Шақатты топырақтардың қалыптасуы және таралуы

Мазмұны
АЛҒЫСӨЗ
КІРІСПЕ

1. ӘДЕБИЕТТЕРГЕ ШОЛУ

2. ЗЕРТТЕУ НЫСАНДАРЫ МЕН ӘДІСТЕРІ
2.1 Зерттелу нысандары
2.2 Зерттелу әдістері

3. ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ШАҚАТТАРДЫҢ ҚАЛЫПТАСУЛАРЫНЫҢ ФИЗИКАЛЫҚ.ГЕОГРАФИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЛАРЫ
3.1 Тұзды топырақтардың физикалық.географиялық қалыптасу тектері
3.1.1 Сорлардың тектік (генезистік) негіздері
3.1.2 Сортаңдардың тектік негіздері
3.1.3 Шақаттардың қалыптасуларындағы биогеохимиялық процестер
3.1.4 Қазақстандағы шақаттардың жайғасу жағдайларының ерекшеліктері

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
        
        ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
География факультеті
Физикалық география кафедрасы
БІТІРУ ЖҰМЫСЫ
ШАҚАТТЫ ТОПЫРАҚТАРДЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ ЖӘНЕ ТАРАЛУЫ
Орындаған:
4 курс ... ... ... ... ... ... ... жіберілді
Кафедра ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... шақаттардың қалыптасуларының
физикалық-географиялық жағдайлары................................
1. Тұзды топырақтардың физикалық-географиялық қалыптасу
тектері...............................................................
.....................................
1. ... ... ... ... ... ... қалыптасуларындағы биогеохимиялық
процестер...........................................................
...................................
4. Қазақстандағы шақаттардың жайғасу жағдайларының ерекшеліктері
Қорытынды...................................................................
...................................
Пайдаланылған ... ... В.В ... ілімінің негізінде,
тұзды ... ... ... ... ... ... ... табиғи факторлар мен ... ... ... ... жағдайда сорлардың ... және ... ... ... ... ... химиялық және геохимиялық тұрғыдан ... ... болу ... баса ... ... да, ... ... нақтылы әсерлерін жан-жақты қарастырмайды.
Сондықтан осы ұсынып отырған ... ... ... ... осы ... ... айтылған
оқулықтың орнын ... ... ... ... жайғасқан шақаттардың көлемі ... да ... (сор, ... ... ... аз ... бұл
факторлардың әр қайсысына жеке-жеке тоқталмай ... ... ... ... ... ... зерттеулер мен әдебиеттерге
шолу барысында, бұл топырақтардың ... ... ... және ... ... жүргендіктен, ондағы негізгі
фактор болып ... ... ... мизайиялық
құбылыс анықталды.
Сонымен, жұмысымыздың ...... ... ... ... Осы ... жету үшін келесі мәселелер шешілді :
- тақырыптың түбегейлі ... ... үшін және ... ... ... ақиқатты анықтау үшін ... ... шолу ... зерттелетін нысандарға сипаттама беріп, ... ... ... топырақтардың физикалық-географиялық қалыптасу тегін
жалпылама сипаттау;
- шақаттардың ... ... ... Қазақстандағы шақаттардың жайғасу ... ... ... ... ... ... ... геогрфиялық
кафедрасында орындалды.Сондықтан, кафедра меңгерушісі доцент Ж.Н
Мұқашеваға, ... ... ... Ж.Ү ... және басқа қол
ұшын беріп, көмегін аямаған кафедра ... ... ... ... ... шақаттану алғаш рет зерттеген ... ... ... ... ... ... ... көзқараспен
жасап көптеген ... және ... ... ... еткен нәтижесінде ... ... ... ... ... пайда болады деген тұжырымға
келеді. Бұл ... ... ... ... коллойдық
ертінділердің сортаңдардың ... ... ... ... және минералдық бөлігінің ... ... ... ... осы ыдыраудың салдарынан пайда болған заттар
су ... ... ... ... қабатына жұтылып,
шөгіледі. Ал жоғарғы қабаттарында аморфты ... ... ... жаңа ... ... ... Бұл қортындылық
тұжырым ... ... ... ... ... ... ... алаңында жүргізілген ... ... ... ... ... ... олардың келесі тыңайтқыштарға ... ... ... ... ... ... және шымтезекке
мәдениетке мысалы клевер және т.б. ... ... ... изд. Нос. Ст. Вып 17) . ... ... ... көптеген
құбылыстар сонымен бірге Носов стансиясының Агрохимиялық бөлімінің
осы ... ... ... мәліметтері сонау
Черниговская ... ... бері ... ... дегредацияланған қара ... ... ... ... келмеген. Бұл Носов стансиясындағы Носов С-Хо)
. Тәжірбиелік ... ... ... ... ... ... таралған топырақ типі. Бұл ... ... ... (өтпелі зона үшін) пестротасы ... ... ... ... бір ... ... ... 20
топырақ түрлері есептелген.Олар өз ... 70 ... ... ... ... ... 5% (Макиев тәжірбие алаңы) тучные
қара топырақтарынан ... сұр ... ... ... дейін вариациядан тұрады. ... К. К ... ... ... Агрохимиялық бөлімінің меңгерушісі жергілікті
жерлердің ерекшеліктерін ... ... 1922 ... ... ... алаңы жұмыс атқаратын топырақ бір ... ... ... ... ... мүмкін деп ұйғарған.
К.К Гедройц ... ... ... ... ... ... бұл идея ... проф. К.К Гедройц оны гипотеза
жалпы украиналық кезектегі баяндамасында ... Ст ... ... ... уақытындағы бақылаулар мен
сараптамалық мәліметтер ... ... К.К ... ... мұздық тілінің
қаратопырақты, шымдалған топырақтары шығу тегі бойынша оларға географиялық
жағынан жақын және шақатталған топырақ болып ... ... К.К ... ... ... мен сортаңдану прцестері қаратопырақты және
тайгалық зоналаларда бұрын байқалған”.
К.К Гедройцтың ... маңы ... ... ... ... ... ... туралы болжамы өте орынды. Ол Носов.
ст.аймағы топырақтарының Днепр маңы ойысындағы ... ... ... ... ... ... анықтайды.
Шақаттану үрдісіндегі осыған ұқсас пікірді Е.Н ... (2) ... ... ... далалық топырағының ... ... ... ... ... егістікті зерттеу
негізінде және оларға сәйкес келетін ... ... ... ... бұл ... ... ... сызба
нұсқасы арқылы берді: сор → ...... ... ... ... ... автор сортаңдардағы өсімдіктердің арасында бірде-
бір ... оның ... ... ... баса ... ... ... зерттеушілер шақаттардың ... ғана ... ... ... ... ... жер ... жақын жататын жерлеріндегі әртүрлі
сортаңданған ... да ... ... ... ұстануда. М.Н
Рыбаковтың (3) ойынша, шақаттану сортаңның жуылып- шайылу ... ... ... ыза ... деңгейлерінің өзгеріп отыру
нәтижесінде олардың тұзданбаған немесе нашар ... ... ... деп ... ... (4) шақаттану процесі ... ... ... бар ... ... ... ... минералданған
содалы егіншілікті жүргізуден жүреді деп есептейді. Шақаттану үрдісі
сортаңдану ... ... ... ... ... ... ... шақаттарға толық ... ... ... (5) ... ... ... үрдістері біріне
–бірі ілегесетін бір мезгілде ... ... ... дәлелдеуге
тырысады. Ал, Д.И ... (1957) ... ... мен ... ... ... түрде сода тұзының (Nа2 CO3) ... ... ... ... ... ... ... да
топырақтардан пайда бола ... ... ... ... және бір ... ... ... Ағаш өсімдігін қаулау дами
топырақтар ... ... ... одан ... ... ... шымды үрдісімен жалғасады орманды ағаштар ... ... ... шымданумен шалғындануға ауысады.
Ю.С. Толчельников (6) ... ... дала ... ... жайғасқан топырақтардың ... ... ... Осы ойпаңдардың орталығында қара ... ... ... жоғарғы бөлігінде шақаттар, ал батыс беткейінің
жоғарғы бөлігінде ... қара ... ... шеті ... одан ... қара ... ... Бұл ойпаңның
орталығындағы биіктелген бөлігіндегі ... ... ... ... ... ... болуымен, ал төменгі
бөлігінің тұздануына және шет ... ... алыс ... ... әкеледі.
К.А.Тимирязов атындағы Москваның ауылшаруашылық ... ... ... ... ғалымдары (Ярков, Кауричев,
Поддубный (7), Кауричев, ... ... (8)) ... ... ... ... ... уақытша (мезгіл-
мезгіл) ылғалданушылық анаэробты микробиологиялық процесті ... ... ... ... ... туындатады. Б.П.
Ахтырцева және ... Б.Т. (9) ... ... ... бұталы
шақаттардың тектік негізін салушы болып ... ... ... ... ... жапырақты романды ағаштардың
кірігуі әсерінде олардың ... ... ... шөп ... дамуының әсерінен осы кәріздердің болуы және ... ... ... ... ... сұр түсті
шақаттар содан кейін қошқыл-сұр ... ... ... (эволюциялық) түрде ауысады.
Соңғы кездерде ... және ... ... ... ... кремноземнің жиналуы аккумуляциялануы тек өзіне
тән ... ... ... ... ... ... нәтижесінде бұл топырақтардың жер бетіне
жақын ... ... ... ... ... ... жиналуымен түсіндіріліп жүр (Тюрин 10. Усов
11.т.б.). Көптеген ... ... ... ... тәсілдермен қатар молекулалық ертінді түрінде аморфты
кремноземнің жиналуы ыза ... ... ... ... ... сеніммен айтылуда (Бразилевич Калашников
Ярилов 12). ... ... ... ... басқада
топырақтардағы биогенді ... ... ... ... ... ... В.Р. Вильям атап көрсеткенін ескерту
қажет.
Батыс ... ... үшін К.П ... (14) ... және ... ... қарац ерекше жіктеу типін
ұсында. ... бұл ... ... ... қошқыл-сұр
шақаттанған, шалғындық шақаттанған, қара топырақты ... ... ... топырақтарға бөлуді ұсынды. Бірақ та , ... бөлу кең ... ие ... ... ... ... алуан түрлі топырақтарды бір типке қосып жіберген А.А Соколов
пен К.Ш Фаизовтың (15) ... ... ... ... ... ... ... және шақат қабаттарының қалыңдықтары ... ... жөн деп ... ... жіктеуден
автор шақаттарды ашық-сұр сұр және ... деп бөле ... ... оларды аз қалыңдықтағы орта және қуатты шымданбаған деп атап,
нашар, орта, ... ... және ... глейлі шақаттарға
бөледі.
Қазақстан территориясындағы шақаттарды алғашқы ... ... А.М ... (17). Ол ... ... ... ойпаңда
нашар дамыған ... ... ... ... жамылғысының
астында түзілетін, элювилі ... ... ... және ... шымды қабатпен сипатталатын орманды сұр
шақаттанған топырақтар ... және ... ... ... тұжырымға келді ылғалдану арқылы болғандарды орманды
сұр топырақ деп ... ... А.А ... пен К.Ш ... ... ... қара топырақ немесе орманды шымды шақаттарға жату
керектігін айтады.
Сонымен ... ... ... ... ... ... олардың жалғасуларымен пайда болуы тектеріне
арналған ... ... Бұл ... ... ... ... және ... тұздары бар сортаңдардан
түзілетіндігі. Осылардың мол атмосфералық ... ... ... тотықсыздану процесі жүріп ормандық-сағдар шөпті
төсеніштердің ыдырауы ... ... ... ... минералдық заттар топырақтың тереңдігіне ... ... ... ... ... ... дәлелденген (Ковда, 18; Кауричев
,19).Олай болса осы бір ... ... ... ... жүру ... шолу жасауды ... үшін К.К ... (1) ... ... ... ... Иванованың (2) толықтыра ізденістік эксперементтік нәтижелеріне
талдау жасауға тырыстық.
Карбонатсыз ... ... ... сіңіру кешеніндегі
минералдық және ... ... ... мол ... ... жуылып
тез сілтісіздендіру арқылы болады. Осы топырақтардағы азаю қарқынды
сілтісіздендіру салдарынан ғана ... ... ... ... ... ыдыратуы салдарынан да, өте екпінді нәтижесінде
болады ... ... ... ... ... сортаңның барлық ... ... ... ... ... ... жуылады. Топырақ сортаң болған сайын, ... ... ... ... көп болған сайын сортаңнан пайда
болған ... ... ... ... ... бойынша айрықша
артықшылығы болып, соңғысының кескіндік пішінінен көзге анық ... ... ... жұту ... ... ... жуылуы мен еруімен
бірге, оның алюмисиликатты бөлігінің кремний қышқылы мен шала ... ... ... ... сортаң бұл процестің болып табылатын-
шақаттардың толық түзлуіне ... ... ... аз болады.Топырақтың
сортаңдығы жоғары болған сайын, онда ... ... ол ... ... ... ... ... айырмашылық та
айтарлықтай болады. Бірақ, ... ... ... ... болуына
дейін сіңіру органикалық және минералды сіңіру кешкнінен, немесе
басқа ... ... ... ... ... топырақтың
морфологиялық белгілері бар топырақ пайда болатын дәлелденген. ... ... ... ... бастапқы сортаңдануы
деңгейінен және оның шақаттану процесінің қаншалықты тереңдігіне тәуелді
болады. ... ... ... ... пайда болған
топырақтарды күлгінденген ... ... ... ... Т.И
Поповтың (20) жүргізген зерттеулері біраз мәселенің бетін ашады. ... екі ... ... морфологиялық ортақ белгілері бар ... ... ... ... топырақтардың екеуінің де шыққан
тегі сортаңдар ... дау ... Олай ... одан ... ... ,
деградацияланған жаңа ... ... ... өзгергенмен, тегін
сақтап ... ... ... ... ... жаңа
топырақтарда сортаңдану белгілері болуы тиіс. Егер ... ... ... сәйкес келмейтін климаттық жағдайда
жайғасқан ... ... ... ... ... топырақтарды
“күлгінденген деп атауға болмайды”. Сондықтан бұл топырақтарды К.К Гедройц
(1) “шақаттар ... ... ... ... ... ... ескертетін мәселе, шақаттардың түзілетін сортаңдардың
өздері карбонатты және карбонатсыз болып ... Енді осы ... ... ... ... ... ... тура келеді. Алайда
шақаттар сортаңдардың деградациясы ақырғы сатысы болатын болса, яғни онда
сіңген Nа ... ... онда ... ... ... ... іздеуі қажет.
Карбонатсыз сортаңдардан пайда болған ... ... ... ... ... сондай-ақ минералды ... ... ... ... ... ... ... құрамына тоқталамыз және ор шақаттанған топырақ пен қара
топырақтың деградациясы жолымен түзілген екінші ... ... ... ... ... ... ... сіңіру кешенінен , яғни
гумустың тұз тәрізді бөлігінің өте тез азаюы жүреді. ... ... ... ... ... ... ... кешенінің
қанықпаған күйге ауысуымен байланысты, ... осы ... ... ыдырауы да жүреді. Екі жағдайда да гумустық
заттардың ... ... кері ... жүреді, яғни сіңіру кешенінің
гуматты бөлігі қайтадан ыдырауға ... Осы ... ... жаңа
түзілуі топырақта жылдам бола алмайды.сондықтан да шақаттану нәтижесінде
сортаң емес қаратопырақты ... мен ... ... ... ... ... мен сіңіру ... ... ... қатынас алшақтауы тиіс. ... ... ... ... ... ... топырақпен салыстырғанда
басым болуы тиіс. Осы ... ... ... гумустарындағы әрқилы
қосылыстардың сандық қатынасымен ... де ... Одан ... гумустың тотығу деңгейі (көмірсу бойынша анықталған ... ... ... ... калийді тотығумен анықталған оның ... ... ... болады. Шақат пен күлгінденген топырақтағы
азотты органикалық ... ... ... ... болады.
Шақаттардағы органикалық азотты ... аз ... ... оның ... аз болады ал басқа топырақтардағы
гумустық азоттардың пайызы басқаша болу ... ... ... ... ... басқаша болады.
Шақаттну процесінде күлгіндену барысына қарағанда сіңіру кешеніндегі
алюмисиликатты ядросының күшті ыдырауы ... ... ... ... топырақтармен салыстырғанда коллоидтағы еріген
кремний қышқылымен шала тотық мөлшері мол ... ... ... ... ... өте жоғары концентрациясы мол болып, күлгінденген
топырақтың ертіндісіне қарағанда, тұрақтылығы аз болуы тиіс.
Шақаттардың түзілуінде ... ... ... мол ... ... нәтижесіндетектік қабаттары ақшыл түске боялады. Сөйтіп
шақаттанудағы топырақ кескінінің ... ... , ... ... ... болады екен. Мысал ретінде Ресейдің
әртүрлі аймағындағы шақатты топырақтардың ... ... ... ... Е.Н ... ... ... (1 кесте).
1-кесте
Ресейдің әртүлі аймағындағы шақаттардың химиялық құрамы (Иванова ,
1923)
| |SiО2 |AI2О3 | AI2О3 2Si ... ... |
| | | | ... |
| | | | |,,О2 | |
| ... ... ... ... |0.206 |0.449 |2.437 |- ... | | | | | ... |0.310 |0.676 |0.602 |- ... | | | | | ... |0.670 |1.462 |0.208 |- ... | | | | | ... ... ... ... ... |0.156 |0.340 |5.624 |- ... | | | | | ... |0.428 |0.934 |0.670 |- ... | | | | | ... ... шақатынан (күлденген западина***). ... |0.102 |0.223 |4.405 |- ... | | | | | ... ... ... жүгінсек шақаттардың химиялық
құрамындағы ... ... ... ... тотығы мен ... ... ... ... мол ... ... ... байқаймыз.
Келтірілген мәліметтерден аморфты кремний қышқылының ... ... ... ... ... ... мен Әдістер3і.
2.1 Зерттелу нысандары.
Зерттелу нысандары ретінде Қазақстан территорриясындағы ... ... ... ... жайғасулары мен, олардың
қалыптасуына әсер ... ... ... ... сипаттама
беру қажет болды. Жер бетіндегі орналасқан ... ... ... ... және осы ... ... ... қазіргі
кездегі кездесу ареалдарын анықтағанда ... ... ... ... ... зонасында, ал жамылғысы орманды- далалықта
жайғасқандығы анықталды.
Қазақстандағы біріңғай тұтасыпжатқан ... ... ... ... ... ... ... жайғасыпты. Ал қалған аймақтарда, бұл ... ... ... ... ... шоқтарға бейімделіп
және Алтай тауларының ... ... ... түрде пайда
болыпты. Сондықтан , бұлардың табиғи орналасуларының ... ... 250 ... ... ... атты ... көрсетуден
жөн көрдік. Бірақ Қазақстандағы шақаттардың негізгі және ... ... ... зона ... бұның
сипаттамасын ... оның ... ... ... қажет
болды. Бұл жағдайлардың ішіндегі шақаттардың қалыптасуларына ... ... ... ... ... тақырабымызға
сәйкес мақсаттың шешілетін ... ... ... ... ... ... туындайды.
Сонымен орманды-далалық зонасы – орман мен дала ... ... ... ... ... табиғи ауыспалы зона (Берг,
1947). Евразияда орманды дала ... ... ... ... етегінен
Алтайға дейн тұтасқан өңірмен созылып жатыр. Бұл ... ... ... ... ... даланы ойдым- ойдым бөлікке бөледі. Сондай-ақ
орманды дала Орта Дунай жазығы, Оңтүстік ... тау ... ... және Қиыр Шығыста, ... ... ... ... ... ... алып ... (Мильков 1950). Солтүстік Америкадағы
орманды дала солтүстіктен оңтүстікке қарай Ұлы жазық ... ... 380-қа ... ... қамтиды (Игнатьиев. 1965 ). Оңтүстік
жарты шарда бұл зона жоқ.
Бұл зонаның ... қысы ... ... жазы ... ... ... ... -200C-қа , ал сібірдің ... ... ... ... ... ... жауын–шашынның орташа
мөлшері 400-ден 1000мм-ге дейін ауытқиды, мұның көбі жаз ... да, тез ... ... ... ... ... ... Өсімдіктердің қыста қар жамылғысының астында ұзақ
уақыт ... ... ... ... ... ... биогеохимиялық процес тоқталды.
Өзендері көктемде қар суымен молайып, жазда суы ... , ... ... ... ... ... суы кермектеніп
тұздылығы артады. ... дала ... ... ... Бұл зонада орманның топырағы құнарсызданған күлгін қара
топырақ шалғынды қара ... және ... қара ... ... ... ... мен Ұлы жазықта шақаттар ... ... тән ... ... бай ... баяу ... табиғи құнарлылығы ... ... ... ... ... шағын орман алабтары мен шалғын , ... ... ... ... ... ... ... жөке; батысында шаған; сібірде
қайың көктерек балқарағай және қарағай, ал ... ... ... және ... кең ... ағаштар өседі. Табиғи ... ... ... сақталған. 1м2 жерде өсімдіктің ... ... ... ... су ... ... су ... боз, Солтүстік америкада бозшағыл өседі.өсімдіктің жылдық
өсімі орманды ... 200ц⁄ ... ... ... 130ц⁄ га-ға жетеді.
Жануарлардан типі, қоян , аздап суын, дала ... ... суыр т.б ... ... дала ... ... адам
баласы күшті өзгерткен. Жерінің көбі егіндікке ... ... ... ... Ауыл ... ... күздік және жаздық
бидай, сұлы, жүгері , картоп, қант қызылшасы егіледі.
Қазақстан ... ... ... ... құрамайды. Олар осы
зонаның қиыр ... арал ... ... ормандарға бөлінеді.
Бұған Қазақстан солтүстігіндегі 540 солтүстік ... ... ... Батыс Сібір мен жалпы сырттың ... жері ғана ... ... ... ... Қазақстан территориясының 1млн га жері
немесе 0.4%-і тиеді. Жер беті ... ... ... ... ... ... континенттік, жазы қоңыржай; шілдедегі орташа
температура 18-190C, қысы суық ... ... ... ... ... ... ... көбірек, жылдық орташа ... ... жылы ... ... әр ... қара ... ... қалыңдығы 75см-ге жетеді, оның құрамындағы шірінді 9%-
тей, оңтүстікке қарай шірінді кемиді 6%. ... су ... ... тұзы жоқ болса, ал ойпаң жерлерде ... ... ... және ... ... Бұл - ... ... Шығыс Европа орманды-дала зонасының ... ... ... ... боз көбірек олармен
аралас бетеге, шалғынды жерде арпабас, ... ... ... ... ал өзен көл ... ... ... өседі. Қыратты
жерлерде қайың , көктерек, тал, долана, қара ... ... ... және боз ... беде ... Қазақстанның Жалпы сырттағы
орманды-дала зонасында емен жөке ... ... ... бай. Сүт ... ақ ... ор ... ақ тышқан, түлкі,
қасқыр, елік, суын, қарсақ, суыр, ... ... ... , ... , дала тышқаны бар. Бауырмен ... улы сұр ... ... ... ... құр қара, құр, саңырау
құр , үйрек , қаз, қу ... ... ... ... , тоқылдақ ,
көкек; жырқыш ... ... ... ... ... ... әдістері
Қазақстан территориясындағы шақаттарды ... ... ... ізденістерімізді осы ... ... ... топырақтары” атты картамен танысып мұның масштабыны сәйкес
қамтылған шақаттардың ... ... ... ... осы топырақтарды зерттеуге арналған ғылыми әдебиеттерді
екшкеп, жүйелеп, ... ... шолу ... ... ... ... ... туралы әдеби мәліметтердің басқа топырақтарды
зерттеуден , көлемдері өте аз ... ... ... ... ... академик К.К Гедроиц , профессорлар Е.Н ... ... А.А ... ... көрген еңбектері болып шықты. Ал
алыстағы ... ... бұл ... ... ... ... ... Сонымен, зерттеу әдістері ретінде
шақатты топырақтарға арналып жарық ... ... ... ... ... ... тек қана орыс ... жазылып , қазақ
тілдегі баспа бетін көрген ... ... ... ... ... физикалық-географиялық
жағдайлары.
3.1 Тұзды топырақтардың физикалық-географиялық қалыптасу типтері.
Әлемдегі топырақтардың ... ... ... ... бар ... 19 Боровский 19). ... ... ... қалыптасу тектері мен оларға әсер ... ... ... түсіндіру үшін ... ... мол ... ... ... ... , ... сипаттама беруге тура келді. ... ... ... ... құбылыстардың бар екендігі анықталды. Сондықтан
төменде баяндалатын мәліметтеріміз ... ... ... шарттарын сорлар мен ... ... ... қамтиды. Содан кейін шақаттардың қалыптасуы жағдайларын ... ... ... жөн ... ... ... деп : “ ... өсіп дамуына
кедергі келтіретін, ... ... ... ... және ... тұздары бар-ды айтамыз.” Олар көбінесе шөл, ... ... ... және ... ... ... ... Оларғы
сорлар сортаңдар тақырлар және ... ... ТМД ... ... ... ... Ал ... кең таралған аумақтары Қазақстан Батыс
Сібір Орта және ... ... бойы ... ... ... ... маңы Орта Азия таралған.
Тұзданған ... ... ... ... ыза ... мен аналық тау жыныстарына байланыста жүреді.
Аналық тау жыныстарының ... ... ... ... ... Жыл сайын тез еритін тұздардың құрлықтан мұхитқа ағып баратын
көлемі ... т ... ал ... 1млд т тұз жер шары ... ... ... (21, 22, 23, 24, 25, 26 ). ... тұздар
жауын-шашын арқылы құрлық бетіне көп мөлшерде ерігіш тұздар түріне
ауысады. ... ... ... аймақтары Каспий маңы Тұран ... ... ... ... ... ... басқа, тұздар көбінесе
жанартау атқылауы салдарынан газ бен ... ... ... хлор, хлоридтер
мен сульфаттарға айналатын тұздардан пайда болады. Сол сияқты тұздардың
көп бөлігі ... де ... ... ... ... анаэробты жолмен минералданып аймақтарда ... ... ең ... жолы, топырақтардың тұзданған ыза суларының ... жер ... ... суы ... тұздары топырақтарға сіңіп
қалады.
Тұзды көлдер мен сортаңдарда тұздар тасмалдануында эолдық процесі
үлкен орын ... Бұл ... Г.Н ... Н.А Димо ... желмен тасмалдануы) теориясының негізін қалаған ғалымдар болып
отыр. (27,28,29,30). Құрлық бетіндегі тұздың желмен тасмалдануы 1км2 ... ... ... ... ... топырақта жиналу қарқындылығы кейінгі
кезде климатпен де байланыстырып жүр. Жауын-шашын мөлшерімен және ... ... ... ... ... және ... ерігіштігі
қасиетімен де анықтауға болады. Бірақ ылғалды климатта сумен мол шайылуы
кезіде топырақта тұздар жиналмайды. ... ... ... яғни ... түсетін жауын-шашынның булануының көлемін әлде қайда мол болып ыза
сулардағы тұздардың жиналуына ықпалын тигізіп, топырақ түзуші ... де ... ... ... бұл ... ... ... көп келеді. Құрлықтағы ... ... да ... ... ыза ... шөл ... ... жоғары болып, орманды дала және дала зонасында, ол ... ... ... ... ... ... зонадағы тұзданған топырақтармен судың құрамындағы тұздардың
жиналулары (В.А ... ... ... ... ... ... тән |
| | ... ... |
| | ... | |
| | ... ... |
| | ... | |
| | ... % | |
| ... |Ыза ... ... | | |
| | | ... | | ... |20-90 |200-220 |350-450 |15-25 |NaCl |
| | | | | |NaNO3 |
| | | | | |MgCl2 |
| | | | | |MgSO4 ... дала |10-30 |100-150 |300-350 |5-8 |NaCl |
| | | | | |Na2SO4 |
| | | | | |CaSO4 |
| | | | | |MgSO4 ... |3-7 |50-100 |100-250 |2-3 |Na2SO4 |
| | | | | |NaCl |
| | | | | |Na2CO3 |
| | | | | |Na2CO3 ... ... |1-3 |10-100 |0,5-1 |Na2SO4 |
| | | | | |Na2SiO3 ... ... ... ... ... мөлшері мен
сапалары олардың климаттық ерекшеліктеріне биохимиялық және геохимиялық
процестерге де ... ... ... ... ... дала және ... топырақтардың тұздануымен ыза суларының құрамында карбонаттар
,натрийдің ... ... ... Ал ... және ... ... тұздану типтері олардағы сілтілі карбонаттарға
байланысты болады. Бұл ... ... ... ... ... олардың аз ерігіштік қасиеті ерекшелінеді.Соданың
топырақта түзілуімен қалыптасуы орардағы сілтінің көрсеткіштерін көрсетеді.
ТМД-дағы топырақтардың тұздануын қазіргі кезде ,4 ірі ... ... ... ... ... ... ... оңтүстік бөлігі,
Батыс Сібірдің оңтүстік бөлігі, Амур және Лено-Вильюс ... ... ... ... ... ... ... оңтүстік бөлігі, Каспий
маңы ойпатының шығысқа ... Орал ... ... ... мен ... ... Ферғана , Әмударияның атыраулары );
• сульфаттық-хлоридті (Тұран және Қара теңіздің маңы).
Бір зонадағы ... ... ... тұз ... ... ... мен ... құрғақшылықтардағы қасиеттеріне байланысты
болады қатты тұзданған топырақтың ыза сулары жер бетіне жақын жатады, ... ... ... ... ... ... ... , Каспий маңы
Днепр және Лено-вильс ойпаттарындағы топырақтарда тұз мол болады. Ал,ірі
өзендердегі аллювиальды жазықтардағы ... ... кең ... ... Дон, ... Ертіс, Әмудария сияқты және көл ... ... маңы ... ... және ... ... табылады. Тұзданған топырақтар бұл жерлердеде жер бедерінің кері
формаларына жатады. Оларда ... ... және ... жазықтар мол
болады.
3.1.1 Сорлардың тектік (негізі)
Сорларға топырақтың құрамында суда ерігіш тұздар көп мөлшерде болып
олар ... ең ... ... ... ... ... ... бетінде 0.6-0.7 ден 2-3%-дан жоғары ерігіш ... ... ... ... ... ... кең ... сор үрдісі пайда болады. Сорлар ,ыза сулардың минералданған
түрлерінің ... ... ... ... жоғарғы бөлігіндегі
судың булануынан суда еритін тұздардың концентрациясы артуынан түзіледі.
Бұл топырақтар сонымен қатар, ... ... тау ... мен ... ерігіш тұздар мезгілдік су келуінде, ... ... ... жетуі мүмкін (Ковда,31).
Теңіз маңы ауданындағы және тұзды ... ... ... ... ... келіп слоланған жерлерді жыртылайда, топырақтың ... ... жер ... ... ... ... ... өсімдіктердіңде рөлі ... ... ... ... топырақтың жоғарғы бетінде тұздар
жиналып қалыптасады. Бұлардың массасы неғұрлым мол ... ... ... ... кең ... ... сор ... сирек өседі. ... ... ... ... байланысты болады, яғни тұздар неғұрлым мол ... ... ... ... болады. Сорларда, көбінесе, сарсазан (HеIосnenun
strjrilactum), швуда (Suaeda sp), ... (Solsola sp), ... қара ... ... ... ... (Anabasis solso)
кездеседі. Бұлардың ... ... ... ... ... мол
биомасса –220 ц/га дейін ... бұл ... ... хлоридтік
сульфатты сорлар және ... ... ... ... ... ... ... мөлшердегі күлділіктермен (зольность)
ерекшелінеді.Шөлді зонадағы етті-женді сортаңдар 40-55% ... ... ... 20-30% ксерофитті жусандар 10-20% ... ... ... ... биомассасы 10% аспайды.
Сортаңдардың құрамында ... ... ... ... ... ... (33) ... Барабин ойпатындағы шалғынды сорларда 230-дан
630-ға дейін ... ... ... ... ... ішінде сонымен
қатар хлор 19-дан 101кг-ға дейін, ал натрий 13-тен 67 кг-ға дейін ... ... ... ... мөлшері 690кг-ға дейін, ал ... ... ... ... ... ... көлемінің көптігінен, оның кескіндік пішінінің
ерекше құрылысы ... ... ... ... болып келеді. Оларға қарашірінді горизонты А, ауыспалы
В және аналық тау жынысы С қабаттары тән. Сордың ... ... ... ... ... ... ... шығып тұруымен
ерекшелінеді. ... ... ... ал ... ... ... ... глейлену белгілері көрініп тұрады.
Құрамының лайлы бөліктерден, кремнийлі және шала тотықтардан тұратын
және бүкіл кескінінде бір-біркелкі тараулары ... өте тән. Ал, ... ... ... ... ... себебі –электролит ролін
атқаратын ерігіш тұздардың біркелкі таралып ... (3 - ... ... ... ... ... - | Су |Су |
| ... |ісі ... ... | |ры ... рH |ың |
| |пен | | ... |тығыздығы, %|
| ... 6| | | | |
| |см | | | | ... |А 0-11 |8,09 ... |9,1 |1,23 ... |АВ1 11-18 | |6,0 |9,5 |1,03 ... | | |1,6 |9,4 |1,00 ... |В1 18-35 |4,79 |1,5 |9,2 |0,75 ... |В2 35-46 | |7,2 |9,4 |0,55 ... |В3 60-90 | |3,6 |9,2 |0,37 ... |С1 40-190 | | | | ... 0-8 |3,03 |0,9 |7,4 |1,85 ... |В1 8-16 | |4,0 |7,3 |1,79 |
| |В2 50-60 | |4,0 |7,4 |1,36 |
| | | |3,1 |7,3 |1,57 ... ... қара ... мөлшері (А қабатында) ... ... ... дала ... ... ... мөлшері мол
болады. Бірақ, сордағы шөл және орманды дала зонасындағы қара шіріндінің
көлемі тұздану ... ... ... ... ... ... ... көлемі өте аз кездеседі. ... ... ... басым болады. Сорларда азоттың көлемі
өте аз және сіңімді заттардың да құрамы аз болып ... ... ... ... ... болып м/экв қамтиды. Бірақ, орманды дала
зонасындағы қарашіріндінің ... оның ... ... ... ... Алмасатын негіздердің құрамына кальций, ... ... ... ... ... түрінде магний және
натрий көбірек болады. Сорлардың құрамында ... ... ... ... ... (рH) 7.3-7.5 құрайды, ал содалы сорлар
өте жоғарғы сілтілігімен ерекшелінеді. Олардың рH ... ... ... ... ... қабатынан бастап карбанаттарға бай болады.
Әртүрлі сорлардағы ... ... ... әртүрлі болып, шөл және ... бұл ... ... болады. Тұзданудың жоғарғы көрсеткіш
көлемі –сорлардың ... ... ... ... ... тұз, су және ауыз суға ... кері ... тигізеді. Тұздың
жоғарғы гигросккопиялық негізі өсімдік топырақтан ылғалды алу көлемін
азайтады. ... ... ... өсу ... өте төмен
болады. Бұлардың топырақтан қоректік заттарын алу ... ... ... өсу ... тоқтайды, бастапқы фазада фотосинтез
қабілеті ... және ... ... ... ... ... Муратова , Строгонова, 34)
Тұздардың өсімдіктерді уландырғыш деңгейі ... ... ... ... сапасына байланысты болады. Олар өсімдікке
қаншалықты енсе, соншалықты уландырғыш қасиеті жоғары ... ... ... ... ... құрамында негізгі улайтын элемент натрий
болып келеді. Сорлардағы сульфатты ... ... ... жоқ. ... ол ... иұзбен бірге кездеседі. Сол себепті топырақта мұның көп
мөлшерде болуы өнімнің шығындық сапасын ... ... ... ... ... қарым-қатынаста болады. Олардың биологиялық
ерекшелігі, топырақтың тұзданудағы химизмнің дәрежесіне ... ... ... қоры мен ... мөлшеріне байланысты болады.
Егер өсімдіктің сіңіру қабілеттілігінің мол болып, ылғалдылықтың ... ... ... ... тұға ... ... болады. Ауыл
шаруашылық дақылдарының тұзға ... ... ... ... ... байқалады. Мысалы, олар келесі сипатта болады: (хлордың
үлесі - % В.Е. Кабаев (35) ... арпа – 0,04, тары – 0,04, ... мен мал азық ... – 0,04, ... – 0,03, бидай – 0,03, сұлы –
0,03, жоңышқа – 0,02. Бақшалы және ... ... ... ... келесідей: асқабак –0,02, қызанақ – 0,02, орамжапырақ
– 0,02, қауын – 0,015, пияз – 0,01, қарбыз – 0,008, қияр – 0,007. Ал ... ... ... ... төзімділігі жоғарғыдай болады. Кішкентай
жапырақты, алтын жапырақты қарақат, сары қарағай, татарлық ... ... ... ... ... ... ... сорға төзімді көп сүйелді
түрі, сібірлік тал, ақ және көк ... ... ... ... ... деп сіңіру кешеніндегі гатрийдің көлемінің мол
болатын топырақ ... ... ... ... ... эллювильды
қабатында мол кездеседі. Олар диффиеренциациалды кескін құрып, агрономиялық
құрамы жағымсыз ... ... ... ... сияқты тұзданған топырақ
болып келеді. Бірақ сорлардан айырмашылығы, олар суда ерігіш тұздарды ... ... ... тереңдеу келген төменгі қабаттарында шоғырлану
ерекшелңктеріне ... ... ... ... қара ... ... (сортаң асты) А1, сортаңды (немесе аллювиальді) В1, сортаң асты
В2 және ... ... ... ... ...... қабат төменгі қабаттармен салыстырғанда
тұзданған кеуекті, лайлы фракциялармен ... осы ... ... ... ... ... Бұл ... түсі әртүрлі: сортаңның шөлді-дала
және құрғақ-дала зонадағы түрі ашық ... құба және қара ... ... дала және ... дала зонасында күңгірт-сұр кейде қара ... ... Бұл ... ... ... 20-25 ... ... жетеді.
Сортаңды қабат (В) күңгірт түсті құба және құба-қоңыр ... ... ... ... ... ... аздау, жаңғақты және
кесекті болып келеді. Тақталы жаңғақ тәрізді ... ... ... ... Осы қабаттың құрғақ кезінде құрылысы тығыз және тілімділген
болып келеді, ал ылғалды кезінде – ... ... ... ... бұл қабатының 7-12-ден 25 см-ге дейін, кейде одан артық та болуы
мүмкін.
Сортаңның осы қабатының астында ашық түсті, жаңғақ ... ... және гипс пен ... ... тұратын С қабаты болады. Олардың
құрамында жеңіл ерігіш тұздар кездеседі. Бұл ... ... ... ... құрылысы жақсы зерттелген
(Михаиличенко, 36,37). Жоғарғы ... үсті ... ... түзу ... органосазды массасының кездесуімен
ерекшеленеді.
Иллювиальді қабатта қара шірінді мен сазды ... ... ... ... асты ... ... көптеп кездесуімен, саздардың аз
кездесуімен, сонымен қатар оларда ... ... ... Топырақ түзі үрдісіндегі сортаңдардың ерекшелігі – қолайсыз, ... ... ... ... сортаңдардың құралысы, құрамы, құрылымы және
қасиеттері, бұлардың түзіліп, қалыптасу тегіне ... ... ... ... ... ... бар. Солардың барплығының негізгі түйісетін
тұжырымдары, К.К. Гедройцтың (1) ... ... ... ал ол ... топырақтың сіңіру кешеніндегі натрий элементінің мол
болып, сортаңдардың физико-химиялық ... ... ... жарамсыз етуге душар ету. Сөйтіп топырақ құрамындағы натрий
тұзының көп мөлшері басқа катиондарды ығыстырып ... ... ... ... Оның ... ... ... айналады. Бұлар
(коллоидтар) натриймен қанығып, өзінің сыртқы бетінде су ұстау қабілеті
артып, ... ... ... тұра алатындай және ерігіштігі кему
жағдайға көшеді. Натрийдің иондарының көп мөлшері топырақтағы ... ... ... ... ... ... ... молайып, минералдың гидролизі жүріп топырақтағы кальцидтің
көмірқышқылды ... ... ... ... ... топырақтағы
коллоидтардың ерігіштігі молайып, колллоидтардың диспергирленуі жүреді.
Одан кейінгі жоғарғы ... ... ... ... ... ... золь тәрізді заттардың гель тәріздіге айналып, эллювиальді
(сортаңдар) ... ... ... К. ... ... топырақтардың пайда болуын екі стадияға бөледі:
біріншісі – топырақтағы натрийдің ... ... ... ... (солончак) қалыптасуы; екіншісі – ... ... ... ... ... тән құрылымы мен кескіндік ... ... ... ... К.К. ... үш ... ... заттардың жуылуы; соданың түзілуі; топырақтың бөліктерінің фдфрауы
және төменге қарай жуылуы.
Сортаңды туралы бұл ... ... ... ... да ... Оның ... ... үшін, ол алдымен натрийлі
тұзданып, содан кейін бірнеше рет кезектесе тұзсызданып, тағы да ... (38). ... ... ... ... (Иванова 39,40),
сорлардың жуылуы кезінде, ондағы тұздардың құрамында Na+: ... ... ... түзілуі мүмкін деген шешімге келді. Бірақ табиғи
жағдайда бұл ... ... ... ... өте аз ... жөн. Сорларлың жуылуы кезінде, тұздардың бейтарапты түрлерінің
құрамындағы 20% кальций тұздары болса, сортаңдардың ... ... ... ... ... болуы теориясы әмбебап түсіндірме емес
болып табалады.
В.Р.Вильямстың (13) көзқарасы ... ... ... ... ... шөл және шөлейт зоналардағы өсімдіктердің
тұздану көздері болып саналады. ... ... ... ... кермек
жіне т.б. Өсімдіктер қалдықтарының минералдануынан көп ... сода ... ... тұздар түзіледі. Ал топырақтарды жырту кезінде жеңіл ерігіш
тұздардың құрамындағы натрийдің ... ... ... етіледі.
Сөйтіп, тұзданбаған топырақтардың ... ... ... ... жылдардың зерттеулері бойынша сортаң сорлар стадиясын өтпей-
ақ пайда болатыны ... ... ... ... тек ... ... бар ... ғана түзіледі. Бұл жағдайда натрий ионы ... ... ... сіңіру кешеніне еніп кетеді. Тіпті,
соданың мөлшері шамалы болса да, ... ... жүре ... ... ... ... ... сода атқаратын болса, онда ол
топырақта ... ... ... ... сұрақ туындайды. Табиғи жағдайда,
сода, магматикалық және шөгінді жыныстар арқылы ... ... ... ... ... ... рөл атқарады. Осы тау жыныстары
ыдырағанда, топырақтың ... ... ... ... Na, Mg) ... натрий карбонаты түзіледі. Сода, негізінен бейтарапты
тұздармен реакцияға түсіп, ішкі ыза ... ... ... түзіледі:
Na2SO4 + Ca (NCO3)2 = CaSO4 + 2NaCO3
Бұл ... К.К. ... (1) ... ... ... ... ондағы көмірқышқылының мол мөлшеріне байланысты болады. Олай
болса, ... ... ... ... (ППК) натрий мен кальций
карбонатының арасындағы реакция нәтижесінде түзіледі:
[ППК=] Na + Ca(HCO3)2 = [ППК=]Ca2+ + 2NaHCO3
немесе
[ППК=] Na + H2CO3 = ... H + ... сода ... жолмен де қалыптасу мүмкін. Өсімдіктің
қалдықтары минералданған ... ... ... қышқылы және т.б. заттар пайда
болып, ... ... ... ... ... ... ал натрий
катиондары көмірқышқылы тұздарымен реакцияға түсіп, нәтижесінде топырақтағы
ерігіш сода түзіледі деген пікірді В.Р. ... (13) ... ... ... ... ... оның ... натрий сульфатының
тотықсыздануы нәтижесінде, сульфатты редукцияны жүргізетін бактериялардың
қатысуымен пайда ... ... + 2C = Na2S + 2 ... + CO2 + H2O = Na2CO3 + ... реакция, яғни бос оттегінің жоқ ... ... ... ... ... даму ... негізі натрий
болып шығады. Бірақ, кезекті зерттеулердің көрсеткіштері бойынша, табиғатта
натрийсіз, оның орнында болып түзілетін ... да ... ... ... ғалымдар (Соколовский 41, 42, 43, Ковда, 44, ... ... ... ең ... реликтті түрі деп тауып отыр. Себебі
топырақтың сіңіру кешеніндегі натрий ... ... ... ол ... ... болып есептеліп, магний ионы қалған. Сондықтан
топырақтардың сортаңдануында магнийге ... ... де рөлі ... ... типтерінің пайда болуы Б.В. Андреев (46)
басқаша қарастырады. Ол, сортаңданудағы натрий ионының рөлін ... ... ... қарастырады. Топырақтағы натрийдің пайда болуы, өз тектес
минералдардың ыдырауынан, ал магнийде осындай ... ... ... ... ... ... магнийдің мөлшері артады. ... ... ... ерігіш бөлігі бір валенттілікпен алмасу кезінде
екі валенттілік металдардағы таза минералдармен, топырақтағы саздармен
топырақтың ... ... ... ұшырайды, осы ыдыратушы ішінде ең
күштісі болып, гидрофильді коллоидтардың алюмосиликаты мен ... ... ... Сол ... ... коллоидтары оларға бай болады.
Кремний коллоидты қышқылы гидрофильдігімен ... ... ... ... ... ... жоғарғы гидрофильдігі ... ... құры ... ... ғана ... коллоидтың
табиғи кездесуінде де болып тұрады. Сортаңдағы ... ... ... рөлді сазды минералдар, монтморилонитті және жоғарғы
гидролиттенген коллоидтардың минералдарының гальмиролизімімен ... ... ... CaSiO3; MgSiO3 ... ... SiO2 ... ... кварцты алюмо және феррисиликатты кальций және магний
қосындысын айтуға болады (45). Сол себепті, табиғи ... ... ... ... ... ... ... қаныққан сорлардың тұзсыздануынан;
• құрамында әлсіз минералданған ерігіш тұздары мен ... ... ... ... тұзданған жыныстардағы натрий тұзының және соданың биогенді ... ... ... ... ... ... сортаңның құрылымын топырақтағы гидрофильді коллоидтардың пайда болып,
олардың гальмиролизденуінен.
Осы көрсетілген ... ... ... пайда болуы бір ғана
себепке байланысты емес, полигенезді, яғни әртүрлі жолдармен ... ... екен ... 47).
Сортаңдардың жіктелуі өте күрделі. Себебі олар әртүрлі зоналарда
қалыптасады, ол ... ... ... және ... ... Осылардың ішіндегі сортаңдардың негізгі генетикалық және
мелиоративті ерекшеліктері ... ... ... және ... ... байланысты) гидрогеологиялық шарттарға байланысты болады. Сол
себепті, ... ... ... үш ... ... Бұлай бөлудің
негізінде сортаңдардың құрылымы мен су режимі алынған (тұздану режимі, ... ... және т.б.): ... , ... ... ... ... болып бөлінеді (4-кесте).
4-кесте
Сортаңдардың жіктелулері
|Типтері ... ... ... |
| ... ... типтік |сортаң үсті |
| ... сай ... ... ... |
| | | ... |
| | | ... ... ... ... |содалы, аралас: |қабықты ... ... ... ... ... |
| | ... |
| | ... |(А1 – 3 -10 см) |
| | | ... |
| | | |(А1 – 10-18 см) |
| | | ... |
| | | |(А1 – 18 см) |
| ... ... | |
| ... ... |
| ... |і және | |
| | ... |
| ... құба |ы | |
| ... | | |
| | ... ... ... қабаттағы|
| | ... ... |
| | ... |сіңірілген мөлшері|
| | ... ... ... ... |Шалғындық-қара |5-30 см |өте ... – 10 % ... ... ... ... |
|сортаңдар ... ... ... бар| |
| | ... | |
| | | | |
| ... ... –|аз ... – |
| |ыр | |10-25 % |
| ... |30-50 ... | |
| ... | | |
| ... |сорланған - ... |
| ... ... см-дегі |натрийленген – |
| | | |25-40% |
| ... ... ... – |көп ... |
| ... |100-150 см ... – 40 |
| | ... ... ... |
| | ... – | |
| | |150-200 см | |
| | ... ... ... |
| | ... ... сай ... ... ... |Аз ... ... |топырақтық-шалғынд| | |
| |ы ... | | |
| ... | | |
| ... тұзданған |Шақаттанған |
| |ы ... | | |
| ... ... | | |
| ... |орташа тұзданған |Өте ... |
| | | | |
| | |аз ... | |
| ... | |
| ... ... (өте | |
| | |аз ... | |
| | ... пен |В1 сортаң |
| | ... ... ... ... | ... ... |
| | ... | |
| ... ... ... |Бағана тәрізді |
| ... ... – | |
| | |40 см ... | |
| | ... | |
| | ...... |
| | |40 ... төмен | |
| | ... ... ... |
| | |- 40 ... | |
| | ... | |
| | ... ... ... |
| | |– 40 ... ... | ... ... ... ... ... олардың
тұздану жағдайына, тектік қабаттарының құрылысы мен ... ... Ал, ... ... олардың химиялық
құрамын, тұздануларының тереңдігі мен ... ... ... ... олардың қара-шірінділі-иллювиальді қабаттарына болды, В1
қабатындағы натрийдің ... ... ... ... қабатының құрылысы
бойынша анықталды. Бұл ... ... ... ТМД елдеріндегі
“Kласификациялық және диагностикалық схемасы” (1977) бойынша жасалған.
Автоморфты далалық сортаңдар топырақтың ыза ... ең ... ... қалыптасады (6 м тереңдікте). Сондықтан топырақтың ... ... жер ... жақын жатуынан болады. Құрғақ далалы (қара-қоңыр
сортаңдар) және шөлді-далалы (құба ... ... ... ... Кара ... ... (қара топырақты сортаңдар) бұл жерлерде
жыралы суайрықтарында, ... ... ... ... жер
бетіне жақын орналасқан жерлерінде аздап кездеседі. Өсімдік жамылғысынан
далалы дәнді-жусанды бөлікке, қара және ақ ... ... ... ... (Kochia ... ... (Atriplex cana),
петросимония (Petrosinoma brachiata), бетеге, ... ... ... т.б. ... ... ... ... анық жіктеле бөлінген. Карбонатты қабаты жақсы көрінеді, олар 35-
50 см-ден жоғары жайғасқан. Оның астында ... ... ал ... ... тұздар жиналған. Тұзданған аналықтау жыныстарының жер бетіне жақын
орналасуы, натрий тұзын көп қамтып, ... және ... ... ... ... ... типі ... болады.
Жартылай гидроморфтелген сортаңдар (шалғындық-далалы) бірінші және екінші
шалғындық террасаларда, көл ... ... ыза ... жер ... ... ... қалыптасады. Ыза сулардың деңгейлері 3-6 м төменде
орналасқан. Өсімдіктердің көп ... ... қара ... ... ақ ... (A. Schrenkiana), кермек (Limonium sp.), бетеге
(Festuca sulcata) және т.б. ... ... ... ... ... ... ... және
ғанышты қабаттар нақты көрінеді. ... ... ... ... ... гидроморфтелген сортаңдардың құрамында хлоридтік-
сульфатты, содалық-хлоридтік-сульфатты тұздар аз кездеседі.
Гидроморфты сортаңдар (шалғындық, шалғындық-сазды және ... ... көл маңы ... және т.б. ... ... бұларға бейімделе өскен галафиттерден тұрады: сортаңды
жолжелкен (Plantago salsa), ... ... ... ... ... ... бескильница (Puccinellia distants), сортаңды волоснец
(Elymus angusrus) және шалғындық аралас шөптесіндер басым.
Шалғындық сортаңдардағы сулардың жер ... ... ... (3 ... және ... ... тұздардың мөлшеріне қарай, булану процесі
жүргенде, сортаңдардың тұздануы моая ... ... ... ... ыза суларының жер бетіне жақын жерлерінде жіне
аналықтау жыныстарының ... ... ... ... ... Олар ... ... ормандық-дала зонасы мен қара топырақты
зоналарда мол жайғасқан. Ал ... ... ... ... ... ... ылғалдылық көрсеткіштерімен тектік және агрономиялық
ерекшеліктері:
• карбонатты және ... ... ... ... В1 ... сортаңдардың натрийді сіңіру қабілеттігі;
• сортаң үстіндегі қабаттағы қарашіріндінің ... ... – А ... ... - 6 %; орташа
қарашірінді – 3-6 %; аз ... – 3 %-дан ... ыза ... тереңдігі: 3 м-ден; орташа – 3-6 м; тереңі 6 м-ден
терең;
• ыза суларының ... ... ... тұщысы 1-ден аз тұзданған;
- аз минералданған – 1-3;
- орташа минералданған – 3-10;
- қатты минералданған – ... ...... жоғары.
3.1.3 Шақаттардың қалыптасуларындағы биогеохимиялық процестер
Шақаттар топырақ құрамының 0.5% құрайды.ТМД елдерінде көп ... ... ... 0,1% ... 0,8 млн.га құралған. Шақаттар орманды-дала,
дала зоналарында және құрғақ шөлейтті далалардағы ... ... ... көп ... ... ... жазықтарында, орманды дала
зонасында кең көлем алып жатыр. Шақаттарға тән ... ... ... ... ... болады: А0, А1, А2, В1, В2, С. Мұндағы А0 ... ... ... ... шымды қабатына жатады. А2 қабаты шақаттанған,
ақшыл, тақталы, тұзды қабыршақты темірлі, марганецті жаңа ... ... ... Осы ... ... ... өтпелі А2В қабаты
жайғасып, ол бір боялмаған ... ... ... және ... ... ... құрылысымымен ерекшелінеді . В илювиальды қабаты
екіге, ал кейде үш қабатқа бөлінеді: қошқыл құба және құба түсті ... ... , ... ... ... SiО2 бар, ... ... Иллювиальды В2 қабатының төменгі бөлігінде ақшыл түске ... ... ... ... ... С – ... түзуші тау
жынысы сары-құба түсті, құрылысы өте нашар тығыз дақ тәріздес карбонаттар
кездеседі
К.К ... (1) ... ... Nа+ H+ ... келген
сортаңдардың деградациясынан пайда болады. Сілтілік орта жағдайында ... ... ... мен ... түсіп, топырақтың сіңіру кешені бұзылып
,оның көлемі ... ... ... бірі ... ... ... кремний қышқылының болуы. Бұл
заттар 5%кон-та ... бар. ... ... кремний қышқылы
алюмисиликаттардың сілтілерде еріту нәтижесінде және балдырлар мен басқа
да ... ... ... ... 48). SiО2 ... ... ... процесінде және оларға натрий-лі тұздардың әлсіз
ертінділердің ... де ... ... ... ... нұсқасын
сортаңданып, содан кейін төмен жылжыған сумен оны ... ... ... ... ... жуылуы болады.
Шақаттардағы SiО2 мөлшері биогенді жолмен жиналу мүмкін (Тюрин,10;
Базилевич 4). Бұл ... ... ... ... ... және ... ... ) заттарды түзеді. Осылардың
барлығы ... ... ... ... ... Бұл ... ... геохимиялық тотықсыздану барысында қалыптасады.
Нәтижесінде органикалық қышқылдардың (фулькоқышқылы және төмен молекулярлы
қышқыл) пайда болып, темірдің және ... ... ... ... ... жылжып шоғырланады (Ярков, 49, Кауричев,
Орлов, 50). Сонымен шақаттардың түзілуі топырақта ... ... ... ғана ... ... ... биологиялық және биохимиялық
үрдістердің бірігуіне де байланысты ... ... ... және ... ... де ... ... болады. Осылардың
барлығын жиынтық әсерлерінен нақты дифференциацияланған кескін ... ... ... ... ... да әсерін тигізеді. Шақаттың жоғарғы қабаты лайлы бөліктерге
кедей, ал иллювиальді қабаты ... бай ... ... Бұл ... талдаудың (анализдің) нәтижесінде дәлелденіп, кескіннің біртекті
еместігін және шала тотықтардың әрқилы ... ... ... А2 ... В2 ... ... аз, ал ... А2
қабатында мол болады (5-кесте).
5-кесте
Шақаттардың химиялық құрамы және ... ... ... және ... ... |Су ... |, % ... |100 г топыраққа |сорынды|ттардың|
|горизонт-та| ... ... |ның |СО2, % ... және | |ы рН ... ... %| ... | ... алу | | | | ... ... | | | | |, % | ... | | | | | | |
| | | | | | | |
| | | | | | | |
| | | | | | | |
| | | | | | | |
| | | | | | | |
| | | | | | | |
| | | | | | | |
| | |SiO2 |Al2O3 |Fe2O3 |Ca+ |Mg2+ |Na+ ... | | | |А1 0-15 |8,8 ... |12,0 |2,9 |17 |5 |1 |23 |0,17 |- | |А2 0-16 |0,8 |3,7 |80,4 ... |5 |3 |Із-де-рі |8 |0,08 |- | |А2 17-20 |0,8 |4,0 |79,6 |11,8 |2,8 ... |1 |10 |0,09 |- | |В1 20-25 |1,3 |5,0 |69,4 |16,1 |5,8 |16 |13 |2 ... |- | |В2 47-57 |- |6,6 |65,0 |17,8 |6,6 |13 |14 |6 |33 |0,30 |- | ... |- |8,0 |74,2 |15,1 |6,0 |- |- |- |- |0,13 |6,0 | |
Шақаттың құрамындағы ... ... 1,5-10 % ... одан ... ... ... ... шымды шақаттар, орманды-далаға
қарағанда, қарашіріндіге бай ... Оның ... ... ... ... ... ... қарашіріндінің мөлшерімен байланысты
болып, 0,1-0,8 %-ды құрайды. Шақаттық қабаттағы сіңіру сиымдылығының ... ... ол 10-15 ... ал ... қабатта 30-40 м/экв-ке дейін
көтеріледі. Сіңірілген катиондардың ішінде кальций және магний иондары көп
және Na+ H+ ионы да ... А2 ... ... ... ... және ... қышқылды (рН 3.5-6,5), ал ... ... және ... ... ... ... ерітіндінің
құрамында аздаған мөлшерінде еритін тұздар бар екендігі анықталды.
Шақаттардың қалыптасуларына байланысты үш типшеге бөлінеді: шалғындық-
далалы шақаттар; шалғындық-шақаттар (шымдық ... және ... ... шақаттар қайыңды шоқтардың астында және шөптесінді
өсімдіктер жамылығысы жақсы дамыған жерлерде ... Бұл ... ... пішінінің ең жоғарғы бетінде сағдар шөпті ... – А0 ... ... – Аш ... ... А0 ... тек қана
орманды жерлерде болады да, ал шымды (Аш) ... ... жоқ ... ... ... ... біріншісі – ағаштардың мол жапырақты ... ... ... ... ол ...... тек
қана шөптесін өсімдіктердің қалың тамырларымен вегетативті (сабақ жапырақ)
мүшелерінің қалдықтарының шала ыдырауларынан ... ... ... ... ... ... ... шегі анық көрінбейді, қалыңдығы 5 см-ден
аспайды. Шалғындық-даланың ... ... ... күлгін
топырақтардың кескіндік пішінін еске түсіреді.
Шалғындық шақаттар (шымды глейлі) шөптесінді өсімдіктердің ... ... ... жерлерде қалыптасады. Мұнда, ... А0 ... ... оның ... ... Аш-шым және А1 –
шымдық қабаттары ... ... (А1) ... ... А2 ... оның астында иллювиальді Вд қабаты жатады. Бұл, ... ... ... ... ... ... ... мен
бұталардың (тал) ыза суларының жер бетіне жақын (1 м) ... ... ... ... (Ад) деп аталатын шымтезектелген
шымды қабаты анық байқалады. Одан кейін шымтезекті Ао қабаты жайғасады, ... ... ... ... болып саналатын А1 қабаты жатады. Ең астында,
аналықтау жынысының үстінде, шақаттанған және ... А2д ... Вд ... ... тұқымдастарға бөләнуі сортаңдық пен тұзданудың шақаттанған
кейінгі қалдықтық нышандарына ... ... ... ... ... сортаңданбаған, сортаңданған және сорланған
тұқымдастар ... ... ... ... ... және ... болып түрлерге бөлінеді. Сол сияқты, ... ... ... бойынша: нашар шымданған – қалыңдығы А1 – 5-10 ... ... ... аз); орта ... А1 – 10-20 см (А1 А2-ден қалың және терең
шымданған) ; А1 20 см-ден ... ... ... ... ... қарашірінді мөлшеріне қарай: аз
қарашірінделген (ашық түсті) – 3 %-дан аз, орта ... (сұр) – ... ... ... ... 6 %-дан ... ... бөлінеді.
Шалғындық-батпақты шақаттар, тағы да шымтезекті-глейлі (Ат ... ... (Ат 10-20 см) ... та ... ... батпақта
және шалғындық шақаттардың тұздану дәрежесіне қарай: сорлы (30 см қабатында
тұзы ... және ... (30-80 ... бар тұздар) бөлінеді. Шалғындық-
далалық шақаттар, әдетте тұзданбаған және ... ... ... ... өте ... ... ... заттар мен қоректік заттарының мөлшері өте аз. Сол себепті,
шақаттарға қосымша органикалық және минералдық ... ... ... жоғарғы қабаттары қышқылдық ... ... ... ... үшін ... себілу жұмыстарын жүргізу керек.
Сонда келесі реакция жүріп, топырақ ерітіндісі бейтараптанаады:
H2CO3 + Ca(OH)2 → CaCO3 + H2O
Шақаттар ... ... ... ерекшеленеді: су сіңіргіштігі
өте төмен, шақаттанған қабаттың ... ... ... ... ... ... Әрі қарайғы агротехниканы қолдану, шақаттарды
ылдақтық-физикалық ... ... ... ... ... топырақты борпылдақ күйге келтіріп, тереңдете жырту шараларын
жүргізу қажет. Шақаттарды ауыл ... ... ... жер
бедерлерінің ыңғайсыз үлескілерінде жайғасумен ... ... ... ой, ... сайлардың түбі болғандықтан, оларды жыртуға
көп кедергі ... Оның ... мол ... да ... ... ... егін ... мал жайылымы мен пішендіке қалдырған жөн
болады ... ... ... ... жайғасу жағдайларының ерекшеліктері
Қазақстан территориясындағы шақаттардың жайғасулары орманды-дала мен
далалық зонаға ... Олар ... ... ... ... ... ... шектескен жерінде жайғасқан. Ал
республиканың қалған аумақтарында аз ... ... ... ... бірі ... Сібір ойпатының оңтүстігінде орналасқан Ертіс
маңындағы ... ... ... облысының территориясы.
Бұл аймақ солтүстігінде Барабы ойпатымен, ал оңтүстік шығысында ... ... ... ... ... ... ... үстінде аз көлемді алювиальдың, көлдік-алювиальдың ... ... ... шөгінделермен жабындалған үштік дәуірдің тұзданған
аналық тау ... және ... ... ... ... ... ... 0.5-1.5 м, ал диаметрлері 100-300м көлемді
алып жатады. Міне, осы ... ... және ... ішінде,
ормандық шалғын, бұталар, әртүрлі шөптесінді жамылғының астында ... ... ... топырағының типін негізін қара топырақ құрайды.
Осылардың ішінде, зонааралық (интрозоналдық) ... ... орын ... Бұлар Ертіс өзенінің бойында шақаттанған шалғындық-
сортаңдар, ал ... ... ... ... сортаңдар күйінде
болады. Соңғысы кәрізделмеген ... ... ... ... ... жоғарғы деңгейлері 3-5м тереңдікте орналасқан және ... ... ... ... ... ... маңындағы шақаттардың түзілулерінің ... ... қыс ... қар ... айтарлықтай мол жиналуы ... ... көк ... шоқ ... жел ... ... 3-4 ... дейін жететін қарды байқауға
болады. ... еруі ... және ... ... суға толтырылады. Осындай үрдіс маусымды түрде, ... ... ... ... тұщы қар ... ... шақаттардың
түзілуіне үлкен әсерін тигізеді. Осы құбылыстың нәтижесінде пайда болған
шақаттардың жайғасу аймақтарына қарай ... ... ... ... ... ... ... ормандардағы шақаттар. Бұлар өлі
өсімдік қалдықтарының жамылғысымен жабылған, шөптесін жамылғысы мүлдем
жоқ;
б) орманды ... ... ... ... ... ... шөпті
шөптесін жамылғысының астында түзіледі;
в) шымды ... - ... ... ... астық тұқымдас
шалғынды өсімдік жамылғысының астында түзіледі;
г) батпақты ... ... ... ... ... өсімдіктер
мен шоқталды қопалардың астында түзіледі.
Облыстың ... ... ... сол жағасындағы, ойпаңды жер
бедерінде жатқан ... ... ... ... ... ... ... орманды-шымды шақаттар айрықша
орынды алады. ... ... ... ... ең аз ... ... ... және тілімденудің жоғары ... ... қара ... және ... ... ... де тілімделген және ... ... ... ... ... ормандарда шымданған шақаттар кездеседі. Қорыта
айтсақ, ормандық-батпақталған шақаттар тау ... және ... ... ... ... тау ... тілімдейтін
сілтілі граниттерден түзілген ... ... Бұл ... жамылғысы тауда ағатын ұсқ ... мен өзен ... ... ... ... орманын құрайды. Жоғарыда атап
өткен ... ... ... ... ... ... типті шақаттар. Кескіндік шұңқыр 16.VIII. 1957 ж. Тасты
Үрлітөбе ... ... ... 1,5 км ... ... ... асты ... тәріздес орталығында қазылыпты (15).
Шөптесіндері бар теректі-қайыңды сирек орманды-шалғынды тұз ... 110 см ... 0-5 см. ... ... ... ... 5-8 см. Сұр ... ылғалды, борпылдақ шаңды-кесекті,
саздақты, ... ... ... ... ... ... тот ... тұратын, тығыздалған
қабат. Жеңіл ... ұсақ және ... ... ... 22-40. ... ... ... тығыздалған, ұсақ жаңғақты
құрылым бөлігінде ... ... ... секпілдері бар. Қайың
тамырларының ұсақ ... ... 40-84 см. ... ... ... ... ірі жаңғақты,
жылтыр, жеке қайың тамырлары кездеседі.
В/С. 84-122 см. ... ... , ... ... ... ... кенет басталады.
112-180 см. Сары-құба, көптеген ... ... ... ... , ... , ... орта ... 180-250 см. Ашық- құба, нашар ылғалданған, құмды саздақ.
Орманды шымды ... ... ... ... 310 ... Басқарағай ауданы Ромадан ... 2,2 км ... ... аса биік емес ... адыр ... қайыңмен араласқан
теректер ... ... ... Ашық ... ... ... бар, ... тұратын тығыздығы 80-90% болатын,
тұз қышқылымен қойнауы 190см.
А0 0-6 см. ... ... ... ... ... ... ... 6-19 см. Қошқыл-сұр, ... ... ... ... ... құрғақ тығыз құмдақ.
А2 19-29 см. Ақшыл-сұр түсті құрғақ, ... ... ... ... Құба-сұр түсті, құрғақ, тығыз, құмдақ.
В2 38- 118см. ... ... ... ... бар, ... аз,
құмдақ
С1 18-50 см. Сары-құба, темір мен марганецтің дақтары бар, құмдақ
С2 150-180см. Сары-құба түсті, саздақты, ... ауыр ... ... ... түсті құмнан тұратын сары-құба құм.
С4 190-230см. Сары-сұр түсті, ... тот ... ... тұратын кескінді шұңқыр, ылғалды ауыр саздақты топырақ.
Шымды шақат. Кескінді ... 420. 28.VII. 1957ж. ... ... ... совхозының солтүстік шығысына қарай 4 ... ... ... ... ... 0,5-0,7 м) қазылыпты.
Өсімдіктері шалғынды және әртүрлі ... ... ... жеке
қисық қайыңдар мен қайың ағаштардан ... Шөп ... 95-100 %, ... топырақтың қойнауы байқалады.
А1 0-18 см қою-сұр, ... ... ... ... 18-30 см. Құба сұр, ... ... кезде күлді-сұр,
қабыршақты орта ... 30-45 см. Құба ... , ... ірі, жаңғақты ауыр саздақты
В2 45-70 см. Сұр ... ... ұсақ ... ауыр ... 70-135 см. ... ... тот дақтары сире құба, үйінді ылғалды
саздақ.
С2 135-200 см. ... ... және ... ... ... ашық құба топырақ.
Батпақтанған (глейленген) шақат. ... ... ... ауданы
Талапкер ауылынан 2,5 км жерде, жазық депрессия орталығында, шоқтал
арасында қияқ және ... ... ... қазылыпты.
А0 0-3 см. Жасыл мүкпен жабылған құба ... ... 3-8 см. ... ... ... ... ... 8-20 см. Күлді-сұр сирек тот дақтарынан тұратын, ... ... ... шөптесін тамырлары кездеседі.
В 20-45 см Лайлы-құба тот дақтары бар, ірілеу ... ... ... ... 45-95 см. Сұр құба ... ұсақ жаңғақты ауыр саздақты.
Горизонт бойынша тот дақтары және ... ... бар ... ... ... 0.5- 175 см. Бірыңғай ... ... көк сұр ... ... тот ... ... ... саздақты топырақ.
С3 175-210см. ашық-сұр ... ... ... көк- сұр ... бар ... ... 240 ... сулары басталады дәмі ... ... ... ... шақат. Топырақтың ... VIII. 01957. 8 км Баян Ауыл ... ... ... ... ... шығысқа қарай 8км жерде төмен ... ... ... және ... шөптер жамылғысынан
тұратын үлкен емес ... ... ... Аңғар беткейінде -
сортаңды кешендер жайғасқан. ... ... ... тұз қышқылынан
қайнамайды.
А0 0-10 см. Ең ... ... ... ... ... ... қошқыл-қоңыр шымтезекті қабат ... ... ... ... 10-24 см. ... ... ... ірілеу кесекті,
ұнтақталған түйірлі, ауыр саздақты.
А2 24-34 см. Қошқыл-сұр кварц ... және тот ... ауыр ... 34-72 см. ... сұр, ... кебу ... сұр, ұсақ
жаңғақты, ... ... 72-130 см. ... ... ... дымқыл, асты ылғалды
топырақ.
С0 130 см. Ыза суының деңгейі. Оның дәмі ... ... және ... ... ... ... жоғарыдағы
кескіндердің сипаттарынан көрінгендей, шақаттанудан және ... ... ... ... ... кескіні айтарлықтай
бірден тез дифференцацияланған. ... ... бұл ... ... ... көп болуы және ... ... ... аз ... кездерде батпақтану әсері
нәтижесінде біраз ... ... және ... ... ең ... ... ... созылу периодымен
және топырақ ертіндісінің шектеулі мигрциясымен ... ... ... ... жай ... ... ... органикалық заттың шіріген және ... ... ... ... ... өте ... қарашірінді аккумулятивті ... ... ... ... аз болу ... қарашірінделген иллювиальды
горизонттың ... ... ... ... ... азаю ... оның азотпен байытлуы байқалады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... онымен бірге
жұтылған ... және ... ден ... ... жұтылу мүмкіндігі
бойынша ... ... ... ... (А1) иллювиальды (В)
әсіресе оның төменгі бөлігі сипатталады. ... ... ... ... ... және иллювиальды горизонттың ... ... ... ... ал ... ... ... бөлігінде бұл элементтің мөлшері ... ... (А2) ... ... ... Жұтылған натрий шақаттанған және ... ... ... ... ... онша көп ... .
Жұтылған натрийдің иллювилі горизонтта аз ... ... ... ... ... ... мұндай
топырақтың шығуы ... емес ... ... мү мкін ... ... ... ... айтарлықтай
көп оның мөлшері сортаңдану ... ... ... де ... ... біртіндеп төмендейді . Бұл
топырақтың кескінінде ... ... ... ... ... ... ие, яғни карбонатты горизонтта (110см.)
сілтісімен ... ... ... болу ... сорып
алатын жоғарғы горизонтта гумусты аккумулятивті 3-5% ке ... ... ... ең ... мөлшері ең ... ... ... ... ... кескіні тез ... ... ... ... шайылған (2-190) және тек ... ... ... құрамы аз мөлшерде ... ... ... ... сору ... айтарлықтай емс
және топырақ горизонты ... 0,025% -дан ... тек ... бірнеше рет үлкейеді.
Механикалық талдау (8 ... ... саз ... ... ... ... ... бойынша кескінін ашық
дифференциациясын дәлелдейді. Сонымен ... ... ... горизонтының орта бөлігінде ... ... ... ... болуы тән. Типтік ... ... ... ... ыдыраңқылығы айтарлықтай су
өткізбейтін микро агрегаттары ... ... ... ... топырақтан 20% асып ... ... ... ... ... ... ... бірақ екі горизонтта
олардың құрамы салыстырмалы түрде 0.01-70% құрайды. ... ... ... ... ... көп ... қана ... сонымен қатар физикалық саз ... да көп ... ... Бұл ... көп болу яғни
гумин қышқылының жоғары болу және бұл ... ... ... ... ... ... жалпы құрамы 4-
кестеде бейнеленген мұнда иллювилі ... анық ... және бұл ... 1,5 есе ... әсіресе темір
тотығының кедейленуі ... ... ... В ... ... ... бір жарым тотығының аккумуляциясы
төменгі ... ... ... байқалады. Осымен қатар темір
мөлшерінің жалпы тотығының жалпы мөлшері аз ... және ... ... ... мөлшерінің көп болуы ... ... ... органикалық жоғары шірінді аккумулятивті
горизонтта және ... ... және ... ... ... тез ... ... Соңғысында гумин
қышқылынан ... ... ... ... ... ... саны ... гоизонтында 46%-ға жетсе , иллювииде -
49% жетеді. Бұл ... ... ... ... ... 12-14% ... ... көміртекке сәйкес келеді
фульво қышқылы ... бұл ... құба ... ... бос қышқылдар сонымен қатар тотықтардың қозғалмалы
формасы ... ... ... бөліктері басым.
Шаққаттанған горизонтта ... ... ... иллювиилі
горизонтқа қарағанда көп болып келеді. ... және қара ... ... ... ... ... қышқылына
қарағанда бұл ... көп ... ... мөлшері иллювилі горизонтта ... ... ... ... тотық тұрақты гидраттармен фульво қышқылдар аз
мөлшерде ... ал ... ... ... иллювилі
горизонтта өседі. Бұл ... ... ... ... ... ... ... аз. Бірнеше тотық гидроттарының
қозғалмалы формасына және ... құба ... ... бос ... қышқылдары тек ... ... ал ол ... ... мүлдем жоқ. Бірнеше тотықтардың
тұрақты гидроттарымен ... ... ... ... ... қара ... ... иллювилі горизонтта анық ... ... ... сондықтан да ... ... ... ... ... ... ... қозғалмалы
формасы басым ... ол ... бұл ... ... ... болады. Жоғарға өте аз ... ... ... ... ... ... органикалық
топтың құрамының жалпы көрінісін жасамайды, ... ... ... ... ... ... қозғалмалы форма болатын
фульво қышқыл құрамында ... ... ... ... ... ... немесе шақаттанған горизонтында ... ... ... ... ... М.М ... ... ерекше.
Орманды типтік шақаттар органикалық топтың құрамы ... ... ... ... жақын ол осы ... ... қара ... ... ... ... ... типті шақаттың ... ... ... ... ... ... шығу тегі ... емес немесе кәдімгі ... ... ... ... ... ... ... типтің шақаттар кездесу мүмкін, яғни ... ... және ... сортаңдылығымен ғана ... ... өз ... ... кәдімгі шақаттар сияқты
шалғынды қара топырақты сортаңды ... ... ... ... ... шөп ... жамылғы астында ... және шым ... ... ... ... ... ... топырақ түрі. Шақаттар ... ... ... түзуші жыныстардың механикалық құрам ерекшелігіне
байланысты топырақ ... ... аз ... ... ... ... сияқты тез еритін тұздардан
шайылған.
Шымды шақаттар өздеріне тән ... ... ... ... үрдісіне қарқынды дамуы ... олар ... ... қара ... ... және әдетте орман
шақаттарына қарағанда ... тез ... тез ... Бұл ... жұту кешенінде біртекті өзгеріс кезінде
көрініс табады яғни ... көп жұту мен ... ... ... ... аз жұту мен ... қатар аз жұтуы
бойынша ... ... ... ... ... сілтілі және карбонаттар бос горизонттарда ... ... ... аморфты кремнозем ... ... ... ... ... ... ... олардың
жалпы мөлшері бірнеше есе ... ... ... ... ... ... ... төзімді, ал салыстырмалы
микро агрегаттары мөлшері орман шақаттарына ... ... ... ... ... және ... ... үшін біз ... ... ... айта алмаймыз. Шақат түзілу жағдайын көптеген ... ... ... ... ... назарға
ала отырып сонымен бірге ... бар ... ала ... бұл ... генезисін көрсетуге келесі ... ... ... ... ... 2-3 ... 4-5 м-ге дейін
тереңдікте жататын жер бедердің теріс элементінде ... ... олар ... ... ... жартылай гидроморфты
және жартылайгидроморфты топырақтарына жатады. Олардың су ... ... ... қар ... ... Гидроморфты
шақаттарда көктемгі жер беті және ... ... ... ... ... тұтасу мүлдем жоқ. Бастапқы қар ... ... еруі ... ... сулар ағыны жүреді яғни ол
гидроморфты шақаттарда бірнеше ... ... ... ... ол ... жер беті ... ... Жазғы кезеңде өсімдік ылғалының қатты булануы барысында
кескіннің ... ... ... ағын ... ... Бұл ... төмен тамырлар арқылы іске асады және жер ... ... ... бір уақытта топырақта қысқы ... ... ... ... ... ... ... шайылу типі тән ... ... ... Бұл ... ... ... ... грунтының тез еритін тұздардан босалуына және
жоғары горизонтта ... ... жай ... алып ... ... стадиясына жұтылған натрии ... ... ... ... ... ... қышқыл реакциясына
ие болады. ... ... ... түзілу белгілерін иемдене
бастайды. Әсіресе, егер С.П. ... Н.С. ... ... ... ... ... батпақтану әсері ... еске алу ... ... ... ... үшін тұщы су ... болу қажет. ... тұщы ... ... ... ... ... ... біршама
қабаттың түзілуіне және ... ... ... ... ... әкеле ртырып оны ... ... ... суын біруақытта ысырып және суытады. Жазғы
кезеңде ... ... ... өсімдік тамыр ... ... Бұл ... ... ... айтарлықтай тұздануды
туғызабайды. Тек ... ... ... ... ... содалы ертінді "шабуы" және ... ... ... ... ... ... түзілудің жалпы
жағдайлары болып табылады:
1) бұл топырақтың кезеңдік ... қар ... ... және
грунт сулардың тереңдікте жатпауы;
2) жартылай ... ... үшін ... ... - ... және ... ... ... жер беті тұщы су ... ... ... ертінді жоғары топырақ горизонты кезеңдік
өңдеу әсері ... ... ... ... ... ... ... сортаңдануына әкеледі;
4) жоғарғы және ... ... ... ... ... ... процестер іс әрекеті.
Бұл жағдайлардың ең ... ... ... 2 ... кескін
құрылымына тән тұзданған түзуші жыныстар ... ... ... ... грунт суларында кездеседі. Екі мүшелі
кескінде ... ... ... ... ... ... К.К ... (1926) тұрғызылған шақаттанудың физико-
химиялық қасиеттері ... ... ... ... ... ... инертті циолиеттер қозғалысын ... ... ... ... батпақтануы процесі маңызды
рол атқарады. Бұл ... ... ... ... Е. ... (1930) ... бойынша, ең алдымен ... ... ол ... ... стадиясынан өтеді. Кезеңді ... ... ... ... ... гидроморфты
шақаттардың ... ... ... ... ... ... ... шыққан кезде және шақаттану үрдісі ... ... ... ... ... Н. И ... ... өлшеді (392 қима). ... ... ... ... жоқ ... мысалы дәлел бола ... ... ... ... ... түзілу есебінен ғана емес,
сонымен ... ... ... ... ... ... ... Бұл үрдіс тек физикалық- химиялық үрдіске
қана ... ... ... ... организімдерін кремний
қосылысының ... ... де ... ... ... ... кезеңінде олардың жоғарғы ерігіштігі ... ... ... ... ... ... ... нәтижесінде кейбір ағзаларға өздерінің қаңқаларын және
және ... ... ... ... туғызады (Тюрин
1937 ж. Усов 1943 ж). ... ... ... және алюмисиликат
әсерінде әсерінде өсімдік жасушаларына түсуіне ... ... ... үшін топырақ беті шайылу және ... ... ... кезеңдік батпақтану барыснда түзеледі. Үрдіс
өздігін ... және ... ... сортаңсыздану
кезеңінде шақаттанудың пайда болуына ... Ол ... ... далалы немесе шалғынды дала топырағын ... ... Н.Н. ... атап ... (1947 ж.). ... ... ... жазығы ... жер ... ... ... және ... ... ... сипаттамасы қызмет етеді соған ұқсас көрініс ... 1930ж. ... ... ойпатының басқа бөлігін суреттеп жазды.
Оны қайталаудың еш қажеттілігі жоқ. ... тек Орта ... ... ... жамылғысы даласы және жер ... ... ... ... ... ... ... ылғалдану барысында және ... ... ... ... сынықтар түрінде таралды . Ол өз ... ... ... орын ... Бұл минимум Е.Н Иванова
және басқа зерттеушілер айтып ... Тек А.М. ... 1959 ... ... ... ... Онда ... шақаттар өз ... ... емес ... қара ... сортаңдардан топырақтардан алғанын
көрсетеді. Көріп ... ... ... ... суларының
терең жатуы сипаттап отырған ... ... ... ... Шалғынды қара топырақтарға қайын ормандарын
қоныстану ... осы ... да ... болады. Қайың орманы
өсетін топырақты ... 1959 ж. сұр ... ... ... ... ұсынады. Әрине, бұған мүлдем келіспеуге болмайды ... ... қара ... ... топырақ
кезінде қарастыру қажет. Себебі олар жартылай ... ... және ... топыраққа тән ... ... ... ... Қара ... ... және ... сортаңданған
топырақ табақшасына ... ... ... мұнда ... қар ... ... ... ... сипатталған
режим орнайды және құрамында аз жұтылған шақат ... ... ... уақытта негізінен батпақтанған және ірі дисперсияда
жатқан шақаттың ... ... Е.И. ... ... келесі жолмен
дамиды: 1.сор → сортаң → ... ...... ... ... 1930ж). 2. ...... ... ... ...... қара ... топырақ → шақат.
Қортындылай келе ... ... ... ... ... ... болады. Шақаттар бәрімізге белгілі орманды
дала және дала зонасында, сонымен ... ... дала және ... ... ... жамылғысы бойнша алғанда орманды
типтік шақаттар, орманды ... ... ... алып ... ... тұзды топырақтардың қатарына ( сорлар, ... ) ... ... ... ... ... өте аз ... Бұл жағдайдың Республика территориясының физикалы-географиялық
сипатына байланысты болатынын атап кету қажет. Себебі, ... ... ... алып ... Ал, шақаттар болса, ормандық, ормандық-дала және
соңғысымен шектесетін далалық зоналарда ... ... ... ... процестерінің нәтижесінде түзіледі. Бұларды жуып-шаятын
сулар, тек ... ... ... (осадки) болып табылады. Олар
ормандық және ормандық-дала ... ... мен күз ... ... және ... 1-1.5м жететін қарлардың ... ... ... Олай ... түзілуіне әсер ететін физикалық-
географиялық факторға климаттың ерекшелігіне жатады.
Мор мөлшерлі атмосфералық ылғалдылық, тек қана ... әсер ... ... ... ... ... ... Осы әсерлер тұзданбаған
топырақтарға жағымды жағдай жасап, өсімдіктердің биомассасын ... одан ... ... ... ... қарашіріндінің
немесе гумустың мөлшерін молайтып, ... ... ... ... ... ... ... кезінде
(ежелгі) пайда болған сортаңдарды шақаттарға айналдырады. Сөйтіп, климаттық
фактордың ішіндегі гидрологиялық әсер, шақаттардың ... ... ... ... Бұл ... сулық геохимиялық процеске жатқызсақ, жердің
топырақ қабатындағы тіршіліктің қатысуымен жүргендіктен,академик ... (51,52) және оның ... (53,54) ... ... ... үрдіс” деп атауға болады.
Сонымен, шақаттардың түзілу ... екі ... ... ... ... 1.5метрге жететін қарашірінді қабаты бар ... ... ... ... ... ... ... қабат, жердің ең үстіндегі гумусты қабаттың астында
жайғасады. Ондағы коллойдтардың құрамында ... ... ... ... тығыздығын мейлінше жоғарлатып, судың сіңуіне,
өсімдіктің ... ... ... жыртып егін егуге кедергі
жасайды.Сілтілігі өте жоғары (рH-10) болады да ... ... ... анаэробты немесе тотығу процестерге жатады (55;56).
Себебі, ормандық,ормандық-дала зоналарындағы климаттың жылулық ... ... ... оған ... атмосфералық жауын-
шашыннан аз ... ... ... ... мол ... ... ... мәні төменгі дәрежеде болады.
Осындай жағдайларда, шақаттанудың негізгі немесе екінші ... Бұл ... ... мол ... және ... ... далалардағы өсімдіктер мен ... ... ) ... ... өте көп ... жиналуына
байланысты жүреді. Осы органикалық ... ... ... ... және ... ... айналады.
Мысалы,ормандар мен орманды шоқтарда,ағаштар мен бұталардан түскен
жапырақтар және ... ... ... ... ... ормандық
төсеніш (лесная подстилка)” деп аталатын топырақтың ең ... ... ... Ал, далалық өңірлерде,тек қана шөптесін өсімдіктердің жиі
тамырларымен вегетативті мүшелерінен түскен қалдықтарынан,киізделе-тұтасқан
(войлок) шым ... (Аш) ... Бұл ... ... ... ... екеуіде,яғни сағдар шөпті ормандардыңтөсеніш және шым қабатындағы
органикалық ... ... ... Нәтижесінде,анаэробты немесе тотықсыздану
процестері жүріп,суда жақсы ... ... ... ... Олардың
ішіндегі басым мөлшерде болатыны,қарашіріндінің құрамына енетін- фульво
қышқылдары. Бұл өте белсенді ... ... ... ... бұзып,ыдыратып,ондағы сіңген натрийді босатып,бөліп
шығарады. Натрий ... ... ... ... ... қалған
қара шіріндіні ерітіп,оның топырақты ... ... ... ... ... туғызады. Сөйтіп,гумуспен натрий сортаңды қабаттың
арылып,төмен кетеді де алюмо-силикаттар мен ... және ... ... ... ... ... біртіндеп,фульво қышқылында
еріп және микроағзалардың ыдырату ... ... ... ... ... ... ... тау жыныстарын
жетіп,жуыла береді. Осылардың нәтижесінде бастапқы қап-қара түсі бар ... ... ... ... ... ... ... айналып, өзінің физикалық химиялық, ... және ... ... ... ... ... ... процетің анаэробтық жағдайда жүруіне байланысты,топырақтың құрамды
бөліктері тотықсызданып, оттегінің мөлшері азайып, сутегінің титрлік
көлемі ... ... ... ... қышқылдық күйге
ауысады. Бізге белгілі,өте қышқылдық ортада да өсімдіктер қалыпты жағдайда
өспейді. ... ... ... өте ... боладыда,айналасындағы
ландшафтардан айырмашылығы бірден көзге түседі. Оның ... тағы ... ... ... ... ... жамылғыны ысырып тастаса,астындағы
алюмо-силикаттардың шақаттық-ақшыл түстітопырақ ... ... ... ... ... ... және ... фактопрларының бірі-жер бедерлері немесе
гоморфологиясы. Себебі, шақаттар, айналасы ... ... ... ... жер ... ... ... түзіліп, дамып,
қалыптаспайды. Бірінші жағдайда,мұндай жерлердегі ... ... ... мол ... табиғи әсеріне жуылып-
шайылып рассоление кетедіде ... ... ... Ал екінші
жағдайда немесе тұйықталып кәрізделмеген ... ... ... ... ... ... ... жер
бедерлік жағдайлардада шақатар түзілмейді. ... ... ... ... ... ... жоғарыдан төмен қарай жуылған
натрийлі тұздармен органикалық заттар біртіндеп ... ... ... қарй ... ... асты ыза суының деңгейі 1.5-2м тереңдікте жату
керек (Соколов, ... ... ... ... ... ... шақаттардың қалыптасуларында маңызды рөл атқарады. Олардың біріншісі-
жер беті сулары да,екіншісі-топырақтың ыза сулары. Ал жер асты ... ... ... және ... ықпалы,олардың деңгейлерінің
көтеріліп,ыза сулармен ұштасқан жағдайларында туындайды.
Республика териториясындағы ... ... мол ... Ресеймен
шектескен Солтүстік Қазақстан облысы Павлодар облысын баса ... ... ... жайғасқан. Бұл жерлерде шақаттардың келесі ... ... ... ... ... ... үшін,олардың химиялық ортасынбейтараптандыру қажет. Мұны іске
асырудың ең ... жолы ... әкті ... ... ... табылады.
Себебі, сөндірілмеген әктің ұнтағы ... ... ... ... әрекеттесіп,бейтарапты тұзға және
суға айналады.Жаңа ... ... ... ... ... ... ... егуге болады.
Бірақ,ғалымдардың есептеуінше осындай жақсартылған шақаттарды ... ... ... пайдалану,егін егуден анағұрлым пайдалы
екенін дәлелдейді.
Әдебиеттер.
1.Гедройц К.К. Осолодение почв. М. 1955.
2.Иванова Е.Н. ... по ... ... ... в ... ... ... Тр. Почвен.ин-та им.В.В Докучаева АН
СССР,1930,вып ... Н.И. К ... о ... почв ... ... ... Почвоведение,1952,3.
4. Попазов Д.И. О некоторых закономерностях в развитии солонцоватых
солончаков и ... ... Докл ... 1956, вып ... Ю.С. К ... о почвах некоторых степных западин
Северного Казахстана. “Почвоведение”,1957,5.
әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-нің ... ... ... ... М.Ізтелеуованың
“Қазақстандағы шақаттардың ... ... атты ... ... ... тұзды топырақтарға (сор, сортаң ,тақыр) қарағанда, шақаттардың
көлемі ... ... аз. ... қана ... мен ... ... ... бұл топырақтарды зерттеу әлі де болса
толық емес. Әсіресе олардың пайда ... ... ... факторларға онша көңіл бөлінбеген. Ал,топырақтанушы
зерттеушілер, шақаттардың ... ... ... ... ... ... ... осы химизімді білсе,шақаттардың игеру жолдарын
белгілеуге мүмкіндікболады деген мақсат қояды. Осы ... ... ... ... мәселелері,физикалық-географиялық ғылыми
саласында өзекті болып саналуға тиіс.
Пікірімізді білдіріп отырған жұмыстың мақсатын ... ... ... ... ... қамтылған. Олардың біразы “Әдебиеттерге
шолу” тарауына еніп, ал көпшілігін мәтінді баяндау ... ... ... ... ... ... ... деп қорытуға
болады. Әрі қарай зерттелетін нысандарға сипаттама ... ... ... ... Осылардың нәтижесінде, жұмысының
орындалуындағы ... ... ... ... туындатқан.Бұл
тарауды, сорлар мен сортаңдардың қысқаша ... ... ... ... ... ... шақаттар сортаңдардың
анаэробтық-тотықсыздану процесінде пайда болатынын ескертіп, осы процесті
барынша ашып беруге тура келген. Бұл процес өз ... ... ... ... ... болады.
Жұмыста бұл факторлардың негізі болып климаттық-геоморфологиялық,
биогендік және су миграциясы болыптабылады. Осылардың ... аша ... ... ... ... ... ... тілінде, оқушыны қинамай, оқуына ыңғайлы,жатық тілінде
жазылған.
Жоғарыдағыларды қорыта келе,пікірімізді ... ... ... ... ... ... талаптарға толық
жауап береді,ал М.Ізтелеуованың еңбегі “өте жақсы” деген ... ... ... ... атындағы ҚазҰУ-нің биология факультеті
топырақтану және экология кафедрасының профессоры, ауылшар.
Ғылымдарының докторы
И.Қ. Асанбаев.
2006-06-08.

Пән: География
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 37 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алматы облысы Талғар ауданы "Айршир" АҚ-ның қара-қоңыр топырағының ауылшаруашылығында қолдану нәтижесінде құнарлылық көрсеткіштерінің өзгеруі35 бет
Алматы облысы Қарасай ауданының қоршаған ортасының экологиялық жағдайы32 бет
Аридтену үрдісінің Сырдария өзенінің төменгі ағысындағы топырақтардың шөлденуіне әсері66 бет
Биогеохимия83 бет
Жер жұмыстарына арналған машиналар туралы жалпы мағлұматтар4 бет
Жер жұмыстарының технологиясы104 бет
Жер ресурстарын пайдалану мәселесі30 бет
Каспий өңірінің экологиялық проблемалары.Жаңа Өзен кен орының топырақтарының мұнаймен ластануы19 бет
Кентау қаласы қоршаған ортасының экологиялық жағдайы29 бет
Кремнийлі тыңайтқыштардың күріш дақылының өнімділігіне әсері49 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь