Көркем мәтіндегі жалқы есімдердің семантизациясы

КІРІСПЕ
НЕГІЗГІ БӨЛІМ

1 Әдеби ономастика және көркем мәтін
1.1 Ономастика және әдеби ономастика
1.2 Көркем әдебиеттегі жалқы есімдердің семантикасы

2 Қазақ көркем әдебиетіндегі жалқы есімдердің семантизациясы
2.1 М. Әуезов шығармасындағы кейіпкерлер есімдерінің мағынасы
2.2 Ғ. Мүсірепов шығармаларындағы кейіпкерлер есімдерінің мағынасы
2.3 Сатира.юморлық кейіпкер есімдерінің семантикасы

ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
        
        Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университеті
Филология факультеті
ЖАЛПЫ ТІЛ БІЛІМІ кафедрасы
диплом жұмысы
КӨРКЕМ ... ... ... ... ... Ж.Қ. ... ... ... Г.Б. ... ... ... ... » ... тіл білімі
кафедрасының меңгерушісі:
филол. ғ. д., профессор Э.Д. ... - ... ... ... ... мәтіндегі жалқы есімдердің
семантизациясы.
Диплом жұмысының көлемі: 50 бет.
Диплом жұмысынында пайдаланылған ... ... ... жұмысының нысаны: көркем әдебиеттегі жалқы есімдер, мағыналық
ерекшелігі.
Диплом жұмысының мақсаты мен ... ... ... ... ... анықтау – диплом жұмысының негізгі мақсаты. ... жету ... ... ... ... ... мен ... ономастиканың арақатынасын анықтау;
- көркем әдебиенттегі жалқы есімдердің мағыналық қырларына тоқталу;
- қазақ көркем әдебиетіндегі жалқы есімдердің семантикасын ... М. ... ... кісі есімдерін;
ә) Ғ. Мүсірепов шығармаларындағы кісі есімдерін;
б) Сатира-юморлық кісі есімдерін қарастыру.
Диплом ... ... ... ... әдеби ономастиканың көркем
мәтіндегі қызметі қарастырылды. Бірінші бөлімде ономостика мен ... ... сөз ... ... ... ... көркем
мәтініндегі кейіпкерлер есімінің мағынасы қарастырылды.
Диплом жұмысында ... ... ... ономастика, семантика,
жалқы есім, кісі есімі, поэтонимдер, көркем әдебиеттегі кісі ... ... ... ... мағынасы, мәтін, көркем мәтін, әдеби
ономастика, қазақ антропонимдері, автор бейнесі, ... және ... ... ... ... ... ... негізгі екі
бөлімнен, қорытындыдан және пайдаланған ғылыми әдебиеттер тізімінен ... ... ... ономастика және көркем мәтін
1.1 Ономастика және әдеби ... ... ... ... ... ... ... көркем әдебиетіндегі жалқы есімдердің семантизациясы
2.1 М. Әуезов шығармасындағы кейіпкерлер есімдерінің ... Ғ. ... ... кейіпкерлер есімдерінің мағынасы
2.3 Сатира-юморлық кейіпкер есімдерінің семантикасы
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
КІРІСПЕ
Ономастика теориялық негіз ретінде ... ... ... ... есімдерден айырмашылығын зерттеумен, олардың тілдегі ерекше
жағдайымен, сөйлеудегі құрылымының еркешелігімен ... ... ... ретінде бөлініп шықты.
Бүгінгі таңда ономастиканың деңгейі, оның ғылымдар жүйесіндегі алатын
орны, ... ... ... байланысы анықталып, бірнеше өзіндік жеке
салалары пайда болды. Атап айтқанда, ономастика кісі есімдерін зерттейтін
антрпонимика, географиялық объектілерді қарастыратын ... ... ... ... зерттейтін зоонимика, аспан денелерінің атауын зерттейтін
астронимика және т.б. болып бөлінеді. Солардың ішінде ... ... ... ... және ... жеке ономастикалық кеңістік болып табылатын
әдеби ономастика ... орын ... ... ... ... ... ономастиканың нысаны болып
табылады. Есімдер көркем туындыларды образ тудырудың бір құралы ретінде
қызмет атқарады. ... ... ... ... ... ... қарастыру
үлкен қызығушылық тудырғанымен, қазақ тіл білімінде әдеби ... ... ... ... ... жеткіліксіз. Мысалы, әдеби жалқы есімдер
туралы зерттеу еңбектер Ә. ... Т. ... Е. ... Қ. ... ... еңбегінде сөз болады. Ә. Қайдаров ... ... ... жер-су атауларына тоқталса, Е. Есбаева «Абай
жолы» эпопеясындағы есімдерді қарастырған. Т. Жанұзақов өз еңбегінде ... ... ... ... ... ... мағыналарынан
ауытқып, жалқы есімге айналатындығын атап өтсе, Қ. Жаппардың арнайы зерттеу
еңбегі О. Сүлейменов шығармаларындағы жалқы ... ... ... те бұл ... әдеби жалқы есімдердің қызметін, семантикасын,
грамматикалық ерекшеліктерін жүйелі зерттеуді қажет етеді.
Әдеби антропонимика мен ... орыс тіл ... ... қарқынды зерттеліп келеді. Әсіресе, әдеби антропонимдер белсенді
зерттелуде (Л.И. Андреева, И.Б. ... М.В. ... В.М. ... ... А.В. ... Л.М. ... т.б.). Әдеби топонимдердің
стилистикалық потенциалы жайлы Ю.А Карпенко, О.И. ... ... т.б. ... сөз ... ... яғни зоонимдер өте аз зерттелген. Белгілі ғалым
В.И. Супрунның айтуынша, олардың ... ... ... көркем мәтінді бүтіндей және жан-жақты түсінуге ... ... ... ... т.б. ... ... тудырған көркем ақиқат нысанының атауы ретінде шынайы және ойдан
шығарылған ономастика элементтерінің көрінісі ... ... ... ономастика мәселелері маңызды орын алады. О.
Есперсен, Е. Курилович, А.А. ... А.В. ... т.б. ... көркем мәтіндегі функционалды құндылығын атап көрсетті. Расында,
есімдер тек номинативті ғана ... ... ... ... қызмет атқара отырып, кейіпкер мінездемесін берудің құрамды
бөлігінің бірі болып ... ... ... ... ... ... деген мағынаны
білдіретіні белгілі. Көркем мәтін мағынасының астарында ... ... ... ... ... ... мазмұндық бүтіндікке ие
болатын және ... ... ... ... ... ... вербалды белгілер түрінде берілетін
хабарлар түсініледі. Көркем мәтін бірнше деңгейлі ... ... ... ... – жазушының танымында ұйғарылған және ... ... ... ... ... ... белгісі болып
табылады. Мәтін тұтастығын құруда ... ... ... ... ... ... жалқы есімдер поэтонимдер деп ... ... ... ... ... ... және ... арналған жан-
жақты функционалды семантикалық ауызша ... ... ... ... кез ... ... сөз ... жүйесіндегі аса қажет
компонент болып табылады. Олар көркем мәтіннің ... ... ... ... ... ... және ... жалпы образдылығын құруға
қатысады.
Көркем мәтін кеңістігіне ... ... ... және қосу ... ... ... тең келетін мақсатты процесс. Автор ... ... ... мазмұндық және мәтіннің формальды ұйымдастырылуы
бойынша маңызды болып табылады.
Ауызша материал аясында, жақын және жалпы контекст ... ... ... ... мағынаны жетілдіреді. Өзге сөзбен айтқанда,
көркем қарым-қатынас ... ... ... ... ... ... шығады.
Поэтонимдер мәтіннің хабар беруші кеңістігінің мағына тудыратын және
стиль жасайтын маңызды элементі ... ... Олар ... ... шығармашылығының парадигмасын, шығарма идеясын тез
қабылдауға және түсінуге мүмкіндік туғызады.
Ұлттық ономастика ... ... мен ... алып, оларды апеллятивті
лексикалық материалдар негізінде құра отырып, ... ... ... ... маңызды, әдеби онимдер (жалқы ... ... ... ... ... қолданылатын жалқы есімдердің қасиеттерін
молынан пайдаланады. Әрбір есім ... ... ... ене ... ономастикалық парадигмасына қосылады, өзге сөздермен ... ... ... ... ие ... контекске тәуелді
болады.
Екінші жағынан, мәтін құрылысы аясында көркем сөйлеудің әрбір элементі
мәтін байланыстырғаш функцияны атқарады. Әдеби ... ... ... маңыздылық мәтін байланыстырғыш қасиет пен ... ... ... есімдердің мәтін бірліктерімен парадигмалық және синтагматикалық
байланысы негізге ... ... ...... ... қалыптасуына әкеледі. Бұл ... ... ... ... ... ... мүскіндік
береді және мәтін байланыстырудың маңызды құралы болып ... ... әр ... ... ... ... ... жайлы
теориялық зерттеулердің талдауы жалқы есімдер номинативті-дифференциалды,
прагматикалық, эстетикалық, мәтінбайланыстырушылық ... ... ... ... мүмкіндік береді.
Жалқы есімдердің мәтінбайланыстырғыш қызметі – бұл омонимдердің
мәтіннің мазмұндық-мағыналық кеңістігі мен ... ... ... ... ... ... омонимдердің ең негізгі
қызметіне эстетикалық және мәтінбайланыстырғыш қызмет жатады.
Осы орайда жалқы есімдер ... ... ... шығарма тақырыптары
(ктематонимдер) жайлы айта көргенді жөн көрдік. Тақырып арқылы мәтіндегі
айтылатын ... ... ... ... алғашқы белгісі ретінде
тақырыптың басты ...... ... ... ... ... ... «Тақырыптың атауы болып тұрған бір сөз немесе сөз тіркесі,
сөйлемшелер бір ғана ... беру ... ... функцияны атқарады»
[1, 46-б.].
Белгілі ғалым В.А. Кухаренко шығарма тақырыбының қызметі жайлы ... ... ... его ... ... тем, что он ... ... всех текстовых ... ... ... в ономасиологической, ... ... ... ... ... модальности проявляется в
заголовке эксплицитно – через использование эмоционально-оценочных слов в
их прямых значениях ... ... ... ... свое ... ... функции заголовка, который отделяет один завершенный текст
от другого» [2, 90 с]. ... ... бір ... соңы мен келесі
әңгіменің басы бір бетке орналасқан әңгімелер жинағында жақсы байқалады.
Оларды бір-бірінен ажыратушы ... ... ... ... ... немесе бөлімдеріне берілетін аралық
тақырыпшалар мәтіннің мүшелендіру категориясын ... ... ... ... жеңілдетеді, тақырыпшаларды бір-бірінен
бөліп тұрады. Сондай-ақ мәтіннің композициялық-архитектоникалық ... ... ... ... ... ... тақырыптар
мен тақырыпшалардың жас оқырмандарға әсер ету мүмкіншілігі өте зор.
Кез келген шығарманы қолымызға алғанда алдымен тақырыбына мән береміз.
Мәселен, «Менің атым ... ... ... алғаннан-ақ, ары қарай оқиға кім
туралы өрбитінін аңғару қиын емес. Балалар ... ... ... ... ... ... - әр ... өз алдына бір
тақырыпшамен берілетіндігінде. Аталмыш шығарма бір тақырыптан, жиырма жеті
тараудан тұрады. Сонымен қатар, әрбір тараудың ... ... ... ... ... ... ... атауы
бар. Мысалы, «Оқушы шығарманың бас кеіпкерімен, яғни ... ... ... айтылады», «Құпия кеңес жайы сөз болады, повесть осымен
аяқталады». Осы ... ... әр ... өте ... әрі ... ... ... тудырмай, есте ұзақ сақталуына ... ... ... ... көп жағдайда шығармадағы басты
кейіпкерлер есімдерімен қойылады. ... атым ... (Б. ... ... (С. ... т.б. ... ... негізгі
кейіпкер есімімен аталуы тек номинативтік функция ғана емес, сонымен қатар,
мәтінбайланыстырғыш қызмет ... ... ... ... туған жазушы әлемінің
образдылығының эстетикалық ... және ... ... ... көрінеді. Әдеби есімдердің өзіндік ... ... ... ... ... ... Көркем әдебиеттегі
жалқы есімдердің қызметі жалпы халықтық тілге қарағанда әр түрлі. ... ... ... мен ... ... ие ... ... жандардың тұлғалық
қасиеттерімен сәйкес келе бермейді.
Жалқы есімдер көркем әдебиетте көркем образ жасаудың бір ... ... Сол ... ... ... ... ... құралы ретінде
зерттеу жазушы тілін және стилін ... ... бір ... ... Есім ... мінездемесінің құрамды бөлігі болып, номинативтік,
стилистикалық қызмет атқарады.
Көркем шығармада «сөйлемейтін есім» жоқ ... ... кең ... ... Т. ... «Көркем әдебиет кейіпкерлерінің жалпы типтік,
жиынтық образ жасауда үлкен роль атқарады. ... ... ... ... ... төл ... ... ауытқып, жалпы
мағынаға ие болатындары да бар» деп ... [3, ... ... көптеген есімдері мен фамилияларының жалпы есімге ауысып
отыратындығы куә. Жалпы халыққа белгілі Қарабай, Шығайбай, ... ... оған ... бола ... Бұл ... орыс ... ... де көп
кездестіруге болады. Ол туралы өз кезінде В.Г. Белинский, былай деп жазған:
«Такие имена, как ... ... ... ... Молчалин, Бобчинский,
Добчинский, Держиморда и прочее – суть как бы не ... ... ... ... ... ... ... явлений
действительности» [4, 643-б.].
Өте нақты таңдалынған, әлеуметтік боялған ... ... ... еңбектерінде кездеседі.
Қорыта айтқанда, көркем шығармалардағы әдеби жалқы ... ... ... ... ... ... мәтіндегі қызметін
айқындау автор тудырған туындыны жан-жақты, толық ... ... ... ... ОНОМАСТИКА ЖӘНЕ КӨРКЕМ МӘТІН
1.1 ОНОМАСТИКА ЖӘНЕ ӘДЕБИ ОНОМАСТИКА
Ономастика – тіл білімінде әлі де зерттеуді қажет ... ... ... зерттеуші ғалымдардың көпшілігі бұл саланы зерттеудің
кейінеректе қолға алына бастағанын айтады. Нақты ... ... ... ... ... теория имени собственного» еңбегінде ономастика
саласының тек ХХ ... 50 ... аяғы мен 60 ... ... ғана
сан мен сапа жағынан өте қарқынды ... ... ... ... 1918 – 1962 ... ... ... дәуірінде ономастика
бойынша барлық тілде ... ... ... ал 1962 – 1975 ... 4515 ... жарыққа шыққандығы туралы айтылады. Сонымен қатар
осындай қарқынды даму нәтижесінде ... ... ... ... жеке ... ретінде ерекшеленгендігі сөз болады [5,
17 б.].
Антропонимика – ономастиканың кісі аттарын зерттейтін негізгі бөлімі
болып ... ... ... қарастыратын мәселелері
антропонимдердің шығу тегі, даму заңдылығы, лоардың құрылымы, жүйесі және
басқа ... ... ... ... ... табылады. Бұл
мәселелердің барлығы да қазірде өз шешімін тауып зерттеліп келеді:
1. Анропонимиканың теориялық негіздері;
2. Антропонимиканың этнолингвистика ... ... ... ... ... ... тарихы мен этимологиясының мәселелері.
Қазақ антропонимдерін қарастырған Т.Ж. ... ... ... ... , ... есімдерінің тарихы» , «Есімдер сыры» ,
«Основные проблемы ономастики казахского языка», «Очерки ... ... ... есімдерінің даму тарихы, құрылымдық сипаты,
дұрыс жазылу ережелері, ... ... және ... ... ... сөз ... кезеңде әр ұлттың өз ... кісі ... ... ... бағыты тұрғаны рас. Осы сала бойынша ... етіп ... ... әр ... ... көрген монографиялары мен
антропонимикалық сөздіктері – осының ... ... осы ... да ... ... ... ... жалпы түрде
қарастырылған.
Барлық тілдердегі сөздер үлкен екі топқа бөлінеді. Олар – жалпы және
жалқы есім сөздер. ... ... ... ... ... құрылысы мен
қолданылу жүйесіне және мағыналық ерекшелігіне қарай әр ... ... ... ... бір саласы – антропонимика. ... ... ... және onoma ... ... ... ... деп бір
тілдегі кісі есімдерінің жиынтығын атайды.
Антропонимдер адамзат қоғамында ... зор, ... роль ... ономастиканың кісі аттарын зерттейтін негізгі бөлімі болып
есептеледі. Ал ... ... ... тілдегі кісі аттары
туралы мәліметтер деген ұғымды ... ... ... ... ... ... даму ... бар.
Қазақ есімдері туралы мақалалар ХІХ ғасырдың екінші жартысынан ... ... ... ... А.Е. ... А. ... ... Бұл мақалалардың екеуі де көлемі жағынан тым ... де ... ... ... ... ... олардың маңызы зор, аса
жоғары бағаланады. Батыс қазақтардың этнографиясын зерттеген ғалымдар Р.
Краутц, Р.Н. ... ... де кісі ... ... мәліметтерді
кездестіруге болады. Қазақ ... ... ... ... ... ... В.В. Бартольд, Ш.Ш. Уәлиханов, В.И. Даль, Н.
Ильминский, А.И. Самойлович еңбектерінде де ... ... ... ... ... жеке-жеке ғылым саласы ретінде зерттеу, жолға қою
жұмысы қолға алынбаған еді. ... ... ... ... ... білімінің қауырт дамуымен байланысты ұдайы зерттеліп келеді.
Белгілі ... Қ. ... ... ... сөз тәртібінің тарихынан»
атты еңбегінде біріккен тұлғалы кісі есімдерінің ... ... ... аударып, жан-жақты талдау жасайды. Зерттеуші біріккен тұлғалы
кісі аттары компоненттерінің орын ... ... ... ... ... ... ... құрылысының даму жайын, өзгеру
сатысын, сонымен қатар бұл жөнінде ... ... ... ... Тіліміздегі Қойлыбай, Малдыбай тәрізді есімдер мен Жылқыбай,
Сиырбай, Түйебай секілді есімдердің мағыналық әрі ... ... ... аса ... байқаған . Мұндағы лингвистикалық заңдылықтың
сөз тәртібіне, олардың ... ... сай ... ... ... бұл ... ... антропонимика тарихында мәні зор тұңғыш
еңбек санатына қосылады. Кісі ... мен ... ... ... бірі – І. Кеңесбаевтың қаламынан туған мақаласы . Бұл мақалада
қазақ есімдерінің дара, біріккен тұлғалары, араб-парсы тілдерінен ... ... және ... ... мен ... сөз ... ... сөздік қорға тәндігі, жеке зерттеу нысаны ... ... ... қойылу ретіне қарай топтастыру, жіктеу мәселелері С. Аманжолов
мақаласында қарастырылған. Көне түркі ... ... Ғ. ... пен ... өз ... ... мәліметтер берген. Тілдегі сөздер мен кісі
аттарының ... ... ... ондағы кішірейткіш,
еркелеткіш, ұлғайтқыш жұрнақтардың қызметі, өзіндік ерекшелік сипаттары
бар. Тілдегі осы ... ... ... ... Ғ. Мұсабаевтың «Қазақ
тіліндегі кейбір кішірейткіш жұрнақтар» атты ... ... . ... ... ... –ш, -қан, -жан, -тай тәрізді жұрнақтардың
семантикасы мен ... ... ... құрметтеу қосымшаларының кісі аттарын өзгертіп,
түрлендірудегі қызметі тым ерекше. Бұл тілде жиі ... ... ... және ... есімдердің байланысы, бір-бірінен ерекшелігі
және емле, ... ... ... жоғары оқу орындарына арналған
оқулықтар мен мектеп грамматикаларында үнемі ... ... ... ... Т. ... ... елеулі орын алады.
Ғалым қазақ есімдерінің жасалу жолдарына, құрылымдық сипатына, шығу ... ... ... ... тән ... ... ... кісі есімдерінің барлық түрлері ортақ ... ... атау ... ... Олардың ішінде жеке ... ... ... ... ... ие, яғни ... ... өзінің
жеке аты болады да, ал антропонимдердің ... ... ... ... ... мен әке аттары, т. б.) қосымша болып, олар халықтың
тарихи-мәдени салт-дәстүрлерімен ... ... ... қатар, жеке
атауларды адамдар өз еркінше таңдап қояды, ал фамилия мен әке аты ... ... ... ... ат пен бүркеншік аттар, т.б. негізгі
есімдер қатарына жатпайды, олар қосымша ... ... ... ... адамда лақап ат немесе бүркеншік аттары бола ... ... ... ... ... басқа адамдар арқылы (көбінесе құрбы-құрдастары атайды)
берілсе, бүркеншік есімдерді белгілі бір себептерге қатысты ... ... ... Көп ... ... аттар нағыз есімдер орнына қолданылады
да, сол тұлға бүркеншік ... елге ... Бұл ... ... жеке ... ... ... қалады. Мысалы: Максим Горький (А.М. Пешков), Марк Твен
(Сэмюэл Клеменс), ... әр ... ... ... ... бір ... жүйеден көп атаулыққа заңдылықты даму байқалады. Бір ... көне ... ... әр ... ... есім ... ресми формуласы – тарихи
категория. Есімдерді қоюда қатаң тәртіп ... ... олар ... әрі оның құрамындағы компоненттер де, олардың орналасу тәртібі де ... ... кісі ... ... ... ... ... ұлттық кісі есімдерінің негізгі қорын көп жағдайда ана
тілдің сөздері арқылы жасалған есімдер құрайды.
Алтыншыдан, кісі ... ... ... ... және ... толықтырылып отырады.
Жетіншіден, кісі есімдері жүйесінде ер адамдарға тән есімдер мен әйел
адамдарға тән есімдер бөлінеді. Олар ... бір ... ие ... ... ... ... қызмет атқарады, яғни жеке
тұлғаның қоғамдағы идентификациясын білдіреді.
Тоғызыншы, кісі есімдері, көбінесе, ... ... ... ... ... ... жалғауы жалғанады. Ол мынандай ... ... ... ... ... айтқанда отбасының фамиляисы
көптік жалғауда келеді. Мысалы: Асановтар отбасы, Мұратовтар жанұясы немесе
әулеті деп ... ... ... ... жинақтық бейне
арқылы қалыптасып, ауызекі тілде де қолданылатын есімдер. Мысалы, «сараң»
дегенді білдіретін ... ... ... ... қолданатын болса
былай болады: Қазір Шықбермес ... ... Бұл – ... ... ... ... есімдерге көптік жалғауы жалғанса, онда ол сол есімі
аталған адамдардың көптігін ... ... ... да ... бар ... Мысалы: Асандар келді. Бұл жерде көптік жалғау Асанның көптігін
емес, Асанның бірнеше адамдармен бірігіп келгендігін білдіреді.
Оныншы, көптеген ұлттық антропонимдік ... жеке ... ... ... ... бөлінеді.
Бейресми есімдер, өз кезегінде, былай жіктеледі:
1. Қысқа есімдер, бұған негіздің қысқарған формасы немесе екі ... бір ... ғана ... ... ... ... ... – Қасым, Гүлнар – Гуля, т.б.
2. Кішірейту, еркелету мәнді есімдер, бұл есімдер арнайы ... ... ... ... ... ... ... Әлия
есімінен - Әлкен, Әлкеш, Әлкетай, Әлияжан; ......... ...... ... ... есімдерінде үлкен кісілердің жасына, ... ... ... ... ... тұту мәнін үстейтін –еке жұрнағы
қосылу арқылы сыйлау, құрметтеу есімдері жасалады. Мысалы: ... Бәке деп, ... Мәке деп ... антропонимдік жүйесінде тарихи тұрғыдан құрметтеу есімдері
тек жасы бойынша үлкен кісілерге, ... ... және ... ... (бұл есім тек ер ... ғана ... ... әлеуметтік топ арасындағы сатылы шарттылық сақталған. Ал қазіргі
кезде құрметтеу, сыйлау ... ... ... жұрнақтар арқылы жасалған
есімдер тілдік қарым-қатынас барысында әйел адамдарға да, жастар арасындағы
құрбылар ішінде де қалжыңдау кезінде және ... ... ... ... ... ... ономастикалық сөздер ерекше орынға
ие. Ол кез келген жазушы тілінде ерекше көзге түсетін, стилистикалық және
семантикалық ... ... ... ... ... ... ... шығарма мәтіні мен жазушы шығармашылығының «ономастикалық
әлемін» құрайтын жалқы есімдер парадигматикалық және ... ... ғана ... ... ... қызмет атқармайды, сонымен қатар олар
білдіретін эстетикалық нысандар автордың көркем ойлары мен ... ... ... және ... композициялық дамуы мен ... ... ... ... мен ... ... асыруға
қатысады. Бұл мәселелер ... ... мен ... ... ... шығарма мәтініндегі ономастикалық әлемді, оның ... ... ... ... ... арқылы қазіргі ғылым
индивидуалды ономастикалық жүйенің элементтерін жалпыхалықтық ... ... ... ... ...... және ... ретінде қарастырады.
Бұл жүйеге көркемдік бейнелеудің әдісі мен жанры, көркем шығарманың
композициясы, тақырыбы мен ... ... ... сөз ... ... көрінісін мазмұндайтын индивидуалды-көркемдік сөз бен есімдік
қолданыстардың барлық ерекшеліктері шешуші әсер тигізеді.
Әдеби ономастиканың пәнін құрайтын көркем ... ... ... ұзақ ... ... ... ... Еңбектерде кейіпкерді
сипаттайтын уәжді есімдер қарастырылды немесе жеке ... ... ... ... ... ... ... қарастырылды. Мысалы, В.Н. Михайловтың еңбектер тобы. Ол еңбектерін
әр түрлі үлкен ... ... ... ... ... ... ... Алайда автордың соңғы еңбегінде
жаушы тілін талдаудың екі әр ... ... ... біріктірілген: көркем
шығармадан жеке экспрессивтік есімдерді іздеу, осы материалдардың жалпы
жүйелілігін ... [7, 3-4 ... ... әдеби ономастика бойынша бір жазушы шығармаларындағы
(немесе бір туындыдағы) ... ... ... ... ... ... ... стилистикалық жүйесі материалдары негізінде жалқы есімдердің
жеке қасиеттерін анықтауға арналған қызықты еңбектер ... ... ... алқы есімдердің парадигматикасы синтагматикаға қарағанда
толығырақ қарастырылған. ... ... ... ... Ю.А. Карпенконың еңбектері жатады. И.И. Мечников атындағы Одесса
мемлекеттік ... ... ... ономастикасы» (Одесса, 1984),
«Орыс ономастикасының өзекті ... ... 1988), «Тіл мен ... ... 1988), т.б. ... жарияланған. Осы
университетте осы ... ... ... ... ... Мысалы, Буштян Л.М. Ономастикалық коннатация (орыс кеңестік
роэзия материалдары бойынша, 1983); ... И.Е. А.С. ... ... ... ... ... (1985); ... Н.Ю. Марк Твеннің
антропонимдері (1987); ... С.Г. А. ... ... ... Т.В. ... ... ... мәтінде семантизациялануы (1987)
және т.б.
Қазіргі әдеби ономастиканң дамуында оның ... ... ... ... ... мен әдістерімен тоғысуы маңызды нәтиже беруде.
В.В. Виноградов көркем әдебиет ... ... ... ... ... ... атты еңбегінде былай деді: «Көркем ... ... ... ... олардың түрлі жанрлар мен стильдердегі
құрылымдық ерекшеліктері, олардың ... және ... ... ... аз ғана мысалдар арқылы шешілмейді. Бұл – көркем әдебиет
стилистикасының өте үлкен әрі ... ... [8, 37-38]. ... ... мәселелер – стилистика мен ономастиканың ... ... Оның ... бұл екі ... әлі ... ... тоғыспауынан, зерттеу
нысандарының біріктірілмеуінен. Әдеби ономастика теориясы мен әдістемесі аз
жасалған, әр түрлі ... ... ... ... мәтіннің
парадигмалық және синтагматикалық барлық аспектілері толық ашылмаған.
Қазіргі кезде көркем ... ... ... ... ... аспектілерін, принциптерін оларды ажыратушы белгілер арқылы
анықтауға ... ... ... ... ... ... ... және мәтіннен тыс
(әлеуметтік лингвистикалық, энциклопедиялық, тарихи, т.с.с.).
2) Коннотацияның сипатына қатысты стильдік (ішкі) және ... ... ... бөлінеді.
3) Мәтіннен тыс ақпарат мазмұны бойынша: лингвистикалық (ономастикалық,
коннотативтік) – экстралингвистикалық (энциклопедиялық, ... ... және ... ... ... мәтінінің семантикалық композиция деңгейлерінің
қайсысына жататындығына қарай: ономастикалық– ономапоэтикалық.
5) Көркем шығарма мәтінінің ... ... ... бойынша: толық
- әр түрлі (кездейсоқ).
6) Көркем шығарма мәтініндегі жалқы есімдердің жүйелік байланыстарының
типтеріне қарай ... ... ... ... ... ... ... семантикалық-стилистикалық талдау аспектілері бойынша:
құрылымдық-функционалдық.
Көркем шығарма тілін жүйелі кешенді тұрғыдан зерттеу орыс ... 1920-30 жж. ... ал ... орынға ие. Мұндай жүйелі
тұрғыдан зеерттеуде (Ю.Н. Тынянов, Б.А. Ларин, Л.В. Щерба, В.В. Винаградов,
А.М. Пешковский және т.б.) әр ... ... мен ... ... сөз ... ... синтаксистік бүтіндік, сөз қолданудың әдістері,
т.б.) функционалдық-семантикалық ... ... ... ... зерттеудің
негізгі аспектісі саналады. Ал суреттеудің мақсаты – жазушы ... ... ... ... ... Жалқы
есімдерді қолдану (есім қолданысы) көркем шығарманың осы жалпы функционалды
жүйесіне бағындырылған бөлігі болып табылады. Кез келген есім ... ... ... ... ол жақын және жалпы контекспен тығыз байланысты
болады.
Осылайша, көркем шығарма мәтінінде жалқы ... ... ... ... ... қызмет атқара отырып, оның стилистикалық
жүйесінің маңызды элементі ... ... ... мәтіні эстетикалық
мағынаны ұйымдастырылған сөйлеу әдістерінің ... ... ... жүйе
болғандықтан, жалқы есімдер мәтінде оның ... ... ... ... ... ... ассоциациялар
мен коннотациялармен өсіп, толысады.
Парадигматикалық тұрғыдан жүйелік талдау мынадай мәселелерді қамтиды:
- мәтіндегі ономастикалық ... ... ... және ... ... есімдер құрамын ономастикалық және окказионалдық құрылымдарды
қоса отырып, тақырыптың топтар мен ... ... ... ... ... ... бір денотатқа қатысты ономастикалық ... ... мен ... ... ... жалқы есімдердің көркем мәтін тақырыбы мен оның ... ... ... ... ... ... ... мәтін сюжетінің дамуындағы, барлық деңгейдегі
семантикалық композициясындағы, көркем мәтіннің ... ... оның ашық және ... ... ... ... синтагматикалық тұрғыдан зерттеуге жалқы есімдерді тізбекті қатарда
... ... ... ... ... және т.б. бөліктер
көлемінде ... ... ... ... ... ... ... есімдерді қолданудың барлық типтері (жеке және ... ... ... ... т.б.), ... ... және т.б. жалқы есімдермен байланысы,
хабарлаудың ... ... Әр ... ... ... ... асуы және т.б. контекске
енгізу әдістері, сөйлеу композициясы шегінде әр ... ... ... ... ... мәтініндегі жалқы есімдер саны әр түрлі болып ... ... ... ... осы есімдер ономастикалық кеңістікті
құрайды.
Көркем шығармадағы кісі есімі мәтіндегі көркем қызметін атқара отырып,
үнемі коннотаттивтік мағынаға ие.
Көркем мәтіндегі ... ... ... ... ... ... ... болады. Біріншіден, жалқы есімдердің заттық мағыналық
ерекшеліктеріне қатысты ... ... ... ... болады:
антропонимдер – топонимдер; топонимдер – ... ... ... ... кісі ...... есімдер, хремотонимдер – тауар
белгілері және т.с.с. ... ... ... жеке есімдер мен
фамилияларға, есім + фамилия мен лақап атқа, жеке есім мен әке ... ... ... ... бәрі көркем мәтіндегі ономастикалық кеңістіктің
өзегін құрайды. Алайда көркем номинацияның ... ... ... кіші ... мәтіндер де кездеседі. Сондықтан көркем мәтіндегі
көркем номинация әдістері бойынша жалқы есімдерді ... ... ... оккозионалдық, контекстуалдық, индивидуалдық – авторлық ... ... ... Антропонимдік атаулар кез ... ... ... ... ... кіреді.
Көркем мәтін ономастикалық кеңістігіндегі жалқы есімдердің үшінші
жіктелісі ... ... ... ... ара қатынасына қатысты
байланысты. Мұнда да бір қатар оппозициялар ... шын ... шын ... өз ... өз – кірме (шет тілдік есімдер); ескі –
жаза (қазіргі кезеңге тән есімдер); жиіқолданылатын – сирек ...... және ... ... ... МӘТІНДЕГІ ЖАЛҚЫ ЕСІМДЕРДІҢ СЕМАНТИКАСЫ
Жалқы есімдер тіл, сөйлеу, мәтін, әсіресе көркем әдебиет деңгейінде
түрлі семантикалық ... ие. ... ... барлық топтары сөйлеудің әр
түрлі функционалдық ... әр ... ... қызметте
қолданылады. Көркем әдебиет стилінде жалқы есімдер белсенді ... ... ... жүреді. Ол көркем шығарманың әр түрлі
жанрларында коммуникативтік- номинативтік, ... ... ... мәдени-тарихи, т.б. түрде
көріністенеді.
Л.В. Щербаның ойынша, әдеби ... ...... ... ... ... ... әрекетінің» нәтижесі. Жазушының жеке
жүйесін (стилін) білдіретін оның ... ... ... немесе
бейнелейді [9, 34 с.].
Көркем әдебиеттегі жалқы есімдер де ... ... осы ... ... ... ... сөзсіз. Көркем мәтіннің жүйелік
ұйымдастырылуы туралы ... ... ... ... авторлары да жазған: «Поэтикалық шығарма – бұл функционалдық
құрылым, сондықтан оның жеке элементтері ... ... ... [10, 25 ... ... сөйлеу стилистикасы бойынша жазушы тілінде екі әр түрлі
жүйе өзара қатынаста болады. Ол жүйе жалпы халықтық әдеби тіл мен жазушының
жеке ... ... ... ... бұл екі ... ... болмайды, себебі жазушының «жеке қолданысы» жалпы халықтық тілге
негізделеді, алайда оған пара-пар ... ... ... ... мәтін құраушы қызмет атқарады.
Жазушының сөз қолданысы оның мазмұндық-стилистикалық жүйесінің негізін
құрайды. Ол ... ... ... мазмұны жағынан толықтыру, сөз
таңдау арқылы көрінетін шығармашылық ... ... ... ... ... да жатады. Көркем ... ... ... сөз ... ... да ... мағыналық құрылымының
жаңаруымен, оның контекстік байланысымен, сөзддің ерекше көркем мағынасының
жасалуымен байланысты.
Б.А. Ларин ерекше көркем мағынаны 1923 жылы ... ... ... ... ... ... туралы ғалым былай дейді:
«Эстетическое значение возникает при поглощенном прямом значении
слова, оно скрыто в тех ... в него ... ... которые
появляются при неразрывной связи смысла с разными ... ... от ... ... до ... и ... ... т.е. от
малого до большого контекста. Оно ... даже ... ... ... ... но ... как выражения модального качества
мысли» [11, 32 с.].
Эстетикалық қызмет пен ... ... ... ... ... мен ... өзі айтып тұратын ... ... ... ... ... ... ... басқа бірліктермен қатар
қызмет атқарса, онда олар эстетикалық мазмұнға да ие болады.
Қазіргі мәтін ... өз ... ... ... ... ... және ... алады. Оның бірнеше бағыты
бар және ол көркем мәтіннің типологиялық қасиеттерін зерттейді
М.Н. Кожина өзінің «Стилистика ... с ... ... ... «Мәтін лингвистикасы мен стилистиканың тек ... ғана ... ... пәні де орта. Бұл екі ғылыми сала да мәтіннің
құрылымдық (немесе ... ... ... ... ... ... [12, 98 с.], - ... мәтіннің өзіне тән мынадай белгілерін көрсетеді:
- байланыстылық (лебіз білдірудің әдістеріндегі ... ... ... ... мен ... бүтіндігі);
- мәтіннің тереңдігі (мәтінішілік мазмұн);
- концептуалдылық немесе концепт (В.А. Кухаренко бойынша);
- интеграция;
- проспекция;
- ретроспекция;
- когезия ... ...... ... тема мен ... ... ... негізінде жасалады.
Э.Г. Ризель мәтін құрылымына тән үш қасиетті көрсетеді. Оларға:
1) заттық- қисындық;
2) архитектоникалық (абзац, бөлім, тарау, т.с.с.);
3) мазмұндау формасы (суреттеу, ... ... ... жатады.
И.Р. Гальперин «Текст как объект лингвистического исследования» атты
еңбегінде мәтіннің мынадай негізгі белгілерін анықтайды:
- ақпараттылығы (деректік, тұжырымдық және ... ... ... ... континуум (көркем кеңістік пен уақыт категориялары);
- мәтін бөліктерінің мазмұны;
- мәтіндегі ретроспекция мен проспекция;
- мәтіннің модальділігі (субъективтілігі мен объективтілігі);
- ... ... мен ... [13, 92 ... ... тән бұл ... бәрі ... лексика-семантикалық
жүйесімен және жалқы есімдерді қолдануымен байланысты. Ономастикалық сөздер
көркем сөйлеудің барлық түрлерінде кездесіп, әдеби ... ... ... асыруға мүмкіндік жасайды.
Алайда, мәтін лингвистикасы бойынша әдебиет авторлары жалқы ... ... ... ... ... құралы ретінде
көңіл бөлмейді. Тек зерттеуші В. А. ... ғана ... ... атты еңбегінің «Жалқы есімдер » тарауында «Мәтін ... атты ... ... [2, 101-110 с.]. Ол ... ... бірлік ретінде анықтай отырып, көркем ... ... ... есім ... стилистикалық категорияларға тоқталады.
В. А. Кухаренко жалқы есімдердің мағынасы мен қолданылуы ... ... ... ... ... в ... ИС ... предельно
информационно насыщенной единицей в речи каждого ... ... ... ... весь ... ... говорящего о нем» [2, 102 с.].
Бұл ... ... ... ... мен ... ... ... байланысты өзгеріп отырады. Жалқы есімдердің сөйлеудегі ... ... толы ... ... көлемі мен эмоционалды-
бағалауыштық бағыттылықтың бірден төмендеуін және жалқы есімдер мазмұны мен
қарым-қатынас жағдайы арасындағы бір ... ... ... ... бәрі ... ... мәтіндерінде де жүзеге асырылады.
Оған қоса көркем шығармада өзі айтып ... ... ... және сюжеттік маңызды композициялық қызметтер қосылады.
Мәтінде кейіпкердің есімі, автордың пікірінше, көркем мәтіннің ... ...... ... ... ... мәтіндегі бөлшектілік пен есімдердің көп рет қайталануы
арқылы жасалатын когезияны актуаландырады. Жалқы есімдердің мағынасы ... ... ... В.А. ... бұл ... үш кезеңін
көрсетеді. Көркем мәтінге қатысты оларды былай бөлуге ... ... ... дәл ... (бұл ... ... ... болады);
3) ономастикалық әрекеттің аяқталуы («мәтіннен кейінгі кезең»), бұл
кезеңде жалқы есімдер оның жалпы және ... ... ... [14, 12 ... ... ... ... мәтінінің тақырыптық, тіректік,
негізгі сөзіне қалай айналады? « ... ... ... ... бос, кез ... ... толығуды қабылдауға дайын күйде енеді.
Оның ... ... ... ... Ол ... ... ... кейіпкерлер арқылы берілген мінездеулер мен қасиеттердің барлығын
қамтиды», - дейді В.А. ... [2, 105 с.]. ... ... ... ... бос болады дегенімен келісу қиын. Себебі,
есім жинақталған-қабілетті күйінде ұғынылады, ал егер есім ... ... ... ... ... онда оқырманда коннотативтік және
референциялдық семантиканың көлемі шығарма ... ... ... ... кейіпкер есімдерін қоюдың ұқсастыру әдістері, яғни екіншілік
номинация әдісі маңызды роль атқарады. Оларға эпитеттер, ... ... ... ... т.б. ... ... бойынша автордың соңғы қорытындылары дұрыс әрі дәл.
В.А. ... ... ... ... ... ... семантикалық жағынан
жеткіліксіз түрде еніп, одан семантикалық тұрғыдан байып, ол кең ... ... ... есім ретінде шығады. Оларды сол контексте –
есімнің жеке көркемдік ... ... ... ... деп ... ... [2, 106 с.], - ... кейіпкерді атау әдістерінің ішіндегі жалқы ... ... ... бірі – бұл ... ... ... сол ... аталуы. Мысалы, М. Әуезовтің «Абай» ... С. ... ... Ғ. ... ... повесі, Б. Соқпақбаевтың «Менің
атым - ... ... ... ... ... ... шығарма мәтінінде семантизациялануы
мынадай жағдайларда көрінеді:
- біріншіден, ол мәтіннің өн бойында бір референтті, яғни кейіпкерді
білдіреді;
- ... ... ... ... көп рет қайталануы арқылы мәтінді
біріктіргіш қызметіне ие болады;
- үшіншіден, осылайша жалпы ... ... ... ... ... ... ... есімдер шғарманың жетекші тақырыбын
ашуға, авторлық идеялық тұжырымы мен мәтіннің жалпы проспекциясын ... ... ... ... ... жасалған есімдер мәтінде күрделі ұғым-
символ ретінде қызмет атқарады. Олар ... ... ... ... мен ... ... ... ізімен біз бұл терминдік ұғымдарды көркем мәтінді
семантикалық талдауда ... өте ... ... ... ... дегенмен де, «композиция» термині сюжеттік әрекетті,
фабуланы және ... ... ішкі ... ... ... ал ... ... формасының жалпы құрылымы, оның
абзацқа, ... ... және ... бөлшектелуі. Егер семантикалық
композицияны кң кзлемде түсінсек, онда оның үш деңгейін анықтауға болады:
1. ... ... ... ... ... + ... ... композициясы (сюжет + персонаж);
3. шығарманың идеялық-эстетикалық мағынасы («концепт» немесе «автор
образы») ... ... ... үш ... бәрі де ... шығарма мәтініндегі жалқы есімдер
семантизациясына өз әсерін тигізеді. ... ... ... және ... ... тұрғысынан өзіндік
құрылымдық жүйеге ие. Семантикалық композиция деңгейлерінің арақатынасын
пирамида үлгісі ретінде бейнелеуге болады. Оның ... ... ... ... ... композициясы (дискурс ) жатыр.
Көркем шығарма мәтінінің ... ... ... ... ... отырған мәтіндегі жазушының тілдік
стилінің ... ... ... ал ... ... осы деңгейдің (К1) парадигматикасына жатады.
Семантикалық композицияның екінші ... (К2) ... ... ... ... ... Бұл деңгейде синтагматикаға фабуланы және
сюжет бөлімдерінің дамуын, ал парадигматикаға ... ... ... ... ... жатқызу орынды.
Пирамиданың шыңын (К3) көркем шығарма мәтінінің жоғарғы семантикалық
категориясы құрайды. ... ... ... ... ... ... жалпы семантикасының бірінші (К1) және екініші ... ... ... ... эстетикалық мазмұны құрайды. Ол
көркем мәтін архитектоникасында «автор бейнесі» деп ... [15, 106 ... ... де жүйелі түрде ұйымдастырылған оның синтагматикасына
мәтіннің көркем семантикасының мәтінішілік ... ... ... тірек бөлімдері енсе, парадиматикасына автор ... ... ... ... ... ... ... есімдердің
жеке көркемдік мағынасы мәтіндегі қызметіне қарай күрделі ... ие. ... ... семантикасы дерексізденудің түрлі деңгейінде
композицияны барлық деңгейіне енеді.
Мұны мынандай ... ... ... болады:
Сурет 1.
К3..............С3............П3........... ЖЕ
↑↓
К2...............С2........................П2............
ЖЕ
↑↓
К1....................С1.....................................
П1................ЖЕ
Сурет 1. Көркем шығарма мәтінінің семантикалық композициясындағы жалқы
есімдер.
Шартты белгілер:
ЖЕ – жалқы есімдер;
К1, К2, К3 – ... ... ... ... ...... ... тізбекті сөйлеу композициясы (дискурс);
К2 – көркем мәтіннің сюжеттік бейнелі композициясы;
К3 – көркем мәтіннің ... ... ... ... немесе
«автор бейнесі»);
С1, С2, С3 – К1, К2, К3 ... ... ... П2, П3 – К1, К2, К3 ... жалқы есімдердің
парадигматикасы;
↑↓ - (ЖЕ) әр ... ... ... ... ... жақын жоғары деңгейіне инвариантты қосылуы.
Мәтін элементтерінің ... және ... ... ... ... ... және көлденеңінен жазылуы ... Р. В. ... ... өрбіген мәтіннің онтологиялық
қасиеттеріне байланыстылық пен мақсаттылық (бүтіндік) жатады. «Бүтіндік –
бұл, ең ... ... ... Ол ... және ... ... мәнге сүйенеді [16, 202 с.].
Көркем шығарма мәтінінің бүтіндігін ұймдастырудың ... ...... ... Мұны ... үш деңгейлі семантикалық
композициясының сызбасы да дәлелдеп отыр. Жалқы есімдердің семантизациясы
тізбекті ... ... ... ... мәтін барысында күрделенген сатылы
сипатқа ие екендігін атап өту орынды. ... ... ... шығарма
мәтінінде жалқы есімдер семантикасының диалектикалық құрылымы байқалады. ... ... ... ... ... ... конденсация құбылыстары арқылы көрінеді.
1) Есімдену (онимизация) – ... ... ... ... ... оның функционалдық баламасы былай болады:
Жалпы есім → Жалқы есім. Жалқы есімдер мен ... ... ... жағынан бір-біріне жақындауы, көбінесе,
мысал кейіпкерлері атауларынан анық көрінеді. Мысалы, И.А.
Крыловтың: Есек, Бұлбұл, ... ... ... Аю, ... ... кейіпкерлері. Мұнда жалпы есімдердің есімденуі ... ... мен ... ... ... арқылы
көріністенген. Мұндай құбылыс аз да болса драмада, прозада
және поэзиялық шығармаларда да кездеседі. Жалқы ... ... ... ... драмалық шығармаларда
эпизодтық, өтпелі кейіпкерлерді суреттеуге де тән. Мысалы,
«Бірінші, ... ... ... ... ... ... кейіпкердің білдіретін жайы, оның есімі оқырман үшін
(көрермен үшін) шығарма барысында белгісіз болып қала ... ... ... тән ... ... ... ... номинация шығады. Мысалы, Гогольдың «Өлі
жандарында»: «Жай жағымды» Ханым мен «барлық жағынан жағымды»
Ханым – ... ... ... әсер ... әдісі
ретінде қолданылған. Мұндай қолданыстар ауыз ... ... ... ... ... Шықбермес Шығайбай есімдері жалпы
есімдер арқылы жалқыланып, халық ... ... ... ... ... Көсе ... екі компоненттен
тұрады. Біріншісі алда етістігінің келер шақ ... тұр. ... - ... ... ... ... көсе сын ... жалқылануы арқылы жасалған.
Алдар Көсе – шайтанды да ... ... қу ... ... бұл есімді тек көркем мәтін көлемінде ғана емес,
ауызекі сөйлеу кезінде қу ... ... ... Көсе деп те ... ... ... ... - өзінің аты айтып тұрғандай есік алдында тегін
жатқан шықты да ... ... ... Сол ... ... ... Шықбермес эпитеті қатар қолданылады.
Оның Шығайбай атануының өз мәнісі бар. Себебі ол ... ... бір ... су да ... «Шық ей», - дейді ... ел оны ... атап ... Бұл есім ... ... ... қатысты жалпыланып та қолданылады.
2) Жалпылану (аппеллятивизация) құбылысы – ... ... ... яғни ... ... ... ... жұмсалуы: жалпы есім → жалқы есім.
Мұндай құбылыс жалпы тілдік, ... ... ие, ... олар ... жаңа ... жасалуына жол ашады. И.А.
Гончаровтың бір есімді романында Штольц Обломовты айыптай
отырып: «Это ... ... - ... ... ... сөз жазушының авторлық мәтінінде
жинақтық-жалпылау мазмұнды ... ... ... бұл жалпы
есімі басқа авторлар қолданысында да кездеседі.
Зерттеуші Л.В. Щерба өзінің «Опыт ... ... ... атты
мақаласында: «Хлестаков өзінің өтірікшілік, ... ... ... ... ... сөзін тудурады», -
дейді [9 ,211 с.].
Мұндай ... ... ... де ... Белгілі бір жағымды,
жағымсыз ерекшеліктерімен ... ... ... ... мінезді
адамды таныту үшін жалпыланып қолданылады. Кейбір жазушылар өзінің
кейіпкерінің сараңдығын, өз ... ғана ... ... үшін ... Баян ... жырындағы қатыгез, сараң Қарабай есімін жалпыландырып,
көптік жалғауын жалғап «қарабайлар» немесе «қарабайлық», «қарабайшылық» деп
қолданады. Бұл кезде ... ... ) ... құбылысы жүреді: Д1 →
Д2. яғни, сол кейіпкердің өзіне тән белгілері, ерекшеліктері, ... ... ... мен ... өздеріне тән ерекшеліктері
– сараңдық, дүниеқоңыздық, қара бастың ғана қамын ойлаушылық.
3) ... ... ... ... ... ... ... теңеу, метафора, перифраза, метонимия, кейіптеу тәсілдері арқылы
көрініс табады. Мысалы, Пушкиннің «Евгений Онегин» шығармасында: ... мой ... «Он ... и ... как ... с корабля на
бал», «Москвич в Гарольдовом плаще», «Да ... ... ... ... Дианы», «Певец Гяура и Жуана», «Нет, не пошла ... ... 112 с.] ... ... ... номинацияға ие болған кісі есімдері
кездеседі.
4) Семантикалық жинақталу. Семантикалық ... ... ... құрылымда пайда болады. Мысалы, фразеологиялық мағынаның жасырын
дамуы кезінде фразеологиялық бірлік құрамындағы жеке ... ... ... Мысалы, «голод – не тетка, пирожка не подсунет» мақалынан
«голод – не тетка» идеомасын аламыз. Бұл жалпы тілдік ... ... ... А.А. Потебня, одан кейін Б.А. Ларин мен В.М. Мокиенко
жазған. Біздің ойымызша, «көркем ... ішкі ... ... ... есімдердің семантикасында да осыған ұқсас құбылыс ... [18, ... ... ... есімдер семантикасының жалпы қасиеті
мәтіндегі ассоциациядан шығатын ... ... мен ... ... ... ... ... мағынаның қалыптасуы
жалқы есімдердің семантикалық композициясының барлық үш деңгейімен өзара
синтагматикалық және ... ... ... ... ... Көркем мәтінде жақы ... ... үш ... байқалады. Олар өздерінің ... ... ... ... ... есімдер семантикасының жекешеленуі,
типтенуі және символдануы жатады. Бұл ерекшеліктер көркем есім мен мінез,
есім мен ... есім мен ... тип, есім мен ... шығармада
бейнеленген дәуір, тарихи кезең контексі және тағы сол сияқты эстетикалық
категориялардың ара ... ... ... Жалқы есімдердің
семантикалық өзгеруінің бұл сатылары тілдегі және ... ... ... ... және ... ... әрекеттесуіне шығарманың
көркем мазмұнының қоғам мен ... – тіл ... ... өзіндік санасына
енуі арқылы жасалады.
Сөйтіп, көркем шығарма мәтініндегі жалқы есімдер ... ... мен ... ... ... ономастикалық
мағынасының қалыптасуы барысында заңды құбылыс болып саналады.
Жалқы есімдердің семантикасына көп қырлылығы мен көп ... ... ... ... ... ... ... құрайды. Бұл
мәселе ономастикалық семасиология мен әдеби ... ... ... ... бір ... ... ... 2.
Көркем мәтіндегі жалқы есімдердің деңгейлік семантизациясы
| | |
| ... ... |
| | ... есім | |
| | |
| ... деңгейлері |
|1 | |
| ... |
| ... ... |
| |шығарылған |
|2 | |
| ... |
| ... ... |
| ... |
|3 | |
| ... |
| ... |
| ... ұғым |
|4 | |
| ... фон |
| ... Топонимдер Космонимдер Зоонимдер |
|5 | |
| ... |
| ... |
| ... |
|6 | |
| ... ... ... композиция |
|7 | |
| ... ... |
| ... |
| ... |
|8 | |
| ... ... |
|9 | |
| ... процестер |
2 ... ... ... ... есімдердің семантизациясы
2.1 М. Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясындағы кейіпкерлер есімдерінің
мағынасы
Есім-атаулар шығармалардың алуан түрлі жанрларында ... ... ... әдеби образдарын толықтыруда, олардың ... ... ... негізгі құрал ретінде стильдік мәнде
кеңінен жұмсалады.
Есім-атауларды талғап-таңдап, саралай сұрыптап, ... ... ... ... ... өнеге, үлгі тұтатын туынды М.Әуезовтің «Абай
жолы» эпопеясы боп табылады.
Эпопеядағы есім-атаулар сыр-сипаттарына қарай екі ... ... ... ) шын ... ... адамдардың есімдері;
2) жазушы тарапынан ойдан қойылған есімдер.
Эпопеядағы қазақ ... ... (сөз) ... ... ішінде 296 есім таза байырғы сөзімізден жасалған болса, 105 есім
араб-парсы тілдерінен, ал он ... есім ... ... ... байқалады.
Осы көрсетілген есімдер сөз жүйесі, тілдік сипатына қай ел, ... ... ... ... топқа бөлінеді.
1. Көне түркі есімдері: Абай, Абралы, Алшынбай, Жабай, Кеңгірбай,
Дәркенбай, Бозанбай, Бопай, Қабас, Қодыға, Бөжей, ... ... ... ... ... ... Фольклорлық көне есімдер: Қодар, Қамбар, Манас, Көкше, ... ... ... ... ... ... сөздерінен қойылған есімдер: Құнанбай, Айқыз,
Ақбалық, Ақбас, Ақберді, Ақжол, ... ... ... ... Байсал, Байтас, Байторы, Байтұяқ, Балжан, Бекберген, Бесбай,
Бидайбай, Бүркітбай, ... ... ... ... ... ... Әйгерім, Қамысбай, Қарабас, Көркембай, Отарбай, Құлыншақ,
Құтжан, Масақбай, Мыңжасар, Таңшолпан, ... ... ... ... т.б.
4. Араб-парсы тілдерінен алынған есімдер (бұлардың ішінде бір
сыңарлары араб не ... ... ... ... ... не ... немесе керісінше кездесетін есімдер де бар). Айса, ... ... ... ... ... Бейсенбі, Әзімхан, Әмір, Әуез,
Әшірбай, Дат, Оспан, Түсіп, Исабек, Жексен, Ғабитқан, Жақып, ... ... ... ... Исабек, Садық, Қамар, Мағрипа, Ысқақ, Мұса,
Нұрғожа, ... ... ... ... Сәрсен, Сейіл, Шәрипа т.б.
Аталған кісі есімдерін тағы екі топқа топтастыруға ... ... ... ... есімі.
Эпопеяда кездесетін антропонимдерді төмендегі кесте бойынша
көрсетелік.
| | | ... ... ... ... есімі |
| | | ... ... ... ... Бөжей Абралы, | |
| ... ... ... | |
| ... ... | |
| ... ... Қабас, | |
| ... ... | |
| ... ... Жақай, | |
| | | ... ... ... ... |Қарашаш ... ... ... ... ... | |
| ... | |
| | | ... қазақ |Елеу, Ақбас, Ақберді, |Айқыз, Аққозы,Керімбала, ... ... ... Асаубай, ... ... ... ... ... ... Торғай, Ұлжан |
| ... ... ... ... |
| ... Бекберген, | |
| ... ... | |
| ... ... | |
| ... Есентай, | |
| ... ... | |
| ... ... | |
| ... Отарбай, | |
| ... ... | |
| ... ... | |
| ... ... | |
| | | ... ... ... ... ... ... ... Қамар, |
|алынған есімдер |Әбді, Әбділда, ... ... ... ... |
| ... ... ... |
| ... ... Дат, | |
| ... Түсіп, Исабек, | |
| ... ... ... |
| ... ... Жұмағұл, | |
| ... ... ... | |
| ... ... ... | |
| ... Рақым, Садырбай,| |
| ... ... | ... Әуезов романындағы кейіпкерлер есімдерінің айтуға жеңіл, құлаққа
жағымды, сұлу да әдемі, мағынасы айқын болу ... баса ... ... Сол себептен де романдағы ер, әйел есімдерінің көбінің мағынасы
халыққа ... ... ... ... келеді. Оны мына төмендегі
есімдерден анық байқаймыз. Ақылбай «ақыл-ойға кең, есті, ақылы көп, мол»,
Ақжол ... ақ, ... ... ... «басын ақ шалған, басы ақ немесе көпті
көрген қария», Аққозы «әдемі, ... ... ... ... ... төзім»,
Дәрмен «жәрдем, көмек, демеу». Елеу «көңіл қою, назар бөлу, ... ... ... ... ... «баланың ең кішісі», Қуандық «көңіл тасып
шаттандық», Тұрбек ... өмір сүр, көп ... т.б. ... та кейбір есімдер мылқау дүние іспеттес, мағынасы ... ... ... ... ... ... есімдердің негізінде алтай, көне түркі дәуірлеріне ... ... ... ... ... тілдерінен екендігі аңғарылады.
Сондықтан ондай есімдердің ... ... дәл ... ... мағыналарын
жіктеп, жүйелеп ашып беру - күрделі жұмыс. Әйткенмен кейбір ... шығу ... мен ... ... өз ... ортаға
салғымыз келеді.
Абайдың ұлы атасы Кеңгірбай ... ... ... ... ... атына қойылса керек. Өйткені ... ... көл ... адам
аттары қойыла берген ғой. Осы есімнің бірінші сыңарындағы Кеңгір сөзінің
түбірі кен ... ... ... ... ... әуел ... нұсқасы Кенгер
немесе Кангар болу керек. Айтылуда үндестік ... ... ... Кеңгір
боп өзгеріп кеткен. Оның құрамындағы ... гір ... ... ... Ол басқа түркі тілдерінде гар тұлғасында да айтылады. Бұл кен сөзі
түркі-монғол, тұнғыс-маньчжур ... кан, -кен, -кем, -хем, ... ... де ... ... ... ... береді. Сөз боп
отырған қан, - көн сөзінің көп мағыналығын және алуан ... ... Чер Лен өз ... жан-жақты баяндаған [20].
Біз сөз етіп отырған кан, - кен сөзі ... ... ... Шығыс, Оңтүстік Сібір, Алтай, Тува, Өзбекстан, Қазақстан,
Монғолия ... бары ... ... ... Біздің
республикада Барсқан, Кеңгір. Өзбекстанда Камизар ... ... ... ... Тувада, Бий-Хем, Улуг-Хем, Ақ-Хем, Қызыл-
Хем, ... ... ... ... т.б. Ал Корея жеріндегі кан
(канг) сөзімен ... ... ... да ... деген мағынаны
беретін көрінеді. Демек, Кеңгірбай есімі екі сөзден жасалған. Оның ... кең ... ... ... ... ... ... мағынаны
білдіретін болса, екінші сыңарындағы бай сөзі ... ... ... ... зор, кең байтақ» деген мағыналарда қолданылатыны белгілі.
Олай болса ... ... мол, кең ... ... ... мағынаны
білдірсе керек.
Абайдың әжесі Зере атының шығу төркініне зер сап байқасақ, парсының
Зере «алтын», ... ... ... ... ... ... Бізде Зергүл,
Зереш тәрізді есімдер де ұшырайды. Осы сөздің негізінде парсы ... ... зат ... ... ювелир, зарикар – «алтындалған,
алтыннан жасалған» деген сөздер де бары мәлім. Тіліміздегі зер ... ... ... сөз ... ... кесе», «алтындаған» дегенді білдірсе
керек.[19].
Шығармадағы басты кейіпкердің бірі – Дәркенбай. Халық арасында бұл
есімнің ... деп жуан ... ... да бар. Осы ... Дарқанбаев
деген фамилия кеп шыққан.Есім-атаулардың бұлайша әрі ... әрі ... ... тіл ... де ... Мәселен, Оңтүстікте
Жүсіп деп атаса, Орталық Қазақстан тұрғындары Жұсып, кей жерде Түсіп дейді.
Мұндай дәлелдер тым көп. Осы ... ... ... ... ... ... ... түркі халықтары тілінде ерте замандарда-ақ
қолданылғаны мәлім. Атап ... ... ғ. тек ... ... тархан, тархат формасында кездеседі. Тархан сөзі ... ... ... ғалым Махмуд Қашқари сөздігінде «ислам дәуіріне
дейінгі есім, арху ... «бай ... ... ... деп ... бас бостандығы, еркіндігі жайлы ХІІ ғ. парсы ғалымы Джувейни және
Абылғазы Бахадур т.б. ... ... ... ... ... ... ... төлеуден босатылған, соғыста немесе аң аулаудағы табыстың бәріне ие
боп ... Хан ... ... кіре ... ... рет ... болғанға
дейін айып тағылмайтын бас бостандығы мен еркі зор адам ... В.В. ... де ... ... ... ... қоғамдық топтар» деп
түсіндірілген. Монғолдардың дачхап сөзін» ХІ – ХІІІ ғ. ... ... ... ... ... белгілі. Монғол тіліндегі термині де
«түрлі айыптан босатылған адам» деген мағынада қолданылған көрінеді. Бұған
қарағанда дачхап тархан ... ... мен ... ... ... байқалады.
Сөз боп отырған Дәркембай, Дарханбай есімдерін осы ... ... ... ... бір ... ... сияқты. Өйткені, бұл есімдер
әңгіме етіп отырған тархан терминін де алынбауы ... Оның ... ... ... «пейілі кең, мырза» сөзінен де қойылуы ықтимал.
Бұған қарағанда романдағы ... ... ... оның ... ... ... әрі ... екенін көреміз.
Романда біз талдап отырған есімдерден басқа да Қодар, Қамбар, Манас,
Көкше, ... ... ... ... ... ... ... Көгедай,
Борсақ тәрізді толып жатқан ескі есімдер бар.
Жазушы кейіпкер есімдерінің көшілікке ... ... ... ... да сара болуына ерекше назар аударып отырған. Көптеген
есімдердің мағынасын өзі ... ... ... ... ... эпопеяда ондай есімдерді былайша түсіндіреді. «Қазақта, Шоң
деген кісі аты да бар. Кісі болғанда Шоң, ... ... ... екеуі
бірдей суырылған шешен. Сүйіндік ішінен шыққан қос ... ... осы ... асыл түбі қырғыздан ба деп топшылаймын». («Абай жолы»,
1955, 1-том, 3 б.).
Тәкежанның шын аты ... ... ... ... (ІҮ ... ... ... қойылу себебін эпопеяда былайша оқимыз.
Кезеңінен аттанып шығысымен Шүкіман жайын ауызға алысты.
- Керім... ... ... ... – деді ... Әй, керім! Әй, керім! – деп Ербол да сұқтанып, тамсанудың үстінде
еді. Абай қалай айттың, қалай айттың деп ... ... ... ... да:
- Ал мен бір нәрсе айтайын ба? Бұның Шүкіман деген аты сұлу емес,
сай емес. Жаңа ат ... Оны дәл осы ... сен ... ... ... шын аты ... ... болады! – деді [ІҮ т. 43 б.].
- Қияспай дейтін осы Дәрмен екен ғой. Қияспай ... ... ... деп ... бір ... ағайын қойыпты [ІІІ т. 76 б.].
Эпопеяда кісі есімдеріне берілген мінездемеден-ақ әрбір есімнің
толық мағынасы анық ... ... ... боп отырады.
- Базаралы Жігітек руынан шыққан кедей, Құнанбай мен оның ... мен ... ... ... ... қорлық-
зомбылықтарына, айуандығына қарсы шыққан ержүрек күрескер.
- Осында үлкен сары ... ... ... ... сары ... ... Дондағұл дейтін бүлік бар-ды. Ол қаланың екі
жағасына аты мәлім, аса ірі балуан және ... ұры ... ... ... ... ... ... өткен атшабарлар болған.
Олар: Далбай, Жақай дейтін бүлік, сотқар жаңа перілер.
«Абай жолы» эпопеясында феодалдың ... ... (бай, ... ... есімдері мен кедей-шаруа ... ... зор ... анық ... болады. Романның бірінші
бетінен бастап-ақ екі антогонистік таптар ... ... Олар ... ... мен ... ақсүйектер және феодалға бағынышты кедей-
шаруалар. Үстем тап өкілдері есімдеріне ... бай, бек, хан, ... ... ... ... (Кеңгірбай, Өскенбай, Құнанбай, Алшынбай,
Оразбай, Ысқақбай, Ақылбай, ... ... ... ... ... ... халифтердің, исламның, пайғамбар, әулие аттарын немесе
діни мағынадағы сөздерден ат қойды. Мәселен, ... ... ... ... ... ... ... Мұса және т.б.
Кедей-шаруа балаларына ең нашар, ұсқынсыз есімдер беріліп отырғанын
көреміз.
Жазушының эпопеядағы мына суреттемесін мысал ретінде ... ... ... екі жас ... бар еді. ... ... міне онүшке келген
– Бөрібасар, екіншісі – бұдан кіші кенжесі – ол әлі жас. ... аты ... ... ... ... шал осы ... ... келген соң Ысқақтың осы кесіркердің қатыны Мәніке бұл екі
баланың атын ... ... ... бір кісінің атын бір кісіге қою
сирек қой. Мына кедей шалдың екі баласы Тәкежан мен Мәнікенің ері
Ысқақтың атын ... ... ... ыза ... ... иттің атын Бөрібасар деп, қара бұларды, біздің ... ... ... былай мұның үлкені – Бөрібасар болсын, кішісі
– анау өзіміздің сақ төбет көрердің атын ... да ... ... эпопеяда крестьян-шаруа есімдері мен геройлардың есімдерінің
мән-мағынасын ашып отырады. Олардың бір қатарын ... ... ... Қиқым, Қисық, Месқара, Қазанғап т.б.
М. Әуезов эпопеяда лақап аттарды кейіпкерлердің образдары мен ... ... өте ... ... ... ... ... Шыңғыс болысының писарі
Жаманғаринді, оның қаталдығы мен ... ... үшін ... ... ... халық «Сойқан», ал крестьяндардың ... ... ... мінездігі мен сараңдығы үшін халық «Көкшолақ»
деп атаса, халық Жұманның ұлдарының аттарын ... ... ... ... деп малдардың жасмөлшеріне қарай
атаған [ІҮ т. 9б.], ал ... ... ... ... ... ... ... Осы қазақ иттің не оттайтынын білмеймін. «Жұман қырт», ... деп ... ат ... айдар тағып алды. Соңымнан бір қалсайшы
[ІІІ т. 37б.].
Ауылдың ... ... ... Зерені «Кәрі әже» деп, ал
қаталдығы мен құтырған ... үшін ... ... деп атаған.
Эпопеядағы есім-атауларды жүктеп, талдағанымызда ерекше көзге түсіп
байқалған құбылыс – олардың басым көпшілігі ана тіліміздегі сөз байлығынан
алынған. ... да олар әуел ... ... ... мағынасынан тұтастай
айрылмаған, жалпы қауымға түсінікті, көкейіне қонымды тұрады.
Жазушы шеберлігінің тағы бір қыры мен сыры есім-атаулардың халықтық
дәстүрлі ... ... ... ... ... ... бере білуінде жатыр. Мұндай есімдер тобына эпопеядағы
жиі кездесетін: Әбіш, Әбішжан, Мағаш Тәкежан, Айкежан, ... ... ... Бақа ... ... ... ... Дәкең (Дәркенбай),
Құнеке (Құнанбай), Дәндеке (Дәндібай), Майеке (Майбасар), Бөжеке ... аға ... ... ... ... ... ... халық өміріне тән оның замандар бойы ... ... ... бір ... ... ... осындай салт-санасының тағы бір көрініс ...... ... есім ... ... Ибраһим – Абай – Ыбырай-Телқара,
Шүкіман - Әйгерім, Құнанбай – Құнеке – Қажы; Оспан – ............ т.б. Бұл жайт ... ... халықтарының
тарихында ертеден бар құбылыс.
«Абай жолы» эпопеясындағы кейіпкерлер есімдерінің мән-мағынасы мен
қолдану ерекшеліктері осы айтылғандармен ... ... ... ... мен ел, ... ру ... мал ... мен өсімдік
дүниелерінің атаулары - халқымыздың әлеуметтік ... ... ... бет
бейнесін көрсететін тұтас жатқан тың дүние.
2.2 Ғ. Мүсіреповтің «Ұлпан» повесіндегі кейіпкерлер есімдерінің
мағынасы
Ғабит Мүсіреповтің ... ... ... ... ... көрінеді: аталған туынды да кейіпкерлер молынан ұшырасады.
Шығармадағы басты кейіпкер мен ... ... ... ... ... ... ... ашылады. Повесте кісі есімдері өте көптігімен
қатар, қолданылу жиілігі жағынан да көп қолданылатыны байқалады. ... ... ... ... ... Ұлпан мен Есеней
антропонимдері жиі қолданылған.
Негізгі кейіпкерлер есімі ... ... ... ... ... ... ... көргеннен кейін, кейбір оқырмандардың хаттары ... Онда ... ... ... ... ... өмірін тарихи
шындыққа сай жазбағаны айтылған еді. Әдебиеттанушы М. Бекбергенов пікірінше
[21, 122], Ғабит Мүсіреповтің ... ... ... ... оқиғаға
негізделгенімен, шығарма өн бойы автордың көркем ойлауына ... ... де ... ... ...... ... болып табылады.
Көркем мәтінде белгілі бір ... ... ... ... ... мен ... байланысты көптеген қосымша коннотациялық
пен ассоциациялық мәнге ие болады. Жалқы ... ... ... ... ... ... оған ... берген барлық персонаждың
классификациясы мен жалқы есімдер мағынасы қатысады. Яғни жалқы ... ... ... толығып белгілі бір белгі ретінде қызмет атқара
бастайды да, ... ... ... ... ... Ол
мағыналарды кеңістікті мағыналық құрылым деп атауға болады. Олар сол
контектске ғана тән, сол ... ғана ... бола ... ... мағыналы жалқы есім бола алады. [2, 106 ... ... ... ... ... ... сөз болып табылады
да, негізгі мағыналық жүкті өз бойына жинақтап, шығарманың тақырыбы мен
негізгі ... ... ... Ұлпан есімінің «индивидуальды-көркем
мағынасы» толыққанды болғандықтан, символдық дәрежеге дейін ... ... үлгі ... ... айналады. Повесть басталғанда Ұлпан
мағыналық қырлары ашылмаған толыққанды есім емес еді. Ал повесть ... ... ... ... ақылды, батыл сөздерімен ассоциацияға түседі.
Кез келген көркем ... ... есім үш ... ... ... қызмет атқарады:
1. сөйлеу композициясы (сөйлеу композициялық құрылымы + ... ... ... (сюжет + персонаж);
3. шығарманың идеялық-эстетикалық мағынасы («концепт» немесе «автор
образы») [22, 29 с.].
О.И. Фонякова бойынша, көркем мәтіндегі тізбекті-сөйлеу ... ... ... Оның ... ... ... бен сюжет жүйесінен
тұрады. Ал көркем мәтіннің жоғарғы семантикалық категориясы болып ... ... ... ... мағынасы саналады.
«Ұлпан» повесінің идеялық-эстетикалық мағынасы Ұлпан антропонимінде де
болуы мүмкін. Себебі бұл жалқы есім шығарманың ... ... ... да, шығарманың идеясына негіз болады.
Ғабит Мүсіреповтің «Ұлпан» повесіндегі антропонимдер көркем ... ... үш ... ... ... ... ... өйткені Л.В. Щербаның пікірінше, «әдеби шығарманың
мәтіні – жазушының ... ... ... эстетикалық тұрғыдан
ұйымдастырған жемісі» [9].
Ғабит Мүсіреповтің «Ұлпан» повесіндегі антропонимдерге классификация
жасайтын болсақ, олардың шығу тегі тұрғысынан екі топқа ... ... ... ... – ұлттық есімдер;
2) шет тілден енген антропонимдер.
Қазақ антропонимдері повестегі кісі есімдерінің ішіндегі ең ... ... ... аз да ... ... да ... отырады. Олар
повесте басты және жанама ... ... ... Кейбір есімдер
эпизодтар да ғана кездессе, енді бір ... ... бір ... ... ... ... ... кейіпкерлер есімінің қолданылу жиілігіне
байланысты оларды «бірінші дәрежелі» және «екінші дәрежелі» ... ... ... ... ... кейіпкерлер оқиғаның басынан соңына дейін
қатысады, оларды басты және «бірінші ... ... ... антропонимдері повесте жиі әрі сирек қолданылып, көркем мәтіндегі
әдеби хабарлаудың мәтінқұраушы ... ... ... тағы екі ... ... ... ерлер есімі;
- әйелдер есімі.
Қазақ антропонимдерінің ішінде ер адамдар ... ... ... ... «Ұлпан» повесінде кездесетін ... ... ... көрсетелік.
| | ... ... ... ... ... повесіндегі әйелдер есімі |
| | ... ... ... ... ... ... ... Артықбаевна), |
|Артықбай, Кенесары, Жазы, Шынғыс |Ақмарал, ... ... ... ... ... Тілеуімбет, Жанай, |Жаниша, Кәукер, Бикен, Мария, ... ... ... ... ... ... Сүйімбике, |
|Мырзаш, Сүйір, Қарабай, ... ... ... ... |
|Игенберді, ... ... ... ... Айша, т.б. |
|Елеман, Бақберді, ... ... | ... Сағындық, Қайқы, Қошқарбай, | ... ... ... Әбілқасым, | ... ... ... ... | ... Болат, Қожақ, Шәрке, Нияз, | ... ... ... сал, | ... ... Ақан ... Мұстапа, | ... ... ... Байдалы, | ... ... ... Қаржас, | ... ... ... ... | ... Шоқан, Қази Уәлиханов, т.б. | ... ... ... тарихи тұлғалар да кездеседі. Олар прецедентті
(үлгі, өнеге) ... ... ... ... көбі кейіпкерлердің өз атымен
аталған. Кез келген қазақ ерлер антропонимдері ұлттық-мәдени ... ... ... де ... ... ... Ғ. Мүсіреповтің «Ұлпан» повесінде көркем
мәтіннің ерекше ... ... ... ... Бұл ... ... есіміне де қатысты.
Повестегі шет тілден енген есімдер салыстырмалы түрде біршама. ... ... ... ... ... шет ... енген антропонимдердің ерекшелігі фамилиялары
десек болады. Қазақ антропонимдерінде фамилия кейбір кейіпкерлер де ғана
ұшырасады. ... ... ... Т. ... былай деп ескертеді:
«Қазақтарда фамилияның пайда болуы ХҮІІІ-ХІХ ғасырға жатады. Ол кезде
фамилияны ... ... топ қана ... еді » [23, 34].
«Ұлпан» шығармасындағы ұлттық-мәдени ерекшелігі анық ... ... ... ... ... ұлттың тұрмыс-тіршілігі, салт-дәстүрі,
наным-сенімі, халықтың дүниетанымы сияқты ... ... ... ... ... Т. ... ол ... мынадай уәж
айтады: « ... қазақ кісі есімдері көбіне белгілі себептермен қойылған, уәжі
бар. Онда ... ... және ... өмірінің ізі жатыр. Оның бірнеше
себептері болады.
1. бала бай-дәулетті болсын деген мақсатта ... ... ... ... ... ... қырағы болса екен деген мақсатта қойылған есімдер: Қаршыға,
Лашын, Арыстан, Батырбек.
3. сымбатты, көркем болсын деген ... ... ... ... ... ... дені сау, ұзақ ... деген мақсатта қойылған есімдер: ... ... ... ... ... ... ... қойылған есімдер: Ақылбай,
Дана, Данышпан, Есбай.
6. жомарт ... ... ... қойылған есімдер: Жомарт, Мырзабай,
Мырзабек.
Балаға ат ... ... ... әр түрлі жағдайлар қатар
жүреді» [23, 34].
Аталған повестегі кісі есімдерінен де осындай мақсат-тілектерден туған
қазақ ... ... ... ... ... ... болады:
1. бай, дәулетті болсын деген мақсатпен қойылған есімдер: Беспай,
Бақберді, Шондығұл, Қошқарбай, ... ... ... ... ... ... ... мақсатпен қойылған есімдер: Есеней, Еламан,
Есенкелді, Тілеміс, Тұрлыбек.
3. ... ... ... мақсатта қойылған есімдер: Мырзаш, Қайыргелді,
т.б.
4. ержүрек, ... ... екен ... мақсатта қойылған есімдер: Еменалы,
Болат, т.б.
5. сымбатты, көркем болсын деген тілекпен ... ... ... ... ... ... Кәукер, Бикен, Мария, Айбике, Нұрбике,
Сүйімбике, Қазбике, ... ... ... ... ... ... және рухани өміріне малшаруашылығы да өз
әсерін тигізгені белгілі.
«Ұлпан» повесіндегі қазақ антропонимдерінің жүйесінде малшаруашылығы
мен ... ... ... орын ... ... ... Күзембай,
Күшікбай, Құлатай, Тайжан, т.б. сонымен бірге шығармада ислам ... кісі ... де ... ... ... Мұстапа,
Хұсайынғази, Жақып, Сүлеймен.
Кейбір қазақ антропонимдер мағынасы көне үлгі ... ... ... ... кездегі белгілі бір жағдайдың әсер етуі, немесе есімнің
магиялық қуатына сенуі, т.б. бала ... ... ... ... ... ат
қоятын болған: Өтеген, Өтеміс, Төлеген, Төлеміс, Төленді, Орынбасар. [24,
100 б.].
«Ұлпан» повесі көркем мәтініндегі қазақ ... ... мен ... жасырын түрде повестің ... үш ... де ... ... ... ... ... хабарлаудың ұлттық бояуын құраған.
Повестегі әйел есімдері де этномәдени ... ... ... ... Айтбике, Нұрбике, Асылтас, Айша сияқты әйел есімдері қазақ
халқының эстетикалық дүниетанымын ... ... ... ... ... ... бірліктерін арнайы зерттеген Г.Ж.
Снасапова ... баға ... ... ... ат ... ... ... негіз болуы құдіреттің күшіне сенуді көрсетеді. Жаманбала,
Күшікбай, Салбыр, Сүйір, Сағал т.б. ... көз ... ... аман ... ... ... Тілеуімбет, Тілеміс, Тұрлыбек, Сағындық, Ұлпан, т.б.
лингвокультуремалардың прототипі ұл күту, бала ... ... ... ... ... антропонимдер: Артықбай, Бақберді, Байдалы,
Қайыргелді, Несібелі, т.б. ... ... ... ... ... ... қою ... оған белгілі бір қасиеттерді дарыту дегенге меңзейді.» ... ... ... ... ... ... яғни тілдік сипатқа ие. ... ... ... байлаулы.
Айталық, Есенейдің жақтастары мен достары екі ... ... ... ... тізбекті композициялық қатарда (күрделі синтаксистік
тұтастықта) мынадай анықтама береді: «Есенейдің қасындағы төрт ... бар еді: ең ... ...... түрікпен Мүсіреп, Алдай
елінен – аңшы Мүсіреп, руы ... ... да ... ... ... және Есенейдің қосалқы атын жетелеп жүретін жас жігіт, ... ... ... – Кенжетай».
Сонымен байқағанымыздай, антропонимдер қолданылу жағынан шығарма
барысында соны ... ... мен ... ... ... береді.
Сөйтіп, нәтижесінде біртіндеп кісі есімдерінің синтагматикалық және
парадигматикалық қолданылуындағы ... ... ... ... ... ... төрт үйір ... бар екенін
айта отырып, қазақтарда байлық жылқы ... ... ... ... ... оның төрт жолдасынан тұратын қолдаушылары туралы айтылады,
оның бірі өзінің ... еді. Осы ... бәрі ... ... бір семантикалық коннотация жүктейді, яғни аталған мәліметтер оның
бай екенінен хабар береді.
Кез келген антропонимдердің тура және қосымша ... ... ... ... ... тығыз байланыста болады. Мәселен, Ұлпан
есімінің алғаш белсенді түрде өрбуі оның ... ... қызы ... ... ... «Бұл – Артықбай батырдың қызы Ұлпан ». Ал
Ұлпан есімінің қосымша мағынамен толысуын келесі ... ... ... ... өжет жастарды Есеней қатты ұнататын еді.
Жиырмаға келмеген бала жігіттің сөзінде нәр де, зәр де бар ... ... деп үміт ... екі ұлы қара ... бір ... ... ... уытты жасқа қызыға қарап қалушы еді. Өзімен рулас он ауыл ... үміт етер ... ... де ... ... жүретін. Бала жігітке
қызыға тұрып түрікпен ... ... – жылы ... бер ... ... ... ... «Ұлпан» повесіндегі қазақ антропонимдері
тек ұлттық-мәдени ерекшеліктерге ғана ие емес, ... ... олар ... сан алуан стилистикалық, эмоционалдық, экспрессивтік ... да ... О.И. ... ... ... ... көркем мәтіннің барлық статустық қасиетін толық көрсетеді, яғни
авторлық модальдылық, прагматикалық ... ... ... береді.
2.3 Сатиралық-юморлық кейіпкерлер есімдерінің мағынасы
Сатира, юмор әрі ... ... әрі ... ...... ... ... оның кейіпкерлерді де шетінен әзілқой, сықақшыл, қалжыңқой,
мысқылшыл ... ... яғни ... ... эстетикалық, эмоциялық
т.б. информация болады [26, 45] Жұмыста ... ... ... ... ... ... мотивін
ономасиологиялық өрісте этнолингвистикамен сабақтастыра зерттеуді ... ... ... ... кісі ... ... кейіпкер аттары
болғандықтан, көркем туындыдағы ... есім ... ... ... ... сөз ... Ономастикалық сөздікте поэтикалық аттар
немесе поэтонимдерге (гр. Poitik шығармашылық өнер-опута ат, атау, есім)
мынадай ... ... «Имя в ... ... ... ... произведения, кроме номинативной, характеризующую, стилистическую и
идеологическую функции» [27, 108].
Адамның күлгені, ... ... ... ... ... ... ... Тоңқылдақ пен бір Шіңкілдек» ертегісі бәрімізге таныс,
осындағы тоңқылдақ, шіңкілдек – дыбысталудан туған ... ... ... ... яғни ... ... ... одағай сөздер сияқты құбылып,
түрленіп отырады. Олардың дыбыстық құрамын академик Ш. ... ... ... ... ... дауыстыны – V, дауыссызды – С, сонар
дыбысты – L деп бөлген. Осы ... ... де ... СVLCVL ... ~ Тырқай
тыңқ ~ Тыңқыбай
шіңк ~ Шіңкей
қоңқ ~ Қоңқай
тәмп ~ Тәмпіш
таңқ ~ ... ~ ... ~ ... СVL ... ~ ... ~ ... ~ ... ~ Қық
дал ~ Далбай
бұл ~ Бұлдыр
3. СVC –
жып ~ Жыпбике
қат ~ Қатырлаққулы
шыт ~ ... ~ ... ~ ... ~ ... ~ ... ... ~ ... СVLCVL –
даңғыр ~ Даңғырбай
сылдыр ~ Сылдыргүл
селдір ~ Селдіргүл
шүлдір ~ Шүлдір
күлдір ~ Күлдір
былжыр ~ Былжыр
5. СVLVL –
бұлан ~ ... ~ ... ~ ... СVCVL ... ~ ... ~ Шошаңгүл
сусыл ~ Сусылдақ
7. СVCСVL –
бұлтаң ~ Бұлтаңбек
шолтаң ~ Шолтаңбай
сыпсың ~ Сыпсыңгүл
жыртың ~ Жыртыңгүл
қылтың ~ Қылтың
сылтың ~ ... ~ ... ~ ... ~ ... ... тұла бойы ... ... сезім, әсерлеу болғандықтан,
кейіпкер аттарындағы ирониялық, юморлық бояудың ... әсер ... ... аттардың жасалуына негіз болады. Осындай сатиралық-юморлық
поэтонимдерді лексика-семантикалық жағынан топтастырдық.
1. Адамның жүріс-тұрысын бейнелейтін ... ... ~ ... ... ~ ... ... ~ ... Дікдік ~ дікдік,
Дікілдековна ~ дік, ... ~ ... ... ~ ... ... ~ еңк, Жыпбике
~жып, Зырбике ~ зыр, Зыпбике ~ зып, Зырдай ~зыр, ... ~ ... ... ~ ... Қисайғанов ~ қисай, Лыпбике ~ лып, ... ~ ... ... ~ ... ... Адамның сөйлеу ерекшелігін білдіретін сатиралық-юморлық поэтонимдер:
Әкіреңбай ~ әкірең, Бұлдыр, Быдық, Діңгірбай ~ діңгір, Діңкілдек ~ ... ~ жып, ... ~ ... ... ~ күп, ... ~ ... ... лепір, Міңгір ~ көлгір, Міңкілдік ~ міңк, Міңкей ~ міңк, ... ... ... ~ пыш, ... ~ сақ, Тақылдақ ~ тақ, Шүлдір, Шіңкей ~ шіңк,
Ыңыранбай ~ ың, Ызбаркүл ~ ыз, т.б.
3. Адамның ... ... ... ... ... ... ... (қуану), Дүңкілдек (дөрекі),
Күлімкөз,Күлдір, Күлегеш (күлу), Өбек ... ... ... ... ... ... ... (ашулану), Сықылықгүл (күлу),
Шым Шытырықов (шатасу), Әңкі, Тәңкі (ашулану), Шақар (ызалану).
4. Адамның мінезін сипаттайтын сатиралық-юморлық поэтонимдер: ... ... ... ... ... Даңғырбай (ақкөңіл), Болбыр
(бос), Елпекбай (жұмсақ), Шайпагуль (долы), ... ... ... ... (қорқақ), Жылпылдақ (жағымпаз), Сырғанақ (жеңілтек),
Шолтаңбай (ерсі қылық), Тарпаңбай ... ... ... Бәлду,
Дәлду (ерке).
Зоофорлық аттар.
«Жан-жануар, аң-құс, құрт-құмырсқа атауларынан жасалған жалқы есмідер
зоофорлық аттар деп аталады» [27, 60]. ... ... ... ... ... бытпылда, көкек сияқты құс атауларының
жасалуына негіз ... ... ... көп болмаса да ұшырасады: ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 43 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
М.Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясының ономастикалық кеңістігінің лингвомәдени сипаты24 бет
Көркем мәтіндегі мәтінтүзуші фоносемантикалық және лексика-семантикалық факторлар354 бет
Саяси партиялар туралы3 бет
«Қыз Жібек» жырындағы сын есімдердің танымдық сипаты114 бет
Көркем мәтіндегі шендестіруге лексикалық және грамматикалық құралдардың қатысы46 бет
Мақал-мәтелдер құрамындағы сан есімдердің этнолингвистикалық сипаты103 бет
Орыс жылнамаларындағы түркі текті есімдердің әлеуметтік мәні мен тарихи-этимологиялық сипаты3 бет
Публицистикалық мәтіндегі жалқы есімдердің аудару мәселелері20 бет
Синонимдік қатарлардың жасалуы және когнитивтік мәні (зат есімдердің негізінде)155 бет
Түркі тілдеріндегі сан есімдердің мағыналық топтары5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь