Ахмет Байтұрсынұлы өмірі және шығармашылығы

Ахмет Байтұрсынұлы (1873.1938) XX ғасырдың басында қазақ халқы аса ірі қоғамдық.саяси өзгерістермен қатар ауқымды рухани жаңғыруларды да бастан кешті. Ұлттық мәдениет пен әдебиеттің, білім мен ғылымның туын көтерген, жұртшылықтың санасына демократиялық ойлар сіңіріп, алға жетелеуге ұмтылған зиялы топ қалыптасты. Халықтың зердесіне сәуле түсіріп, санасын оятқан осы топтың рухани көсемі Ахмет Байтұрсынұлы еді. Қазақ әдебиеті мен әдебиеттану ғылымының, тіл білімінің атасы, ұлы түрлендіруші.реформаторы атанған ол өзінің алдындағы Шоқан, ЬІбырай, Абайлардың ағартушылық, демократтық бағыттарын жалғастыра отырып, өз заманындағы тұтас бір зиялы қауымның төлбасы болды. Өмір жолы. Ахмет Байтұрсынұлы 1873 жылы 18 қаңтарда қазіргі Қостанай облысының Торғай өңіріндегі Сартүбек деген жерде дүниеге келеді. Әкесі Байтұрсын Шошақұлы намысқой, сергек, еті тірі адам болады. Сол себепті де Байтұрсын мен оның ағайындары патша өкіметінің өкілі . уезд бастығын соққыға жығып, түрмеге қамалады. Бұл оқиға он жасар бала Ахметтің санасына қатты әсер етеді. Мәселенің түп негізін толық ұқпағанымен, ол өмірдегі әділетсіздік пен зорлық.зомбылықты, әлеуметтік теңсіздікті көзімен көріп, көңіліне ой ұялатады. Табиғатынан зерек әрі талапты бала Ахмет 1882.1884 жылдары көзі ашық ауыл адамдарынан сауатын ашып, хат таниды да, кейін жақын маңдағы ауыл мектебінде оқиды. 1886.1891 жылдары Торғай қаласындағы екі сыныпты орысша.қазақша училищеде, 1891.1895 жылдары Орынбордағы мұғалімдер даярлайтын мектепте білім алады. Бұл жылдары ұлы ағартушы Ыбырай Алтынсариннің үлгісінде жұмыс істейтін, игі дәстүрлері мол жаңаша мектептер саны көбейген болатын. Міне, осы тәрізді оқу орындарында оқып, сапалы білім алып шыққан Ахмет Байтұрсынұлы 1895 жылдын 1 шілдесінен өзінің мұғалімдік, ұстаздық қызметін бастайды. 1895.1897 жылдары Ақтөбе, Қостанай, Қарқаралы уездерінде ауылдық, болыстық мектептерде, екі сыныптық училищелерде сабақ береді. Мұғалім бола жүріп ол қоғамдағы болып жатқан құбылыстарға, әлеуметтік өмірге үңіледі. Халыққа білім берудің жолдарын, қазақ тілі мен әдебиетінің мәселелерін зерттеу мүмкіндіктерін қарастырады. Көп кітаптар оқиды, өз бетімен ізденеді. Әдебиетпен айналысады, өлең.жырларын жазады, ауыз әдебиетінің үлгілерін жинайды, оқулықтар мен оқу құралдарын әзірлейді. Өзінің білімімен, ақыл.парасатымен ел аузына іліге бастайды. Бостандық аңсаған, күреске үндеген өлеңдер жазады. Соның салдарынан 1910 жылы Қазақстанда тұру құқығынан айырылып, Орынбор қаласына келеді. 1913.1918 жылдары өзі ұйымдастырған "Қазақ" газетінің редакторы бола жүріп, кең ауқымды әлеуметтік істер атқарады. Газет бетінде халық өмірінің аса күрделі мәселелерін көтереді. Елді оқу.білімге, ілгері ұмтылуға шақырады. 1917 жылғы Қазан төңкерісінен кейін қоғамдық өмірге белсене араласқан Ахмет Байтұрсынұлы қазақ жұртының тәуелсіз мемлекетін құруды мақсат еткен Алаш қозғалысы көсемдерінің бірі болады. Кейінірек Қазақстанның тұңғыш халық ағарту министрі, Қазақстан академиялық орталығының жетекшісі, Алматыдағы, Ташкенттегі жоғары оқу орындарының профессоры қызметтерін атқарады. Кеңес өкіметі тұсындағы коммунистік идеология аласапыранының салдарынан 1929 жылы жазықсыз ұсталып, ұзақ уақыт түрме мен лагерь азабын тартқан Ахмет, 1936 жылы елге қайтып
        
        Ахмет Байтұрсынұлы өмірі және шығармашылығы
Ахмет Байтұрсынұлы (1873-1938) XX ғасырдың басында қазақ халқы аса ірі
қоғамдық-саяси өзгерістермен қатар ауқымды ... ... да ... ... ... пен әдебиеттің, білім мен ғылымның туын көтерген,
жұртшылықтың ... ... ... ... алға жетелеуге ұмтылған
зиялы топ қалыптасты. Халықтың зердесіне сәуле түсіріп, ... ... ... рухани көсемі Ахмет Байтұрсынұлы еді. Қазақ әдебиеті мен ... тіл ... ... ұлы ... ... ол
өзінің алдындағы Шоқан, ЬІбырай, Абайлардың ағартушылық, демократтық
бағыттарын жалғастыра ... өз ... ... бір ... ... ... Өмір ... Ахмет Байтұрсынұлы 1873 жылы 18 қаңтарда қазіргі
Қостанай облысының Торғай өңіріндегі Сартүбек деген жерде ... ... ... ... ... сергек, еті тірі адам болады. Сол
себепті де Байтұрсын мен оның ағайындары ... ... ... – уезд
бастығын соққыға жығып, түрмеге қамалады. Бұл оқиға он жасар бала ... ... әсер ... Мәселенің түп негізін толық ұқпағанымен, ол
өмірдегі әділетсіздік пен зорлық-зомбылықты, әлеуметтік теңсіздікті көзімен
көріп, көңіліне ой ... ... ... әрі талапты бала Ахмет 1882-
1884 жылдары көзі ашық ауыл адамдарынан сауатын ашып, хат таниды да, ... ... ауыл ... ... ... ... Торғай қаласындағы
екі сыныпты орысша-қазақша ... ... ... ... ... ... ... алады. Бұл жылдары ұлы ағартушы Ыбырай
Алтынсариннің үлгісінде жұмыс істейтін, игі ... мол ... ... ... ... Міне, осы тәрізді оқу орындарында оқып, сапалы білім
алып шыққан ... ... 1895 ... 1 ... ... ... қызметін бастайды. 1895-1897 жылдары Ақтөбе, Қостанай, Қарқаралы
уездерінде ауылдық, болыстық мектептерде, екі ... ... ... ... бола ... ол ... ... жатқан құбылыстарға,
әлеуметтік өмірге үңіледі. Халыққа білім берудің жолдарын, қазақ тілі мен
әдебиетінің ... ... ... қарастырады. Көп кітаптар
оқиды, өз бетімен ізденеді. ... ... ... ... әдебиетінің үлгілерін жинайды, оқулықтар мен оқу құралдарын әзірлейді.
Өзінің білімімен, ақыл-парасатымен ел аузына іліге ... ... ... үндеген өлеңдер жазады. Соның ... 1910 ... тұру ... ... ... ... келеді. 1913-1918
жылдары өзі ұйымдастырған "Қазақ" ... ... бола ... ... ... ... атқарады. Газет бетінде халық өмірінің аса күрделі
мәселелерін көтереді. Елді оқу-білімге, ілгері ұмтылуға шақырады. ... ... ... ... ... ... белсене араласқан Ахмет
Байтұрсынұлы қазақ жұртының тәуелсіз мемлекетін ... ... ... ... ... бірі ... Кейінірек Қазақстанның тұңғыш халық
ағарту министрі, Қазақстан академиялық орталығының жетекшісі, Алматыдағы,
Ташкенттегі жоғары оқу орындарының ... ... ... ... ... коммунистік идеология аласапыранының салдарынан 1929 жылы
жазықсыз ұсталып, ұзақ ... ... мен ... ... ... ... ... елге қайтып оралғанымен, 1937 жылы қайта тұтқындалып, 1938 жылы
атылады. Алаш ... ... ... ... ... деп атылған
А.Байтұрсыновтың есімі де, шығармалары да көпке дейін жұртшылық үшін ... Тек ... ... ... ғана ақынның шығармалары жарық
көрді, мұралары зерттеле ... 1988 жылы ... ... ... ... (1989), "Ақ жол" кітабы (1991) жарық
көрді. Шығармашылық мұрасы. Ірі қоғам қайраткері ... ... аса мол ... ... еңбектер қалды. Ол өз заманында әрі ақын, әрі
аудармашы, әрі ғалым ретінде ... ... 1909 жылы ... ... ... деген атпен жарық көрген алғашқы кітабына негізінен
орыс мысалшысы И.Крыловтан ... ... ... ... Бұрын
мысал арқылы тұспалдап айтылған ойларын Ахмет 1911 жылы Орынбор қаласында
шыққан "Маса" атты ... ... өз ... ... ... етті.
Бұл жылдары ол қазақ тілі мен ... әр ... ... ... ... жазып, баспа беттерінде жариялады. Әсіресе 1913 жылы
жазылып, "Қазақ" газетінде жарияланған "Қазақтың бас ... атты ... ... ... ... ... танытты. Бұл мақала ұлы Абайдың
ұлттық әдебиеттің тарихынан алатын орнын айқындауға, ақын ... ... ... ... ... зерттеу еңбегі еді. Әдебиетші Ахмет
Байтұрсынов мұрасының ... бір ... – оның ел ... ... жүйелеп,
баспа бетінде жариялаған ауыз әдебиеті ... Атап ... ... ... ... негізінде Мәскеу қаласында 1923 жылы "Ер Сайын"
жыры, 1926 жылы "23 жоқтау" кітаптары ... ... ... ... ... ұлы түрлендіруші-реформаторы, теоретигі әрі ... тілі ... ... зор ... ... ... ... болды. Ол араб
әріптерінің негізінде төте жазу үлгісін, яғни қазақтың төл ... ... "Оқу ... (1912), "Тіл ... (1914), ... (1924), "Жаңа
әліпби" (1926) тәрізді кітаптарында қазақ ... ... ... ... ... ... ... берді. Қазақ тіл білімінде терминдер
жүйесін қалыптастырды. Қазақ тілі ... ... ... ... әрі дәл ... ... "Әдебиет танытқыш" кітабы.
Ахмет Байтұрсынұлы – ... ... ... ... ... әдебиет
теоретигі. Оның әдебиетші ғалым-теоретик ретінде тұлғасын айқындаған ...... ... Еңбек 1926 жылы Ташкент қаласында басылып
шыққан. Бұл кітабында ... ... рет ... әдебиетінің теориялық,
методологиялық мәселелерін негіздеп берді. Әдебиеттану ... ... мен ... ... жасады. "Әдебиет танытқыш" кітабы ... ... ... ... ... әдебиеттің бейнелеу құралдары мен
әдіс-тәсілдері талданса, екінші бөлімде ... жанр ... сөз ... ... ... ... өнер атаулыны екі топқа бөледі. Оның
бірі – тірнек өнері, екіншісі – ... ... ... ... ... ... өнерін, сымбат (скульптура) өнерін, кескін (живопись) өнерін,
әуен (музыка) өнерін және сөз (әдебиет) ... ... ... ең алды
– сөз өнері саналады. "Өнер алды – қызыл тіл" деген ... ... бар. ... сөз ... сөз күйттеген халық ... сөз ... ... ... өнердің бәрінің де қызметін шама қадарынша сөз өнері ... ... ... ... ... ... сымбатты әрі кескінді суреттер
болсын, қандай ән-күй болсын, сөзбен сөйлеп суреттеуге, ... ... Бұл өзге ... ... келмейді" деп жазады Ахмет
Байтұрсынұлы. Әдебиеттің көркем бейнелеу құралдары, жанрлары жөнінде талдау
жасай келіп, ... ... ... ... ... ... ... дәлме-дәл қазақша балама атаулар ... ... ... ғылымында қолданылып ... ... ... ... термин дәрежесіне көтеріп, қолданысқа енгізген
Ахмет Байтұрсынұлы дейтініміз сондықтан. ... ... ... ... бөліп қарастыру мәселесінде де бұл ... ... ... ... Бұлардың кай-қайсысы да қазақ әдебиеттану
ғылымындағы жаңалық болатын. ... ... ... ... ... аса бай ... ... пайдаланды. Теориялық
қисындарды қазақ ауыз әдебиетінен және ... ... ... ... ... алынған мысалдар арқылы бекітіп отырды. Ахмет
Байтұрсынұлының шығармалары Қалайда халықты ояту, оның ... ... әсер ету ... ... ақын ... ... ұлы Абай тапқан
соқпақ, орыс әдебиеті үлгілерін пайдалану, аударма жасау ... ... ... ... ... ... енді жаңа ... мысал арқылы, көшпелі елдің жақсы білетін стихиясы – жан-жануар
өмірінен алынған шығармалар ... ... ойға ... ету мақсатымен
Иван Андреевич Крылов туындыларын аударып, “Қырық мысал” деген атпен 1909
жылы Петербургтен бастырып ... Бір ... ... ... екінші
жағынан ұғымды идея, үшінші жағынан, қазақ тұрмысына ет-жақын ... ... бұл ... ... төл ... етіп жіберді. Жүк алды
шаян, шортан, аққу бір күн, ... ... ... ... ... ... шаян ... Жұлқиды суға қарай шортан шіркін. Аудармада мін жоқ,
мүдірмей, тұтықпай, есіліп-төгіліп тұр. Ендігі кезең ... ... ой, соны ... ... ... ақын өз ... ... Жігіттер мұнан
ғибрат алмай болмас. Әуелі бірлік керек болса жолдас. Біріңнің айтқаныңа
бірің ... ... ... ісің ... — деп елді ... ынтымақ
жалауының астына шақырады. Елдің азып-тозуына байланысты сарындарды Ахмет
Байтұрсынов жұмбақтап, тұспалдап жеткізеді, кейде ашық, дәл айтылатын ... бар: ... ... ... ... ісі. Ойлаймын оны мақтар шықпас кісі
Нашарды ... адам ... жеп жүр ... ... дейміз оның ісін. Алуан-
алуан ойға жетелейтін ... ... ... қойлар”, “Үлес”, “Қартайған
арыстан”, “Өгіз бен бақа”, “Қайыршы мен қыдыр”, “Ат пен ... ... ... мегзейтін оқиғалар, адамдар психологиясымен
сарындас әуездер, тағылымды, ғибратты тұжырымдар мол орын алған. Аудармашы
негізгі түпнұсқа тексіне орайластырып, ... ойға ой, ... ... ... ... жаңа сарын - әуез қосып отырады. “Қартайған арыстан”
мысалына: Бақ ... ... алаш ... да, Келе алмас жаман батып
маңайыңа. Басыңның бақыт құсы ұшқан күні ... ... ... да, ... ... түйін жасайды. Бірнеше кісі тіл таба алмай, берекесі кетіп,
өртке шалдығып, үлестен құр қалады. Осы “Үлес” өлеңінің ... ақын ... ашық ... ... ... емес болмайтұғын, Ел қайда өзін
жаудан қорғайтұғын. Қазіргі пайдасына бәрі ... Адам аз ... ... ... ... ... жаман Байқасақ ел ... Бұл ... ... жүр ... ... ... ... жүзін
жыртқан. Алданып арқадағы дау-шарына Кәтерден кәпері жоқ, келер сырттан, —
деп терең ... бар ... ой ... ... ... ... ... ену құбылысы әлемдік көркемдік дәстүрлердің типологиялық
ұқсастығын көрсетеді. “Дала уалаяты” газетінде 1894 жылы 14 ... ... пен ... ... ... мысалының
жариялануы – қазақ әдебиеті үшін жаңа бір арнаның басы еді. ... ... 14, ... ... – 37, ... ... – 12 ... аударған. Бір
мысалдың бірнеше рет аударылғаны да бар. Мәселен: “Аққу, шортан һәм ... пен ... ... мен тырна”, “Шал мен ажал (өлім)”, ... ... ... мен ... ... ... ... та, Спандияр
Көбеев те аударған. “Ала ... ... пен ... ... ... мен өгіз”
мысалдарының Абай нұсқасы да, Ахмет нұсқасы да бар. Абай ... ... ... ... ... ... ... 8 мысалды
қарасөзбен баяндаған. Ал Ахмет Байтұрсынов ... ... ... ... ... ... жаңа идеялар, заман тынысын
танытатын жаңа ойлар айтылады. Түп негізі ... ... ... ... ... пен ... ... Ахмет Байтұрсынов аудармасында отыз екі
жолдан тұратын жаңа ... ... бен ... ... – 17, ... – 36
жол, “Қасқыр мен тырна” орысшада – 19, ... – 76 жол, ... ... ... ... – 35, ... – 56 жол, “Қасқыр мен қозы” орысшада –
37, қазақшада – 68 жол, ... ... – 31, ... – 56 жол. ... ... ... дәстүрлі оқиға, қалыпты бейнелерді ала отырып, ... ... ... ... ... ұлттық төл туынды жасағанын көрсетеді. Бұрын
емеурін, ишара, мегзеу, астар, мысалмен ... ... ... ... анық, дәлді, нақты айтылады. Мұнда Ахметттің өз басынан кешкен қиын-
қыстау күндер, ауыр ... ... ... ... ... ... ел тағдыры, халық қамы, бостандық арманы – басты
сарын. Оқ тиіп он үшімде ой түсіріп, Бітпейтін ... бар бір ... ... оны ұмытсам, Болғандай жегенімнің бәрі ...... ... ... ... ... Байтұрсынның 15 жылға ... ... ... бала ... ... жаралануы. Ал, “Жиған-
терген” өлеңіндегі: Қазағым, елім, ... ... ... тұр ... ... ... ... Аш көзіңді оянып – деген сөздерді патша
цензурасы кезінде ... ... Ақын ... ... ... ... Бұл бір сөз қасірет айтып хатқа ... ... ... қазақ азған. Байға мал, оқығанға шен мақсат боп, ... ... адам ... Күрес идеясы, келешек қамы үшін арпалысу, ел болу
мақсаты бар тілектен жоғары қойылады: Мен ... ... Сен ... Кім ... ... ... айтып, Істерде қайтып, Жоламасақ не
міндет? Тек жүрсе тоқ ... Қиын деме ... ... әлем поэзиясындағы
ділмар сөз – афоризм боп кеткен түрік ақыны Назым Хикметтің: Мен ... Сен ... ... Біз ... лапылдап Аспан қалай ашылмақ,
— деген жолдарының Ахмет ... ... ... ... ... ... кітабына енген өлеңдерде жеке бастың ... ... ... ... ... әлеуметтік, қоғамдық ойлар, азаматтық идеялар
айтылады. Өзін-өзі күйттеген, байлық үшін, мансап үшін ар- абыройын сатқан
“жақсылығы өз ... ... ... ... босаң туған бозбала”, “бір
тойғанын ар қылмаған шалдар”, “қайырсыз кеще ... ... ... ... ... ... ... сыналады. “Туысыма”, “Досыма хат”, “Қазақ
қалпы”, “Қазақ салты”, “Көк есектерге”, “Жұртыма”, ... ... ұлы Абай ... еске ... сарындар, ойлар, образдар
бар. “Анама хат”, “Жауға ... жан ...... ... еркіндік жолында бәріне көнген қайратты ерлер ... ... ... ... аударылған “Қыздыр дейсің мәжілісті,
жан дейсің”, “Ат”, “Данышпан ... ... ... мен балық”, “Алтын
әтеш”, Крыловтан аударылған “Сорлы болған мұжық”, ... ... ... ... ... ... Қиын емес дарға асқаны, атқаны. Маған
ауыр осылардың бәрінен Өз ... ... үріп ...... ... уақытының сыры айтылса: Тән көмілер, көмілмес ... ... ... емес бір ... Жұрт ... ... ... Ел бір күншіл,
менікі ертеңгі үшін, — ... ... ақын ... ... ... Екі ... – “Қырық мысал”, “Маса” – қазақ әдебиетін
жаңа тақырыптармен, идеялармен, ... ... ... ... ... ... ... заман талабына сай жігерлі поэзия туды,
бұдан ... ... ... жаңа ... ... ... жалғастырып әкететін болады. Әр түрлі оқиғаларға, халықаралық
жағдайға, заң, құқықтану, жер мәселесіне, ... ... ... ... да народный сот хақында” (1911), “Қазақ һәм ІҮ
Дума” (1912), “Земство” (1913), “Жер жалдау жайынан” (1913), ... ... ... (1913), ... ... (1913), “Бұ ... ... (1914),
“Жәрдем комитеті” (1915), “Закон жобасының баяндамасы” (1914) (осы мақала
үшін Ахмет Байтұрсынов штраф-айып ... ... ... ... ... 1868
жылы шыққан уақытша положение” (1914), ... ... ... патшалар” (1914), “Қазақ жерін алу турасындағы низам” (1913),
“Қазаққа ашық хат” (1916), ... ... (1914), ... ... ... ... жүргізу керек” (1923), “Партия һәм кеңес құрылысындағы
рушылдық ... (1926) ... ... ... ... Ахмет
Байтұрсыновтың көзқарасы эволюциясын, тарихи білігін, ойшылдық деңгейін,
журналистік қарымын көрсетіп, рухани даму кезеңдерімізден мол ... ... ... ... ... ретінде жазған еңбектері бірнеше том боларлық
мол дүние, бұлардың ішінде 1913 жылы жазылған “Қазақтың бас ... ... ... дара тұр. ... ... миссиясы, рухани болмысымыздағы орны,
көркемдік-эстетикалық сипаттар дұрыс ... ... ... алғаш рет
қазақ оқырманының алдына тартылды. Өмірдің сан алуан көкейкесті ... етіп ... ... ... ... алдымен “Айқап” журналында,
1913-1918 жылдар арасында өзі редакторлық еткен ... ... ... ... жарияланған. Мақалалар саны көп, олар ... ... ... ... бұларды жинап, сұрыптап, ой елегінен ... ... ... ... ... әлеуметтік-тарихи
зердеміздің қазір ойсырап, үңірейіп тұрған беттерін ... ... ... бар ... ... сүйенгенде қаламгер – оқу-ағарту,
оқулықтар жасау, әліппе, емле, ... жер ... ... ... ... ... ... заң, философия, ... ... ... ... ... ... ... өз
кезіндегі қоғамдық-әлеуметтік ойға мұрындық, ұйытқы болған пікірлер айтып,
тұжырымдар жасаған. 1917-19 ... ... әр ... ... ... өзі де ... ... “Қазақ өкпесі” мақаласында (“Айқап”,
1911, № 2) тарихи ... ... ... тұрғыдан қарайтындығы
көрінеді, қазақ хандығы неліктен құлады, өз ... ... ... ... ... себебі, Ресейге қосылудың ... ... ... ... айтылады. “Олжалы жерде үлестен қағылғанымыз, ... ... ... ... ... жолдан қағылғанымыз – бәрі
надандық кесапаты”, дей ... ел мен ... ұлт пен ... ... ... ... ... оқуға, ағартушылыққа ден қояды. Бұл бағытта жазылған,
бірі-бірімен ... ... өте көп. ... ... ... 1913, № ... өз ... мектептер ісін тиянақтай отырып, сол ... ... ... ... ... ... жүз ... 6
еркек қазақша, әрбір мың кісіден 6 еркек орысша, әл әрбір үш жүз ... ... ... төрт мың ... 1 әйел ... хат ... ... дерек
келтіреді. “Қазақша оқу әлі бір ... ... ... ... ... ... көп. ... оқу кітаптары жаңа ғана көрініп келеді.
Тәртіппен оқытарлық мұғалімдер аз, оқу ... жоқ, ... оқу ... салған мектептер жоқ, мұғалімдерге арналған айлық жоқ, оқытудың
қазақша оқуды аймаққа бірдей жеткілікті ... ... ... жоқ, ... үйрететін даримұғалимун (педучилище) жоқ” деп ... ... ... ... орысша, екі тілде білім алу жүйесін ерекше қолдап,
“жалпақ жұрттың қолы орысша оқуға түгел жетсін, ... жан ... ... ... ... ... шарттары алға міндет етіп қойып отырған
терең білім беру принциптерімен үндес тұжырым ... Ал, ... ... ... басым көпшілігінің негізгі идеясы ағартушылық,
демократтық, ... биік ... олар ... ... ... маңызды, мәнді кезеңдер ... ... ... ... дәл ... ... ... ететінін көруге болады.
Өмір жолы
Ата-тегі: Аманжол —Шақшақ — Көмей — .........
Аралбай — Таңбай — Шошақ — Байтұрсын.
Байтұрсыновтың атасы ... ... ... ... ... ... ел-жұртына беделді адам болған. Ол немересі Ахмет өмірге келгенде
сүйінші сұрап барған ... бір ат, бір ... ... ... бата ... азан ... атын қойған. Шошақтың Ақтас,
Байтұрсын, Ерғазы атты ұлдары өнерлі әрі ... ... ... азаматтар
болып өскен. Олар 1885 ж. уезд бастығы полк. ... елге ... ... білдіріп, оның өзіне қол ... ... ... мен ... 15 ... Сібірге каторгаға жіберілсе, Ерғазы 4 ай
мерзімге абақтыға жабылған. Байтұрсыновтың шешесі Күңіш ел ... ... ... кісі ... ... ... мен ... Ресей өкіметі
тарапынан жапа шегуі Ахметке азаттық ... ... ... ой ... ... кейін, яғни 23 жылдан соң әкесінің ізімен отарлық билікке қарсы
күреске шығып, абақтыға жабылған Байтұрсынов анасына жолдаған хатында: ... он ... ой ... Бітпейтін жүрегімде бар бір жарам...”, — деп
жазады. Ахметті Ерғазы Торғайдағы 2 сыныптық орыс-қазақ ... ... 1891 ж. ... ... 4 ... ... оқуға түседі. 1895
жылдан 1909 жылға дейін Ақтөбе, Қостанай, Қарқаралы ... ... ... ... ... уч-щесінде меңгеруші қызметін
атқарады. Байтұрсыновтың саяси қызмет жолына ... 1905 ... тұс ... ж. ... жәрмеңкесінде жазылып, 14500 адам қол ... ... ... ... бірі ... болды. Қарқаралы
петициясында жергілікті басқару, сот, халыққа білім беру ... ... ... сәйкес өзгерістер енгізу, ар-ождан бостандығы, дін ұстану
еркіндігі, цензурасыз газет шығару және баспахана ашуға рұқсат беру, ... Дала ... ... ... ... сай заңмен ауыстыру мәселелері
көтерілді. Онда ... ... орыс ... қоныс аударуды үзілді-
кесілді тоқтату талап ... ... Сол ... ... жандармдық
бақылауға алынған Б. 1909 ж. 1 шілдеде губернатор ... ... ... ... ... Оған тағылған айыпта: халық арасына
іріткі салып “өзін-өзі автономиялық басқару идеясын таратты”, “орыстар мен
қазақтар арасында өшпенділік ... ... ... деп көрсетілген. ІІМ-
нің Ерекше Кеңесі 1910 ж. 19 ақпанда Б-ты қазақ облыстарынан тыс жерге жер
аудару жөнінде шешім ... Осы ... ... Б. ... 1910 ж. ... ... 1917 жылдың соңына дейін сонда тұрды. Байтұрсынов ... ... оның ... ... аса ... шағы болды. Ол
осы қалада 1913—18 ж. ... ең ... ... ... Ә.Бөкейханов, М.
Дулатовпен бірігіп, сондай-ақ, қалың қазақ зиялыларының ... ... ... ... газетін шығарып тұрды. Қазақ ... ... ... ... ... жасаған “Қазақ” газетінің
алатын орны ерекше. Осы тарихи кезеңдегі қазақ ... ... ... ... оқиғасы бұл басылымның назарынан тыс қалған жоқ. Бүкіл
қазақ жұрты “Қазақты” оқып, оңы мен ... тани ... жаңа ... ... ұлт ... осы ... оқып ... Байтұрсынов
революциялық өзгерістерге дейінгі кезеңде ұлт мүддесі үшін кең ауқымды,
табанды ... ... ... ... ... орыс ... құнарлы
қазақ жерін молырақ алып беру жолына түскен отаршыл биліктің түрлі қитұрқы
әдісін Байтұрсынов бастаған “Қазақ” газеті ... кең, әрі ... ... ... ... ... жедел, жаппай отырықшы тұрмысқа көшуден
сақтандырды, жеке қожалық иелерін егін және мал ... ... ... ... озық үлгілерімен таныстырды, өктемшіл
биліктің түрлі саяси айласына ұлттық бірлік пен ... ... ... ... ... ... өз игілігіне жарату үшін халқын өнер, білімді
игеруге шақырды. Қазақ елінің ... ... бір ... келе алмай
қиналған тұсы ресми биліктің қазақтан соғысқа солдат алу мәселесін көтеріп,
ал 1916 ж. ... ... қара ... 19—31 жас ... ... ... кіріскен уақыты еді. ... ... бұл ... ... ... ж. өз ... осы жөнінде пікірталас
ұйымдастырып, оған қатысты қоғамдағы ... ... ... ... ... бар делегация арқылы қазақ халқының
ортақ ойы есебінде Мемлекеттік Кеңес пен Соғыс мин-не жеткізді. Байтұрсынов
1916 ж. ... ... ... ... ... төрағасы Қ.
Тевкелевтің арнайы шақыруымен фракцияның мәжілісіне ... ... жеке ... ашу, қазақтарды атты әскер қатарына жазу, ... ... ... ... ... (РФ ... 10-қ., 4-т., ... 58-п.). Байтұрсыновтың Орынбордағы өмірі мен қызметі ... ... ... ... ... Ол ... ... негізсіз жала
салдарынан абақтыға отырып шықты. Байтұрсыновтың Бөкейханов-пен бірге ... ... ... ... ... дәрежесіне көтерілуі 1917
жылғы рев. өзгерістер тұсында анық байқалды. Қазақ халқының ... ... ... қатынасын теориялық тұрғыдан дәл тұжырымдап берген
Байтұрсынов: “Қазақтарға ақпан революциясы ... ... ... ... ... оларға соншалықты түсініксіз көрінді. Олар
алғашқы революцияны қандай қуанышпен қабыл алса, тура ... ... ... ... ... ... Қазақ халқымен таныс ... ... бұл ... ... ... ... әбден табиғи және
түсінікті болатын. Алғашқы революцияны ... тура ... ... ... ол ... бұл ... оларды патша өкіметінің қанауы
мен зорлығынан құтқаруында, ... ... ... ... ... ескі ... нығайта түсуінде ... — деп ... ... 1919, 2 ... ... Қазан революциясына қазақтардың
үрке қарауын Байтұрсынов қазақ ... ... ... ... сай ... ... әлсіздігімен байланыстырды. Бұл
ұлттық еркіндік, осы ... ... ... ... ... көзқарасы еді және ол сол тарихи кезеңдегі қоғамдық шындықтан
алыс ... ... осы ... білдіру арқылы Байтұрсынов
большевиктік билік пен ұлт-азаттық қозғалыс арасындағы айырмашылықты дәл
белгілеп ... еді. ... ... ... большевиктік билік Байтұрсынов
пікірін естімегендей сыңай танытты.
Байтұрсынов 1917 ж. рев. ... ... ... ... ... терең із қалдырған Қазақ съездері мен Қазақ комитеттері сияқты
тарихи құбылыстың қалың ортасында жүрді, ... ... ... “Қазақ”
газеті арқылы саяси теориялық бағыт-бағдар беріп отырды. Байтұрсынов,
Бөкейханов, ... ... ... ... ... ... 1917 ж. Алаш партиясы мен ... ... ... келуі
мүмкін емес-тін. Байтұрсынов Алаш партиясы бағдарламасын даярлаған шағын
топтың ... ... ... пен ... ... арасында бұрыннан
келе жатқан ру — жүзаралық алауыздыққа байланысты Алашорда үкіметінің
құрамына ... ... ... ... ... ... қазақ ұлттық мемл. идеясын
жасаушы топтың ішінде болғандығын ... ... ... мойындады.
Алашорда үкіметі құрамын бекіткен 2-жалпықазақ съезі Оқу-ағарту комиссиясын
құрып, оның төрағасы етіп Б-ты бекітті. 1919 ж. ... ... ... ... обл. бөлімінің мүшесі болды. Б. 1919 ж. наурызда Алашорда
үкіметі атынан Мәскеуге Кеңес үкіметімен ... ... осы ... РКФСР Халық Комиссарлар ... мен ... ... ... орынбасары болып тағайындалды. Б-тың ықпалымен сәуірде Алашорда
басшылары мен мүшелеріне Кеңес үкіметінің ... ... Б. ... кезеңде “патшалардың төрінде отырғаннан, социалистердің босағасында
өлгенім артық” деген пікірде болды (ҚР ҰҚК архиві, 78754-іс, 6-т., ... ж. В.И. ... ... ... ... басқару ісіндегі алғашқы
қадамын қатал сынға алған хатын жолдады (қ. ... В.И. ... ... ... ... Қазақстанның Ресеймен шекарасының
қалыптасу ... ... ... ... ... ... 1919 ж. 27
тамызда Қостанай уезін Челябинск обл-на қосу туралы шешіміне қарсы Б-тың
жазған ... ... ... ... ... ... ... негіз
болды. Б. 1920 ж. сәуірде РК(б) құрамына ену туралы арыз берді. Бірақ көп
ұзамай 1921 ж. ... ... ... ... бұл ... ... большевиктердің Қазақстандағы іске асырған шараларымен және алған
бағытымен келіспеушілік жатқандығы даусыз ... ... Ол 1920 ж. ... ... АКСР ... ... ... 1920 — 21 ж. Қазақ АКСР ... ... ... болды. 1922 ж. Өлкелік халық комиссариаты
жанындағы Академиялық орталықтың, 1922—25 ж. ... ... ... ... комиссиясының, Қазақ өлкесін зерттеу қоғамының төрағасы болып қызмет
атқарды. Б. түрлі мемл. қызметке ат салыса ... ... бір ... жаны ... ... ... да қол үзбеген. 1921—25 ж.
Орынбордағы, 1926—28 ж. Ташкенттегі Қазақ халық ағарту ин-ттарында қазақ
тілі мен ... ... ... пәндерінен сабақ берді. 1928 ж. Алматыда
ҚазМУ-дің ашылуына байланысты ректордың шақыруымен осы оқу ... ... ... Ф.И. Голощекиннің тікелей нұсқауымен Алаш ... ... ... ... кезінде, 1929 ж. 2 маусымда 43
Алаш қозғалысы қайраткерлерімен бірге ол Алматыда ... ... ... соңына қарай тергеу үшін Мәскеудегі Бутырка абақтысына жөнелтілді.
КСРО Халық ... ... ... ОГПУ ... 1930 ж. 4
сәуірдегі ... Б-қа “1921 ж. ... ... ұйым құрды,
ортаазиялық пантүрікшіл ұйымның басшысы Валидовпен байланыста болды, 1927
ж. қазақ даласында ... ... ... ... ... ... ... РКФСР Қылмыстық кодексінің 58-бабының 2-, 4-және 11-
тармақтарына сәйкес ату ... ... Бұл ... ... рет
өзгерістерге ұшырады: 1931 ж. қаңтарда 10 жылға концлагерге ауыстырылса,
1932 ж. қарашада 3 жылға ... жер ... деп ... ... мамырда денсаулығы нашарлап кетуіне байланысты қалған мерзімді Бат.
Сібірде айдауда жүрген отбасымен ... мен ... ... ... ... 1934 ж. М. ... ... Е.П. ... көмегімен Б.
отбасымен мерзімінен бұрын босатылып, Алматыға оралады. Бұл ... ... ... ... ... ... мерзімдік қызметтер атқарды.
1937 ж. 8 қазанда тағы да ... ... екі ... соң, яғни 8 ... Абақтыда отырған кезінде Б. тергеушілердің сауалына: “Менің идеалым
— қазақ халқының ... ... ... ... болғанша көтеру, ал
мұның өзі оның игілікті дамуының алғышарты ... мен осы ... ... қамтамасыз ете алса, соған риза болмақпын” деп жауап қайтарған
еді (ҚР ҰҚК архиві, 78754-іс, 6-т., 77—78-п.).
Тұтас ... төл басы ... ... ... ... — “Қырық
мысал” 1909 ж. жарық көрді. Ол бұл еңбегінде Ресей ... ... ... ... ... ... тұспалдап жеткізді. Б. мысал
жанрының қызықты формасы, ұғымды идеясы, уытты тілі ... ... ... ... ... ... діттеген жеріне тиіп, надандық,
тәкаппарлық, күншілдік, аңқаулық, ... т.б. ... ... ... сөз ... ... ... қолданылу дәстүрі —
мысалдың жанрлық табиғатының ерекшелігі. Б. “Қырық мысалда” Эзоп, ... ... ... ... ... ... негізге алып,
ақындық қуат күштілігімен өзгеше төл туындылар жасады. Қазақ әдебиетінде
Абайдан басталған жаңа арна — ... ... ... ... мысалымен” орнығып,
ұлттық сипат алды. Оның ... ... ... ... ... психологиясынан хабардар ететін ғибратты тұжырымдардың
молдығымен ерекшеленеді.
Ақынның азаматтық арман-мақсаты, ой-толғамдары кестеленген өлеңдері
“Маса” ... ... жеке ... ... ... ... (1911). ... негізгі
идеялық қазығы — жұртшылықты оқуға, өнер-білімге шақыру, мәдениетті
уағыздау, еңбек етуге ... Ақын ... ... енжарлық, кәсіпке
марғаулық сияқты кемшіліктерден арылуға шақырды. ... ... ... ... тұр ... ... малың, Қамауда жаның, Аш көзіңді оянып,
Қанған жоқ па әлі ұйқың, Ұйықтайтын бар не сиқың?!”, — ... ... ... үшін ең ауыр ...... езгісі Байтұрсынов поэзиясының басты
идеясына айналды. Ел ... үшін ... ол сөз бен ... ... ... ... етіп қойды. Ел намысын ойлаған ер ... ... ... ... ... ... жолында күресуге қайрады.
Бодандық қамытын киген жұртының қалыптасып отырған ... ... ... ... ... ... ... басына төнген
қатер, елдің тұманды болашағы туралы ... ... да ащы ... жұртты, Түксиген мұртты, Обыр орып, сорып тұр. Түн етіп күнін,
Көрсетпей мінін, Оятқызбай қорып тұр. Обыр ... ... ... ... ... ... жұртының алғашқы естіген төңкеріс рухындағы сөзі,
қазақ оқушысына естілген елшілік ұраны “Қырық ... мен ... еді. 20 ... ... оқығандарының тәуелсіздік жолындағы ... ... осы ... ... ... ... енжар күйінен арылып, қазақ
рухы ... ме екен ... ұлы ... өз ... ... Абайдың
ағартушылық, сыншылдық дәстүрін жаңарта отырып, Б. 20 ғ. ... ... ... дәрежеге көтерді. Сондай-ақ, Б. Пушкин
(“Балықшы мен балық”, “Алтын ... т.б.), ... ... ... өлеңдерін аударды. Бұл аудармалар — тың тақырыпты, идеялық-көркемдік
деңгейі жоғары туындылар.
Ел тағдырының келешегіне ... ақын көп ... ... ... ... ... ... көсемі болды. Б-тың “Қазақтың бас ақыны”
деген көлемді мақаласы — ... ... ... зерттеу
еңбектердің бірі. Мақалада ұлы ақын Абайдың тарихи ... ... ... ұлттық сөз өнеріндегі маңызы, көркемдік-эстетикалық
сипаты баяндалды. “Не нәрсе жайынан жазса да Абай түбірін, ... ... ... ... жазады... Сөзінің бәрі де халыққа тіреліп,
оқушылардың біліміне сын болып ... ... ... деп ... Ол ... даралығын, “сөзі аз, мағынасы көп, ... ... ... ... ... шеберлігі, поэзияға деген көзқарасы туралы
ғыл. тұжырымдары қазақ әдебиеттану ғылымында жалғасын тапты. Оның “Әдебиет
танытқыш” ... ... (1926) ... ... ... іргелі ғыл.-
теориялық еңбек. Б. әдебиет тарихына, теориясы мен сынына, методологиясына
тұңғыш рет тиянақты анықтама беріп, ... ... ... жүйесін
жасады. Халық тілінің бай қоры көзінен ... ... ... аясы ... ... етіп ... ... негізінде қазақ әдебиетінің барлық жанрлық
формаларын топтап, жіктеп берді. Мыс., сөз өнері, шығарма, ауыз ... т.б. ... ... ... ... ең ... ... мағынасы терең шығармаларын мысал ретінде пайдаланды. Сөз өнері жайында
жазылған әлемдік ... ең ... ... ... ... ұғым, термин, категориялардың соны ұлттық үлгілерін жасады.
Мыс., ... ... ... ... ... ... ... түйдектеу, кекесіндеу, т.б. “Әдебиет танытқышта” ақындық ... ... ... ... ... ғыл. ... берілді.
Өлеңге жан-жақты зерттеу жасап, шумақ, тармақ, бунақ, ... ... ... ... ... Б. ... ... даму кезеңдерін ғыл. негізде
топтап берген. Мыс., діндар ... ... ... ... ...... ... табиғатын жан-жақты ашып, талдап-түсіндірген ғыл. зерттеу.
Б. “Әдебиет танытқышымен” ... ... ... ... салды. Сондай-
ақ, ол — әдебиет ... ... ауыз ... ... ... ... ... айрықша “Ер Сайын” жыры (1923) мен қазақ
тарихының төрт жүз жылын қамтитын “23 ... ... (1926) ... ... ... мұрасына үлкен жанашырлықпен қараған Б. “әдебиет тіліне
негіз етіп ел ... тіл ... оның ... ... ... Б. ... ... журналистикасын қалыптастырған ірі қайраткер. Ол ... ... ... ... қоғамдық қызметін ұғындырып, баспасөздің
өркениетті, тәуелсіз елге аса қажет нәрсе ... ... ... Б. ... бас ... болған “Қазақ” газеті қоғамдық ойға
ірі қозғалыс, рухани санаға сілкініс ... ... ... ... рухын
сергіткен ірі құбылысқа айналды. Байтұрсынов — әлеуметтік мәселелерге,
қоғамдық ... ... ... ... Оның мақалалары ... ... ... сол ... ... ... береді. Абайдың
қоғам өмірінің демокр. құрылысы туралы ойларын дамытып, ... ... ... тұрмыс-тіршілігі туралы мәселелерді қозғады.
Қазақ ... ... ... әрі ... күресте шыңдалған легін
қалыптастыруда Б-тың ... ... ... ... ...... ғылымы тарихында ұлттық әліпби жасап, жаңа үлгі ұсынған
реформатор. Байтұрсынов әліпбиі қазақ тілінің ... ... ... негізінде жасалды. Ол Қазақ білімпаздарының тұңғыш съезінде (Орынбор,
1924), Түркітанушылардың ... ... ... 1926) араб
жазуындағы әліпбидің қажеттілігін, құндылығын жан-жақты тұжырыммен
дәлелдеген ғыл. ... ... Бұл ... ... ... ... ... жетістік болып табылады (қ. Әліпби). Байтұрсынов ... ... ... ... ғана ... ... беру ісін жолға
қоюға күш салды. Орыс, татар мектептерінен оқып шыққан ұлт мамандарының өз
тілін ... ... ... “Әр ... түрінде, тұтынған
жолында, мінезінде қандай басқалық болса, тілінде де ... ... ... ... не орысша, не ноғайша оқыған бауырларымыз сөздің
жүйесін, ... ... ... ... жаза ... не ... да ... себебі жасынан қазақша жазып дағдыланбағандық” деп жазды.
Байтұрсыновтың ... ... (1912) — ... ... ... әліппелердің
бірі. Бұл әліппе оқытудың жаңа әдістері ... ... 1925 ... ... рет ... басылды. “Оқу құралы” қазіргі әдістеме тұрғысынан
әлі күнге дейін маңызды оқулық ретінде ... (қ. ... ... ... ... ... үшін қам қылды. Өзі жазған “Өмірбаянында”
(1929): “...Орынборға келгеннен кейін, ең алдымен, қазақ ... ... мен ... ... зерттеуге кірістім; одан кейін қазақ
әліпбиі мен емлесін ретке салып, ... ... ... ... ... жазба тілін бөтен тілдерден келген қажетсіз ... ... ... өзге ... жат ... ... ... қазақ прозасын жасанды кітаби сипаттан арылтып,
халықтық сөйлеу тәжірибесіне ... үшін ... ... ... ... ... қазақ мектептерінің
мұқтаждығын өтеу мақсатында қазақ тілін пән ретінде ... ... ... Оның үш ... ... ... — құрал” атты оқулығының
фонетикаға арналған бөлімі 1915 ж., ... ... ... 1914 ... ... 1916 жылдан бастап жарық көрді. “Тіл — ...... ... ... ... қазіргі қазақ тілі оқулықтарының негізі
болып қаланды. “Тіл — ...... тіл ... ... ... ... ғыл. ... салған зерттеу. Оның тілдік ұғымдарға
берген анықтамаларының ғыл. тереңдігі, дәлдігі ... ... үшін ... Ол ... төл ... ... қалыптастырды. Мыс., зат есім,
сын есім, етістік, есімдік, одағай, үстеу, бастауыш, баяндауыш, пысықтауыш,
шылау, сөз таптары, сөйлем, құрмалас ... ... сөз, т.б. ... терминдерді түзді. Сондай-ақ Байтұрсынов практикалық құрал ретінде
“Тіл жұмсар”, мұғалімдерге ... ... ... ... ... Ол — ... ... оқыту әдістемесінің іргетасын қалаған ғалым-
ағартушы. Б. ... ... ... ... ... ... “дағдыландыру” деген арнайы бөлімдер ... ... ... үшін де өз ... ... жоқ.
Байтұрсыновтың ақын, аудармашы, ғалым-тілші, әдебиеттанушы ... ... өз ... зор ... ие ... 1923 ж. ... 50 ... Орынбор, Ташкент қ-ларында салтанатты түрде аталды. С. Сәдуақасов,
С. Сейфуллин, М. Әуезов, Дулатов, Е. Омаров сияқты ... ... ... ... ... ... сіңірген еңбегін өте жоғары
бағалады. ... мен ... ... ғыл. пікір-тұжырымдар
айтылды. Әуезов Б. ... ... елу ... ... деген мақаласында
“...Кешегі күндерге дейін ... ... ... ... туған
өсиеті, үлгісі әлі есімізден кеткен жоқ. Патша ... ... ... ... ... ... ... салған пікірі ... әлі күнге дейін
үйреніп қалған бесігіміздей ... жылы ... ... жайлы
тиеді” деп жазды. 1929 ж. шыққан “Әдебиет энциклопедиясында” (Мәскеу) Б.
тұлғасына “аса көрнекті қазақ ақыны, журналисі және ... Ол ... ... ... және ... ... теориясының негізін салушы” деген
ғыл. әділ баға берілді. 1933 ж. шыққан М. ... пен М. ... ... мен қазақ әдебиетінің очерктері” деген кітапшасында: “оның
негізгі бағыты қазақ ... ... ... ... ету болды” деп
Б-тың қоғамдық қызметін қорытындылады. Кейінгі коммунистік идеология ... ... ... көп ... бойы ... салып, ол туралы сыңаржақ
пікірлер айтылды. Саяси қысымның қаупіне ... ... ... А.Н. ... “Отандық түркітанушылардың биобиблиографиялық сөздігі”
деген еңбегінде (1974) Б-тың толық өмірбаянын беріп, ... ... ... ... ... Оның ... әліппесінің авторы
екендігі, қазақ тілінің фонетикасы, синтаксисі, этимологиясы, ... мен ... ... ... ... ... 1988 ... Қазақстандағы көптеген көше, мектептерге Б. есімі берілді. Тіл білімі
ин-ты, Қостанай ун-ті Б. ... ... 1998 ж. оның ... 125 жыл
толған мерейтойы салтанатпен атап өтіліп Алматы ... ... ... ... ... мұражай-үйі мен ескерткіші ашылды.
Шығармалары
Қырық мысал, СПб., 1909; Маса, Орынб., 1911; Оқу құралы, Орынб., ...... ... тілінің сарфы), 1-жылдық, Орынб., 1914; Тіл — құрал
(қазақ тілінің сарфы), 2-жылдық, Орынб., 1915; ... ... 1920; Тіл ... ... ... мен түрлері), 1-тіл танытқыш кітап, Қ.-о., 1925; Тіл —
құрал (сөйлем жүйесі мен түрлері), 3-тіл ... ... Қ.-о., 1925; ... Қ.-о., 1926; ... ... Қ.-о. — Таш., 1926; ... ... Орынб., 1928; Шығармалары, А., 1989; Ақ жол, А., 1991; Тіл тағылымы,
А., ... В.И. ... ... ... ... ... ... тағдыры, ұлттық автономия
құру мәселелері туралы ... ... 1920 ж. ... хаттары. Бұл
құжаттар қазақ ұлтының ғана емес, бүкіл ... ... ... ... мақсат-мүдделерін жан-жақты, кең әрі ... ... аса ... мұра болып табылады. 1920 ж. 17 ... ... ... ... ... ... органы — Қазақ ревкомының құрылғаннан
бері 10 айлық қызметінің қорытындысын ... ... мен ... ... ... ... болмағандығын, Ресей коммунистерінің оған алуан түрге
боялған үстемдігін таңып отырғандығын, сан ғасырлар бойы ... ... ... ... ... ... ұмтылысын, Қазақстанды
“халық толық сенетін қазақ зиялылары” басқаруға тиістігін ... ... ұлт және отар ... ... ... қосымша” деген
атаумен белгілі хатты Байтұрсынов Ә. Ермековпен, Түркістан АКСР-ы өкілдері
Т. Рысқұлов пен Низаметдин Қожаев, ... ... Зәки ... және ... ... ... ... (1920 ж. 16 ... ... 17 ... ... және ... мерзімі көрсетілмеген тағы бір
хатында Байтұрсынов Ленин тезистеріне жеке өзінің сын-ескертпелері ... ... ... ... ... ... бәрінде де Байтұрсынов ұлт азаттығын көздеді. “Бостандыққа
жетудің жолын қазақ елі өзі ... ... оған ... бар ... ... ұлт қайраткерлері көтеруге тиіс, Коминтерн мен Ресей
коммунистерінің Шығысқа “көмегі” ... ... ... оның ... ... көрсетілуі қажет” деп жазды ол. Байтұрсыновтың саяси
көзқарасын айғақтайтын бұл ... ... мен ... ... ... тар ... таптық көзқарастарына Алаш азаматының
ұстанған жалпыадамзаттық құндылықтары қарсы қойылған.
Байтұрсыновтың мұражай-үйі
Ахмет Байтұрсыновтың ... мен ... ... ... мәдени-
ғылыми мекен-жай. Мұражай Алматы қаласындағы А.Байтұрсынов пен ... ... ... Бұл үйде ... 1934 ... ... деңгейде құрылған арнаулы комиссия шешімімен мұражай-үй
бұрынғы қалпына келтірілді. 1998 ж. Байтұрсыновтың туғанына 125 жыл толуына
орай мұражай-үй ... ... ... құрылымы, сәулеттік сыртқы
пішіні, ауласы бұрынғы қалпын ... ... ... заттардың көбісі жақын-туыс жанашырларынан алынған. Онда
Байтұрсынов өміріне байланысты ... ... ... құжаттар,
қолжазба мұралары, фотосуреттер, сирек кездесетін кітаптар қойылған.
Байтұрсыновтың тұрмыс-тіршілігі мен шығарм-на ... ... ... бір тобы Торғайдағы мұражай-үйінде сақталған.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ахмет Байтұрсынұлының өмірі мен шығармашылығы6 бет
А.Байтұрсынов – қазақ әдебиеттану ғылымының негізін салушы15 бет
Ахмет Байтұрсынұлының өмірі12 бет
Ахмет Байтұрсынов өмірі6 бет
Ахмет Байтұрсынов өмірі мен шығармашылығы34 бет
Ахмет Байтұрсынов: өмірі мен қоғамдық-саяси қызметі18 бет
Ахмет Байтұрсыновтың өмірі7 бет
Ахмет Байтұрсынұлы өмір белестері, тарихы17 бет
Тұтас буынның төлбасы - Ахмет Байтұрсыновтың өмірі мен шығармашылығы5 бет
: көркем әдебиеттің табиғаты, ерекшелігі және мәндері.әдебиет теориясындағы әдеби шығарма, орта және автор мәселелері. әдеби туынды және оның мазмұны мен құрылымы5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь