Абай Құнанбаев - "Қазақтың бас ақыны"

Қазақтың бас ақыны
Ұлы Абайды "Қазақтың бас ақыны" деп бағалап, алғашқылардың бірі болып оның ақындық зор тұлғасын дәл сипаттап, әдебиет, мәдениет пен қоғамдық ой.санамыздың дамуындағы орасан зор маңызын тұжырымды түрде айқындап берген Ахмет Байтұрсыновтың осы бір нұсқалы сөзін есте тұта отырып айту парыз деп ойлаймыз. Бұл бүгінгіге дейінгі өрістетіліп, кеңейтіліп, әртүрлі бағытта нақтылай айтылып келе жаткан сан алуан пікірлердің тірегі, алғашқы түйіні, асыл ұрық.дәні, ақиқат түйірі деуге лайық, өйткені ол . жай әншейін әлдеқалай айтыла салмай, әбден барлап, ойлап, тереңіне бойлап, байыбына барып, мәнісін жете аңғарып айтылған түйінді ой.тұжырым.
Абайдың атын әлемге әйгілеп, өзінің ғылыми зерттеулерімен де, атақты "Абай жолы" дәуірнамасымен де абайтануды үлкен сара жолға салған Мұхтар Әуезов те жаңаша ой толғап, соны шешімдер іздегенде Ахмет Байтұрсынов пен Әлихан Бөкейхановтың пікірлерін үнемі тірек еткені ешбір дау туғызбайды. Ахмет Байтұрсынов Абайды бас ақын деп жоғары бағалап, қастерлегенде оның басқадай қасиеттерін, ұлы тұлғасының өзге жақтарын көре білмеді, дарыны, даналығы көп қырлы екенін тани алмады десек, ағаттық болмай ма? Мұны айтып отырғанымыз, бүгін Абайды мақтамақ болғанда кейбір авторлардың ол ақын ғана емес, ойшыл ғұлама деп көтеріп тастағандай болатыны байқалады. Әрине, Абай . ұлы ойшыл, ғұлама, өзгеден мойыны озық философ. Абайды хакім деу де орынды. Ол сөзді Абай өзі де қолданған. Абайды хакім деп Мағжан да бір өлеңінде атайтыны бар. Хакім деген сөз тілімізде жылдар бойы аз қолданылып, мағынасы көнергендей болып келді де, қазір жаңғырып қайта жанданды. Алайда Мағжан Абайды "шын хакім, сөзің асыл, баға жетпес" деп сипаттағанда, оның ойшылдығын, даналығын ақындығынан бөліп айтпаған.
Абайдың ойшылдығы, кемеңгер философ екені терең ашылмай, жете айтылмай келгені рас. Тіпті таптық идеологияның қисынына сәйкес бір жақты айтылған кездері де аз болған жоқ. Абайдың дүниеге, қоғамға көзқарасы, әсіресе алла, имандылық туралы пікірлері бұрмаланып баяндалды. Бұл тұрғыдан қарағанда Абайдың ойшылдығын баса айтудың әбден жөні бар. Абайдың дүниетанымы, философиялық көзқарастары туралы еңбекте солай етудің өзі бірден.бір қажет және мұның өзі . ғылыми зерттеудің тәсілі. Бірақ бірде болмаса бірде кездесіп қалатын қара сөздерінде ойшылдық, даналық басым екен, өлеңдері таза поэзия ғой деген секілді жаңсақ пікірлердің айтылуы еш дәлелсіз. Әрине, дүниенің өзгеріп дамуы, алла мен адамның болмысы туралы арнайы пікір толғаған сөздері өз алдына. Тіпті ондай пікірлердің өзі де өлеңдерінде айтылып отырады ғой. Қалай десек те, қай жағынан келсек те, Абай . алдымен ақын, қазақтың бас ақыны.
        
        Қазақтың бас ақыны
        Ұлы Абайды "Қазақтың бас ақыны" деп бағалап, ... ... оның ... зор тұлғасын дәл сипаттап, әдебиет, мәдениет пен
қоғамдық ой-санамыздың дамуындағы орасан зор ... ... ... ... Ахмет Байтұрсыновтың осы бір нұсқалы сөзін есте тұта отырып
айту парыз деп ойлаймыз. Бұл бүгінгіге дейінгі өрістетіліп, кеңейтіліп,
әртүрлі бағытта нақтылай айтылып келе ... сан ... ... ... ... асыл ... ақиқат түйірі деуге лайық, өйткені ол – жай
әншейін әлдеқалай айтыла салмай, әбден барлап, ойлап, тереңіне бойлап,
байыбына барып, ... жете ... ... ... ... атын ... ... өзінің ғылыми зерттеулерімен де,
атақты "Абай жолы" дәуірнамасымен де ... ... сара ... ... Әуезов те жаңаша ой толғап, соны шешімдер іздегенде Ахмет
Байтұрсынов пен Әлихан Бөкейхановтың пікірлерін үнемі тірек еткені ... ... ... ... ... бас ақын деп ... ... оның басқадай қасиеттерін, ұлы тұлғасының өзге жақтарын көре
білмеді, дарыны, даналығы көп қырлы ... тани ... ... ... ма? Мұны ... ... бүгін Абайды мақтамақ болғанда кейбір
авторлардың ол ақын ғана емес, ойшыл ғұлама деп көтеріп тастағандай
болатыны байқалады. Әрине, Абай – ұлы ойшыл, ... ... ... ... ... ... деу де ... Ол сөзді Абай өзі де қолданған. Абайды
хакім деп Мағжан да бір өлеңінде атайтыны бар. Хакім деген сөз тілімізде
жылдар бойы аз ... ... ... болып келді де, қазір
жаңғырып қайта жанданды. Алайда Мағжан Абайды "шын хакім, сөзің асыл, баға
жетпес" деп ... оның ... ... ... бөліп
айтпаған. 
        Абайдың ойшылдығы, кемеңгер философ екені терең ашылмай, жете
айтылмай келгені рас. Тіпті таптық идеологияның қисынына сәйкес бір ... ... де аз ... жоқ. ... дүниеге, қоғамға көзқарасы,
әсіресе алла, имандылық туралы пікірлері бұрмаланып баяндалды. Бұл тұрғыдан
қарағанда Абайдың ойшылдығын баса айтудың әбден жөні бар. ... ... ... ... ... ... етудің өзі
бірден-бір қажет және мұның өзі – ғылыми зерттеудің тәсілі. Бірақ ... ... ... ... қара сөздерінде ойшылдық, даналық басым
екен, өлеңдері таза поэзия ғой деген секілді жаңсақ пікірлердің айтылуы еш
дәлелсіз. Әрине, ... ... ... алла мен ... ... ... ... толғаған сөздері өз алдына. Тіпті ондай пікірлердің өзі де
өлеңдерінде айтылып отырады ғой. Қалай десек те, қай ... ... ...... ... қазақтың бас ақыны. 
        Абайдың туған облысы Семей, оған көршілес облыс Ақмола, содан ары
Торғай, Орал облысы болады. Кейінірек Түркістан ... ... ... ... Сырдария облыстары жасалды. Сөйтіп, Ұлы Октябрь Социалистік
революциясына шейін қазақ жайлаған Сарыарқа, ... Сыр, ... ... патшалық құрған алты облысқа бөлінген... 
        Семей облысының өзін алсақ, ол бес уезге ... ... ... Өскемен, Зайсан уездері. Облыс басында әскери
губернатор (жандарал) болады, оның кеңсесін "Областное ... ... ... ... начальник – мұны қазақ "ояз" дейтін. Ақмола, Семей
облысы бірігіп, бір генерал-губернаторлыққа бағынатын. Оның әкімін ... ... ... бұл ... ... – кеңсесімен қоса "корпыс"
деп атайтын... 
        Жоғарыда аталған уездерді алсақ, бұлар 20–21–22 болыстан ... елі ... ... уезі ... ... ... да, ... Қарқаралы
уезі жиырма екі болыстан құралатын. Қазақтың "болыс" деген сөзі - ... ... ...... ... ... Қазақша
қолдануда және Абай шығармаларында "болыс" деп, әрі ... ... де, ... ... ... әкімді де атаған. Ояз бен болыстың арасында тағы бір
ұлық бар, ол – ... ... Бір ... 20–22 ... болса, солар
бірнеше учаскеге бөлінеді. Төрт-бес болыстан құралатын учаскенің бастығы
жаңағы крестьянский начальник. 
        Осымен қатар, ... ... ... сот ... ... ... ... үш жылда, болыспен бірге сайланатын билер, сонан соң
мировой судьялар және әр болыстың ... ...... суд ... Абай ... ... ... сипатталынып,
әшкереленетін, сыналып отыратын ұлық, әкім, ел билеушілер дегендердің саты-
саты ... ... ... осы ... Семей облысындағы Шыңғыс тауын жайлаған Тобықты
руының ішінде 1845 жылы туған. Абайдың өз әкесі – Құнанбай, атасы –
Өскембай, арғы ...... ... ... да ру ... ... ... адамдар.  Ақынның бұлардан  арғы  аталары Айдос, Олжай
үш ұлы: Айдос, Қайдос, Жігітек. ... ... жуан биі ...... баласы. Қайдостан Бөкенші, Борсақ тарайды. 
        Айдос өз басы би де, бағлан да болған емес. Қайта момын, жасық ... оны: ... ... міне ... ... ... дейтін мәтел
бар. Осы Айдостың Айпара деген әйелінен төрт ұл туады. ... ... ... ... ер қайраты бар, есті, адуын әйел болған. Өзінде бір жағынан
тапқыр шешендік, бір жағынан бақсы құшнаштық сияқты сәуегейлік те ... ... ... бір ауыз сөз – төрт ... ... ... ... Сонда:
Шынжыр балақ, шұбар төс Ырғызбайым, 
Тоқпақ жалды, торайғыр Көтібағым, 
Әрі де ... бері де ... ... да ... ...
дейді. Сол  шешесі дәме қылған Ырғызбай өзге туысынан анық, артық болып
озып ... ... дәме ... ... ... ... сол күндегі биі
Кеңгірбай өзге барлық жас-желеңнің ішінен Ырғызбайды сынайды. Ел сөзіне
араластырып, баулып жүреді. Ол кез – көп бидің парашыл кезі. ... ... деп мол ... ... алып жатады. 
        Кеңгірбайға да осы жөнде көп жаманат еретін. Соның мысалы ... ... бір ... ... байқалады. Ері жанжал-төбелесте өліп, есе
ала алмай отырған әйел:
Мойны, басы былқылдап, 
Ырғызбай жүрді араға, 
Кеңгірбай ... ... ... қара ... еді ... ... баулып өсірген Кеңгірбай өзіне серік етіп жүргенде, сол
інісі ертерек өліп калады. Ырғызбайдың өзге бір ... жас ... ас, ұлы ... жиында күреске түсетін үлкен балуан болған. Уақытында
қазақтың көп руларының арасында зор ... ... ... бір ... бар. ... қазақ, қоқан халықтары жиналған бір аста "Қоңыраулы балуан" деген түйе
балуанды жыққаны. 
        Ырғызбайдың бірнеше баласы болған. Олар: Үркер, Мырзатай, Жортар,
Өскембай. ... ... өзге ... ... ең ... ... ... өлген соң оның орнына Өскембайды ұстайды. Бертін келіп,
өзі қартая бастаған кезінде өз ... ... би ... ... Сол
күннің жолы бойынша батасын беріп, Өскембайды би қояды. 
        Өскембай өзінің ел меңгеру әдісінде ең алдымен көпті мезі ... ... ... ... ... ... Ел ортасында сақталып
қалған сөздің бірінде: "Ісің адал болса, Өскембайға бар, арам ... бар", – ... сөз ... орта ... ... баласы Құнанбай ержетіп, атқа мінген.
Кұнанбай 1804 жылы туған. Бұның шешесі Зере кісі ренжітпейтін ... әйел ... 1850 жылы 72 ... Өскембай өледі. Зере ерінен кейін
көп жасаған. Ол бертін келіп, тоқсанға жетіп өледі. Мұның ақын болатын
немересі Абайдың бала, ... ... ... бәрі Зерені "кәрі әже" дейді
екен. Кәріліктен құлағы естімейтін болады. Балаларына дұға оқытып үшкірте
береді. Сонда өз қолындағы немересі Абай кәрі әжесінің ... өлең ... ... ... жасында әке-шешесі мен өскен ортасынан алған тәрбиеден
басқа оқу ... ... ... ... жас ... ... елдің ол
кездегі дағдысы бойынша батырлық, жорықшылық сияқты істерге ғана емес, әке-
шеше, жанашыр- жақынға да бірқалыпта болған сияқты. 
        Ел билеп, іс ... ... ... ... ... ... 41 ... туған. Құнанбай көп әйелді болған.
Үлкен әйелі – қыздай алған Күңке. Бұдан туған баласы – Құдайберді. Екінші
әйелі – Ұлжан. Ол ... ... ... айттырылған қалыңдық
екен. Інісі өлген соң Құнанбай келінін алған. Бұдан туған ... ... ... ... ... ... әйелі – Айғыз. Одан
Халиолла, Ысмағұл деген балалары болған. "Атадан ... ... ... ... ... ... осы. ... төртінші әйелі – Нұрғаным.
Бұдан бала болмаған. 
        Ұлжан мен Айғыз бір ауыл ... ... ... ... уақытта,
екі шешесінің ортасындағы тел баласы кішкене Ыбырай болады. Бұл екі
шешесінен кейінірек ... ... ... екі бала туған. Бірақ олардың жасы
Абайдан едәуір кіші. Айғыздың үлкен баласы Халиолла болса, ... ... Абай ... ... ... екі шешесінің ортасында, жалғыз
баланың халінде өткізген. Екі шешеге бірдей бала боп жүргендіктен, сол
кездегі үлкендері ... ... деп ат ... ... Абай ... ... ... ертеде қойылған атпен оны "Телғара" дейді
екен. 
        Абайдың өз шешесі Қаракесек ішінде Бертіс тұқымы болады. Ұлжанның
әкесі Тұрпанмен бірге туысқан ағалары Қонтай, ...... ... ... ... тапқыр күлдіргілер. Бұл әдет – Бертіс, Шаншар
руына түгел жайылған мінез. Осы ... ... ... ... ... ... қуы – Тонтай. Тонтайдың барлық өмірі тұтас күлкі болып
кеткен. Түгелімен бастан-аяқ жеке-жеке күлкі әңгімеден құралады. ... ... ... –  ... қазақ ортасының үнемі көңіл
көтеріп жүрген, таусылмайтын думан, ұдайы қызық күлдіргісі. Осы Тонтайдың
інісі Тұрпаннан әйел бала – ... ... кең ... кісі ... Абай – ... шағын сөз
қылғанда, өз шешесіне қатты ырза болып, Айғызға іші ренжіңкірейді екен.
Ұлжан күндестікті көп ... ... ... де, ... сол ... белгі
бергіш болса керек. Бұнысы Абайдың бала шағында көп қатынды тұрмыстың бар
зарын татып, тағы да неше ... ауыр ... ... ... он ... ... ... Семей қаласына әкеліп, оқуға берген.
Бұдан бұрын қырда да Абай біраз оқыған болады. Семейдегі алғашқы берген
молдасы – ... ... ... ... ... шығарып, Ахмет Риза деген
молдаға тапсырған. Екеуі де мешітте имамдық қылады. Және сол мешіттердің
жанында медресе де ұстаған. Оқушы шәкіртінің көбі ... ... ... ... ... ылғи дін ... ... көбін араб, парсы тілдерінде
оқиды. Жалпы, медреселерде кейінгі заманға шейін сақталып келген ... ... оқу ... ғана оқылатын қосымша оқу болады. 
        Абай осы медреседе үш жыл ... Өзі ... ... балалардың
барлығынан сонағұрлым зейінді, ұғымтал және ерекше ықыласты болған. Дәрісте
арапша кітапты молдасының бір оқып, бір-ақ рет ... ... ... кітапқа қарамай жатқа айтып  шыға алатындай зерек болады. 
        Медресенің тынысы ауыр, тар ғаламында, қысаң тәрбиесінде жүрген
шәкірттің шын сүйетін жандары — ... ... Хожа ... ... Физули
сияқты шығыстың ескі классик ақындары болған. 
        Ақынның жас ... ... ... ... көп ... Сан шығармалары
ұмытылып жоғалған болу керек. Абайдың нағыз өнімді өлең жаза бастаған кезі
жігіттік шағы өткен соң басталады. Ол ... Абай ... ... ... деп түсінген. 
        Медреседе үшінші жыл оқып жүрген уақытта, Абай жалғыз мұсылманша
оқумен тоқтамай, Семей қаласындағы "Приходская школаға" ... ... ... ... ... ... оқу ұзақ болмайды. Бас-аяғы үш-ақ аймен орысша
оқуы бітеді. Мұсылманша оқуы да доғарылады. Жасы 13-ке ... ... ақыл ... ... ... ... ... ерекше талапты жас
шәкіртке аз да болса оқу, тәрбие беретін мектептің есігі жабылады. 
        Осындай дүние есігін енді ғана ашқалы жаңа ғана ... ... ... ... Абай ... ... үлкен кісінің өміріне кіріседі. Әкесі
ел билеу жұмысында оны өзіне серік қылмақ боп, жаңа міндетке арнап, сол
жолға баули бастайды. Бала ... да, сол ... Абай ... дәме ... ... бастаған сияқты. Барлық балаларына қатал, қатты болған
Құнанбай Абайдың өзгелерден артық екенін ертеден сезген... 
        ...Енді сол ортаның залалды ... ... ... тым құрса
сонысымен пайдалы азамат болғысы келеді. Бірақ бұның ол жолына ел жуаны –
жау. Олар ... өзін де ... ... ... ... ... жықпақ
болады. Солардан бас қорғау ретінде және бір жағынан жаманын жазалаймын,
жөнге саламын деген талаппен Абай алысады. 
        Осындайдан туатын талас-тартыс, жаулықтың екінші бір ... ... ... ... ағылған көп шағым түрінде болатын. 
        Ел ішінде Абай өз бетімен жүре бастаған соң, аз уақытта-ақ талас-
тартыстың кіндігі қалаға қарай ауысады. 
        Сонымен, 28 ... ... ... ... берілген партия басы
жалақорлықтың өтірік арызы, көп шағымы Семейдің кеңселеріне түсе береді.
Абай бұған орай ешкімді де ... ... ... ... мұны ... ұлық ... ... қысында оны қалаға шақыртады. 
        Осы жолда Абай 12 үлкен іспен тергеліп, ... ... 3–4 ... шыға ... ... Бірақ жұмыс саны көп болып, тергеуден-тергеу болса
да, Абай бірде-біріне жығылмай, ағарып, аман шығады. Соңғы жылдарда
Семейдің архивінен табылған бір іс ... ... ... жол үш жыл
бойында Қоңыр Көкшеге болыс болған кезін танытады. Сонда Абайға қарсы
өтірік шағым, жалған, жала жапқан Үзікбай Бөрібаевтың арыздары ... ... ... Ол істі ... ... ... соты, тіпі Семей
губернаторы да колға алады. Бірақ ұзақ тексеру соңында чиновниктер
аппаратының өзі де Абайдың ... ... ... ... адам екенін
ықтиярсыз таниды... 
        Жігіттік шағына шейін Абайдың барлық орысша оқуы үш-ақ айлық
сабақпен бітеді. Әрине, ол ... ... ... ... азық ... ... ... Орысша жағынан іздену енді ғана молынан басталады... 
        Абайға жолығып, онымен дос ... ... ол ... ... ... ... ... шыққан кісілер болмаса да, Абай сияқты кісілерге ала
келген жаңалық пікірлерімен қымбат болған ... ... ... ... 1858 жылы ... екі ... ... – "Иузи-рәушан", екіншісі – "Фзули, Шамси". Бұлардан соң, ... ... ... ... бар. ... он үш жас пен он сегіз, он тоғыз
жастар арасында тудырған шығармалары – осы... 
        Жалғыз бұл өлеңдер емес, Абайдың сол жылдарда осы ... ... ... де ... ... еді. ... ... із-дерек табылған жоқ. 
        Абай мұраларын зерттеушілердің кейбіреулері "Абай философиясы"
деген ... ... ... ... ... етеді. Абайды философ деп атап
жүргендер де табылады. Анығында, бұл жөнде дұрыс түсінік керек. Шын ... Абай ... ... Ғылымдық кең мағынасында Абай философ емес
дейтұғынымыз, оның арнап жазған, философиялық жекеше терең толғаулы
еңбектері, трактаты жоқ... 
        ...Дана ақынның өз ... және ... адам ... өнер-ой
байлығынан алған үш үлкен салалы түп-төркіні барын байқаймыз. 
        Мұның біріншісі – қазақ ... есте жоқ ескі ... ... ... өз ... халықтың ауызша әдебиет қоры, ақын Абай осы
қордан көп нәр алып, сол арқылы өз ... көп ... ... бір ... қазынасы – арап, парсы, түрік тіліндегі шығыстың көркем классик
поэзиясы. 
        Үшінші үлкен өнер, мол азық ... зор ... – орыс ... және сол ... ... ... Осы ... өріске құлаш созған
Абай өз заманы үшін әрі жаңа тарих, жаңа ... ... әрі кең ... ... ... атанған қарасөзі барлық құрылыс қалпымен, шебер,
шешен тілімен және ... ой ... ... ... еселеп,
өсіріп жеткізумен біздің әдебиеттегі тағы бір соны, қызықты жаңалықтың бірі
болған. Мұнда да сыншыл, ойшыл Абай көрінеді. Орыс ... ... ... ... ... ... қазақ халқының өз
тіршілігіндегі күнделікті болмысынан туған аса бір алғыр, жүйрік, кейде
шешен орамы мол бір әсер көрініп отырады. 
        Барынша тұтас ой ... ... ... ... ... өз халқының ой-санасы өсу тарихында анық прогресс жолын бастаушы
болады. Өз заманының тарихтық, кертартпалық бөгетінің бәрінен ... ... ... ... ... ... ең алдыңғы бірі болды.
        Әрхам жазбасында Абайдың туған айы-күні, дүниеге келген жері
нақтылы көрсетіліп ... ... ... ... ... ... 1845 жылы ескіше 10 август күні Құнанбайдың екінші әйелі
Ұлжан толғатып, бір ұл дүниеге келді. Құнанбайдың ... ... ... ер ... ... екі ұлы ... ... алғашқы бәйбішесі Күңкеден
туған ұлының аты – Құдайберді. Ұлжанның тұңғыш ұлының атын Тәңірберді
қойған. Мынау үшінші ұлының атын Ибраһим деп арапшалап қояды", – ... ... ... ... ... ... ... келген
жері – Қасқабұлақ, қазіргі Мұхтар Әуезов атындағы совхоздың орталығы, туған
күні ескіше 10 август (тамыз) жаңаша – ... 23-і ... – ұлы ... Абай – ... Абай – ұлы ойшыл, Абай – дана.
        Иә, Абай – ұлы ақын, Абай – дара дегенде оның поэзиясына әдеби,
музыкалық бүкіл ... ... тән ... ... Абай – ұлы
ойшыл, Абай – дана дегенде де оның ... ... ой ... ... ... ... ... қоғамдық өмірдің сан-алуан салаларына
қатысты дүние-болмыс, заман ағымы, халық тағдыры туралы аса маңызды ... ... ... замандастары мен кейінгі ұрпақтарының ой-санасын
жаңа белеске көтерген зор ... ... ... айтамыз. Оның жаңашылдығы
мәдениеттегі, әдебиеттегі, қоғамдық ой-санадағы дәстүр мен жаңашылдықтың
жалғасатынын танытады. Ол ақын поэзиясының, әдеби мұрасының халықтық
сипатынан туындайды. Абайдың озық ...... ... биік
көрінісі. Абай туған халқының арман-мүддесін де, жалпы адамзаттық
мұраттарын да терең түсіне алды. Оның көршілес, ... ... ... ... озық әдебиеті мен мәдениетіне қол артуға ұмтылғаны да дәуір
талабын аңғара білгендігінен. Сондықтан да Абай өткен ... ғана ... асыл ... және алдағы мақсат-мұратымызды айқындап бере алатын
келешегіміз. Абай – бүгін де жастардың ақылгөйі, ұлы ұстазы, жақсылардың
жанашыры. Абай десек, Абай туралы ой ... ... біз ... ... берекелі болуын қоса ойлаймыз. 
        Абай поэзиясы казақ әдебиетіндегі мүлде жаңа құбылыс, жаңа кезең
болғанын айта отырып, ақынның шығармашылық ... ... ... ... көзі – ... ... жүздеген жырау, жыршы, ақындарды
туғызған халықтың сан ғасырлық бай әдеби мұрасы дейміз. Халық поэзиясымен
терең тамырластығы Абайдың ақындық тұлғасына ана ... ... ... ... ... ... даусыз. Сонымен қатар ол алғаш ақындыққа бой
ұрған кезінен бастап шығыс ақындарының ... көп ... ... тың, жаңа өріс ... ... орыс ... (еуропа
ақындарының да) шығармаларынан мол әсер алғаны талассыз. 
        Абайдың алдындағы ақындардан Бұқар, Дулат, Шортанбай, Мұрат,
Махамбетті айрықша бөліп айтуға да ... еді. ... ... ... ... ... исі ... жыраулық поэзиясының ең көрнекті өкілі,
насихат, ғибрат түріндегі толғау, терме ... ... ... деуімізге
болады. Ал Дулат, Шортанбай, Мұратты Абайға жақын, тікелей жалғас заманның,
сол замандағы қоғам өмірінің күрделі қайшылықтарын айқын көре білген,
әлеуметтік ... ... ... ... ... атаймыз. 
        Абай шығармаларында алдымен мейлінше мол, әр қырынан көрінетін,
әрине, ақынның өз ... өз ... ... ақын ... өмірінің шындығын
өз көңіл-күйін білдіру арқылы, өз сезім толғаныстары, ой-толғамдары арқылы
танытады. 
        1886 жылы жазылған "Қартайдық, қайғы ойладық, ұйқы сергек", соған
іле ... ... ... ұлғайды арман", "Көңілім қалды достан да,
дұшпаннан да" өлеңдерінде Абай замана жайын толғай, әр топ өкілдері, әр
алуан адам мінезі, іс-әрекетіне көз ... Бұл ... ... ... тереңдігімен, еркін төгіліп отыратын оралымдығымен, қоғамдық өмір
құбылыстарының мәнін ашып, ... ... ... беруімен тартымды. Және
бір назар саларлық жай – Абай "Қартайдық, қайғы ойладық" деген сияқты
өзінің қамыққан, ... ... осы ... ... жолдарында
ғана айтады. Осылай барып, ішкі сырын ақтаратын рай көрсетеді де, одан әрі
бірыңғай айналадағы өмір, әртүрлі адамдардың жағымсыз іс-әрекеттері,
қарекет-мінездері ... ... ... ... өзі өмір ... ... талқысына түсіп, шырқы бұзылған халықтың, ел-жұрттың бейнесін
асқан көркемдік шеберлікпен суреттейтінін "Қалың елім, қазағым, қайран
жұртым" ... ... ... Осы ... домбыра сазындағы алғашқы
құлақ күйіндей болып, жүрек толқытатындай жылы леп беретін "қазағым",
"елім", "қайран жұртым" деген ақын ... ... үшін жаны ... ... көрсететін сөздер онан кейінгі айтылғанның бәріне басқаша мағына,
өзгеше реңк дарытады. Дәл осындай терең толғаныстан ... ... ... мұндай сезім жылылығы кездесе бермейді. Сондықтан да елдің күйзелген
жағдайын аңдататын:
Ұстарасыз аузыңа түсті мұртың, 
Жақсы менен жаманды айырмадың. 
Бірі май, бірі қан боп енді екі ... ... ... ... жұрт ... ... да, ... айтылғандай
сезілмейді. Ондай сөздерді де, немесе:
Бет бергенде шырайың ... ... ғана ... ... ...
дегенді де барлық адамға, сол кездегі қазақ атаулыға түгел ... ... ... жеріне барып тиетін сөз деп түсінгендейміз. Қажет деген
жерінде ақын сөз ... ... ... саралап, бөліп айтады. Мысалы,
"ұқпайсың өз сөзіңнен басқа сөзді" дегені өңкей қырт, мылжың адамдарға
қатысты болса, "Бас-басына би болған өңкей ... ... ... ... ... ... күші азайған ұлыққа, мансабы жоғары шенеунікке бағынышты
болыстарға қатысты. 
        Абай поэзиясындағы бірнеше өзекті, маңызды тақырыптар ... ... өлең – ... аяқ". Осы ... ақын ... ... ... аштырмай отырған бір-бірімен дауласу, қастасу, домалақ арыз
беру секілді жаман әдеттер екенін нақтылап көрсетеді. 
        Елді бірлікке, татулыққа шақыру – ... ең бір ... ... қазақ, бірің дос 
Көрмесең, істің бәрі бос, –
деген үлкен қоғамдық мәні бар терең мағыналы түйінді ойын ақын ерекше
тебіреніспен ... ... ... ақын ... білімді адамды аса
жоғары бағалауы қандай. Не нәрсеге болсын ақыл – таразы ("ақыл-мизан, өлшеу
қыл"), ... ... ... ... ... шексіз мол деп
санайды. 
        Абай ақыл туралы айтқанда ақылдылық, ... ... ... ... ... ... ... ажыратып, оларды екі нәрсе деп
қарайды. "Әуелде бір суық мұз – ақыл зерек" дегенде Абай ақылды осы соңғы
мағынасында алған. ... ... ... ой мен ... ... ... екі ұғым деп қараған Абай, "суық ақыл" мен "ыстық
жүрек" (ыстық сезім) бір-бірін толықтырады деп санайды. Осы екеуіне қайрат,
жігер ... ... ... ... ... ... деп ... поэзиясының танымдық, тәрбиелік мәнін терең түсініп, оны адам
мінезін, заманды түзетудің күшті құралы деп қарағанын көптеген өлеңдерінен,
әсіресе, сөз ... ... ... ... ... ... "Мен
жазбаймын өлеңді ермек үшін", "Өлең – сөздің патшасы, сөз сарасы",
"Біреудің кісісі өлсе қаралы – ол", ... құсы ... шар ... ... бойды алар", "Өзгеге көңілім тоярсың" секілді
шығармаларынан толық байқаймыз. Ұлы ақын өлеңді, поэзиялық шығарманы кім
қалай қабылдайтынына, яғни ... ... мән ... ... ... жетіп ұғатын, содан өзіне сабақ алатын адамдар болса ғана, оның
ықпал-әсері күшті болатынын естен шығармайды. 
        Абайға дейінгі қазақ ақын-жыршылары шығыс ... ... ... ... ел ... жыр ғып таратып келсе, енді
орыс әдебиетін оқып, үйренуге, орыс ... ... ... бөле ... ... ... халықтарының әдеби
нұсқаларына кұштарлық та көбеймесе азайған жоқ. Абайдың поэмаларына
негізінен шығыс сарындары арқау ... ... ... әдебиетінен келген
сюжеттер көптен таныс үйреншікті дүние секілді болса, орыс әдебиеті,
поэзиясы мүлде жаңа құбылыс еді. Орыс ... ... ... озат адамгершілік идеялардың жаршысы бола алатыны Абай назарынан
тыс қалмағаны анық. Орыс әдебиетінен оқығаны қаншалық көп ... да, ... ... аударуға келгенде үлкен талғампаздықпен қарап,
Пушкин, Лермонтов, Крылов секілді ақындардың кейбір өлеңін ғана ... ... ... сөз қозғағанда, оларды саралап, жіктеп,
орыс классиктерінен аударма және белгілі ... ... ... ... деп екі ... ... қарастыру қажет. Өйткені аударма деп аталып,
аударма саналып жүрген бірталай ... ... осы ... ... қолданылып жүрген тура мағынасындағы аударма емес. Олар – ... ... ... ... ... ... ... көп дегенде
жартылай тәржімаланған, түгелдей алғанда өзіндік төл тума шығармалар. 
        Абай қарасөздерінде әңгіме-сұхбат жанрының өзіндік өзгешелігін
толық пайдаланып, адал еңбек ету, егін ... ... ... өнер
үйрену, білім-ғылымды игеру, қоғамдағы әртүрлі топтардың қылып жүрген
адамгершілік, имандылық ... ... ... ... ... толғайды, үлкен көрегендікпен көптеген құнды пікірлер түйеді. ... ... ... өнер, ғылым іздеу қажеттігін елдің өмір-тұрмыс
жағдайына, негізгі қарекетіне, күнделікті атқаратын ... ... ... ... ... ... ... мінез-құлқын, ой-ниетін
нақтылы, жан-жақты талдай отырып сөз етеді. Болыс сайлау мәселесін сөз
қылғанда да сол кездегі нақтылы қоғамдық ... ... ... ... ... ... ... Абайдың қарасөздері қазақ әдебиетінде
көсемсөз, көркем прозаның қалыптасып дамуына соны із ... ... ... шығармаларында ойшылдық пен суреткерлік ажырамас бірлік
тауып, аса маңызды, ... ... ... терең толғайтын жаңа
сапалы поэзияның тууына негіз болды. Қазақ әдебиеті шынайы жазба әдебиет
үлгісіндегі нағыз лириканың жаңа ... ... және ... өзі ... ... ... жүйесін шексіз байытып, сөздің мағыналық,
суреттілік қуатын арттыруына, тіл ... зор ... ... ... ... ... ... ақ жол ашты. 
        Кейінгі кездерде Абайды әр қырынан танып-түсінуге себі тиерліктей
құнды ... ... ... ... ... ... қатар ара-кідік
артық-кем айтылғандары да бой көрсетіп калады. Абайды әлемдік кеңістікке
шығарудың жөні осы деп оны ... ... ... ... болса да) оп-оңай
жақындастыруға бейім тұрушылық орынды дей алмаймыз. Өйткені жекелеген ой-
пікір, сөздер мен сөз ... ... ... ... де ... ... ... алуда әр ақында, ойшыл адамда бола береді. Бірақ басқадан
ықпал, әсер алып ешкім де ұлы ... дана ... бола ... ... жөн. 
        Абайдың нағыз дана және дара екенін асқан көрегендікпен тани білген
Ахмет Байтұрсыновтың ... ... ... ... танып, тегіс білуі керек"
дегенін де еске алған ... ... Бұл осы ... бас ... ... бүгін де мәнін жойған жоқ. Қанша жемістеріміз бен жетістіктеріміз
бар десек те, қазіргі жастардың жайын ойласақ, жетпей жатқаны да аз ... ... тек ... ... ... ... жастар ғана емес, жас
буын өкілдері тегіс білуі керек екенін атап айтсақ, Ахаң айтқан осы ойды
үнемі есте тұту кажеттігі ... ... ... ... ... өкілдеріне таныту жағынан да бірталай іс
тындырылғаны белгілі дей отырып, бұл бағытта да әлі атқарылуға тиіс ... Абай ... ... ... ... оны шет тілдерінде
насихаттау алдағы кездерде жалғасын таба бергені абзал. 
        Өзі туған халқының әдебиетімен қатар дүние жүзі мәдениетіне үлкен
үлес қосқан ұлы Абайдың ... ... ... ... ... ... ... басқа елдердің де кәдесіне жарап, рухани қажетін өтей
беретіні кәміл.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 11 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абай шығармаларының тәрбиелік мәні30 бет
Абай қарасөздерінің тәрбиелік мәні6 бет
Абай Құнанбаев жайлы7 бет
Абай Құнанбаев.(1845-1904)7 бет
Абай өмірбаяны11 бет
Абайдың көркем аудармалары 8 бет
Абай Құнанбаевтың өмірбаяны, ақындық жолы17 бет
Ақын, ағартушы Абай Құнанбаев26 бет
Ұлы ақын - Абай Құнанбаев9 бет
XIX ғ. II жартысы, XX ғ. бас кезіндегі қазақ әдеби тілінің діни лексикалық сипаты5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь