ... ... ... мүмкін еді, яғни осындай
жағдай көптеген білім салаларында жүзеге аса бастады, ... ... ... ... ... Ғылымның, философия тарихының,
жалпылай алғанда рухани мәдениет тарихының дамуы мынаны дәлелдейді: ... ... ... ... ... және оның ... ... емес. Тәжірибе және математика – осы екі ғылыми білімнің
құдіретті қозғаушы күштері көнелікте бар ... ... ... олар әр қашанда бір-бірінен алшақтап ... ... ... ... білімдердің және математикалық білімдердің
ерекшеліктерін көрсетті. Ал ... ... ... антикалық
философияның көптеген ұғымдары мен категорияларын мұраланып, ... ... ... ... ... ... ... қайта өрлеу
дәуірінде эмпирикалық жаратылыстану қарқын дами бастағанда, осы дәуірде
математиканың жаңаша ... ... ал ... ... мен ... қарсы күрес барысында жаңа жаратылыстанудың
нәтижелерін ұсынуға бет бұра ... ... ... ... ... ... деген талпынысы жаңа ғылымның тәсілдері
мен ... ... және ... ... ... жұмысының деңгейі. Біздің ғасырымызда Бенедикт Спинозаның
этикалық ... ... ... бөлген қазақ философтарының ішінде
Сарымсақов Амангелдіні атап кетуге болады. Ал ресейлік ... ... ... аса ... ... сол ... көптеген еңбектер
жазған В.В. Соколовты ерекше көрсету керек. Ол ... ... оның ... мен ... ... ... ... қарастыруға тырысқанын көрсетті.
Зерттеу жұмысының мақсаты. Менің бұл ... алу ... ... ол өз ... ... Қазіргі заман шарттары мен
өркениеттің қарқынды дамуы жағдайында ... ... рөлі ... ... осыған байланысты тұлғаның қоғам алдындағы еркіндігі мен
жауапкершілігі мәселесі жиі ... ... ... ... ауыр ... бірі ... ... мен бүкіл әлемде
шешілген. Қоғамдағы тұлғалар саны, қазіргі уақытта ... ... әр ... сайын жер бетінде олардың ... ... ... ... ... ... жол ... болмағандықтан, екіндік және
жауапкершілік сияқты түсініктер ... ... ... ... ... үшін ... қоғам қабылдаған заңдар бойынша, қоғам
алдында жауапты.
Спиноза адамның міндеті, оның ... ... ... ... және ... бостандық оптимумына жету
деп санаған.
Диплом жұмысының негізгі ... Б. ... ... ... ... ... ... ерігінің маңыздылығын
көрсету деп алдым. Негізгі қолданған зерттеу ... ... ... ... ... синтез, сипаттамалы талдау.
Зерттеу жұмысының міндеті. Спинозаның субстанция мәселесі және оның
пантеистік көзқарастары, бостандық категориясы мен ерік бостандығы этикалық-
моральдық доктриналарын ... ... ... ... ... ... құрылымы: зерттеліп отырған тақырыптың мазмұнына
сай кіріспеден, екі бөлімнен және ... екі ... ... ... әдебиеттер тізімінен тұрады.
8
9
10
11
12
13
14
15 1. Б.Спинозаның дәуірі оның өмір жолы мен шығармашылығы
16 Жаңа ... – жаңа ... ... Жаңа дәуірде жаңа ойшылдардың
бейнесі, белсенділігі және беделі қалыптасты. Жаңа дәуірде ... ... ... Сол ... мен ... ... ... түрлі қағидалар мен бағыттар қалыптасты.
Философияның жаңырау тарихы да, қарқыны да ... Оның ... ... ... XVI ғ. ... ... ... қозғалыстар біртіндеп
күш ала бастады. Алғаш ол қозғалыс діни сипатта ... ... ... бөлініп шыққан діни сенімдер католицизмге қарағанда буржуазияның
мүддесіне, белсенділігіне оралымды болды. Оның ... ... ... дәлірек айтқанда, Батыс елдеріндегі ұзақ буржуазианың басымдығында
еді. Жас ... ... Ф. ... ... ұзақ уақыт бойында
теологияның ықпалында қалып қойды. Осы ... ... мен ... ... ... өз ... көп жағдайда діни ұрандармен,
діни бағытта ... ... ... армияның дінге
деген талпынысы король ... да асып ... ... ұсақ
буржуазия өкілдері қолөнер шеберлері мен ұсақ саудагерлер жалпылама тендік
туралы революциялық арманды аңсады, крестьян шаруалар ... ... ... ... ал ірі ... мен қала тұрғындарының арасында
кальвинизмді жақтаушылар басым ... ғ. тағы бір ... ... материалдық және
әлеуметтік негізінің терендеуіне және жетілуіне байланысты. Бұл кезде
антикалық ... ... ... ... ... Оған ... ... қызметкерлердің мануфактура мен ... ... ... ... тәжірибелі білімнің
қарқындауы және олардың гуманистік ... ... ... ... Механикалық түсінік пен өндірістегі механикалық тетіктер ықпалы мен
өнердің әр саласында айқындала, арта түсті. ... мен ... ... ... әрі ... жоғары сатыға көтерілді. Ғылымға
деген сұраныстың артуы өндірістің даму қарқыны мен деңгейіне байланысты
десек, енді осы ... ... ... ... ... реформалық
өзгерістер тудырды, соңынан ғылымды өндіргіш күшіне айналдыра бастады.осы
кезде іздену жұмысын ұйымдастырудың жаңа ...... ... Платонның академиясы гуманитарлық салаға арналса,
ал 1560 ж. Италияда негізделген бірінші қоғамдастық – “ ... ...... ... ... және практикаға қажетті әдістерді
жетілдіруді мақсат тұтты. Одан кейінгі құрылған ... ... ... – жаратылыс қоғамдары да осы мақсатқа арналған еді.
XVII ғ. 60-жылдары екі жаратылыстану ғылыми қоғамдарының – Лондон
корольдік қоғамдастығы мен Париж академиясының (1666 ж.) ... зор ... ... ... Бойль (1627-1691), Исаак Ньютон сынды атақты
физик-химик пен физик-математиктің философияға ... ... ... ... ... ... ... маңызын ашып қана қойған жоқ, философия мен
методологияға деген ... ... ... ... академиясына шет ел
ғалымдары да ендірілді. Жаңа академияда жаратылыстанудағы экспериментальды
және математикалық ... ... ... ... бір-біріне жақындатты,
өзара толықтырды. Жаратылыстанудың жаңа сипаты бұрынғы натурфилософиялық
дәстүрдің орнына механикалық ... ... ... ... ... ... элементтерін еңгізді.
Жаңа дәуірден бастап тәжірибе білім шеңберіне, теория ... ... өзі ... бет бұру ғана ... оған ... ... Танымды тексерудің теориялық және тәжірибелік мәліметтері қатар
қалыптасты және ... ... ... ... ... ... ... толықтыру, ізденістің болжамдық күші, қарапайымдылығы
және жүйелілігі артты, өзара қабысып ... ғ. ... ... ... да ғылыммен қатар діннің ... ... ... ... Дін ... ... ұстанымы мен
нормаларын сақтауға, сол арқылы халықты байырғы ... ... ... ... еді. Көп жағдайда мемлекет пен дін одақтас болып қалды.
Десек те, XVII ғ. ... ... тыс ... ... деген талпыныс
арта түсті. Қоғамдық өмірде секуляризация ағымы артты, ... ... үшін ... өрістетті. Сенімдегі төзімділік әрбір адамның дінді
таңдау мүмкіндігін арттырды. Оған Нидерланды елінің тәжірибесі мысал ... ... ... ... ... қатар өмір сүріп жатты.
Сондықтан Нидерланды көрші елдерге католицизммен тіл табыса ... ...... келіп жатты, баспана тапты, шығармашылық қызметпен
шұғылдануға мүмкіндік алды. Дінге деген жаңа философиялық ... ... ... ... дәуіріндегідей “ қос ақиқат ” концепциясы жалғасын
тапты. “ Қос ...... ... ... ... ... үшін ұйытқы болды. Жаңа дәуірдегі ... ... ... ... мен монастырь меншіктерін зайырлы меншікке
айналдыру, шіркеу тәртібін ... ... ... ... ... ықпалынан босату.
Содан халық арасында ұлттық сана-сезім оянды , соңғы фактордың
әлеуметтік-идеялық рөлі ... ... Ол ... ... ... ашып беруге үлкен ықпал етті. Ұлттық сана-сезім адам проблемасының
қоғамдық және саяси ... ... оның ... ... ... жаңа ... ... тездетті.
“ Адам патшалығын ” асқақтатуға зор ықпал ... және ... ... ... ... ... еткен себептер жалқы
емес.Жаңа дәуірде олардың түп ... ... ... ... адамның
өнімді еңбегі мен қызметі құрды. ... жаңа ... тобы ... ... енді ... манфактуралық өндіріске
тікелей араласа бастады. Жаңа еңбек құралы мен технологиясы, адамдардың тың
әлеуметтік ... ... және жаңа ... ... айналды. Адам
табиғатқа билігін біртіндеп және жан-жақты үдетті. ... өзі ... ... жаңа философия мен ... ... ... ... ... ... прблемасына деген көзқарасты
жаңартты. Қос сұраныс ойдың жаратылыстану-ғылыми бағыттарын алға ... ... мен ... яғни ... ... мен ... дүниетанымдық мәселеге айналдырды.[2.] ... ең ...... ... ашу. ... ... көрсеткендей, осындай
түсіндіру философиямен бір уақытта туындамаған. Бұл ең ... ... ... ... қоршаған табиғатты ұғыну ретінде ашқан
көнегрек философиясы. Бірақ, ... тек қана ... бір ... ... ... ... ... өзіндік дамуы емес, ол ... ... ... ... ... ... ... философия
ұғымдық білім ретінде өзінің құрылымдарын жаратылыстық ... ... ... онда ... ... ... ... айрықша орын ала бастады. Демек, оны ықпалды көнелік философиялық
білімдер – Платондық, ... ... ... демокриттік білім,
өздерінің болмысқа және мәнге қатысты ... ... бір ... ... ... ... ... құрды. Демек, таным
теориясының, гносеологияның сұрақтары болмыстың, онтологияның сұрақтарынан
туынды болып қарастырылды. Осындай ... ... ... ... ортағасырдағы схоластикалық философия құрылымдарында күшейе бастады.
Мұндай схоластиканың ... ... ... ... ... ... ... ғылыми білімнің өте баяу дамуымен түсіндіруге
болады. Спиноза дәуіріндегі философиялық ... ... ... ... ... еуропа мемлекеттерінде ресми философиялық доктрина
болып саналған ... ... ... және ... бағытталған күрестің нәтижесі еді. Осы схоластикаға қарсы күрес –
философиялық білімдерді жетілдіру куресі ... Өз ... ... ... ғылыми прогресс жағдайында мүмкін еді, яғни осындай
жағдай көптеген білім ... ... аса ... ... ... тәжірибелі жаратылыстануда байқалды. Ғылымның, философия тарихының,
жалпылай алғанда рухани мәдениет ... ... ... ... ... прогресі тәжірибелі жаратылыс танусыз және оның математикалық
ұғынусыз мүмкін емес. Тәжірибе және ... – осы екі ... ... ... ... ... бар ... дегенмен, антика
мәдениетінде олар әр ... ... ... ... ... ... ... білімдердің және математикалық білімдердің
ерекшеліктерін көрсетті. Ал схоластикалық философия болса, ... ... ... мен категорияларын мұраланып, соңынан
олармен толық байланысын жоғалтты. Сөйтіп ортағасырдың ... ... ... ... ... қарқын дами бастағанда, осы дәуірде
математиканың жаңаша өркендеуі басталды, ал ... ... мен ... ... күрес барысында жаңа жаратылыстанудың
нәтижелерін ұсынуға бет бұра бастады. Алдынғы ... ... ... ... ... талпынысы жаңа ғылымның ... ... ... және ... дегенді білдірді. Сондықтан,
философиялық-методологиялық жұмыстар мынадай басты шығармалардың ... Ф. ... ... ... ... Р. Декарттың «Ақыл-
ойды басқаруға арналған ережелер» ... для ... ... ... ... ойлау» («Рассуждение о ... ... ... ... ... ... о совершенствовании разума»). Осы
жұмыстарда жаңа, схоластикаға қарсы философияның ... ... ... философияның бекемді және сенімді білімін құру үшін
схоластиканың қағидалары мен ... ... ... ... ... қорытындылауға және оны ұғынуға ... ... ... ... олар оның ... адам санасының «табиғи
жарығын» көрді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... шынайылық «құдайдың алдындағы ашылудың»
көмегінсіз-ақ, кез-келген ақиқатты түсінуге және кез-келген ... ... ... ... ... ... және схоластиканы қатты сыңға алған Р. Декарт болды.
Ол жаңа дәуір философиясында ... ... ... ... ... ... ... байланысының айқындығы
соншама, ол көп уақыт бойы Декарттың рационалдық ілімі оның ең бірінші және
жалғыз қайнар көзі ... ... ... оның кіші замандасы бола тұра,
ойшылдың ... ... ... ... емес еді. Оның ... ... мәселелерді шешуге бағытталған деп қарастыруға болады, ал ал
оның ілімі бір жағынан, ... ... ... осы ... ... ... еді. ... философиясының негізі» (Спинозаның ерте шығармасы)
атты еңбегіндегі кіріспеде, Спиноза кітапта ... ... ... ... ... ... физикасын толық қабылдап
( дегенмен, өмірінің сонында ... ... ), ... ол үш ... ... ... ... жан мен тәннің дуализмділігі; және бостандықты Құдай
еркімен адамға жатқызу (соңғысын Декарттың өзі де ... деп ... ... ... Әлемді түсініксіз етеді. Дегенмен, Декарттың ең ... ... ол ... ... ... ... ... қатар, ол
келесі философия тағдырында үлкен және маңызды рөл атқарды. Тағы ... ... ... ... ... ... ... тигізген
Джордано Бруноның идеялары болды, әсіресе оның пантеистік ой-талғамдары.
Сонымен қатар, Томас Гоббс, ... ... ... ... өз ... ... ( Spinoza, ... Бенедикт ( Барух ) 24
қарашада 1632 жылы Амстердамда еврей қауымына ... ... ... ... Спинозаның ата-анасы, басқа еврейлер сияқты, испан
инквизистердің діни ... аман қалу ... ... ... көшеді. Амстердамда үлкен еврей қауымдастығы жиналып, ол ... ... оқу ... ... Осы оқу ... ... ... алды. Әдеттен тыс баланың ... ол 15 ... ... ... ... ғылым білімдерге ұмтылысы күштірек
болды.Әкесі 1654 ж қайтыс ... ... ... ... ... ... қауымынан тыс, оған оппозиция болатын Нидерланды кальвинистік
шіркеуімен ғылыми және достық қарым-қатынас жасады.Болашақ философқа үлкен
әсер ... оның ... ... ... ... ван ден ... өзі дәрігер
гуманист, көрнекті ұстаз, озық ойлы адам ... ... ... ... ... ... философиялық
саяси ғылыми, әдеби: мұнда Спиноза математика, жаратылыстану ғылымдары
медицинамен және сол уақыттың алды ... ... ... ... ... ... ол еврей қауымынан, еврейлік ... ... ... кері ... абай ... ... ... мүшелері оны “
кіші қудалауға ” ұшыратты, бұл болашақ философқа аз әсер ... ... оның ... ... ... ... жоқ. 27- ші ... 1656
жылы Спинозаға херем қойылған. Ол өзінің ұстаздарынан қарғыс алған, мәңгі
бақи еврей ... ... ... ... қысымшылығынан философ
Амстердамнан кетуге мәжбүр болды. Ол ... ... Оның өмір ... болмағаны соншалықты, Келердің айтуы бойынша, ол ... ... ... ... өмір сүрді. Философтың онашалануы, ... ... ... үзген жоқ, оған себеп көп деген хат
алмасуы дәлел болды. 1658-1660 жылдары бірінші алғашқы ... ... ... ... адам туралы трактат және оның бағаты ” ... ... ... Бұл ... болашақ философиялық жүйенің жол-жобасы болды.
Осы жерде Спиноза “ Ой-сананы жетілдіру туралы ...... ... ... кетеді.
Рейнсбургте Спиноза ... ... ... ... ... ... ... философиясынан лекция оқыды.
Нәтижесінде 1663 жылы Спинозаның тірі кезіндегі шыққан “ ... ...... ... басылып шықты.
1663 жылдың көктемінде Спиноза Гаага қыстағына ... ... онда ... ... физик, матеметик, астроном, Христиан
Гюйгенсбен тығыз ... ... жылы ... ... “ Құдайілімдік – саяси трактат ” атты еңбегін
осында жазады. Бұл ... ... ... ... орны ... ... Трактат теологтардың ортасында үлкен наразылық тудырып, автордың
аты анықталып, 1674 жылы осы ... тиым ... 1679 ... ... ... ... ең басты еңбегі “ Этика ”, “ Саяси
трактат ” ... ... ... Қызықты факторлардың бірі,
Спинозаның еңбегіне іс жүзінде тиым салынғанмен, ... ... ... университетінің философия кафедрасыны басқаруға ұсыныс түседі.
Бұл шақырудан, прфессор қызметінен Спиноза бас тарттты, себебі бұл ... ... ... еркін білдіруіне кедергі болады деп сенді.
1677 жылы 23 ақпанда Спиноза дүниеден озады. Оның ... ... ... ... Амстердамдағы жақын достары “ Opera Posthuma ” ... ... ... ” атты ... ... ... Осы ... енген
еңбекттері “ Этика ”, “ Саяси трактат ”, “ Ақыл-ойды жетілдіру ...... ... ... ” және “ Хат алмасу ” болды. “ ... ” атты ... ... ... ... ... кейін голланд
үкіметі тиым салып, XIX ғасырдың басына дейін ... ... ... ... ... ... “ Этиканы ” да аяқсыз қалған шығарманың
қатарына ......... ... деген монистік
көзқарас, оның бір себебі – субстанция мен оның ... ... ... ... қарастырылады.
Спинозаның “ Этика ” деп аталған ( бірінші рет бұл атау ... ж. 13 ... №23 ... ... ... жаңа ... жазуға
кіріскенін көрсетеді. 1663 ж. ақпанда жазылған, 8-інші және 9-ыншы хаттарда
көрініс ... ... ... ... ...... ... теоремаларына қолдары жеткен; ендеше, онымен ... 1662 ... ... Екі ... ... ... 1665 ж. маусымында,
Боуместерге жазған хатында ( 28 хат, қар.: “ ... ... ” 5 ... ...... ...... созылып
кетті және әзірше үшінші бөлімнің 80 теоремасын ғана жібере аламын ”, ... Бұл ... әлі алыс “ ...... ... болды. Шамасы,
осы кезде философ “ Құдайшыл-саяси трактатты ” жазуға кіріскендей. ... ...... ... ... сілтеме Спинозаның
ағылшын хатшысы Ольденбергтің хатында кездеседі ( қар.: №29 хат, 1865 ж.
қыркүйегінің аяғы ... ... басы ). 1675 ж. “ ... ” жұмыс
аяқталды және Спиноза оны ... ... ... Бірақ, бұл оның
қолынан келмеді, себебі “ Құдайшыл-саяси трактат ” философқа сол дәуірдегі
қорқынышты атеист ... ... Оның ... ... ... жағдай
республикалық партияның басшысы, Спинозаны қолдап келген Ян де ... ... ( 1672 ж. ) және ... ... ... партиясы жеңіске жеткен соң, Спинозаның үміті күйрейді.
Сондықтан “ ... ” тек ... ... ... ... оның “ ... ... ” ( Opera Posthuma ) жарияланды. [3.]
Бенедикт Спиноза – философия тарихында ең тартымды философтардың бірі
болды. Сонымен қоса оны жаңа ... ... деп те ... ... ... ... және ... – оның келесі
ұрпақ ойшылдарына деген ықпалынан аңғаруға болады. ... өз ... үшін ... ... ... арнады. Қазіргі кезде де оның іліміне
деген қызығушылық әлі күнге дейін ... ... ... мені де
қызықтырды, сондықтан мен өз жұмысымда ... ... ... ... айқындауға тырысамын.
ЭТИКА
Анықтамалар құдай туралы
1. Өзі өзінің себебі ( causa sui ) деп мен мәні өмір ... ... ... ... ... өмір ... ... елестелуі мүмкін
еместі ұғынамын.
2. Өз тегінде соңғы деп табиғаты дәл сондай ... ... ... зат ... ... дене ... деп ... өйткені біз әрқашан
одан да үлкен ... бір ... ... Дәл ... ой ... бір ... Бірақ дене оймен шектелмейді, және де ой денемен шектелмейді.
3. Субстанция деп мен өзі өзі ... өмір ... және ... ... ... бір ... алғашқысы осыдан құралуға тиіс дейтіндей
затты елестетуді қажет етпейтінді ұғынамын.
4. Атрибут деп мен ақыл ... оның ... ... ... деп
елестетіленді ұғынамын.
5. Модус деп мен субстанцияның күйін ( substantiae affectio ), өзгеше
айтқанда, ... ... өмір ... және ... ... ... деп мен ... шексіз ( ens absolute infinitum ) жан иесін
(существо), яғни ... көп ... ... меңгі және шексіз
мәнді білдіретін атрибуттардан тұратын субстанцияны түсінемін.
Түсіндірме. Мен абсолютті ... ал ... өз ... ... емес ... өйткені тек өз тегінде шексізге қатыстыға келсек, біз көптеген
атрибуттарды шексіз терістей аламыз; абсолютті шексіздің ... тек ... және ... ... ... ... ұстап тұрмайтын сондайдың
бәрі жатады.
7. Азаттық деп өзінің жеке табиғатының тек ... ... өмір ... және ... тек өзі өзімен анықталатын сондай зат
аталады. Қажетті немесе, дұрысырақ айтқанда, мәжбүрленген деп, ол ... және ... ... және ... ... қайсыбір басқамен
айқындалған айтылады.
8. Мәңгілік деп мен өмір сүрудің өзін айтамын, себебі ол ... ... ... ... ... ... ... табады.
Түсіндірме. Шынында да, осындай өмір сүру, солай заттың мәні де ... ... ... ... және осының салдарынан жалғасу ( ұзақтық ... ... ... ... ... ... де, ұзақтық та не басы, не
аяғы жоқ сияқты елестетіле алады.
АКСИ О МАЛ ... ... өмір ... ... өзі ... ... қайсыбір басқада өмір
сүреді.
2. Басқа арқылыы көрініс таппайтын өзін өзі ... ... ... 3. Бұл ... бір ... ... ... әсер шығады және,
керісінше, егер ешқандай белгілі бір себеп болмаса, онда ... ... ... ... ... білу ... ... тәуелді және соңғыны өзінде ұстайды.
5. Өздерінің арасында ешқандай ортаққа ие емес заттар ... ... ... да ... ... ... ... көрініс табуы
өзіңде басқасыньщ көрініс табуын ішіне алмайды.
6. Ақиқат идея өзінің объектісімен (ideatum) ... ... ... Өмір ... ... ... табатынның мәні өзінде өмір сүруді
ұстап тұрмайды.
l-теорема
Субстанция табиғаты бойынша өз
куйлерінен біріншілеу. Дәлелдеме. Бүл 3- және ... ... ... ие ... өзара ешқанандай ортақтыққа-теорема Өзара ортақ ештеңесі жоқ
заттар бірі-бірінің себебі бола алмайды. ... Егер ... ... белгіге ие болмаса, онда олар бірі басқасы арқылы ... ... ... және ... бірі ... себебі бола алмайды
(4-акс. бойынша); осыны дәлелдеу қажет еді.
4-теорема
Екі немесе одан көп
түрлі ... ... ... ... атрибуттарының айырмашылығымен
немесе олардың модустарыньщ (күйлерінің)5 айырмашылығымен ерекшеленеді.
Дәлелдеме.
Өмір сүретіннің бәрі өзі өзінде, не қайсыбір басқада өмір сүреді (l-акс.
бойынша), яғни субстанциялардан және ... ... ... ... тыс ештеңе жоқ (З және 5-анық. бойынша). Еңдеше, бірнеше
заттар өзара ерекшелене алатын субстанциялардан басқа, немесе - ол да ... ... - ... ... мен ... ... одан ... жоқ. Осыны дәлелдеу қажет еді. ... ... екі ... одан көп бір ... ... субстанциялар бола алмайды, басқаша айтқанда, бұл бір және
сол атрибутпен де солай болады.
Дәлелдеме. Егер
бірнеше ... ... өмір ... онда олар ... ... өздерінің
атрибуттарыньщ айырмашылығымен, немесе өздерінің модустарының
айырмашылығымен ерекшеленуге міндетті ... ... ... бойынша).
Егер атрибуттар айырмашылығын үйғарсақ, оңда бірден-бір атрибутпен тек бір
субстанция өмір сүреді ... ... Егер бүл ... ... ... оңда бүл модустарды сыртқы жақта қалдыра отырьш, себебі
(l-т. бойынша) субстанция өз табиғаты бойьнша өзінің модустарынан бірінші,
және субстанция өзіңде, яғни оның ... ... сай ... ... және а ие ... ... оның басқа субстанциядан бөлек болатынын,
яғни (алд. т. бойынша) бірнеше осындай субстанциялар емес, тек бір
субстанцияның өмір сүретінін елестете ... ... ... қажет еді.
6-теорема
Бір
субстанцuя басқа субстанциямен туындай алмайды. Дәлелдеме. Заттар
табиғатында бір және сол атрибутпен (5-т. ... екі ... яғни ... ... ... ... ... бар субстанциялар өмір сүре алмайды.
Сондықтан (З-т. бойынша) бір субстанция басқасыньщ себебі болмайды, басқаша
айтқанда, бірі ... ... ... ... ... дәлелдеу қажет
етеді.
Королларий6. Осыдан субстанцияның әлдебір өзгемен
жасалып шықпайтындығы шығады. Шынында да, ... ... ... ... модустарынан басқа ештеңе өмір сүрмейді (бүл l-акс. және З-
және 5-анық-дан түсінікті). Ал (алдыңғы т. бойынша) басқа ... ... ... ... ... ... ешқандай
өзгемен өндіріле алмайды; осыны дәлелдеу қажет еді.
Басқа ... Бүл ... ... ... одан да жеңіл
дәлелденеді. Өйткені егер субстанция әлдебір өзгемен өндірілетін болса,
онда оның танымы оның ... ... ... болар еді (4-акс. бойынша)
және соңдықтан ол субстанция болмас еді (З-анық. бойынша).
7 теорема
Субстанция табиғатына өмір сүру тән. Дәлелдеме. Субстанция ... ... ... ... ... т. кор. ... Сондықтан ол өзі
өзінің себебі болады, яғни оның мәні өзінде өмір сүруді қажетті түрде ішіне
алады (І-анық. ... ... ... оның ... өмір сүру ... ... ... еді.
8-теорема Әрбір субстанция шексіз. Дәлелдеме. Белгілі атрибутқа ие
болатын субстанция тек жалғыз өмір сүреді (5-т. ... және ... өмір сүру тән (7-т. ... ... оның табиғатына немесе
шекті ретінде, немесе шексіз ... өмір сүру тән ... ... ол ... алмайды, себебі бұл жағдайда ол сол табиғаттағы басқа субстанциямен
шектеуі міндетті ... еді ... ... ол да ... ... өмір
сүруге міндетті болар еді (7-т. бойынша); ендеше, бірден-бір атрибутымен
екі ... өмір ... ... еді, ал бұл (5-т. бойынша) мүмкін емес.
Сондықтан субстанция шексіздік ретінде өмір сүреді; осыны дәлелдеу қажет
еді. ... ... ... сұрақ мынаны білдіреді: болмыс туралы сұрақ
- метафизиканың орталық өзегі. Аристотельдің ... ... ... ... түсінігі болып есептелген. Аристотельдің ойынша,
өмірдегі барлық нәрсе, шын мәнісінде,немесе субстанция болады, немесе оның
формалық көрінісі болады; “ Болмыс деген не? ” ... ... ... ... ... деген не? ” сұраққа сәйкес келеді.Сөйтіп, субстанция
проблемасының шешілуі көптеген метафизикалық проблемалардың шешілуіне
әкеледі. Осы проблеманы шешуде Рэне Декарт мынадай ... ... Ол ... ... емес екі ... ... қарады: res cogitans (ойлау)
және res extensa (ұзындық).
Бір жағынан, Декарт дайындаған субстанцияның жалпы ... ... ... пікірмен кеісүге мүмкіндік бермейді.Ол «Филосрфия негздері»
деген жұмысында субстанцияны зат ретінде ... оның өмір ... ... ... ... ... айтады.Дегенмен, осы тұрғыда түсінілетін
субстанция тек қана жоғарғы ақиқат болып ... ... яғни ... Осы ... шеше ... Декарт субстанцияның екінші
түсінігін енгізеді, осы түсінікке сәйкес жаралған (материалдық және рухани
) субстанция болуы ... ... ол өмір ... үшін тек қана ... ... етеді. Декарттың дуалистік шешімі айқын, өйткені, ол бір-
біріне қарама-қайшы екі ... ... ... өмір сүру үшін ... ... ... қажет етпейді.
Субстанция – бұл сонымен бірге, өзінің өмірі үшін құдайдың ... ... ... ... ... ... назар аударатын болсақ, ол Аристотельді қайталап
субстанцияны терең ұғынатын ... Оның ...... және оның ... ... ... жоқ”, яғни, оның ... тек бір ... өмір ... ... ... ешнәрсені қажет
етпейді. “ Менің ойымша, субстанция өзіндік ... өмір ... ... өзі ... көрсетеді, яғни, бір көрініс басқа бір ... ... ... ал ... ешнәрсе құрылмайды,”- дейді Спишоза.
Демек, тек бір ... бар, оның ... ... ... ... себебі
(causa sui)” түсінігі Спиноза метафизикасының ... ... ...... ... өзі ... себептің мәні өзіндегі тіршілікті
білдіреді, басқаша айтқанда, оның табиғаты тек тіршілік етуші болып ... ”, - ... ... ... ... ... ... туралы
қорытынды жасауға болады, өйткені, одан басқа жетілген ешнәрсе жоқ, оның
болуы мүмкін емес. Оның ... етуі ... оның ... етуі ... ... ... етпеуі мүмкін емес, мұндай жағдайда ол
өзінің ... ... ... болар еді, өйткені, ол белгілі бір
туындыны, яғни, белгілі бір ... ... ... ... ... ... нәрсе арқылы шығуы мүмкін емес. Демек, ол ... ... ... яғни оның ... ... ету, бар болу ... ”, - дейді Спиноза. Бұл Спинозаның “ Этиканың ” бірінші бөліміндегі 7
теоремасының дәлелдеуі десек болады. “ ...... ... - ... ... ”, субстанцияға мәңгі тіршілік ету тән және ол
кеңістікте шексіз, өйткені, “ әрбір субстанция қажетті ... ... ... тек бір ғана бар, ол – ... Спинозаның ойынша: “ Құдайдан басқа
субстанцияның болуы мүмкін емес ”. ... ... және ... бастама
тіршілігі үшін өзінен басқс ешнәрсені қажет етпейді және өз-өзінің ... ... (causa sui ); ... ... ... ... қабылданбайды.
Осы мағынада субстанция Құдаймен сәйкес келеді: “ ... ... ... ... ... ... субстанция – көптеген шексіз атрибуттардан
тұрады, ал әрбір атрибут ... ... және ... ... ... - деп ... ... Субстанция немесе Құдай тым көп болған сайын, оның
атрибуттары да көп болады. ... ... ... болып
табылады. Сонымен, Декарттың res cogitans ( ойлау ) және res extensa ... ) ... ... ... ... ... атрибуттарына
айналады, ал ойлар мен заттар субстанцияның көріністеріне ( ... ... ... айтқанда, олар тек субстанция арқылы қабылданады.
Осы субстанция – Құдай:
• еркін, өйткені тек өзінің табиғи заңдары арқылы өмір сүріп, әрекет ... ... ... өмір сүру оның ... бар;
• жалғыз өмір сүретін субстанция болып есептеледі, өйткені барлық тіршілік
көзі Құдай арқылы өмір ... ... бір ... тіршілік етуі,
көрініс табуы мүмкін емес.
Сондықтан, Құдайдың қажетті табиғатынан көптеген шексіз заттар ... ... ... ... шығатын маңызды мәселе Құдайдың барлық
заттарға қатысты имманентті себеп болуы, ол сырттан әрекет етпейді, ... ... ... ... ... тіршілік қажеттілігі Спинозаның
еркіндік түсінігіне ұқсайды, яғни өзіне- өзі бағынышты; ... ... ... ... - ... ... ретінде берілген субстанция,
одан міндетті түрде уақытта және кеңістікте шексіз, көптеген атрибуттар мен
модустар ( көріністер ) ... ... ал олар ... ... ... ... ... ретінде.
Субстанцияға қатысты негізгі, оның қасиеттерін айқындайтын атрибуттары
болуы керек. Спинозаның ... ... ... ... саны
шексіз, олардың әрқайсысы қажетті тіршілік етеді, яғни “ өз-өздігінен ”. “
Этиканың ” анықтамаларында Спиноза атрибуттың мынадай ... ... ... бұл ... ... ... ретіндегі оның мәнінің көрінісі ”.
Субстанция ( ... ) ... бола ... өзінің мәнін көптеген шексіз
формалар және бейнелер немесе атрибуттарда көрсетеді. Өйткені, ... ... ... ... ... ... ... мәнін туысады, сондықтан, біз атрибуттарды көзге елестетуіміз
мүмкін емес. Атрибуттардың әрқайсысы Құдай субстанциясының ... ... ... ... ... ... айтқанда, басқаның
көмегінсіз және өз-өзімен тіршілік ететінін білдірмеу керек. Спиноза өзінің
бір схолийінде оны ... деп ... “ Егер екі ... әр ... қабылданса, яғни біреу басқаның көмегінсіз, онда біз олар ... ... екі әр ... ... ... ... тұжырымдама
жасай алмаймыз; шынымен-ақ, субстанцияның ... тән оның ... ... ... қабылданады, өйткені оларда бар атрибуттар
әрқашанда сонымен ... ... ... ... ... ... бола
алмайды, бірақ көрсетеді. Демек, бір субстанцияға ... ... ... ... ... ол керісінше, табиғатта мынадай анық ... ... ... ... бір атрибут формасында қабылдануы тиіс, сонымен
қатар, көптеген атрибуттар бар. Олар өз кезегінде, оның ... ... және ... ... ... ... ... мынадай анық дүние бар:
сансыз көп атрибуттардан тұратын абсолютті шексіз тіршілік бар, ... ... ... ... ... ”.[5.] ... ... Құдай немесе субстанция атрибуттарымен бірге біртұтас болып
қарастырылады және субстанцияны атрибуттардан бөлек қарастыру мүмкін емес,
өйткені, ... ... ... ... ... ... ... тек Құдайдың мәні, яғни, оның көрінісі.
Спинозаның пікірінше, көптеген сансыз ... ... ... ... ... екі атрибут бар: “ ой ” және “ ұзандық ” – ... ... ... ... ... ал ... оларды атрибуттар
деп атады. Егер Декартта ой және ұзындық екі өз ... ... ... және ... ... ... Құдаймен
орнатылатын болса, онда Спинозада бұлар бір ... екі ... ... яғни Құдай субстанциясының атрибуттары. Ол атрибуттар
дербес және бір-біріне ықпал ете алмайды. Неліктен бізге ... ... ... осы ... ғана ... ... ... мәнісі мынада
шығар: біз Әлемді осы екі атрибуттың көмегімен қабылдауымыз мүмкін. Сонымен
қатар, осы атрибуттардың көмегімен, біз Құдайды ... ... ... ... бір ... құрайды, өйткені, бұл атрибутсыз
ешқандай соңғы затты ойлау мүмкін емес. Ол ... ең ... ... болып
саналады. Ұзындық өздігінен бөлінбейді, бөліну – соңғы заттардың ... ”. ... ... ... ... бар ... жоққа
шығарады. Дегенмен, субстанция (Құдай) ұзындыққа сайымайды – оған тағы ... тән, ол – ой. ... ... “ ой ” термині адам ... ... ... яғни ... қорытынды жасау қабілеті.
Спинозаның пікірінше шексіз сана ... ... бірі ... табылады.
Шексіз сананың жалғыз қасиеті, әрқашанда барлық ... анық және ... ... ой ... ... ... саналады, сондықтан әрбір
зат тек сол арқылы ғана көрініс табуы мүмкін. Барлық ... ... ... жанды болып келеді. Сонымен қатар, теоретикалық тұрғыдан алатын
болсақ, атрибуттардың жақсы жақтары тең ... ... ... “ ой ” ... ... қабілеті, барлық басқа атрибуттардан ерекше блуы тиіс, яғни
ерекше ... ... ... ... мұндай жағдай көптеген ішкі
қиындықтарға ... ... бір ... ... ... ... ал
Спиноза болса көлденең тәртіпті орнатуға ұмтылады, яғни бұл атрибуттардың
толық тепе-теңдігін білдіреді. “ Ойға ” ... ... ... ... ... оны Құдай деп тануға болады. Спиноза осы ережеге
байланысты мынадай ... ... ... “ Идея ... ... ... тәртібі және байланысы сияқты ”,[6.127.] яғни бұл Құдай
орнатқан тәртіп. Шын ... егер ... ... ... ... ... ақиқаттың құдайылық табиғаты бар. Құдай – ол ұзындық, бірақ
керісінше ... құру ... ... Оны былай деп айтсақ болады: ұзындық –ол
Құдайдың атрибуты, ... ... ... ... ... ретінде
қарастырады. Бұл қағида ... ... ... бар ... бұл оның “ ұзын ” ... ... Демек, дене атрибут емес,
ал атрибут ретіндегі кеңістіктің соңғы модусы – ... ол өз ... ... және оны жаңа ... ... ... сондықтан
ол құрылымы жағынан Құдай атрибутына қосылған.
1.2 Модустар – ... ... ... мен ... ... ... ... етеді. Спиноза
оған мынадай анықтама береді: “ Мен ... ... күйі ... яғни оның ... болуы және сол арқылы оның көрініс табуы ”.
Субстанциясыз және оның ... ... ... еді, ал біз ... алмас едік. Дәлірек айтатын болсақ, модустар атрибуттардан шығады
және ... ...... және ... ... бар әрбір
модус міндетті түрде белгілі бір Құдай атрибутының абсолютті ... ... ... қажетті және шексіз модификация күйінде тұрған белгілі
бір атрибуттан шығуы тиіс ”. Спинозаның субстанциялық ... ... ... ... ... ...... модустар, басқалары соңғы
модустар, сонымен қатар, қиын модустар бар. Дегенмен, ... ... ... ... ... ол ... арасында болады.
Мысалы, ойдың шексіз атрибутының ... ...... сана мен шексіз
ерік, ой атрибутының соңғы модусы идея болып табылады. ... ... ... ...... пен тыныштық күйі, ұзындық атрибутының
соңғы модусы – ... бір ... ... ... ... ... шексіз
модусқа жатады. Шексіз модустан соңғы модусқа өту мәселесін ... ... ... ... бір модустар мен жеке ... ... ... біреулері басқалардан пайда болады дейді. “
Этиканың ” бір ... ... ...... ... ... ... соңғы және өзінің тіршілігімен шектелген зат тек ... ... ... егер оның ... және әректі басқа белгілі
бір шекті болса. өз кезегінде осы себеп тек мынадай жағдайда тіршілік етіп
әрекетке ... ... Егер ол ... және ... ... ... ... сонымен қатар, соңғы және өз тіршілігімен шекті
болса, демек солай шексізге дейін ”. ... ... ... ... ... ... ... табиғатына сәйкес келетін модус дәл
осылай шексіз, ал қағидалары соңғы ... ... және ... ... ие. ... ... ... өз өзінің себебі болып табылады,
сонымен қатар, шексіз атрибуттар мен шексіз модустың ... ... ... ... ... ал ... соңғымен туындаған. Шексіз модустан
соңғы модусты ... ... ... ... ... ... ... шексіз атрибуттар қалайша соңғы модустарға өзгеруін, ... ... ... ... ... ... ... үшін әрбір
анықтама терістеу болып табылады және абсолюттік ... ... ... ... ... Сөйтіп, біз анықтағандай Спиноза
да, Декартта да дуалистік көзқарас байқалады, яғни бұл ... және ... Жеке ... және ... ... ... шексіз құдай
субстанциясынан бөлек тіршілік ... ... ... себептілік
заңдылығы жеке әлемді құрады және ... ... ... Қиын ... не ... болады? Адам қийын модусқа жатады екен. Спиноза ... мен тән ... ... ... Адам ... ... емес,
ол Құдай атрибутының белгілі бір модификациясынан тұрады.[7.]
Басқаша айтқанда,ой ...... ... және ... ... сананың пәні пайда болады, немесе жаны – бұл идея ... ... ... біз ... ... ... ... құбылыстарын
түсіндіреді. Ол жалғыз шынайылық болып табылады, ал соңғы заттар – оның
күйі немесе модификациясы. Әрбір зат – ... жеке ... ... өмір ... және сол ... ... ... пантеизмінің ерекшеліктері
Спинозаның пантеизмі маңызды ұғым болып есептеледі. Өйткені, ол оның
біртұтас субстанциясы туралы ... ... ... ... ... мынадай қорытынды жасауға болады, Спиноза Құдайды
шексіз атрибуттары бар ... ... ... ал Әлем ... ... соңғы модустардан құралған. Дегенмен, біреуі басқасыз тіршілік ете
алмайды, барлығы Құдай табиғатымен себеп-салды ... ... ... тіршілік ете алмайды және Әлем Құдайдың қажетті нәтижесі болып
табылады.
Тағы бір, ескеретін нәрсе ол ... ... ... , ... ... декарттық табиғат ұғымына қарағанда, басқаша
ұғынылады. Өйткені, Спиноза көрсеткендей ... ... және ... ... ... асырылады, ол табиғат – Құдай формасының ... он ... ... ... ... ...... тіршілік ететін
нәрсе Құдайға ғана тіршілік етеді, Құдайсыз ... ... ете ... ... таба алмайды ”. Сондықтан, Құдай барлық заттардың имманентті
себебі болып табылады, ол сырттан әрекет етпейді. ... ... ... бір ... әр затта болады. Мән және Құдай табиғаттары ... ... ... ... көрінісі сансыз атрибуттар мен модустар ... ... ... ... ... тауысады және бұл барлық
заттардың туындағанын білдіреді. Енді табиғат ... ... ... бұл ұғым ... бөлінеді, табиғатты тудырушы және
туындаған ... ... ... ... ... - ол ... ... табиғат – Әлем, демек, тудырушы табиғат – бұл себеп, ал ... – осы ... ... ... ... Бірақ оның өзінің ішкі
себебі бар. Осыған орай, себеп ... ... ... ... ... ... Құдайда. Осы тақырыпқа байланысты Спинозаның ... ... ... ... ... түсіну керек, “ өздігіне
тіршілік ететін және өзі арқылы көрініс табатын нәрсе ”, басқаша ... ... және ... ... ... субстанция атрибуттары болады,
өйткені ол еркі себеп ретінде қарастырылады, яғни тек ... ... ... ... мен былай түсінем: Құдай табиғатынан
туындаған барлық нәрсе, басқаша айтқанда, оның әр ... ... ... ... ... ... олар зат ... қарастырылып,
Құдайда өмір сүре де алмайды және көрініс таба да алмайды.
Сөйтіп, біз ... екі ... ... бар: ... және ... Табиғатты тудырушы – Құдай, ол өзі ... өмір ... ... ... ... ... ретінде болады, яғни атрибуттар көрінісі – бұл
Құдайдың шексіз ... ... ... ... ... ол өз ... ... етеді. Сондықтан, барлық нәрсе Құдай табиғатынан
шыққандылықтан, Құдай заттардың иманнетті себебі ... ... ... ... ... ... бола алмайды
u Туындаған табиғат – Әлем, ол атрибуттар және ... ... ... яғни Әлем сырттан шығады. Әлем туындаған ... ... ... ... пантеизмін былай түсінуге болады: Құдай
өзін әр затта көрсетеді және ... ... ... ... ... ... ... барлық Әлемге қатысты сыртқы бола алмайды.
Сондықтан, Құдайдан тыс ешнәрсе тіршілік ете ... ... ... ... болады, яғни Спинозаның біртұтас субстанция тұжырымдамасын
пантейістік деп ... ... Біз ... тағы бір ... ... ... сананы, ерікті және махаббатты Құдайға жатқызбады? Құдай субстанция
болып саналады, ал ... ерік және ... ой ... ... саналады. Жоғарыда айтылғандай, атрибуттар көрініс ... ...... ... ... ... орай, шексіз немесе
соңғы модустар туындаға табиғатқа жатады, яғни ... оның ... яғни ... “ Сана шын мәнісінде шексіз немесе соңғы болса
да, ерік, ынта, махаббат сияқты туындаған табиғатқа жатуы тиіс ”. ... ... ... ... ... ... ал ... тек осы
себептердің салдары, яғни сана, махаббат және тағы басқалар тек осы
себептің нәтижелері бола ... ... ... сана ... ... ... болмайды, өйткені осының барлығы Құдайға апостериорлы және содан
шығады. Сондықтан, осы қасиеттерді Құдайға жатқызу табиғатты тудырушымен
табиғаттан ... қате ... ... ... ... ... ... пантеизмін әртүрлі ойшылдар сыни қабылдап оның
идеяларын теріске шығарғаны. Спинозаның пантеизмі – бұл ... ... ... ... ... ... ... былай
анықтады: атеизм және материализм ретінде, “ спинозизм пантеизм ретінде –
теологиялық материализмді ” көрсетеді, осы осы ... ... ... ( ... Беленький ). Спинозаның “ Этикасын ” оқи ... ... ... ... ... барлық нәрседе бар және барлық нәрсенің
себебі болып табылады.
Спиноза пантеизмінің ерекшеліктері мен ... ... ... ... қарастыра келе, біз мынадай қорытынды жасасақ
болады:
u Тек қана бір субстанция тіршілік етеді, ол Құдай.
u Субстанция немесе ... өзі ... ... болып табылады. Ол мәңгі,
өйткені тіршілік оның мәнінде, ол шексіз, өйткені, ... ... ... ... мәнін көптеген шексіз формаларда және бейнелерде немесе
атрибуттарда көрсетеді. Оның ішіндегі бізге белгілісі – ой және қозғалыс.
Әрбір атрибут өзін-өзі арқылы көрсетеді.
u ...... ... және бөлінбейді.
u Құдай немесе субстанция еркін себеп ... ... ... ... ... ... және ... етеді.
u Құдай немесе субстанция имманентті себеп, ол сырттан әрекет етпейді.
u Модустар субстанцияның күйлері болып ... олар ... бір ... абсолютті табиғатынан шығады.
u Құдай табиғатынан қажетті болып шығатын көптеген шектеусіз атрибуттар мен
модустар бір ... ... ... ... ... болғандықтан, ол заттардан бөлінбеген, ... ... ... ... ... ... ол ... ішінде өмір
сүреді.
u Шексіз көріністер Құдайдың табиғатын тауысады, демек, ... ... ... ... ... ... ал Әлем – ... туындаған.
Спинозаның Құдайы – бұл библиялық Құдай. Спинозаның ойынша, Құдайды
тұлға ретінде қабылдау оны антропоморфтық ету болып табылады. Осыған ... ... ... ... ... ерекше нәрсені шығармайды, сыртқы
себептік әрекет ретінде емес , ол ... ол ... ... Ол
өзіндігі жоқ абсолютті қажеттілік. Осы қажеттілік ... ... ... ... ол өзі өзіндегі себеп ретінде берілген, одан уақытта және
кеңістікте болатын көптеген ... ... мен ... шығады.[8.]
Осылайша, Әлем құрылады. Геометриялық фигуралардан теорема ... да ... ... туындайды. Құдай және ... ... ... мынада: геометриялық фигуралар өзі өзінің себебі бола
алмайды. Келесі ұрпақтың Спиноза іліміне ерекше назар ... ... ... Осы ... ілімнің өміршең және тереңдік көрсеткіші –
оның келесі ... ... ... ... қатар, осы ілімге ... ... ... ... осы ... қарастыратын болсақ, онда
ол философия тарихының бетінде маңызды орын алатыны сөзсіз. Спиноза ... ... оның ... ... ... ... пайда болады.
2. Спиноза философиясындағы еркіндік мәселесі
Адамның еркіндік туралы түсінігі тарих ағымы мен қоғамның ... ... ... ... адам ол ... көп ойланбаған, себебі
тамақ табумен қолы босамады. Бір ғасырдан кейін, анығырақ ... ... ... құлдық құрылым мен “ мұнараға тасталынумен ” сәйкес болды. Адам
“ тамақ ” ... ... ... бос уақыт пайда болды, адам ... ... ... ... ... Оның “ ... ” барлық
көптүрлігінің ішіндегісінің бірі “ еркіндік ” ... ... Мен ... ... тырысамын.
Бұл жұмыстың мақсаты ретінде “ ...... ... оның ... ... ... ... дәуірдегі айтылған
пікірлердің байланысы арқылы біздер бұл түсініктегі өзгерістерді уақыт ... ... ... Бұл, ... ... жеке ... ойым, кешірімді
болады деген үміттемін.
Еркіндіктің негізі.
Егер оның пәніне келетін болсақ, “ еркіндік ” категориясы адам негізін
және оның өмір ... ... ... ... ... “ еркіндік
” категориясы, әрқашанда адам ... ... оның ... теріске шығаратын тағдыр, пешене, алдынала болжау түрінде
қабылданатын қажеттілікпен қатынаста қарастырылды.
“ Еркіндік және ...... ... бар, бұл ... философия тарихында әртүрлі философтар волюнтаризм және фатализм
концепциясына байланысты бөлінді. ...... ... ... ... ... көріністерінен ең жоғарғы бастауы ... ...... ... ... яғни кездейсоқ пен таңдау
ерігі жоқ, адам өмір жолын, оның ... ... ... ... оны бір ең жоғарғы күш ретінде қарастырады. Осыған ... ... ... ... ... “ Fata volentem decunt nolentem trahunt
”, яғни “ ... оны ... ... ... және оған ... алға ... ”. [9.]
“ Қажеттілік және кездейсоқтық ” категориясы тарихи тұрғыда ... ... яғни ... ... ерік ... алдын ала анықталған немесе
бүкіл адамзат болмысының өзіндігі туралы нәтижесі түрінде қарастырылды.
Басқа ... ... үшін ... ие болу – бұл ... ... ... ... қоғамның даму дәрежесін және оның ... ... ... ... еркіндігінің туынды шектелуі, оның санасы
мен өзін-өзі ... ... ... ... ...... ... дейін төмендету, әлеуметтік және техникалық ... ... ... да ... ... Дәл осы тұлға бостандығы арқасында ... ... ... ... ... ... пайда
болумен қатар оны өзінің мақсатына сәйкестендіреді. Әрине, әлде ... жоқ және ... ... ... ... ... табиғаттан
абсолютті еркіндігі жоқ. Бірақ, дегенмен, еркіндікті нақты, материалды ... ... ... ... ... демек, оған ұлтта, таптарда, мемлекетте
кіреді.
Еркіндікті философтар қалай түсінді.
Еркіндік туралы әр философ әр қалай түсінді. Солардың бірі ... ... ... ( 354-430 ), ... ... еркіндікті
Құдайдың жазғаны деп түсінді. Оның ілімінің негізі мынада: алғашқы адамдар
күнәға батудан алдын, бос ерікке ие болған. Бірақ Адам ата мен Хауа ана ... ... ... ... және ... батқаннан кейін оны жоғалтты.
Енді олар күнәға батпауы мүмкін емес еді. ... ... ... ... ... ... Құдайдың таңдаулары күнә істей алмайды. Құдайылық
ғасырлар бойы біреулерді тек жақсылыққа, ал біреулерін зұлымдық, өлім ... ... ... ... ... ... ізгі ... ие бола
алмайды деп тұжырымдаған. Осы ... ... ... адамдардың
құтқарылуы оның жеке өнегелік талпынысына байланысты деген шіркеу хатшысы
Пелагиемен ... ... ... түскен. Августин ілімін діни фатализм
деп айтсақ болады. Бұл сұрақ бойынша ... ... ... көп ғасырлар
бойы ұзақ пікірсайысын тудырған. Демек, адам ... оның ... ... және басқаша бола алмайды.
Енді осы еркіндік мәселесін менің бітіру жұмысымның басты өкілі
Бенедикт ... ... ... оны ... ... ... ... – адам денесінің ең жұмбақ қасиеті, осы жұмбақтығымен ол әртүрлі
ырымшылдыққа сылтау береді және оны адам ... оның ... ... бөліп қарастыруға болмайды. Ой – адам ... ... ... ... ... ой ... жалпы түсінігі, әрбір ойлана
алатын тірі ... ... ... ... барлық денелердің түрі
орналасуымен бірге берілген қабілеті келіп шығады. Идеалды түрде ой, өзінің
даму ... бар, ... ... ... ... ... қосылған
әлемде өзінің белсенді қызметін асырады. әлемде әрекет ететін “ ойланатын ... - ол тірі адам ... Ол “ жан ” және “ күнә дене ” ... ... Адамдарды о бастан әр дінде болатын дене және жан деп мүшелеп
бөлу өтірік. Бұл ойдың тұрақтылығынан ұлы Декарттың өзі, “ ... ... ... тудыратын шарасыз иллюзиядан бас тарта алмаған. ... ... өзін ... ... ішкі жан дүниесін тындап, ... ... ... не ... ... ... көрмей қалады. өздігінен оған
берілген адам денесінің ішкі жағдайын түсініп, аса ... алып “ ... ...... оны ... да келмейді. Осылай еркін
ерік туралы иллюзия ... ... “ Бөпе өзін ... сүт ... ... бала ... өш алуды , қорқақ қашуды қалайды ”. спинозизм, сөзсіз,
еркін ерік ... ... ... ... ... осындай да
осындай “ іс-әрекеттерден ”, танылмаған себептерден тудыратын ... ... ... ғылыми түсініктерінің феномені жатқан таза
психологиялық ... ... ... ... ... ... ... алғашқы көзқарасқа әділетті түрде фатализммен
айыптайды, немесе ... ... ... ... ... ... – бұл танылатын қажеттілік”, – дейді Спиноза.[10.] ... ... ... бар. Спиноза бұл жалпы сұрақты өте дұрыс
шешеді, яғни еркіндік – біріншіден, ... ... ......... және де ... кездейсоқтан, жекеден
тәуелді. Жене керісінше, заттардың әмбебап байланысынан ... ... ... ... осы ... ... ... кездейсоқ,
жеке шарт-жағдайлардан құтылу әрекеті еркіндіктің қарапайым акты ... еркі бар ... ... ... ... ... адамға берген
сыйы емес, тек өзінің белсенді туылып, дамитын адам денесінің қабілетінің
ішкі әлемінің қиын жұмысының ... ... ... “ ойлаушы зат ” болып табылғандықтан, ішкі
себептерден туындаған ... ... ... ... ғана ... сонымен қатар, өзінің денесіне басқа заттардың табиғатымен сәйкес
келетін жағдайларды хабарлауға да ... ... тең ... ... ... – адам ... құрылсын құрайды. “ Ойлаушы
зат ” қабылдауға қабілеті бар себептердің құдіреттілігі, адамға ... ... ... екі ... құдіретінен шексіз дәрежеде басым
болады, сондықтан да адам жеке ... ... ... табиғатын
жақсы білсе, ол құрып кету қауіп-қатерінен аулақ болады. Тек осыған ... ... ... ... ... ... ішкі заттарға
біздің өзіміздің белсенді іс-әрекет етуімізге байланысты және осы ... ... ... мен рухына белсенді іс-әрекет етуіне байланысты болып
келеді. Ойлаушы денеде Спиноза сол ... тыс ...... ...... ... ... кеңістікте өзінің қалыптастыру қабілетін
ұсынады, ал сәйкес емес үлгіде, өзінің ағзасындағы бөлшектердің “ ... ...... ... қатар, қозғалыс траекториясының сыртқы
әлем геометриясымен белсенді түрдегі сәйкестік ... ... ... бұл – оның ... ... ... ... мәселесінің тек жалпы теориялық шешімін ғана береді.
Адам іс-әрекетінің ең жақын себебі ... ... ... ... немесе “ құштарлықты ” ( appetitus ) ... ...... оның ... қызмет ететін қажетті нәрсе
туындайтын адам негізінің ... ... ... емес ... осылайша, адам осы
бағытта іс-әрекет етуге анықталған ( determinatus est ) ... ... осы ... ... қоса ... ... ... жағдайын Спиноза өзінің болмысын сақтап қалу үшін оның іс-әрекетін
“ жағымды әсер ететін немесе ...... деп ... мен ... ... ... адам рухын құрайды, ал осылардың
ішіндегі басымы ... ... ... анықталған. Аффектілердің тең
идеялары қараңғы идеялардан басым болып келетіндер еркінірек, яғни, кімнің
құдайылық бөлігі одан да кіші ... ... ... ... сол ... ... ... осыдан келе, рух жағдайының генезисін емес, ішкі
құрылымын анықтайды, сондықтан да адам еркіндікке детерминациялануы мүмкін.
Еркіндік Құдайымен ... ... ... сол ... танып білуді
білдіруі мүмкін. Спиноза бұл еркіндікке үйрену ... ......... ... ... ... басымдығына
жеткізудің бес жолын көрстеді. Сонда да, адам осы ережелерді біліп,
қолданса да, ол ... ... ... ... ... арқылы қол жеткізуге болатын еркіндік, ... ... Бұл ... емес , ... ... өздерінің әмбебаптық
тізбектегі орнын тану ... ... ... ... адами
құмарлықтардың күштісі болып табылады.
Спиноза дамытқан еркіндіктің шамадан тыс рационалистік концепциясы өз
жолы бойынша қарама-қайшылықтарға толы. Еркіндік бір ... ... ... де. Оның ... тек ... іс-әрекетін ғана дамыту
үстіндегі адам ... ... ... ... ие ... Бұл ... өзі - ... қажеттілікті танудың маңызды
нәтижелерінің бірі немесе “ Сананы кемелдендіру ... ... ... сөздері бойынша: “ Рух өзін-өзі табиғатты тану арқылы ... ... ... бос, бекер нәрселерден ұстау оңайырақ болады”. [11.]
Бостандық ерігі танымның сезімдік-абстракты негізі ретінде ең көп
тараған ... ... ... ... өзддерінің тілектерін не себеп
болғанын түсібей, оларды сезініп отырады. Осыдан олардың еркін ерік ... ... ... Ал, ... ерік ... өзінен көптеген бөлек
идеяларды қамтитын әмбебаптық түсінік ретіде ... ... ... ... бір ... ... Осы ... шегімен ол
мақұлданған, аффирмативті, жалғандықтың шегімен жағымсыз, негативті болып
келеді. ... ... ... дәрәжесі ерік түсінігінде көрінісін
табады.. дегенмен, адамдар философиялық дайын емес, олар ақиқаттың жартылай
екенін көрмей, оны жүз ... деп ... ... ... ... ... ... пайда болады.
Демек, еркін ерік жоқ, өйткені, адам жанының ерекше қабілеті ретінде
еріктің өзі де жоқ. “ ...... ... рационалдық ұстанымы бойынша
“ ерік және ақыл-ой – бір нәрсе ” [12]. “ ... ...... ... ... шырмауына қалдықсыз қосылған. Біз ренессанс
индивидуализмінің контекстінде көп ... ... ... ... ... мен ... құрылымда дамуын XVII ғасырдың
көрнекті философтары, бірінші, Гобсста, кейін Спинозада кездестіре аламыз.
Ол ... ... ... ... ... ... бұл ... өзінің детерминистік контекстінде түсіндіруге
талпынды. өзінің өмір сүруін қолдап ұмтылуы, оны басқа заттардан және басқа
адамдардан қалдырып ... оның ... ... ... ... Ал, ... детерминациясын нақтылайтын аффекттерден тұрады.
Аффект дегеніміз, Спиноза бойынша, идеяға толы адам жанының жағдайы мен
аффекттерге байланысты әрекеті көбейіп не ... ... ... жағдайын
айтамыз. Спиноза Декарт сияқты адам ... ... ... ... ... басына келетін жағдайдан мына негізгі аффекттер
келіп шығады. Бұл біріншіден, құштарлық ( appetitus ) адам ... ... ... бұл оның денесіне жатады. Жанның сезінуі ... ... ... ( ... ) айналады. Бұл екеуінен басқа тағы адамның
негізгі аффектілеріне жататын “ қуаныш ” ( leatitia ) және “ ...... ) ... Дәл осы ... адамның бүкіл, қиын эмоцияналдық
өмірі түсіндіріледі. Ол біріншіден, адам психикасына әсер ететін көп түрлі,
зор ... ... ... ... ... сараңдық,
өнегесіздік, атаққұмарлық сияқты өзінің объектілерінің табиғатымен сәйкес,
тек махаббат пен тілектердің жеке жағдайларының ғана негізі. ... мен ... ... отырып, аффекттік негізінен,
идеяларды аффекттердің анықтаушы себептері ... ... ... ... ... ... емес идеялары философ
құмарлық ( animi pathema ) деп ... ... ... ... осы ... тән теңсіздік дәрежесінің шексіздігі, сондай-ақ,
құмарлық пен оның тіркестілігінде де ... ... ... ... тыс ... ... ... Этиканың ” авторы адамдардан басым түсетін құмарлықтың жеңе ... анық ... ... қатар, адамдар өздерінің құмарлықтарын еркін
тоқтатады деген жалпы тұжырымның қателігін ашады. ... ... ... санасын толтыра отырып, олар танымның жоғарғы түріне байланысты
шынайы саналы ұмтылыстары мен іс-әрекеттерін басып ... ... күші мен ... ... детерминация шырмауына
тәуелілік сипат алатын адамның өзінің құмарлықтары алдындағы ...... ” деп ... ... ... ол ... деп ...
... біз өзіміздің пешенеміз бен тағдырымыз ... ... ... ... ... ... қозамыз және қарама-қарсы жел туған теңіз
толқындары сияқты толқимыз ”.[13.]
Дегенмен, ... ... ... ... – бұл ... ... адам туралы Спиноза ілімінің
соңғы сөзі емес. Егер “ Этиканың ” төртінші бөлімі “ Адами ... ... ... ... ” деп аталса, оның бесінші қорытынды бөлімі “ ... ... ... адам ... ... ” деп аталады.
2.1 Адам бостандығы – нағыз адами өнегеліктің негізі
Осы жүзжылдықтың алдыңғы қатарлы философиялық ... тән ... ... теріске шығару – кез-келген жағдайда материализмге
қарай бет алып, дәл сол бостандық түсінігінің натурализациясынан үйлесімде
болды. ... ол ұлы ... ... Т. ...... ... ... ие болды: “ Бостандық қарама-қарсылықтың жоқтығын білдіреді (
мен қарама-қайшылықтың астарында қозғалыстың ішкі қайшылықтарын көреміз ),
және осы ... ... ... ... ... және ... ... да
қолданылуы мүмкін. Мысалы: су, деп жазды ол өзінің тағы бір ... ... бос ... ... егер сол ыдыс ... ... ... болады
”. Адамға кеңінен таралған бостандықтың мұндай түсінігі, ... ... ... ... ... терістейді. Мұнда “ Левиофанның ” авторы ... ... ” және “ ... бостандық ” терминдерін, мысалы, дөңгелек,
төртбұрыш тіркесі ... ... деп ... ... ... ... ... қажеттілікпен теңестірілетін табиғи заңдылықтарға
толығымен қайшы келуші деп қарастыра келе, Гоббс толығымен мүмкін ... ... адам үшін ... ... ... ... ... ағылшын философы: “ Бостандық пен қажеттілік үйлесімді,
өзен суы, ... тек қана ... ... ... өз ... ағу
қажеттілікке ие. Дәл осындай еркіндікке ... ... ... ... де жете ... ”, - деп жазды.[14.]
Еркіндікті табиғаландыру қағидаларын, сондай-ақ ... ... ... Спиноза да дамытты. Сондай-ақ, Гоббста бұл
мәселелер оның философиялық қызығушылықтарының орталығында болса, ... ... ... ... ... негізі деп алды. Сондықтан
да, оның метафизикасының негізгі түсініктерінің ...... ... ... ретіндегі түсінілуінде қажеттілік пен
еркіндік үйлесімділікке ие болды. ... ... да ... ... болмауы арқылы өз іс-әрекеттерінде мүлдем еркін, ал осы іс-
әрекеттерді ... ... ... іске ... ... ол кез-
келген уақытқа қажеттілік шегінен шыға алмайды. Қажеттілік пен еркіндіктің
өзара ... ... ілім ... ... ... тамаша
жетістіктері қатарына жатады. Сондай-ақ, бұл диалектикалық жағдайды ол тек
өзінің метафизика саласында ғана ... ... ... этикада
дамытады.
Субстанция табиғатындағы қажеттілік пен еркіндіктің үйлесу мүмкіншілігі
“ Этика ” авторы бойынша, адам ... де ... ... асырыла
алады. Ол еркіндікті қажеттілікке емес, мәжбүрлеуге, яғни ... ...... ... ... ... және т.б. ... - деп жазды
философ өзінің хаттарының бірінде, - күшпен мәжбүрленген емес, дегенмен ... ... ”. ... ... ... ... бостандық
еркіндігі түсінігіне қарсы Спиноза тек қана ... ... ... ... ... еркіндігі ( libera necessitas )
түсінігін негіздейді. Егер ... ... ... ... ... өміріне қажет болса, сенімді білімнің тәжірибелік
жағы, Спиноза бойынша, кең дәрежеде этика саласында сипат алуы ... ... ... ... осы ... білімдердің жоғарғы
тектерінен тыс ойластырмайды.
Туманды идеялардан ... ... ...... ... ... ... сәйкес адам денесі мен рухының тек
пассивті жағдайын, аффект-құмарлықтарды тудырады. Тек өзі ... ғана ... адам ... ... ... Олар ... идеялары мен іс-әрекеттерінің бөлшекті себебі ретіндегі орынды
алады. Сезімдік ... ... ... ішкі, таза табиғи
детерминацияларды бейнелейтін оның денелік жағдайына сәйкес ... ... ... осы ... ... адам оның іс-әрекеттері
астарындағы қажеттілікті қарастырмайды. Тіптен, ол ... ... ... ... өзінің еркін бостандығы арқылы анықталатындығына
сенімді болады. Дегенмен, ол басынан ... осы ... ... ... – оның ... ... арқылы ішкі жағдайлар
арқылы оған жапсырылғандығын көрсетеді.
Жалпы айтқанда, оның аффектілі күйінде көрініс табатын адамның табиғат
бөлшегі ретіндегі ... ... ... ... ... нәрселер.
Бірақ мұнда адамның нәтижесінде табиғи қажеттілікті бұзбай-ақ, еркіндікке
ие болатын адамдық рухани іс-әрекет түрінде де болуы ... Ол ... ... ... ... байланысты. Ол, біріншіден, барлық
табиғи заттарға тән қажеттілікті түсінуге және осы жағдайда өзінді ... ... ... деп ... ... ... мұндай біздің аффектілеріміздің аймағында таралған таным,
оларды анықтап, ... ... адам ... ... және бағыттаушы
ықпалына бағындырады. Сенімді білім, адам мүмкіншіліктерінің шектерін
анықтай отырып, ... ... ... ... ... құмарлық түйінін шешуге міндеттелген. “ Біздер аффектілерді
ойламайтындықтан, ( олар ... ... ... ), дене ... ... ... сана ... байланысын да тәртіпке келтіру
қабілетімізді сақтаймыз ”.
Саналы іс-әрекеттерден туындаған ... ... да ... ... ...... яғни таза ... пассивті жағдай мен
адекватты емес танымнан олар адамның санасында негізделіп, оның ... ... ... ... ... ... көрініс табатын
аффект-іс-әрекеттерге айналады. Егер ... ... ... мен ... ... ... ... алса,
барлығына бір санадан туындайтын активтіде адам табиғатының ... ... ... еркіндіктің рационалистік концепциясы, негізінде,
қарама-қайшылықтарға толы. Бостандық бір уақытта активті де, пассивті ... ... сана ... дамытушы адамның өз аффектілерін
басқаруға мүмкіндік ... ... Бұл ... өзі – ... ... ... ... бірі, немесе “ Сананы
кемелдендіру ... ...... ... ... “ Рух өзін
табиғатты жақсы түсінген сайын ғана түсіне алады, және ол табиғат ... ... ... ... өзін ... нәрседен ұстай алады ”, ... ... қол ... адам ... ... ... өзін өзі ... мүмкіндік алатын адам тіршілігінің
пассивтілігін жасыра алмайды. Әйтпесе, ... ... ... ...... адам, адам табиғаты ” оның ... ... ... ... ... ... бір бөлігін құрайды; ал адам
қабілеттері айтарлықтай шектеулі және одан ішкі ... ... ... ...... ” берілген еркіндіктің кең
таралған анықтамасы бойынша, еркіндік, негізінен ... ... ... ... және ішкі ... ... тұрады;
ол сондықтан да тарихи дамудың қажетті өнімі болып табылады.
Өзіміз көріп ... ... ... ... шешу ... формуласының алғашқы бөлігіне толығымен жауап береді. Табиғат-
субстанцияны саналы-интуитивті түрде түсіну. Оған дейін көтерілген ... ... ... ие ... ... береді. Сонымен қатар,
табиғат заңдылықтарын сондай тарихи емес ... ... адам мен ... ... емес ... тұжырымдалуы сияқты Спинозаға еркіндіктегі
адамзат дамуының ... ... ... көруге мүмкіншілік
бермеді. Сондықтан да, философ белгілі бір дәрежеде адам ... ... және ішкі ... ... ... ... ретінде
түсіну дәрежесіне көтеріле алмады. Мұнда, содай-ақ табиғатты тиімді түрде
басқаруға мүмкіндік беретін оның өмірінің әлеуметтік ... да ... жөн. ... мәселесінің дәл осындай толығымен шешілуі,
бәрімізге белгілі, тек қана ... ... ... ... ... табиғат қажеттіліктерін тануға негізделген, өзін-өзі басқару
ретіндегі бостандық мәселесін шешу жолдары, жалпы антика ... ... ... шыға ... яғни ... адамды, тағдыр
жетелейді, ал қарсы тұрған адамды, олар сүйрейді ( ducunt Volentem ... franunt ). Бұл ... ... ... ие ... ... өрнектелуінің бір мысалы бола алады.
Спинозаның еркіндік концепциясының ... оның ... ... ... ... ... ... әлдеқайда анығырақ
сипат алады. Оны анықтау үшін, “ Этика ” ... ... ... ... дана ... ... ... олрдың толығымен жойылуы мүмкінемес. Оның ... ... ... ... жету ... – белсенді
аффект-құмарлықтардың пассивті аффект-құмарлықтарды ығыстыруын білдіреді.
Және танымның аффектілерге қарсы тура алуы ... ол ... ... ... осы ... ... ... жана жағдайын құдайға деген танымдық
махаббат ( amor Dei intellectualis ) деп ... Бұл ... ... мен ... ... ... діни құдайлық махаббат туралы
әңгімелер естіледі. Дегенмен, егер сектанттық – пантеистік және ... ... ... ретінде осы түсініктердің эмоционалдық сезімдік және
сентименталды белгілері алға қойылса, Спинозада ол ... ... және ... ... арқасында, “Құдай
махаббат” Платонның эрос туралы ілімін еске ... ... ... ... ......... спинозалық пассивтілік
мағынасында түсінбеуіміз керек, себебі “ Құдайға деген ... ” – ең ... ... да, ... аффектілердің ішіндегі
құдіреттісі. Бұл – таза танымдық аффект. Сезімдік фактор одан толығымен
жойылып ... жоқ, ... ол ... мүлдем басқа, діни емес түстермен
боялған: субстанцияға жету, сондай-ақ адам ... ... қиын ... ... ... ... ... өзін
табиғат өмірінің, космостың тең құқылы мүшесі деп ... ... ... ... және ... бақыт сезімін тудырады.[15.]
Мұндай қанағаттану Спинозаның мәңгілік өмір немесе жан ... ... ... ... ... этикалық тағы да бір аспектке
ие. “ Этиканың ” ... ... ... ... ... ... мүлдем сәйкес келмейтін ережелер жазылған.
Мысалы, осы шығарманың бесінші бөліміндегі теоремалардың бірі ... ... жаны оның ... ... ... ... кете алмайды, бірақ одан мәңгілік
бір нәрсе ...... Бұл ... басқа да ережелері сияқты оның
көптеген буржуазиялық философтарға деген діни ... ... ... ... ... ... ... себебі, Спиноза адам жанының теңсіздігі ... ... ... екі ойлы тұжырымдамаған. Мысалы, адамның жаны да, тәні де
бір-бірінсіз тіршілік ете алады деп есептеген Боксельге ... шыға ... ... ... ... оны “ естудің, көрудің, ... және т.б. ... дене ... негізделе отырып, олардың
денесіз болуы туралы ” ... ... ... оның ... ... Осы ... Спиноза өз дәуірінде басымдыққа ие жеке жанның
материалдық еместігі және оның ... өмір сүру ... ... екі ойлы емес ... теріске шығарды. Ал ... ... ... ... магометандық діндерде жанның мәңгілігі оның
тәнсіздігінің маңызды нәтижесі және қажетті деп ... адам ... ... ... ... ... айтқанда, адам
рухының мәңгілік мәселесі, антика дәуірінде де, ... да, ... ... ие ... Аристотельде, стоиктерде содан соң
Аверроэсте, аз ... ... ... ... ... өмір ... ... адамзат рухының мәңгілік мәселесі сияқты,
жеке адамның мәңгілік өмір мәселесі шешілмеді. Спинозаның өмірбаянына ... ... бұл ... ... оған ... ... деп ... жөн. Олар адам жанында тұлғасыз құдайы рухтың ... ... оның ... ... жеке өмір ... ... – біркелкі, өзіндік
құбылысқа оралу сияқты болды. “ Этика ” авторында осы түсініктердің ... ... ... ... сипатқа ие ... ... және ... ережелерімен байланыста болды.
Спинозалық мәңгілік өмір ілімінің, анығырақ жан мәңгілігі ілімінің жеке
адамзат жандарының мәңгілігі діни-догматтық түсініктерге қарсы бағытталды.
Бұл ...... ” екі ойлы емес ... бөлімінің жиырма бірінші
теоремасы бойынша: “ жан, тек оның ... тәні ... ... ... ғана өткен заттар туралы елестете және еске түсіре
алады ”, - дейді. ... жеке ... ... ... ... түсінудің,
елестетудің мәңгі еместігімен анықталады. Адамдардың көп бөлігі жанның
уақытша тіршілік етуін оның ... ... ... олардың ойынша, өлгеннен кейінде сақталатын елестету мен жады
мәңгілігі құрамына жатқызады. ... ... ... оның ... ... қатысты қозғалыс пен тыныштықтың жаңа әдіс-тәсілдерін қабылдауды
білдіретін тән өлімі, осы арқылы берілген адамның жады ... ... ... Ал ... ... ... ... өзін-өзі
тануындағы барлық идеяларды біріктіретін фактор ролін атқарады.
Бірақ идеялардың өзі заттардың мәңгі негіздері мен әлемнің логикалық
құрылымының ... ... ... кете ... ... адам ... оларлдың жанындағы нақты үйлесім күйрейді. Оның денесінің ... ...... ... санасындағы” тұлғасыз тіршілік етуге,
яғни ойлау атрибутындағы тұлғасыз тіршілік етуге қайта оралады. Сол арқылы,
құдай-субстанцияның негізін тану ... қол ... ... ... интуитивті білімнің этикалық негізін толығымен анықталады, ... ... бұл ... түрі ... ... аффект-құмарлықтарынан
босатып қана қоймай, сондай-ақ, олардың мәңгілікті тануын ... ... ... дейін көтеріледі. Тек қана сол адамды өлім
қорқынышынан, ... өмір ... ... ету иллюзияларынанда сияқты
босата алады.
Жоғарыда ... ... ... ... ... еркіндік
концепциясы оның шектен тыс рационалистік гносеологиясымен, әдістемесімен
өте тығыз байланысты. Дәл осы ... ... ... ... ... базасын құрайды. Адам іс-әрекеттерінің моральдық
құндылығы, философтың терең көзқарасы ... оның ... ... ... оның өзіндік тіршілік етуі туралы білімдерінің тікелей сипатымен
детерминацияланған. ... ... ... адамгершілігін, оның
әлеуметтік табиғатын есепке алудан тыс түсіну мүмкін емес.
Құдайілімдік - саяси трактат
Еркін мемлекетте әркімге не ... соны ... және не ... соны
айтуға болатыны көрсетіледі
Егер де ақылға әмір жүргізу, тілге әмір жүргізгендей, жеңіл ... ... ... қана ... ... ... да зорлықшыл басқару болмас еді,
өйткені әркім басқарушылардың әдет-ғұрпына сәйкестеніп өмір ... ... ... негізінде ғана не ақаиқат немесе не жалған, не жақсы
немесе не ... не әділ ... не әділ емес ... ... ... ... Бірақ, біз XVII тараудың ... ... бұл, яғни ... ... ... бағынуы болмауы тиіс, өйткені ешкім өзінің
табиғи құқығын, немесе өзінің еркін пайымдау және ... да ... ... ... айту ... ... аудара алмайды, және де ешкімді бұған
мәжбүрлеуге болмайды. Осыдан, демек, ... қол ... ... ... және де жоғары ұлық, тегі, өз азаматтарына әділетсіздік жасап,
олардың құқығын ... ... ... ... егер де ... нені ақаиқат
есебінде қабылдап, нені жалған ретінде жоққа шығаруын және, одан ... ... ... пікірлерге сүйеніп, құдай алдында бас иуге көнуге
тиістігін нұсқағысы келсе: бұл ... ... ... ол мұны ... ... ... ... ғой. Пікір көптеген, тіпті мүмкін емес ... ... ... ... ... және де, ол ... ... болмағанымен, дегенмен басқаға тәуелдігінің дәрежесі соншалықты,
оны ( пікірді ) әділ ... ... емес деп ... ... ... Бірақ, бұл арада өнер қаншама әккілік танытса да, ... ... өз ... бар ... және ... да ... ... айырмашылықтар көп болатынын адамдар әрқашан білген.
Айлакерлікпен емес, құддайдың берген ... ... өз ... ... ... әсер ... бәрін де құдайдың шабытымен айтқан
және істеген Моисейдің өзі де, дегенмен, халықтың ... ... ... ... ал ... ... одан бетер; егер де осыны
әлдеқандай түрде ойлау мүмкін болса, онда да оны тек ... ... ғана ... болар еді, бірақ тіпті де бәрі ... ... ... болып басқарылатын демократиялық мемлекет үшін емес;
мұның себебі, менің ойымша, ... де ... ... ... бәрін де өз қарауында ұстайды және де ... және ... ... (уіз) деп ... олар, алайда, ешқашан адамдарды әлдебір заттар туралы өз ойлау
салтына орай ... ... және ... ... ... ... ... ету қолдарынан келмейді. Әрине, өкіметтер өздеріне сөзсіз
көнбегендердің бәрін құқық бойынша жау ... ... ... біз ... ... сөз ... әңгіме ненің пайдалы екенінде. Олар құқық
бойынша асқан ... ... ... ең бір ... ... сылтаумен
азаматтарды өлімге бұйыртуы мүмкін екнін мен білемін; алайда, ақыл-есін
жоғалтпай тұрып мұны ... ... деп, ешкі де айта ... ... ... олар мұны бүкі мемлекетке үлкен қауіп туғызып қана ... ... біз ... осы және ... ... үшін шексіз күш-қуат бар
екенін жоққа шығара ... ал, ... ... бұл үшін ... ... та жоқ,
өйткені біз көрсеткендей, жоғарғы өкіметтердің құқығы ... ... егер ... не ... пікі ... ... деген өз еркін қиғысы
келмейтін болса, ал әркім табиғаттың ұлы құқығы ... өз ... ... онда ... ... өте жаман салдардан қауіптенбей, адамдар,
олалдың ... және ... ... ... қарамастан, алайда,
жоғарғы өкіметтер нұсқауынысыз басқадай ешнәрсе де айта алмасын деп талап
етуге ... ... ... ... көпшілікті былай қойғанда, ең
тәжірибелілер де үндемей отыра алмайды. Бұл адамдардың ортақ ... ... ... ... өз ... ашып салу; демек, ... және ... ... ... ... ... ең ... және,
керісінше, осы айтылмыш еркіндікті әркімге бере ... ... ... ... ... ... ... сөзбен де, іспен де қорлануы мүмкін
екенін біз ешқалай да жоққа шығара алмаймыз; ... егер ... ... мүлдем құр қалдыру мүмкін болмаса, онда, керісінше де, ... ... ... де өте қауіпті. Сондықтан, осы еркіндіктің
мемлекеттегі тыныштық үшін еш ... және ... ... ... ... берілу мүмкіндігі мен тиістігінінің шегі қандай екнін
зерттеу біздің алдымызда тұр; бұл, XVI ... ... ... ... ... мақсатым еді.
Жоғарыда түсіндірілген мемлекеттің негіздерінен оның түпкі ... ... мен ... ... ... ... ... қорқынышта
ұстау емес екені, керісінше, әлдебіреуді мүмкіндігінше ол ... ... және ... де, ... да зиян ... ... етуіне деген
құқығын ең күшті түрле ... ... ... ... шығады. Мемлекеттің
мақсаты, менің айтуымша, адамдарды ақылды жан иесінің ... ... ... ... ... ... жаны мен тәні еш ... өз қызметтерін атқарып, ал олардың өздері көре алмау, ашу-ыза ... ... ... ... бір-біріне жауша
қарамауында. ... ... ... ... ... ... Одан әрі, мемлекетті құру үшін бір ғана нәрсенің, атап ... ... заң ... ... ... ... бірнешеудің,
немесе біреудің қолында болуы керек ... біз ... ... ... ... тым ... ... және әркім жеке өзі бәрін
біледі деп ойлайтындықтан, және де барлығы ... ... бір ... ... ... егер әрқайсысы өз жананың ғана шешіміне орай іс-қимыл
жасау құқығын қимаса, онда олар бейбіт өмір сүре ... еді. ... ... өз ... ... іс-қимыл жасау құқығынан ғана айырылады, бірақ әлдене
туралы пайымдау мен пікір айту ... ... яғни ... де ... ... ... ... шешіміне қарсы шыға алмайды, бірақ
ойлауына және пікір ұсынуына, демек сөйлесуіне де ... ... ... және өз ... ... ... мемлекетте әлденені
енгізуге деген пиғылсыз, тек зердемен ғана өз оыйн ... ... ... де кім ... да болмасын заңның байыпты пайымға қайшы келетінін
көрсетіп, сондықтан оны алып тастау ... деп ... егер ол сол ... өз ойын ... ... ... салса ( тек соған ғана заңдарды
қабылдау және алып тастауға орынды ) және де сол ... ... ... ... ... онда ол, ... әрбір абзал азамат ретінде
мемлекетке жағымды қызмет көрсетеді; алайда, ... ... ол ... сот төрелігін дұрыс жүргізбейді деп айыптау және оны ... ... етіп ... ... ... ... басшылықтың еркіне
қарамастан бүлікшілдікпен осы ... ... ... тырысса, онда ол барынша
шатақшыл және ереуілшіл адам болғаны. Сонымен, қай ... ... ... ... және ... бұзбай, не айтқысы келсе, соны айтып, не
ойласа, соған үйрете ... көз ... атап ... егер ол не
істеуі тиіс екені жайлы ... ... ... өзі ... көріп және
жасырмай ашық айтып жүргеніне жиі қарсы шығуға мәжбүр болғанымен, олардың
шешіміне қарсы ештеңе жасамаса. Мұны, ... ол ... пен ... істей алады, тіпті, егер өзін әділ де бекзат адам қылып көрсеткісі
келсе, істеуге тиіс, ... біз ... ... ... жоғарғы
үкіметтер шешіміне ғана тәуелді, яғни ешкім де, егер ол ... ... ... өмір ... әділ бола ... ... бекзаттық ( біз
алдыңғы тарауда көрсеткендей ) ... ... пен ... ... ... ... көрінетін нәрсе, бірақ ол, егер әркім өз
жүрегінің қалауымен өмір ... ... ... ... ... өзің
бодандығында жүрген жоғарғы үкіметтің шешіміне қарсы өз еркіңмен бірдеңе
жасау ... ... ... осындайдан, егер әркімге бұл рұқсат
етілсе, қажетті түрде мемлекет құлар еді. Одан да ... ... ... сай ... ... тұра ... ол өз ... шешімі мен
нұсқауына қарсы ештене істей ... ол сол ... ... жеке ... ... өмір сүру құқығын үкіметке аударуға шешім қабылдаған еді
ғой. Дегенмен, біз мұны тәжірибе жүзінде де ... ... ... төменгі де үкіметтердің жиналыстарында барлық мүшелерінің бір ауыздан
дауыс беруімен не болса да сирек жасалады, ... бәрі де ... ... ... ... атап ... ... дауыс бергендердің де, жақтап
дауыс бергендердің де...
Сонымен, жағымпаздық емес ақжүректіліктің ... ... үшін ... үкіметтер де үстемдігін мықтап ұстап, бүлікшілерге жол бермеу үшін,
пікір екендігіне жол ашу қажет және де адамдарды, олар ... ... ... ... ... бәрі бір келісімде өмір
сүретіндей етіп басқару кажет. Басқарудың осындай тәсілі ең ... ... ... жақтары да аздау екеніне күмәндана аламаймыз, өйткені ол
адамдар табиғатымен көбірек үйлеседі. Демократиялық мемлекетте ( ол ... ... де ... ... ) бәрі ... шешім бойынша іс-қимыл
жасауға, ал пікір айту мен ... ... ... яғни ... мүлдем бірдей ойлай алмайтындықтан, олар көбірек дауыс ... ... ... одан ... ... келгенде алып тастау құқығын сақтай отырып,
күшіне енсін деп ... біз ... ... ... неғұрлым
пікір еркіндігі аз берілсе, соғұрлым ең табиғи күйден көбірек ауытқиды және
де, демек, соғұрлым зорлықпен үстемдік жүргізеді...
Біздің сонымен ... 1) ... олар не ... соны айту
еркіндігін алып қою мүмкін еместігін; 2) бұл ... ... ... мен абыройына нұқсан келтірмей-ақ әркімге беруге
болатынын және әркім-ақ оны сол ... еш ... ... ... егер ол осы ... ... құқық ретінде әлденені еңгізуге
немесе қабылданған заңдарға қарсы әлденені жасауға ... ... ... 3) ... ... ... ... әркім осы айтулы
еркіндікке ие бола алатынын және оңай құтылуға болмайтындай ... ... 4) ... оған ие ... ... нұқсан
келмейтінін; 5) спекулятивті нәрселер жөнінде шығарылатын заңдардың мүлдем
пайдасыз екенін; 6) ең соңында, бұл еркіндіктің мемлекеттегі ... және ... ... ... ... орын алуы ... ғана
емес, тіпті осының бәрін сақтап қалу үшін оны енгізугетиіс ... ... ... Керісінше, оны адамдардан тартып алуға ... ... ... ... ... ... ... күнаһар болатын
жандарды емес, сотқа ... ... ... үшін деп адал ... ... жаңа ... емес. Бірақ бұрыңғыдай өте маңызды болып
қала береді. Бұл барлық нағыз философиялқ мәселе сияқты, еркіндік мәселесі,
адамзаттың дамуының әрбір ... ... ... шегі ашылады және
зерттеушілердің алдына жаңа сұрақтарды қоюмен түсіндіріледі. ... ... ... және ... бір сыртқы жағдайлардың ... ... ... ... ... оның ... ... детерминацияланғандығы қысқартылған және белгілі бостандық
оптимумына жету деп ......... ... ... ... алу, оны ... адекватты идеялар арқылы, өзін өзі
танып білу және ... ... ... ғана ... деді. Ол егер ботандық
мәжбүрлеудің жоқтылығының түбінде жатыр деп болжамдаса, онда ... ... мен ... сферасымен адамдардың ішкі жан дүниесі босатылуы
керек деді. ... ... ... ... ... жолын анықтау
құқығымен қоса, оған ішкі даму бостандығының қажеттілігін ... және бұл ... ... шіркеу билігі кезеңінде бұл батыл әрекет
болды. Спинозаның бұл идеялары өзіндік жалғасы мен дамуын И. ... ... үшін адам ... гармонияның мақсаты болып келеді. Бостандық – бұл ... ... әр ... ... тең ұлы ... ... еркі еріктің
өзіне өзі заң бола алатын қасиетінің бірі. Бұл ... ... ... ... және жалпыға бірдей заң болатын
категориялық императивке сәйкес әрекет ету керек ... ...... адамзатқа өзінің бетінде және әрбір басқаларға ешқашан құрал
ретінде емес, тек мақсат ... ... жаса ”. ... ... нормалары мен категориялық императивтің ережелерімен орындалу
процесінде адам ішкі және біртұтастық бостандыққа ... Бұл үшін оған ... бір ... өзін өзі ... өзінің аффектілері мен құмарлықтарын
тидырып отыру қажет ”. [17.]
Тағы да Кант бір ... ... ... және ... бұл антиномияны шешеді. Бостандық ерігі бар ма, адам әрекетінің
бостандығы бар ма немесе адам тас секілді , тек ... ... ... ма? ... сұрақтарға Кант былай жауап ... ... ... ... адам бір ... ... жән де ... тәуелді. Құбылыс әлемінде барлығы себептер байланысы заңына
тәуелді. Бірақ ... ... ... ... Бостандық ол өзіндік
бастаманың қабілеттілігі, яғни тек өзінен ... ... ... ... ... ... анғырақ айтқанда, бостандық құбылысқа ... ... ...... ... ... қарсылықсыз бір зат еркін ... зат ) және ... емес ( ... ) деп ... ... Ақылды
тіршілік иесі ақыл-ой заңы бойынша әрекет етеді, яғни оған тән ... ... ... сол уақытта ол табиғи заңға тәуелді; мысалы: белгілі
бір жағдайда орталық ауырлық күші, барлық тұрақсыз денелер секілді ... ерік ... ... ... ... ... яғни
“ өзіндік затпен ” шатыстыру себебінен. Әрекет тек ... ... ... ету ... ... жететін ақылды субъектке ғана еркін, ... ... ... Егер ғылыми түрде мені солай, басқалай емес
әрекет еткізетін барлық себептерді ... ... онда бұл мені ... айналдырмайды, мені менің бостандығымды тану ... жан ... ... еді. ... “ өзіндік затына ” қарсы тұруымызға
болады. Біз ... бір “ ... зат ” ... заңымен анықтала ма?
десек. Бұл қарсылыққа Қант былай жауап береді: біз “ өзіндік зат ” ... ... те, ... ... , яғни ... ... бір ... яғни біз оларды сезіммен емес, ақылмен танимыз, демек, олардың
мінездері де сезіммен ... ... ... ( ... ) ... ... оларға қажеттілік немесе табиғи ... ... ... ... ... ... ... түсінігі өзіне уақыт
ұғымын кіргізеді. Бірақ уақыт, Кант көрсеткендей, “ өзіндік затқа ” ... тән, ... ол ... ... формасы ғана. Осыдан
келе, “ өзіндік зат ” әлемінде уақыт туралы әңгіме ... яғни ... жоқ, ... шартсыз өзін өзі анықтау, яғни болашақтан ... ... ал ол ... ... түсінігі.
Вильгельм Гегель ( 1770-1831 )
Гегель бостандық түсінігін “ Рухтан ” алған, сондықтан оны ... ... “ Рух ... ” атты атақты еңбегімен ... ... ... Бұл ... ... үш ... тұрады:
Логика;
Табиғат философиясы;
Рух философиясы.
Рух табиғат философиясының синтезінен тұрады. Бұл жерде
абсолютті идея табиғи ... ... ... және ... ... ... табады. Адам табиғаттын бір бөлігі, дегенмен, адамның рухы
– табиғаттың жемісі емес, абсолютті рухтың жемісі. ... өзі ... “ Біз үшін рух ... ... ол ... Бұл шындықта
табиғат жоғалады, рух онда идея ретінде айқындалады ”.[18.] ... ... адам ... ... отыру керек. Адам ақиқатты танып білу үшін ол рухқа
жету керек. Оның үш сатысы бар:
1. Субъективті Рух – жеке ... ... ... ( ... ... ... ... Рух – адамзаттық қоғам ( өнегелік; мемлекет );
3. Абсолютті Рух – ... сана ( ... дін; ... );
Рух төменнен жоғарыға ауысатын, бірақ үнемі дамуда
болатын біртұтас, бүті, бірнәрсе. Рух дамуының қозғаушы күші деп, ... пен ... ой мен ... ... ... ... Рухтың субъектіі бостандық, яғни өзіне байланысты ... ... ... ... ... ... тұрады. Адамзат тарихы
бостандық санасының прогресі, бірақ тағы да ой мен ... ... ... ... теологиялық түрде болып келеді, яғни ... ... ол үшке ... ... ... германдық. Шығыс дәуірі
бостандық санасынан арылған. Антикалық дәуірде бостандық санасына таңдаулы
аз адамдар ғана жеткен. Ал, ... ... ... ... онда ... ... ... толық бостандық кезеніне жеткен деп есептеді. Ол
мемлекетті ... ... деп ғана емес ... ... ... ... Бостандық арқылы сана-сезім ең жоғарғы
сатыға көтеріледі. Бостандыққа адам алдымен ішкі бостандыққа жету ... ... ... ... ... парасатсыз ештене,
Ал, парасат ақыл-ойсыз әлдене.
Карл Маркс ( 1818-1883 )
Маркстың бостандық ... ... ... ... ... ... ... негізделген. Бұл детерминацияның
алдын ала оның шындыққа механистік ... ...... ... ... ... ... шығаратын адамның бостандық
еркідігі туралы субъект идеалистік түсініктерге қарама-қарсы келеді. ... ... адам ... ... ... өмір ... ... нақты материалдық техникалық
құралдар және т.б. түріндегі ... ... ... ... ... ... ұшырайды. Адам өз іс-әрекеттерін объективті ... ... ... сондай-ақ осы шарттың өзі көп ... ... ... т.б. ... ... Дегенмен,
адамдар өз іс-әркеттерінің мақсатын анықтауда айтарлықтай еркіндікке ие,
себебі әрбір берілген тарихи уақытта, бір ғана ... ... ... ... ... мүмкіншіліктері болады. Тіптен, саналы ... ... да, адам өзі ... құбылыстардан алыстап, немесе
қалайтындарын арттырып қою жағдайында ... Ол ... өз ... ... жету ... құралдарды таңдауда еркін болады. Еркінндік, өз
кезегінде, абсолютті емес және белгілі бір ... пен ... ... ... іске ... ... түрінд сипат алады. Ол көп
болса, адам одан да ... ... ... ... тани ... ... қойған мақсаттарға жету жолындағы құралдар оның қолында болса, ол
көбірек ... ... ... жағымды үрдістерін пайдаланып,
жағымсыздарына қарсы тура алады.
Шынына келгенде, тарихи қажеттілік пен ... ... өте ... ... ... байланыста. Сондай-ақ, тұлға еркідігі тек
қана тарихи қажеттілікті көрстіп қана қоймай, бар болады және онда ... ... ... ... нәтижсінде қоғамды оның берілген жағдайына
жеткізген еркіндікті таңдаудың ... ... ... ... ... өз ... тұлға еркіндігін терістемейді, керісінше, оны
болжамдап, өз құрамына өзінің нәтижесі ретінде еңгізеді.
Еркіндік пен ... ... ... ... ... ... еркіндікті “ қажеттілікті тану ” процессі ... яғни оның ... мен ... ... ... сәйкес, тұлға еркіндігі табиғат пен “ ... ...... ... ... өз ... ... пропорциялы түрде ... ... және ... артатын, шынайы мүмкіншіліктер арасындағы өзінің кескіндік
сызығын таңдау қабілетіне негізделеді.
Рудольф Штайнер ( 1861-1925 ... ......... “ Бостандық философиясы ” деп
аталатын бүкіл бір ... ... Бір ... бұл ... ол
жаратқандарынан нені сақтап қалғыңыз келеді деп сұрағанда, Штайнер ойланбай
“ Бостандық философиясын ” деп жауап кайтыпты. Бұл оның ең ... ... ең ... ... ең жалғыз кітапты жақсы көреді. Штайнер “ ... ” “ ... ... ” деп ... Бұл еңбектің бірінші
басылымынан 25 ... ... 1918 жылы ... ... ... ... Штайнер: “ Олар қолдарында бар нәрсеге емес, әртүрлі лозунгтар
мен шаблондарға сүйенді, негізінде мен айтқандарға мән ... ... ... ... ... ... ... ”, - деді. [19.] ... ...... сөз ... , ... ... ...
өзіндік ойлау ” секілді, осыны түсіну үшін ештене мұдай мәнге ие емес, одан
әрі, онсыз онда қаланған нәрселерге түсініп жету ... ... Ми ... ... ... ... ... мен терминдер және олардың
комбинацияларынан босатылған, бізге тәуелді емес, ... ... ... ... айналадағы болғандарды бағалайтын еркін сана қажет. Бұл
кітаптың композициясына ... ... ...... ... ... еркін етеді ”. ... ... да осы ... ...... ... ”, “ Бостандық ғылымы ”, “ Ақиқат
сіздерді еркін етеді ”, “ Бостандық ... ” деп ... ... ...... ... ” туралы мәслені
көтерген, біреулері оның бар екенін мойындап, екіншілері оны ... ... ... ... ... ... ерікті алғашынан еркін
емес дейді.
Адам өзінің тілектерін, солармен ... ... ... ... деп ... бірақ та адам шынымен еркін бе, әлде ол тек ... ... ... оның ... сәйкес жүреме деген сұрақ
туындайды. ... осы ... ... Сол тектес бостандық иллюзорлы,
дәлел ретінде тас туралы анологияны келтіреді, яғни тас ішкі ... ... ... ... ... бір санын алып, ... ... ... ... ... Штайнер былай дейді: “
Енді осы тасқа қатысты ... оны ... ... ... өзінің
қозғалысын жалғастыру талпынысын біледі деп ойланыздар. Бұл тас тек ... ғана ... және өзін өзі ... етіп ... өзін толық
еркін деп және өзінің қозғалысын ... бір ... ... тек өзі ... жалғастырады деп ойлайды ”.
Нағыз бостандық ойдың жинақтылығында деп тұжырымдалады, өйткені, ол
тек ой ... тани ... ... ие. Ойлауда біз сыртқы әлемнен
мүлтіксіз тәуелдіміз. Бүкіл Әлемнің ... ... біз ... ... ... органы арқылы; ой – жан мен дене ... ... ... ... ... ... ... берілген. Және ең алғашқы ойды
білу үшін тікелей эмпирикалық тұрғыдағы тәжірибеге, бірақ тәжірибе ... ең ... ... Оның маңызы сананың бақылауысыз әр нәрсені
қабылдамауында жатыр. ... ... ... әр ... ... оған сене ... және оны ... тұжырымдардың саналы
түрімен бақылай отырып, ұстану керектігі туралы айтқан. Р. ... ... ... қарастырады. Тәжірибенің бірінші сатысында
дүниетанымның тікелей қабылдауы, ешбір категориалды қабылдаудың ретті емес
түрінде өтеді. Таза ... ... – таза ... ... бұл кезеңде,
Штайнер бойынша, таным туралы ешқандай сөз болмайды, бірақ бір қарағанда –
танымға деген ерік ... ... дәл осы хаос ... ең ... ... ... ... тәжірибенің ең жоғарғы сезімдікте
ұлғайюында табылады. Штайнердің ілімінде ойдың өзі “ затта ” оның ... ... ... ... бар және ... ... заттан оны
шығару, сол затты түсініп, оған керекті мағынаны табу. ... ... ... ... және “ ... ” реттілігі мүмкін және тек содан кейін
ол танымға айналады. Ой мен ... ... ... ... тура
келеді. “ Ойда – дейді Штайнер – ... оның ... ... бір ... бір ... ... ”.[36.] ой адамды әлеммен байланыстырады, ал
сезімдік адамды ... өзін ... алып ... атап ... ... ... ... адамның ойлауы өзінің болмысының шегінен
тыс болғандықтан және жалпыәлемдік болмыспен байланысты болғандықтан,
осының ... адам ... ... ... қызығушылық пайда болады.
Қорыта келгенде, жоғарыда айтылған пікірлерді ... ... не? – ... сұраққа өз бетімен ойлауды үйрену, яғни ойдағы
әлемнің дамуын ғана ... қана ... ... онда ... ... заман шарттары мен өркениеттің қарқынды дамуы жағдайында
тұлғаның ... рөлі ... арта ... ... байланысты тұлғаның
қоғам алдындағы еркіндігі мен жауапкершілігі мәселесі жиі ... ... ... ... мойындаудағы еркіндік пен
қажеттілігінің өзара ... ... ... негіздеудің алғашқы
талпынысы еркіндікті танылған қажеттілік деп анықтаған Спинозаға тән.
Идеалистік тұрғыдағы еркіндік пен ... ... ... ... Гегель жасап шығарды. Еркіндік пен
қажеттілік мәселелерінің ... ... ... ... ... ал адамның ерігі мен танымын – екінші
туынды ретінде мойындаудан туындайды.
Қоғамда тұлға ... ... ... шектеледі. Әр адам
– жеке тұлға, оның қызығушылықтары әрқашан да қоғам қызығушылықтарымен
сәйкес келе бермейді. Бұл ... ... ... ... ... ... қоғам қызығушылықтарымен сәйкес іс-әрекет етуі ... ... ... ол адам ... атынан жазаға ұшырауы мүмкін.
Қазіргі заман жағдайында, демократияның дамуы дәуірінде тұлға
еркіндігі ... одан әрі ... бола ... Ол қазіргі уақытта кез-
келген саясаттың негізі болып ... ... ... ... мен
құқықтары туралы заңды актілер сипатындағы халықаралық ұйымдар дәрежесінде
шешіледі.
Дегенмен, тұлға еркіндігінің ... ауыр ... ... ... мен ... ... ... Қоғамдағы тұлғалар саны,
қазіргі уақытта ... ... және әр ... сайын жер бетінде
олардың қызығушылықтары, ... мен ... ... ... ... жол ... ... екіндік
және жауапкершілік сияқты түсініктер бөлінбейді, бөтендердің құқығы мен
еркіндігінің бұзылғаны үшін тұлға қоғам қабылдаған ... ... ... ... – бұл құрамындағы қоғамға, жалпы адамзатқа деген
ерекше әлеуметтік және моральдық – ... ... ... мен ... ... ... ... құру, әлеуметтік өмірге
танымдық бастаудың енгізілуі, халық топтарының қоғамды өзіндік басқару ... ... ... жеке ... ... ... артырады және
сонымен бір уақытта әрқайсысының әлеуметтік және моральдық ... де ... ... ... әкімшілік және қылмыстық жауапкершілік қылмыс
құрамының анықталуының ресми емес жолының қойылуымен, ... ... ... ... алу, оның өмірі мен іс-әрекетін, кінәсін түсіну
дәрежесі мен ... ... ... ... алу ... Бұл ... жауапкершілікті моральдық жауапкершілікпен
жақындастырады, яғни тұлғаның қоғам қызығушылықтарын тану, жалпы тарихтың
амалдық даму ... ... ... мен ... ... мен істеген қылмысы үшін
жауапкершілік дегеніміз – құқықтық мемлекет сипаттарының бірі ... ... ... ... құқықтың да өркениетті дамуын
талап етеді, сондықтан да ... ... ... ... ... ... ... Құқықтық ретсіздік уақыты өтті, ол
кезде ... ... мен ... ... ... еді. Қоғам жаңа адамның болашаққа сенімді, өмірде ... ... ... ... ... ... ... мемлекет – тұлғаға оның құқығы мен еркіндігінің және
құқықтық қорғалуының ... ... ... болады. Келесі қағида – тек қана
заңға бағыну және ... ... ... ... қабылдаған заңға
негізделген іс-әрекеттер жасау.
Құқықтық мемлекет - ... ... пен ... ... келеді, бұл кезде адам бір жағынан, моральдық ... ... ... еркін болады, ал екінші жағынан қылмыс жасағаны
үшін жауапты болады.
2.2 Спинозизм нәтижесі ретіндегі этикалық - әлеуметтік мәселелер
Мәселенің мұндай тұрғыдан ... ... ... ... ... ... ... соң “ Этикасында ” өзінің философиялық
қағидаларының “ тәжірибелік ”, яғни этикалық ... атап ... ... ... ... ... мынадай тұрғыдан қарастырды: “ ол
рухқа мәңгілік ... ... ” және “ ... ... ұлы ... ... тануға үйретеді ”. Спинозизмнің этикалық интенциясы оны
басқада ... ... толы осы ... ұлы рационалистік
жүйелерінен ерекшелейді. Сонымен қатар, этникалық ... ... ... ... ... ... саласындағы спинозизм әдістемесінің толық ... ... ... ... ... ... новаторлары
қолданған адамның өзінің танымдық іс-әрекеті өнімдеріне қарсы қойып, одан
бөтендететін теологиялық – ... ... ... күрестегі
номинализм әдістемесін қолдану тек қана спинозалық ... пен ... ... ... ... олар ... ... мораль концепциясына да тән.
Басқа түсініктер арасында объектіленген схоластикалық универсализмнің
Спиноза тарапынан сынға ұшырауы мен ... ... ең ... оның ... ... пен жоғарғы моральдық категориялар – қайырымдылық
пен зұлымдық ... ... Егер ... ... ... болмаса, егер онда шынайылық пен кемелдік шынайы қажеттілік
түсінігінде тіршілік ... ... ... онда, философтың айтуынша, (
өзінің бірінші шығармаларында ) “ табиғатта қайырымдылық та, зұлымдық ... ”. ... және ... ... ... пен күнә, мақтау
мен ұят, тәртіп пен тәртіпсіздік, ... пен ... ... ... ... емес, тек субъективті салада орналасқан “ екінші
орындағы қасиеттер ” қатарына жатады. Моральдық универсалийлердің, әсірісе,
құдайы ... ... ... ... пен ... ... өз ... еркіндіктің болуы мен шындығында сол
елестетудің субъективті ... ... ... ... ... да ... ... қайырымдылық пен зұлымдық
түсініктері ... ... ... ... ... ... ... іс-әрекеті арқылы қалыптасады. Сондықтан да, “
қайырымдылық пен ... ... ... ... ... бір ... ... жақсы және нашар деп атауға болады деп айта ... ... ... пен зұлымдық табиғаттың объективті ... оның ... ... да ... ... өмір жағдайларын бағалауды
бастан кешіретін жағдайларға айналады.[20.]
Құдайылықтан ... ... ... ... жаттануын
номиналистік түрде бастан өткізу – алғашқы гуманист ... ... ... ... және бұл ... ... шекті дәрежесіне дейін
жеткізіп, нәтижесінде, ол бір жағынан, ...... ... екінші жағынан – моральдық бағалау мен моральдық
нормаларды ... ... алып ... Өз ... адам
аффектілерінің шексіз көп түрлілігінде табатын адамның өзін-өзі ... ... ... ... ... ... жеке негізімен
тығыз байланысты. Сондықтан да, ... ... ... ... ... мысалы, ерекше өте жеке сипатқа ие.
Спинозада теологиялық – ... ... ... ... ... ... оны теріске шығара отырып,
былай дейді: “ Біздер бір нәрсеге ... бір ... ... ... және оны қайырымдылық деп есептеуді нәтиже деп емес, керісінше,
бір нәрсені біздер оған талпынып, тілеп оны ... және оны ... ғана ... деп ... ”. Осы арқылы буржуазиялық
қоғамның ... бір ... ... ... ... ... ... кеңеюін көрсеткен нидерландық ойшыл
қайырымдылықты ... бір ... ... ал ... – одан ... ... белгілі бір кедергілермен теңестіреді.
Абсолютті моральдық релятивизм ұстанымы ... ... ... ... адам ... ... және мақсат
түсініктері мен жалпы адамның өзін-өзі ... ... ... ме? Ол ... ... ...... ” деп атаған философ
мақсаттарына қарама-қайшы емес пе? Алға кете ... ... ... ... ... ... ... сияқты міндеттерді
атқарады. Мұндағы соңғысы, схоластикалық псевдоғылым ... ... ... оның ... да ... ... алып тастамайды және олардың өнегелік бағалауын
ауыстырмайды ( ... оның ... да ... ) ...... бойынша іс-әрекет етеміз бе әлде еркін түрде ... ... - деп ... ... өзінің Бейленберг қарсылығын тудырған мәселе тектес
Вельтгюзенге берген жауабында, - біздер кез-келген ... өз ... ... немесе қорқынышты басшылыққа аламыз ”.
Құдайды адам ... ... ... мен құндылықтарының
жоғарғы түпнегізі деп есептеген моральдық натуралдық және детерминистік
теориясы Спинозаны ... ... ... ... алып келді. Бұл қағидалар егер олар шыныменде қайырымды болған
жағдайда ғана адамдардың ... ... ... ... ... ... да ... көздемейді. “ Өздерінің
қайырымды да ... ... ... ... ұлы ... ... ... марапаттарды күтетін ” адамдарды мысқылдай отырып, Спиноза қызықпайтын
моральдық ортандылықтандырылған ... ...... ... емес, сол қайырымдылықтың ”. Сондықтан ... ... ...... ... ... ... алмайды. Нағыз
төлемді қажет етпейтін мораль мынадай қағидаға негізделеді: “ Құдайды
сүйген ... өз ... ... оны жақсы көруіне ұмтыла алмайды ”.
Себебі табиғаттың өзімен имманентті, тұлғасыз құдай “ ... ... ... ... жек көрмейді де ”. Әрине, “ Құдай өзін өзі ... ... “ ол ... болғандықтан, адам жанының негізінде сипат ала
алатындықтан ” оған этикалық-гносеологиялық ... ... ... Сондықтан да, осы арқылы нидерландық ойшыл, маңызды қоғамдық ... ... өлім ... ... болып табылатын материалистік ойдың
дәуірлік дәстүрін жалғастыра отырып, төлемді қажет ... ... және ... Бұл ... өрлеу дәуірінің гуманистері жаңғыртқан
эпикурейлік-стоиктік дәстүрге ерекше айқын пішінді алдыңғы ... ... ... зор ... ... ... ... берді. XVII ғ. мораль
мәселесі ерекше маңызға ие болды. Тек қана философтар ғана емес, ... да ... ... ... ... алып келіп, соңғысының
негізін дәл моральда қарастырды. Спиноза болса, негізінде, мораль мен ... ... ... ... ... мораль адамға толығымен қаратылып, оны Спиноза шектен тыс
рационалды түрде ... ... ... ... сипатына тән формасы мен мазмұны ерекшкеліктерінен тұрады.
Теориялық ойлау секуляризациясы, адам ... ... ... Спинозада толығымен ол жасап шығарған мораль ... ... ... ... ... ... де, одан ... тәуелсіз
және жалпы түсініктер арқылы дәлелденуі мүмкін. ... ...... ... өзін-өзі бағалауы мен маңызын, кейбір трансцендентальды құндылықтар
алдында өзін-өзі ұстауынан ажыратқан ... ... ... үшін ғана ... еді. Басқа да жүзжылдықтардағы өздерінің
философиялық концепцияларының ... ... ... ... ... ... ғимараты ретінде дамытқан новаторлар
сияқты, ... ... ... тек оның жаңа ... ... ... ғана атқарды. Бұл концепция толығымен
жоғарыда аталған гносеология және ... ... ...... бір ... ал ... ... түрі сипатында болғандықтан, осы адам табиғатының негізгі
аффектілерін, Спиноза бойынша, ғылыми мораль ... ... ... ... ... ... ұшырауының пафосы, ең
алдымен, мынадай фактіге ... адам ...... ... және ... қасиеттерді еркін адам ерігінің нәтижесі ретінде
қарастыратын көптеген шіркеу ... оны ... ... Адам ... ... ... теологиялық-аскеттік интерпритациясы, яғни
құлиеленушілік қоғамдағы әлеуметтік-экономикалық кризис жемісі, феодалдық
қоғам жағдайында да перманентті жетіспеушілік жағдайында өмір ... ... көп ... де осы ... ... ие ... бірақ мұндай
түсіндірме буржуазияық қоғамда несиеге ие бола алмады, себебі ең алдымен
басымдыққа ие тап ... ... ... ... өсуінің
арқасында өмір сүру деңгейінің жаңа ... ... ... ... ... мен ... ... басқа да көзқарастар
қалыптасып, ... ... ... ... ... ... ... арқылы Спиноза өзінің атақта “ Саяси трактатының ”
кіріспесінде толық негізбен жазу мүмкіншілігіне ие ... ... ... ... ... ... теорияларының анықтаушы сипаттарының бірін
тұрады және дәл Спиноза осы үрдісті шекті ... ... ... ... көре ... атаққұмарлық, аяушылықпен басқа
да аффектілерді философ “ адам табиғатының қасиеттері ретінде емес, ... ... суық ... ... найзағай және осы тектес
құбылыстар тән сияқты жағдайлар мен қасиеттер ”, деп ... ... ... ... мен физика, механика, медицина, педогогика
арасында байланыс орната отырып, оның ... ... ... ... ... іздейді. Адам – табиғаттың бір ... ... ... оның ... ... болады. Және оның “ Құдайға
қызмет етуі ” осыдан тұрады деп жазды. Спиноза өзінің алғашқы ... ... ... ... ... ... ... деп түсіндіріледі.
Адам түсінігі табиғи және моральдық тіршілік ету ... ... ... ... жалпы қағидасы, “ қайырымдылықтың
алғашқы және жалғыз ... ... ”, ... ... ... ... esse ... ) болып табылады. Дәл осы қағида ... ... ... ... ... ... адам ... өзіндік мақсатқа жету қабілеттілігіне тікелей
тәуелді болып келеді. [21.]
Адамдар ... ... ... ... ... пайдасын
іздеуде өзін-өзі сақтау қағидасының қызметіне сөзсіз ... ... ... о ... ... ... ... Сондай-ақ,
ерік еркіндігінен айырылған адам іс-әрекеттері, қажетті ... ... ... да, ... өз мақсатын болжамдауды,
тіптені адам ... ... да ... “ ешкім де өз
болмысын белгілі бір мақсат үшін сақтауға талпынбайды ”. әр адам ... ... ... ... мақсаттар себептер мен іс-
әрекеттердің шексіз өзара байланысында еріп кетеді. Спинозалық ... роль ... ... ... ... түрде мораль саласында да
таралады; адамның барлық іс-әрекеттерінің біздер оны қалай бағаламасақ та,
өздерінің табиғи салдарлары ... ... ... мұндай тұрғыдан
қарастыруы, көбінесе кезектесе қалыптасып, дәстүрлі-теологиялық ... ... ... тудырды.
Солардың бірі, дордрехтік нан сатушы Виллем ван Влейенберг өзінің
спинозаға ... ұзақ ... ... ...... қажеттілік іс-
әрекетіне бағыну қайырымдылық пен зұлымдық, жетістік ( марапат ) пен ... ... ... адамдарды ағаш чурбандар тектес
етеді, ал ... ... – іске ... сағат қозғалысы тектес
етеді ”. сондай-ақ адамдардың барлық іс-әрекеттерін, бір ... ... ... ... тек қана ... ... сонымен қатар, адамдардың
моральдық емес мінез-құлықтарының, қайырымдылық қана емес, зұлымдық үшін де
– көптеген християндық ... ... ... осы ... ... да ... артады.
Өз жауаптарында Спиноза адами моральдығын құдайы санкциялардан бөлетін
детерминизм қағидасын анықтайды. “ ... - деп ... ол – мен ... ... ... да, ... мен сол іс-әрекетті
жасаушы бейнелердің ... ... сол ... ... ... ... ... және іс-әрекеттен кейін жүретін марапат ... ... ... ... екі ... тең болуы керек сияқты
қажетті болып табылады ”. Адам ... ... ... ... ... “ адам ... мен ақылсыздықтарын
геометриялық жолмен ” зерттеуге ... ... ... барлық
еңбектерінде сипат алатын тағы да бір ұмтылысы адам ... ... ... ... байланыстыру. Осылайша, адам іс-әрекеттерінің
моральдық құндылығы оның Әлем туралы ... ... ... концепциясы оның гносеологиясымен тығыз ... ... ... ... кең ... ... ... аталған спинозизмнің моральдық доктринасы қағидалары, ... ... ... өмір талаптары оның әлдеқайда ежелгі моральдық
теория – стоиктер концепциясына қатысты теориялық түрде жасап ... ... ... Бұл ... ... ... ... анық немесе жасырын ... ... ... ... ( ... ... стоицизм этикасының ... ... ... ). Нидерландыда стоиктік мораль максималары
қарастырылып отырған жүзжылдықтың басынан бастап, филологтар Юстус Липсиус
пен Гаспар ... ... ... кең ... атақты болды.
Республикалық партияның билік еткен кезеңінде стоицизм моралі мемлекеттік
мораль тектес бір ... ... ... ... ... оның ... ұлылығын де Витт ағайындылары олардың өлім
сағаты ... анық ... еді. ... ... ... ... адам концепциясы – спинозизм этикасының нағыз түсінігі –
стоиктік идеалға айтарлықтай тәуелді ... ... адам ... заңдылықтарын адекватты емес түрде
бейнелеуге ұмтылған Спинозаның ... ... ... ... этика болып табылмайды: себебі кез-келген адамның іс-әрекеті
оның өзін-өзі сақтауға ұмтылуынан туындайды. Дегенмен, ... ... ... ... ......
авторын адамды өз іс-әрекеттерін тек сана арқылы ... деп ... ... ал қайырымдылықтың саналықпен сәйкестігі туралы тұжырымдама
сократтық-стоиктік дәстүрдің жалғасы сипатында болды; ол танымды ... ... жету ... ... ... алып ... Адам ... – танымның төменгі сатыларынан жоғарғы ... ... ... ... интуитивтік саты - өзіндік бір оның моральдық кемелденуі
болып табылады.
Осылайша, Спиноза номинализмі мен ... оны ... алып ... ал рационализм болса, бар жағдайда сананы басшылыққа
алатын, кез-келген адамға өзін-өзі ұстаудың моральдық ... ... ... ... алып ... ... ... алғашқы шығармасында-ақ
философ адамның тектік идеясының тек қана “ ойдағы нағыз” сипатында екенін
түсіне отырып, оны ... ... ... тұрғызуда сақтап қалуды
болжайды. Бұл мәселе “ ...... да ... ... алға қойылды:
қайырымдылық пен зұлымдық, кемелдену мен кемелденбеу тек ойлау модустары
сипатында ғана ... да, ... да бұл ... ... доктрина
қалыптастыруда сақтап қалған жөн. Және адамдарды “ кемелденген немесе
кемелденбеген ” деп, олардың “ ... ... ала ... адам ... ” қаншалықты дәрежеде жақындағанына байланысты атауымыз ... ... ... ( exemplar humanae natural ). Дана ... ... адам, - деп
қайталайды Спиноза, - ол сананы басшылыққа алып, өмір сүретін ... ( ... rationis ) “ ... кеңесімен ( ex rationis consilio ), сананың
ережелерімен ( ex rationis dictamine imperio ) өмір ... адам ”. ... ... басшылыққа алудың жоғарғы интуиция ... де ... ... оның ... абсолютті түрде басшылыққа ие бола
алмайды, оның ... де, олар ... ... ... қорқыныш,
т.б. сияқты жаман құмарлықтардан, “ ... ...... азат ... Осы ... ... ... іс-
әрекеттерге айналдыра отырып, тану үстіндегі жан, ең алдымен, ... ... )
( ... ... ) ( ... )) және ... ( ... )
ие болады.
Спинозаның этикалық көзқарастарының әлеуметтік детерминациясы және оның
қайшылықтары
Спинозизмнің моральдық ... ... ... ... ... да, ... айтылғанда, осы дәстүр арқылы ғана негізделе
алмайды. Стоицизмге ... ... ... ... ойщылдардың
тарапынан басымдыққа ие теологиялық гуманистерден бастап эпикуреизм болды.
Қарастырылып отырған жүзжылдықта өзінің ықпалдылығына қатысты эпикуреизмнің
моральдық доктринасы ... ... жол ... қоя ... Және осы
жағдай жеке және қоғамдық ... ... ... ... адамдардың
материалдық қызығушылығын ойшыл – новаторлардың түсінуі эпикурейліктің
эвдомонизімі мен гедонизмге өзінің ... ... ... ... ... ... ... оралу феодалдық-теологиялық елемеушілікке, оның
қызығушылықтарына табанды қарсылық ... ... ... ... ... бейнелесе, онда эпикуреизм қайта жаңғыруы ... ... ... көрсетті. Стоицизм мен эпикуреизм
қағидаларының тамаша үйлесімі Спинозаның моральдық концепциясы сипатында,
оған оның ... ... ... аударған еді.
Жоғарыда анықталғандай, ұмтылыс туралы ілімде заттар, қарастырылып
отырған ... ... ... ... тән өзінің
болмысын сақтап қалады. Стоиктер натурфилософиясында ... ... пен оны XVII ғ. ... болмыстың механистикалық
интерпритация эпикурейліктердің атомистік физикасында ... ... ... ол қалыптасқан инерция қағидаларына сүйенді.
Спиноза – республикалық–олигархиялық партияның философиялық идеологы,
ең алдымен, ... ... ... ... ... ... ... доктринаны эпикурейлік
рахаттану қағидасына қарсы бағыттайды.
Спинозаның этикалық доктринасының ... ... ... ие. ... ... ... қағидалар мен оларға
адам ... ... ... ... ... артуын көрсететін
моральдық хандық сипатын сөз бен істің тұрақты үйлесімділігін талап ететін
жаңа моральдық теоретиктері бірнеше рет атап ... ... ... көбінесе, дейді атаққұмарлар мен “ рухты елестер ” туралы
ойшыл, оны пайдаланып қалу мен ... ... ... ... сөздер
Субстанция ( латынша substantia – мән ) – ішкі бірлік тұрғысынан ... оның ... ... ... пен тарихтың барлық алуан
түрлі құбылыстарының, соның ішінде адам мен оның ... ... сол ... ғылыми танымның, нақтының теориялық бейнелеуінің
іргелі категориясы. Философия ... ... ... зат ... ... ... іздестіру барысында субстанцияныны жан мен ... алып ... ... ( ... ) ерекше бейнесі ретінде
қарады. Соңғысы – діни және ... ... ... ... бір
көрінісі. Субстанция мәселесін Декарт мейлінше өткір қойды. Материалистік
философия жолында дуализмді жеңуді ... ... ... ол ұзындық пен
ойлауды біртұтас денелік субстанция атрибуттары деп санап, оны өзіне өзінің
себебі ретінде ... ... ... ... ......... алмады. Бұл міндетті ( дәйексіз
болса да ) немістің классикалық философиясы жүзеге асырды. ... ... ... ... тек ... ... анықтауға болатын
тұрақтылық деп түсінеді ”. Алайда, ол ... ... ... ... ... ... деп жалаң түрде түсіндіреді. Гегель
субстанцияны нәрселердің өзгеріп, ауысып отыратын жақтарының тұтастығы деп
аықтайды. Сонымен бірге субстанцияны Гегель ... ... ... ... бір сәті ретінде ғана қарастырды. Маркстік философия бұл
мұраттарды материализм ... сын ... ... ... субстанция
материя және сонымен бірге өзінің барлық ... ... ... ... төл формалық құрылымдарының бнлсенді себебі ретінде
түсндіріледі, сондықтан ол ... ... ... ... ( ... ... ... экзистенцияның және т.б. ) сырттан еңгізілетін
қызметін қажетсінбейді. Субстанция ұғымында материя ... ... ... оның ... барлық формаларының, ... мен ... оның ... ... пен ... ішкі ... жағынан бейнеленген. Философияда
позитивизм субстанцияға қарсы позицияны қорғайды, ол ... ... ... ... үшін ... ... деп жариялады. Субстанция
категориясынан бас тарту, “ субстанциялық ” көзқарасты жоғалту, теорияны
іріп-шіру ... ... ... ... емес ... пен
ережелерді жалаң біріктіруге әкелу. Маркстің айтуынша, “ ғылымның өзіне көр
қазғандығы болып табылады ... ( гр. рan – бәрі және tcheos – ... ) – ... табиғаттан
тыс бола алмайды, ол табиғатпен барабар бейқам бастама дейтін философиялық
ілім. Пантеизм құдайды табиғатпен ... алып ... ... ... ... шығарады. Терминді Толанд енгізген ( 1705 ). ... ... ... ... ... ... ... көрініс
тапқан болса, қазір ол ... ... ... өмір ... ... ... теорияға айналды және ғылымды дінмен жақындастыру әрекеті болып
табылады.
Детерминизм ( латынша determinire – анықтау ) – себептіліктің ... ролі ... ... жөніндегі кереғар философиялық тұжырымдар. Барлық
құбылыстардың жалпыға бірдей, ... ... ... ... ілім детерминизм деп аталады. Дәйекті детерминизм ... ... ... ... ... ... философияның
өзінде-ақ түр беріп, көне атомистикада көрініс тапқан. Жаңа ... ... мен ... ... ( Ф. ... ... ... Сипноза және XVIII ғ. фр. материалистері ) одан ... ... ... даму ... ... бұл ... ... абстарктілі сипатта болды.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қорыта келгенде, Бенедикт Спинозаның ілімі философия тарихының
дамуында үлкен мәнге ие. Ол XVII-XIX ғ.ғ ... ... ... ... ... Фейрбах және т.б. көптеген философтарға ... ... ... ... діни ... ... ... Спиноза еркінойшылдықтың ең алғашқыларының бірі болды. Жаңа заманның
философиясында Спиноза бірінші болып ... ... мен ... ... ... және оның ... ... үстемдік етуші жалпы
заңдылықтарын көрсетті. Спиноза материализінің бір ерекшелігі атеизмге алып
келеді. Спиноза ... ... ... ... жағдайдан, дамудан
асып түсті, әсірісе материрализм ілімінде. Спиноза кез ... ... ... ғылымит тұрғыдан келді. Спинозаның ілімі – жалпы адамзат
ойының дамуының, материкалистік философияның дамуының ... бір ... ... ... ... – бұл ... ... Спинозаның ойынша, Құдайды
тұлға ретінде қабылдау оны антропоморфтық ету болып ... ... ... ... тандаға байланысты өзінен ерекше нәрсені шығармайды, сыртқы
себептік әрекет ретінде емес , ол ... ол ... ... ... жоқ абсолютті қажеттілік. Осы қажеттілік абсолютті, өйткені, Құдай
– субстанция, ол өзі ... ... ... ... одан уақытта және
кеңістікте болатын көптеген шексіз атрибуттар мен модустар ... Әлем ... ... фигуралардан теорема шыққандай,
заттар да Құдай мәнінен туындайды. Құдай және ... ... ... ... ... фигуралар өзі өзінің себебі бола
алмайды. Келесі ұрпақтың Спиноза іліміне ерекше назар аударуы таңқаларлық
нәрсе емес. Осы философиялық ... ... және ... ...
оның келесі ойшыл ұрпаққа ықпалы, сонымен қатар, осы ... ... ... ... ... осы ... ... болсақ, онда
ол философия тарихының бетінде маңызды орын алатыны сөзсіз. Спиноза қайтыс
болғаннан кейін, оның ... ... ... ... ... ... ... адамның сыртқы жолын анықтау құқығымен ... ... даму ... ... дәлелдеуге тырысты және бұл ... ... ... кезеңінде бұл батыл әрекет болды. “ ... ... ... ... бостандықты жеңіп алу, оны ақыл-ой, адекватты
идеялар арқылы, өзін өзі ... білу және ... ... ... ... деді.
Философ өзінің этикалық ілімінде, яғни өзін-өзі ... алып ... ... ... ... ... ... жол
көрсетті, бірақ Спиноза бұл жолдың оңай емес, қиын жол ... ... ... ең ... ... дәл осы ... ... жүру.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
1. Спиноза Б. Избранные произведения в двух томах. – Вступительная статья
В.В. Соколова. М., 1957 г.
2. Б. ... ... – С.П. 1993 ... Б. ... Краткий трактат о Боге, Человеке и его счастье.
4. Б. ... ... ... ... доказанные геометрическим
способом.
5. Соколов В.В. Спиноза. – Мысль, М., 1973 г.
6. Соколов В.В. ... ... и ... М., 1964 ... Хесле В. Гении философии Нового времени. – М., Наука 1992 г.
8. Коллесников А.С. Рассел и Спиноза. ... в ...... ... ... ... 6., вып. 1. 1992 ... Ильенков Э.В. Свобода воли // Вопросы философии 1990 № 2. стр. 79-89//
10. Майданский А.Д. Русские спинозисты. // Вопросы ... 1998 № ... ... Мамоджян К.Х. Введение социальную философию. – М., выс. школа 1997 г.
12. Никулин Д.В. Пространство и ... в ... XVII ... ... ... 1993 г. ... Ильенков Э.В. философия культуры. – М., 1991 г. 463с.
14. ... М.С. ... – М., 1964 ... ... Б.Э. Был ли Спиноза материалистом? – Минск, 1928 ... ... И.А. ... ... – М., 1971 ... ... В.Ф. ... философские труды. Т.2, М.,1969 г.
18. Беленький М.С. Спиноза о религии, Боге и ... – М., 1977 ... ... ... ... Т.11, М-Л.,1935 г.
20. Фейрбах Л. История философии. – М., 1974 г.
21. ... Д., ... Дж. ... ... от ... до ... – книга 3. С.П., 1994 г.
22. Введение в философию Учебник для вузов в двух ... Т. 2 1990 ... ... ... ... ... ... Д.Юм, А. Шопенгауер,
О.Конт.- под редакции Ф.Ф. Павленков. 1998 ... Spinoza. Opera. Im Auftrag der ... Akademie ... hrsg. von C. ... Bd. I-IV. ... ... ... В.К. Спинозовская субстанция и конечные вещи. - ... ... г., № ... ... Л.С. ... и его учение об эмоциях в свете современной
психоневрологии. - // Вопросы философии №6. 1970 г.
27. Жизнь Б. де ... ... ... ... на ... данных, почеркнутых из сочинений этого знаменитого философа, из
показаний многих лиц, ... ... ... и ... знавших его. - под
ред. А.Л. Волынского. СПб., 1891 г.
28. Кечекьян С.Ф. Этическое миросозерцание Спинозы. - М., 1914 ... ... К. ... новой философии, Т.1. Спиноза, его жизнь, сочинения
и учение. СПб., 1906 г.
30. Половцова В.Н. К ... ... ... ... - Вопросы
философии и психологии, 1913 г., кн. 118
31. ... ... ... под. ред. В.Г. Голобкова М., 1996 г.
32. Кант И. Сочинения в шести томах. - М., 1963-1966 г.г.
33. ... В.Ф. ... ... - М., 1973 ... ... А.В. ... - М., ... гвардия, 1981 г.
35. Нарский И.С. Кант. - М., 1976 г.
36.Штайнер Р. Философия ... изд. Ной, 1993 ... И.С. ... ... М., ... 1972 ... Лейбниц Г.Ф. Сочинения 4-х томах. том 1, 4. М. ... 1982 ... ... А.Ф Тахо-Годи А.А. Платон и Аристотель. М., 1993 ... ... В.Д. ... и ... ... ... Гобса. Советское
государство и право.М., 1989 г.№6
41. Философский ... под ред. ... 5-е изд. 1996 ... Философский словарь. под ред. М.М ... 3-е ... ... 1972 ... Шкуратов В.А, Историческая психология, Ростов-на-Дону. 1994г.
44. Барулин В.С. Социальная философия. 1-я, 2-я часть. М. 1993г.
45. ... С. Э. ... ... ... Спиркин А.Г. Философия. М. 2001.г.
47. Асмус В.Ф. Диалектика необходимости и свободы в этике Спинозы. ... М. 1971 ... ... Наука логики. Сочинения. 5-том. М. 1937 г.
49. Гегель. Лекции по истории философии, кн. третья. сочинения том 11.М.-
Л., 1935 г.
50. ... Т. ... ... ... М.1964 ... Деборин А. Спинозизм и марксизм.М.-Л., 1927 г.
52. Деборин А. Мировозрение Спинозы. М.-Л., 1930 г.
53. Декарт Р. Избранные произведения. М. 1950 ... ... ... ... Жаңа дәуір философиясы. Т-6. А.,Жазушы
2006 ж.
55. Есім Ғ. Сана болмысы. А. 2003 ж.Т-1.
56. Ғабитов Т.Х. Философия.А. ... ... М.С. ... ... А.2000 ж.
58.Философия және мәдениеттану: Оқу құраст. Ж.Алтаев, Т.Ғабитов,
А.Қасабеков және т.б. Алматы. Жеті жарғы, 1998 ж.
59. Хамзеева Б. ... ... ... ой ... адам
проблемасы. Алматы. 1996-26 б.

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 47 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Дін рухани мәдениеттің бөлігі ретінде12 бет
Субстанция мәселесі Спиноза пантеизмі8 бет
Шеллинг философиясы5 бет
Әл-Фараби мұраларының алғаш зерттелуі6 бет
XVII - ғасырдағы Голландияның саяси және құқықтық ілімдері9 бет
Америка этнологиясындағы психологиялық бағыттар4 бет
Спиноза және оның этикасы3 бет
Дін және мәдениеттің арақатынасы жөнінде қыруар пікірлер айтылуда10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь