Ежелгі және қазіргі моңғолдар: ортақтығы мен ерекшелігі

1. Жалпы жағдай

Еуразия кеңістігін мекендеген көшкінші халықтардың қай-қайсысының да шығу тегіне келгенде ресми тарих үнемі нақтылық танытпай, оны түйіні шешілмеген мәселелер қатарына жатқызып, бұл ретте бір мәмлеге келген ортақ тұжырымның әлі жоқтығын алға тартады. Моңғол халықтарының шығу тегі жөнінде де осыны айтуға болады.
Мұның бұлай болуын, әдетте, біз көшкіншілердің ежелгі тарихына қатысты нақты жазба деректің жоқтығынан, болмаса тапшылығынан деп білеміз. Былай қарағанда, оның солай екені де рас. Бірақ бар мәселе, шынымен, деректің тапшылығында, болмаса жоқтығында ғана ма? Ойласып көрелікші.
Біздің пайымдауымызша, мәселенің негізі, түптеп келгенде, ерте замандарда көшкіншілердің табиғи төл болмысын жете білмей, оларды тек “жабайылар”, “тағылар” деп қана қабылдаған ежелгі отырықшы елдердің таным-түсінігі арқылы қалыптасқан тұрпайы, жаңсақ тұжырымдарды кейін ғылыми шындық ретінде еуропалықтардың өзгелерге өктемдікпен мойындатуы – ой-сананы құрсаулап, барды көруден, жоқты іздеуден қалдырып, зерттеушілерді сол баяғы ескі бір сүрлеуді шиырлай беруге мәжбүр етіп қойғандығында жатыр.
Осының салдарынан көшкіншілердің ежелгі тарихының айқындалмаған ақтаңдақтарының, жазылмаған қатпарларының, шешілмеген шиелі түйіндерінің тым көп екендігі уақыт өткен сайын айқын ағарылып келеді. Қазіргі түрк-моңғол халықтарының тарихына қатысты айтылып жүрген пікірлер түйінінің бір арнада тоғыспай, әр тарапқа тартып, өзара қақтығысқа ұшырап, бір-бірімен шатысып жатуы да осыдан болса керек. Солардың бір тобы (Баскаков, Малов, Гумилев және т. б.) сиуңнуларды
        
        Ежелгі және қазіргі моңғолдар: ортақтығы мен ерекшелігі
1. Жалпы жағдай
Еуразия кеңістігін мекендеген көшкінші халықтардың ... ... ... ... ... ... ... нақтылық танытпай, оны түйіні
шешілмеген мәселелер қатарына жатқызып, бұл ретте бір мәмлеге келген ортақ
тұжырымның әлі ... алға ... ... ... шығу тегі ... ... айтуға болады.
Мұның бұлай болуын, әдетте, біз көшкіншілердің ежелгі тарихына қатысты
нақты жазба деректің жоқтығынан, болмаса тапшылығынан деп білеміз. ... оның ... ... де рас. Бірақ бар мәселе, ... ... ... ... ғана ма? Ойласып көрелікші.
Біздің пайымдауымызша, ... ... ... ... ... ... ... төл болмысын жете білмей, оларды тек
“жабайылар”, “тағылар” деп қана қабылдаған ежелгі ... ... ... ... ... ... ... тұжырымдарды кейін ғылыми
шындық ретінде еуропалықтардың өзгелерге өктемдікпен мойындатуы – ой-сананы
құрсаулап, барды көруден, жоқты ... ... ... сол ... бір ... шиырлай беруге мәжбүр етіп қойғандығында жатыр.
Осының салдарынан көшкіншілердің ежелгі ... ... ... ... ... шиелі түйіндерінің
тым көп екендігі уақыт өткен сайын айқын ағарылып келеді. ... ... ... ... ... ... жүрген пікірлер түйінінің бір
арнада тоғыспай, әр тарапқа тартып, өзара қақтығысқа ұшырап, бір-бірімен
шатысып ... да ... ... ... ... бір тобы (Баскаков, Малов,
Гумилев және т. б.) сиуңнуларды түріктердің түп атасы деп есептесе, ... тобы ... ... ... ... оларды қазіргі моңғолдардың
шыққан тегі дегенге саяды.
Кезінде айтыс-тартыс қанша көп ... оның ... ... ... Ұлы ... тек ... бөлегін ғана еншілеген ежелгі түрктер
(прототюрки) мен ежелгі моңғолдарды (протомонголы) қазіргі жер бетіндегі
бүкіл түрк тектес халықтар мен ... ... ... ... ... ... ... бола алған жоқ. Бір есептен, бұған да шүкіршілік,
әйтпесе, бұл халықтардың бәрі түрксіз, тек осы ... ... ... ... ... ... де ... мүмкін еді. Өйткені, ХІХ ғасырда
Ресей Ғылым академиясының академигі П.С.Паллас бастап, ... ... пен ... ... ... жыл санауға дейінгі ІІ
мыңжылдықтан осы ғалымдардың өздері өмір сүріп ... ... (ХІХ ... Ұлы ... ... Азия бөлігін автохтондық құқығы бар бір халықтың,
тек моңғол тектес халықтардың ғана мекендеп ... ... ... сендіріп қойған болатын.
Расында да, Орхон өзенінің бойынан табылған ... ... ... ... ... ... ... бұлтартпас тарихи айғақ
деректерді әлем танып-білмегенде, көне замандарда Шығыста жалпы түрк деген
халықтың ... ... ... ... ... түрк ... халықтар
моңғол тектес халықтардың бір бұтағына айналып кете баруы да ғажап ... ... ... ... әлгі тас ... дерегі арқылы дүниежүзі
Орталық Азияның қақ төрінде, жаңаша жыл санаудан кейінгі VІ ғасырда ... ... ... ел” деп ... аса ірі ... ... және
оның ұлан-ғайыр аймаққа үш ғасырға жуық билік ... ... ... ... ... ... бұрынғы моңғол атауының алдына енді келіп
түрік ... ... ... ... ... ... жаңа ... тіркес осылайша ғылыми
айналымға енді. Тарихтағы бүгінгі “түрктердің ата-тегі VІ ғасырда Алтайдан
шыққан, олар ... ... алу ... ... ... кеңістікке
тараған” деген қате тұжырым да осыдан кейін бой көрсетті. Тарихи ... осы ... қате ... ... ... дерегінде
кездесетін “сиуңну” деп аталатын ... ... ... деп ... ... деп ... ... дейінгі даланың ауызша тарихында ... егіз ... жұбы ... ... бірге аталып келген “татар-
моңғол” тіркесіндегі татар атауы жылы орнын түрікке ... өзі ... ... аударды. Осыдан кейін сан ғасырлар бойы көшпелі өмірдің тар
жол, тайғақ кешулерін ... ... ... ... табысып, бірде шабысып,
жұптары жазылмай қатар келе жатқан тілдері ортақ, тағдырлары ұқсас, тамыры
бір егіз екі ...... мен ... ... ... бет
қаратпас беделінің белден басуымен ақыры бір-біріне жат, бөгде халықтар
болып шыға келді. Әйтпесе, бұл ... ... ... дуңхудың “татар”
екенін айқын ажыратып, тарихи шындықты өз болмысында талассыз таныған болар
едік. Амал не, бұл ... олай ... ... ... ... ... бастау тарихы тұтастай қате негізге құрылып, бірді ... ... ... орай ... әңгіме арнасын осы шатастырулар
мен олардың ... ... ... Алда ... ... мен
кейінгі моңғолдар жөнінде жіктеліп айтылатын болғандықтан, ... ... үшін ... ... ... ... ... – “мұңғұл”, кейінгілерін қазіргі қолданыстағыдай –
“моңғол” деп ... жөн ... ... ... шығу тегі ... ... ... түпкі ортақ
бастаудан басталып, ал саралануы олардың өз ... жеке ... ... өріс ... ... ... қарай, жазба дерекке жадыланған
арғы-бергі зерттеушілер бұл халықтың көне ... ... ... ... орта ... ... ... оған дейінгі ғасырлар бойы ... ... ... ұрпаққа ауызша жеткізіп келген ежелгі төл шежіре-
тарихының дерегіне лайықты мән бермей, ... тыс ... ... Соның
салдарынан болар, мұңғұлдардың ежелгі тарихы тек кешегі ХІІІ ... ... ... негізінде ғана қарастырылып жүр. ... ... ... Шыңғыс ханның ата ... ... ... ... империясына қатысты мағлұматтармен шектелетін
“Моңғолдың құпия шежіресі”, “Алтан тобчи”, “Ердэнийн тобчи”, “Шара ... ... ... шығармалар мен ... ... ... ... әр ... қалдырған жазбалары
халықтың шығу тегі ... ... ... ... ... ... ... солар арқылы ғана ... ... ... ... ету арқылы мұңғұлдардың шығу тегін анықтау, тіпті, ... ... ... ... ... ... мұңғұлдар
жөнінде, олардың шығу тегі жөнінде нақты айтылған ешқандай дерек ... Ал ... ... ... шығу тегіне ... ... ... азды-көпті мағлұмат беретін еңбектердің ... ... ... тек кейінгі моңғол халықтары жөніндегі
мәліметтері ғана ғылыми ... ... ... ... Мысалы,
сондай еңбектердің бірі және бірегейі — Рашид ад-Диннің (1247-1318 ж.ж.)
әйгілі ... ... ... ат-тауарихтың”) моңғол халықтары
жөніндегі деректерінің құндылығы ғылыми ортада аса жоғары бағаланғанымен,
оның мұңғұлдардың шығу ... ... ... ғылыми тұрғыдан талданбай,
ескерусіз қалдырылды. Дұрысында, бұл ауызша ... ... ... ... бір ... келтірген теңдесі жоқ, әлемдегі алғашқы еңбек болатын.
Жылнаманың авторы Рашид ад-Дин Фазлуллах ибн Абул-Хаир Али Хамадани ... ... ... ... ... көз көрген куәгері, Шыңғыс
ханның тікелей ұрпағы Ғазан хан мен ... ... ... ... ... Осы
арада басын ашып айта кетер бір мәселе – бұл еңбектің авторлығы бір адамға
телінгенімен, шын мәнінде, ... ... ... ж.ж.) – ... ... Заманында білікті билеушілердің бірі болған ... ... ... ... алып, соған билік жүргізіп тұрғанымен, өздерінің
соларға сіңісіп, ... бара ... ... ... ... ата-бабаның
салт-дәстүрінен айырылып, парсылана бастаған мұңғұлдың кейінгі ... ... ... ... ... төл тарихын барынша біліп өссін деген
игі ниетпен ғұлама уәзірі Рашид ад-Динге арнайы ... ... ... ... ... ... терең білетін, даланың теңдесі жоқ
даңғайыр шежірешісі Болат-чансан бастаған алты моңғол ... мен ... ең ... деп ... ... білікті тарихшысын (Абдуллах
Қашани, Ахмед Бухари және т.б.) қосып, осы еңбекті ... осы ... ... ... халықтарының шығу тегіне
қатысты: “Все монголы, племена ... и все ... ... ... ... от его ... Қ.С.) рода” (Рашид ад-Дин.
Сборник летописей. Т.І. Кн.І. М.-Л. 1952. стр. 80),– деп, ақ ... ... ... етіп ... ... ... ... деп отырғаны
бүкіл түрк халықтарының түп ... деп ... Нұх ... ... Даланың ауызша тарихының хатқа түскен осы дерегін бүгінгі жазба
тарихтың дерек беру ... ... онда бұл ... моңғолдардың да,
түрік тайпаларының да және барлық дала тұрғындарының да шыққан тегі бір,
бәрі бір ...... ... ... ... деп және өзге емес,
бастау тегіне бүгінгілерден әлдеқайда жақын тұрған ... ... жеті ... яғни 700 жыл ... ... ... ... Бұл деректі және
олардың көктен алмағаны, ойдан шығармағаны, ата-бабаларының жадында сақтап,
ұрпақтан ұрпаққа беріліп келген ... ... ... ... хақ. ... ... ... “ауызша тарих” деп мұрын
шүйірудің еш реті жоқ. Оның ... ... ... ... ... шыққан тегін ешқашан шатастырмайтыны тағы шындық. ... ... ... ... ... шығу ... ... мен этностық
тарихын ұзақ жылдар бойы зерттеген орыстың белгілі ғалымы Л.Л.Викторованың:
“Для монголов того времени было ... ... ... в ... ... предков, заботливое отношение к родовым связям и традициям.
Знатоки генеологий, как ... ... ... все ... ... фамилий и их ответвлений на многие поколения, ... эти ... ... ... поэтому родословные книги имеют
значение первоисточника” (Викторова Л.Л. Монголы: происхождение народа и
истоки ... М. 1980. стр. 11), – деп, әділ ... де ... ... жинағының” мұңғұлдардың шыққан тегін бұлайша “түрік” деп
көрсетуінде аңыздық жаңылыстың жоқтығына көз жеткізе түсу үшін осы ... ... да баса ... ... ... Оның біріншісі – шығарманың
әйгілі ... ... ... ... ... тұрған кезінде,
басқаша айтқанда, моңғолдардың асыл тектен жаралған “ерекше” ... ... яғни ... ... ... ... ... ретін тауып, осы асыл тектен шығаруға, болмаса соған ... ... ... ... жазылғандығы. Бұл ретте Рашид ад-Диннің:
“Найманы, жалаиры, онгуты, кереиты и другие ... ... ... ... определенное имя, называли себя монголами из желания перенести на ... ... ... же этих ... ... себе ... носящими это
имя, чего в действительности не ... ... ... 1952. Ч.І. ... ... ашып ... айтылған тұжырымның сол кездің шынайы шындығы екенінің
бұл­тартпас дәлелді айғағы. Егер “моңғолдың шыққан тегі – түрік” деген ... ... ... жұрт ... баршаға белгілі шындық болмаса, онда
мұңғұлдың шежіре-тарихының терең ... ... ... “асыл текті” моңғолды сол ... ... ... ... ... отырған бағынышты түрік тайпаларымен бір тектен ... ... ... ... деп көрсетуге де, солай деп жазуға да батылы
бармас еді.
Екіншісі – осы ... одан әрі ... ... өз заманының
білікті тарихшыларының басын қосып, арнайы тапсырмамен моңғол ... ... ... ... ... мақсатынан өрбиді. Өздері жаулап
алып, билеп-төстеп отырған бағынышты ... ... ... ... ... өз дінінен, ата-баба дәстүрі­нен айырылып, ... ... ... ... ұрпақ өздерінің шыққан тегінің қайдан екенін, ... ... ... не ... не қойғанын есіне түсіріп, біліп
жүрсін деген мақсатпен ... ... осы ... ... ... ... ... өзі “Жылнамалар жинағының” кіріспесінде ашып айтады. Демек, осындай
айқын мақсатты көздеген, өзін “нұрдан жаратылған” ... ... ... ... ханның тікелей ұрпағымын деп білетін Ғазан ханның өзімшіл
менмендікті ... ... ... ... ... ... алып
отырған түрік тайпаларымен түбі бір туыс ... ... ... ... кітапты ықыласпен қабылдауы – оның жұртқа мәлім тарихи шындықтан
аса алмағанын, адалдықпен ақиқатқа жол бергенін танытады.
Үшіншісі – “Жылнамалар ... ... ... ... ... ... ... “Первого тома ... с ... о ... тюркских народов и ... их ... на ... ... ... ад-Дин. 1952.
стр.71), деп атап көрсетіп, ашып жазуы. Мұнда да ... ... ... ... Арнайы тапсырмамен моңғолдар ... ... ... ... ... моңғол халықтарының пайда болуы мен ... ... ... арналмай, тек түрік халықтарына арналуы – сол
түп бастаудың бірлігін, яғни мұңғұлдардың шыққан ... ... және ... шындық екенін мойындаудан жасалып отырған іс екенін пайымдау ... ... Егер сол ... мұндай мойындау болмаса, бірінші кітап
түрік халықтарына арналмас еді, оған ... ... ... айтылған жайларды екшей келіп, мәселенің байбына ... ... ... ... тарихының хатқа түскен басқа жанама деректерінің де
“мұңғұлдардың шықан тегі – ... ... одан әрі ... ... Бұл ... ... ... жалпы көшкіншілердің атасы деп
есептелінетін Абулджа (Йафет) ханның жайлауы Ортақ, Қазтақ, ал ... ... ... ... болғанын және олардың Талас пен Қары-
Сайрам қалаларынан қашық емес екені жөнінде ... ... ... ... ад-
Дин. 1952. стр. 80-81), даланың ... ... ... ... ... ... ... ХVІІ ғасырда өмір сүрген тағы бір тікелей ұрпағы,
Хиуа ханы ... ... дәл осы ... одан әрі жетілдіре нақтылап,
“Жылнамалар жинағындағы” парсыша бұзылып ... ... ... ... ... ... түрікше қалай аталатынын дәл береді. Мысалы, ол
жаңағы Ортақ, Қазтақ деп аталатын ... көне ... ... ... ... ... ... “Ұлығ-тағ”, “Кішік-тағ” деп аталатынын ашып
жазады (Кононов А.Н. Родословная туркмен. Сочинение ... ... М.-Л. 1958. ... ... осы ... ... ... “Қарақорым” деп аталған ... ... ... ежелгі атауын өзгертпей, бастапқы ... ... ... қазіргі
Қазақстан жеріндегі өзімізге белгілі “Борсық” және “Қарақұм” деп аталатын
әйгілі құмдар екенін ... ... Оның ... да осы құмдар екенін
Әбілғазының келесі: “Когда наступала зима, он зимовал в устье Сыр, в ... и в ... ... А.Н. 1952. ... ... дерегі де айғақтап
тұр. Әбілғазының бұл арада “он зимовал” деп ... ... ... ... мұңғұлдың атақты ханы – Қарахан.
Жоғарыда айтылған деректерден біз Рашид ад-Дин айтқандай “жалпы
көшкіншілердің ... ... ... ... ... болмаса Әбілғазы
айтқандай “мұңғұлдың ханы Қарахан” болсын, бәрібір осы әңгімеге арқау болып
отырған ... ... ... ... сол көне ... ... ... мекендеген түрк тектес халықтардың бірі екенін көреміз. Бұл
деректердің біз үшін құндылығы да осында. Өйткені бұл өз ... ... ... ... ... ... ... көрсететін
екі бірдей мәселенің басын ашуға көмектеседі. Оның бірі – қазіргі зерттеуші
ғалымдардың моңғол халықтарының шығу тегін тек ... ... ... арасынан ғана іздеуінің қателігін көрсетеді. Бұдан мұңғұлдардың
(протомоңғолдардың) Орталық Азияға қазіргі Қазақстан ... ... ... ... шығу тегін ерте замандарда осы аймақтарды мекендеген
ежелгі түрік тектес халықтардың арасынан іздеу ... ... ... – осы ... ... қытай деректерінде кездесетін “дунху”
деп аталатын халықты әлем тарихшыларының “протомоңғолдар” деп танып, онысын
тарихи шындық ретінде ғылымға ... ... ... Бұл ретте,
тіпті, басқаны айтпағанда, байырғы Шығыс ... ... егіз ... ретінде жұбын жазбай қатар көрсетіліп келген татар
мен моңғол ... ... көне ... шекарасына келгендегі тарихын
білмегендіктен, еуропалық таным-түсініктегі зерттеушілердің ... ... ... жат ... ... ... ... моңғолдың
“дунхуға” телініп, ал татардың сол ... ... ... ... болып қалуының өзі біраз жайды аңғартса керек. Бұл арада көне
қытайлықтардың татарлармен қарым-қатынасы ... ... тағы ... жоқ.
Өйткені, Шығыс тарихшылары мұңғұл хандығы мен татар хандығының арасындағы
қақтығыстың татардың ... ... ... ... ... ... өршігенін, соғысқан сайын татарлардың жеңіліп, ығыса-ығыса ... ІV ... ... ... ... ... ... Н.Бичурин
Хондемирдің Оғыз-хан жөніндегі дерегін талдағанда: “Огуз-хан объявив себя
ханом, ... ... ... на Татар-хан (дунху), который кочевал близ
границы Китая и его ... ... Н. Я. ... ... о народах,
обитавших в Средней Азии в древние времена. Т. І М-Л, 1950. ... ... ... ... ... ... ... екенін және олардың дунху
екенін ашып көрсетсе, Әбілғазы хан: “...татарлардың көп ... ... ... Бююрнавар (Буир-нор болуы керек.– Қ.С.) ... ... ... ... ... ... жүрген, сондай-ақ оларға
ауық-ауық қарсы шығып, көтеріліс жасаған ... де ... ... ... ... қарсы қалың қол шығарып, оларды қайта
бағындырып, иеліктерін ... бос ... ... ... деп ... Олай ... Қытай шекарасына мұңғұлдардан да ... ... жеті ... ... ... көрші болған және
сиуңнулардан да бұрын сол жеті ... бірі – Жыу ... ... ... кім ... ... ... тағдыры бір, сөйлер тілі
ортақ екі халықтың ежелгі қытайлықтар ... ... ... ... ... құбылтпай, шатыстырып біріне бірін телімей, сиуңнуды –
“мұңғұл”, дунхуды – ... деп ... бір ... ... жөн болмақ.
3. Сиуңнудың түрік аталуының себебі мен салдары
Бұл күнде ... ... ... ... ... ... ... халықты “түріктер”, ал “дунху” деп аталатын халықты “моңғолдар”
деп қабылдау заңдылыққа айналған. Қазір ... ... де ... пайымдауымша, тарихшылардың сиуңну халқын ... ... ... төрт ... ... ... тәрізді: біріншісі –
зерттеушілердің ... ... ... ... ... ... тілінде сөйлеген халықтар деп ... ... ... ... тек ... Азиядан ғана іздеуі; екіншісі – сиуңну
халықтарынан ... деп ... ... көне ... ... ғалымдардың
бірауыздан түрік тіліне жатқызуы, яғни сиуңнулар ... ... ... ... келуі; үшіншісі – Н.Я.Бичурин айтатын “Азия
тарихшыларының” ... ... ... ... және т. б.) ... ... ... сүйене отырып, шежіре таратқанда Түрік ханның
кейінгі ... Оғыз ... ... ... ... ... ... М-Т.-Б. 1996., стр. 18-21-б.) мен сиуңнудың атақты чәниүйі
Маудунның (Мөденің) бүкіл іс-әрекетінің (“Хән кітабы. Қараңыз: ... ... 32-34 б.) ... дәл ... ... де әкелерін өлтіріп таққа
отырады, содан кейін екеуі де әуелі шығыстағы, сонсоң батыстағы көршілерін
жаулап ... ... ... ... де ... шабуыл жасайды... Бұған жалғаса
береді. Осыларға қарап, Азия тарихшылары дерегіндегі Оғыз хан мен ... ... ... ... ... бір адам деген пікірлердің
айтылуы;
төртіншісі – Осы Оғыз хан мен Маудун ... ... ... ... ... да бірдейлігі. Мысалы, Оғыздың ұрпағы мұңғұлдың
Ел-ханының (Ил-ханының) билігі тұсында оның ... ... ... ... адамдарын түгел қырғынға ұшыратады. Осы қырғыннан аман ... ... ... барып, оның адам аяғы жете бермейтін, жан-жағын биік шыңдар
қоршаған кең ... ... ... ... Олар бұл ... ... “Ергенек-көң” болуы керек. – Қ.С.) деп атап, осында 450 жыл ... ... ... ... ... ... соң, ... шығып, басқа жұртқа
танылады.
Осындай оқиға сиуңнудің чәниүйі Маудунның ұрпағы Үйчүйжиән (Ючйчугянь)
чәниүйдің де басынан өтеді. Оның елі де ... ... ... ... аман
қалғандары бір тауға қашып барып, ... ... ... ... ... ... осы оқиғаны сабақтастыра қарап, екеуін бір
халықтың бастан кешкендері деп тауып, әлгі тауға қашып ... ... ... ... ... ... қағанатының шаңырағын көтерушілердің
ата-тегі деп таниды. Бұған қытай ... ... ... яғни ... ... елі ... ... 93 жыл мен ... ... 552 ... ... ... ... ... Баһадүр
ханның дерегінде көрсетілген уақыттың шамалас келуі де (552-93=459) себепші
болады (Абульгазы. 1996. 27-29 б.; ... Н. Я. ... ... ... Стр. ... ... ... келіп, қытай дерегіндегі “сиуңну” деп
аталатын халықты кейінгі зерттеушілер “бүгінгі түрк ... ата ... ... ... ... Осы ... ғылыми зердеден өтіп
сұрыпталған, тарихи ақиқаты ... ... ... ... ... ... орнығады. Сондықтан қазір тарихшылардың бәрі сиуңнуларды
түріктер деп түсінеді, ... ... деп ... Оған ... ... күмәнданып жатқан да ешкім жоқ.
Обалы не, қытай тарихнамаларындағы көшкіншілерге ... ... өзі ... Азия тарихшыларының еңбектеріндегі деректермен
салыстыра зерттеген Н.Я.Бичурин ... мен ... сол ... мен “татардың” да бір халық екеніне ешқандай шәк келтірмейді. ... ... ... керек, Н.Я.Бичурин кейін мұңғұл хандығы құлағанда,
оның жұртында ... аман ... аз ғана ... ... ... ... ... “Ергене-көң” деп атандырған бір қуысын паналап, ... ... ... ... ... ... ... шыққан соң, Тугю Үйінің
(мемлекетінің) негізін қалады” деген жаңсақ пікір айтады ... ... ... ... осы ... пікірін сол күйі шындық деп қабылдаған
қазіргі зерттеушілер Ергене-көңнен ... ... ... ... деп ... ... ... байланысты қазір тарихта “ортағасырлық
түрктердің шыққан жері – ... ... ... ... шаңырағын
көтерушілер – осы Ергене-көңнен шыққандар” деген тұжырым тарихи ақиқат
ретінде орнықты. ... ... бәрі ... ... кереғар, кезінде Н. Я.
Бичуриннің жаңсақ ... ... қате ... ... ... ой ... біріншіден, тугюлердің (түріктердің) ата-
бабасын таудың бір қуысынан шығаратын көне қытай жылнамаларындағы ... ... ... ... ... табатын оқиға­сының үндес
келуі себеп болса, екіншіден, Солтүстік Сиуңну мемлекетінің жаңаша ... 93 жылы ... мен Тугю ... (Түрк мемлекетінің) 552 жылы
шаңырақ көтергенінің арасында 459 жыл өткені жөніндегі қытай жазбаларындағы
деректің ... ... ... ... аман қалған мұңғұлдардың
Ергене-көңге ... ... ... ... ... тау қуысынан
шығып, төңірегіне қайта танылғанының арасында 450 жыл өтті ... ... ... ... ... еді. Айырмасы 9-ақ жыл!
Түрік қағанатының негізін қалаушылар – ... ... ... ... ... ... орнығуы, міне, Н.Я.Бичуриннің осы қате
тұжырымынан ... ... дей ... ... ... бұл –
Бичуриннің де қатесі емес, кейінгі ... ... ... Н.Я.Бичурин еш
жерде Ергене-көңнен шыққандарды түріктер демейді, ... ... да, одан ... да ... ... сол ... ... мемлекетін де “Түрк қағанаты” демейді, “Тугю Үйі” дейді. Өйткені, Н.
Я.Бичурин ол кезде қытай жазбаларындағы “Тугю Үйі” дегеннің қазіргі ... ... ... ... ... ... жоқ. Бір ... ғана емес,
қытай дерегіндегі тугюдің “түрік” екенін ол кезде әлем ... ... ... ... Тугюдің “түрік” екені ХІХ ғасырдың ... ... 1893 ... қараша айының 25-і күні атақты дат ғалымы ... ... ... ... ... кілтін тапқаннан кейін, яғни Н.Я.
Бичурин өлген соң 40 жыл өткеннен соң ғана белгілі болды. Сондықтан да ... ... ... ... осы ... ... өз ... бойынша мұңғұлдың
“дулы­ға” (тукюе) деген сөзі деп жобалап, оны Азия тарихшыларының ... ... деп ... (Бичурин Н.Я. “Собрание ... ... М. – Л. 1950., ... Осыдан келіп ол “Тугю Үйі” дегенді
жа­ңаша жыл санау бойынша 93 жылы құлаған қытай ... ... ... мен ... ... ... ... хандығының
орнына пайда болған мұңғұлдардың жаңа мемлекеті­нінің атауы деп пайымдайды.
Сөйте отырып, шындықтың олай ... ... ішкі ... ... ... ... что в монгольском языке нет ... ... ... ... ... – Қ.С.), ... монгольских владетелей от
Тюрка, называя их владения ... ... ... не ... ... ... сей ... на татар и монголов” деп, өзі бұған кәдімгідей күдік
келтіреді (сонда, 227 б.). Бірақ біз ... бұл ... де, ... ... барғандарды “мұңғұлдар” деп атап көрсеткенін ... ... ... ... ... – “Бөрте Чино деген кісі еді”
дегеніне де қараған жоқпыз. Сондай-ақ “Түрік қағанатын ... ... ... ... олардың билеушісі – Асиән-шы деген адам еді” (Бичурин
Н.Я. 1950. стр. 221.) деп ашып жазып отырған қытай ... ... ... ... Абай ... ... алды жөн, арты соқпақ” дегеніндей,
өзіміздің адасқан бағытымызды жөн көріп, бар деректің бәрін белінен ... ... ... шыққан жері – Алтай”; “Түрк қағанатының
шаңырағын көтерушілер осы Ергене-көңнен шыққандар” деген тұжырымды ... те ... Ең ... неге олай ... ... ... де жоқпыз.
Ал тарихи шындық басқаша, бұған керісінше болатын. Сөз болып отырған
екі оқиғаның (көршілерінің ... ... ... тауып, аман
қалғандарының бір тауға қашып барып паналап, сонда ... ... ... ... ... жоқ. Екі ... екі басқа оқиғаны
баяндайды. Уақыт жағынан алғанда да бұлардың (екі оқиғаның) ... ... бар. ... ... ... (дұрысы: Солтүстік Сиуңну) мемлекеті
мен Әбілғазы дерегіндегі Мұңғұл хандығының күйреуі, жоғарыда ... жыл ... 93 жылы ... ... ... аман ... ... тауына барып, “Ергене-көң” деген жерді паналайды. Бұл жөнінде “Соғы
Хан кітабы” (“Хыухәншу”) ... ... ... ... ... жылы (93 ж.) ... ... жасап, солтүстікке оралды. Патша
(император) әскери кеңестің бастығы Ваң Фуға ... ... ... ... мың атты ... ... оларды қууға жіберді. Олар ... ... ... ... оны ... ... ... қырып тынды”
(Сиуңну (Хән кітабынан). А. 1998. , 130-б. ... Н. Я. ,1950. ... ... ... ... ... өмір ... біржола тоқтады.
Әбілғазы айтып отырған Ергене-көңнен шыққандар, міне, осы қырғыннан
аман қалып, өсіп-өнгендер. Олардың Ергене-көңнен шыққандағы билеушісі ...... ... осы Үйчүйжиән чәниүйдің тікелей ұрпағы. Әбілғазы
оны Ел хан (Ил хан) ... ... ... ... мен ... да, ... да бір оқиғаны айтып отыр. Бірақ оның Түрік ... ... түк ... жоқ. ... ... тарағанын нақты ашып
берген “Монғолдың құпия шежіресінің” дерегі бойынша да мұңғұлдардың сол
кездегі ... ... Ал ол – ... ХІІІ ғасырдағы Моңғол
империясының негізін қалаған, “Шыңғыс хан” деген ... ... ... ... Есукейұлы Темучиннің жиырма екінші атасы. (Егер Бодыншарды
Бөрте-чиноның ұрпағы десек. Қ.С.).
Ал Түрік қағанатының негізін ... ... ... ... бұл – ... ... ... табуынан үш жарым
ғасыр кейін, дәлірек айтсақ, жаңаша жыл санаудың 439 жылы ... ... аман ... ... емес, Гаушанның (Гаочанның) батысындағы Алтын
тауға барып паналайды. Ол жөнінде: “Сүй кітабы” (“Сүйшу”) мынандай ...... арғы ... ... ... ... хулардан еді. Оны “Ашына” (Ашина) деп атаған. ... ... ... ... ж.) патшасы Жүйчүйді талқандаған соң, Ашына
500 үйлі жанды ертіп, жыужәндарға қашып барып, ... ... ... Жыужәндар. Ал. 1999. 30-б.). Мұны “Жыу кітабының” деректері ... ... ... ... қалаушылардың аталарының Алтайға емес,
Алтын тауға қашып барғаны анық көрініп тұр. Алтын таудың Гаушанның ... ... ... ... да, “Жыу кітабы” да ашып жазған. Демек,
оның Алтайға түк ... жоқ. Ал ... ... ... ... паналаған.
Міне, осындай нақты деректермен ... басы ашық ... ... ... бір ... өскен өрісі бөлек, тағдыры
ортақтас болғанымен, таралып танылуы бөлек екі халықты ендігі ... ... ... ... берудің ешқандай қисыны жоқ. Мұңғұлды
“түрік” деп шатыстыруымыз ... ... ... ... ... ... ... бұтағы қайсы десе, діңін көрсеткенмен бірдей, қолайсыз
дүние. Өйткені, түрік – түрк ... ... ... ал бұл ... ... отырған мұңғұл мен татар сол діңнен тараған көп ... ... ... халқымыздың шығу тегін іздегенде бүгінгідей сырт жұрттың
өзімшіл өктемдігімен зорлап ... ... қате ... ... ... деп ... халықты түп негізіміз “түрік” деп танып,
өсіп-өнген діңімізді өзінен ... көп ... ... ... сын көзбен қарап, жалған таным тәуелділігінен арылар күн жетті
деп білеміз. Төл тарихымызға төл танымның ... ... ... ... ... көне ... мұңғұл атауын аударып, өз тілдерінде
“сиуңну” деп ... ... оны ... ... ... еш ... ешқандай
ғылыми дәлелсіз “ғұн” деп атап жүргеніміздің қате екенін де ажыратуға
мүмкіндік ... ... ... баламасы ғұн емес, мұңғұл! Ал ... төл ... өз ... ... үшін өте маңызды екені
даусыз.
Осыған орай, ұғым ... үшін еске сала ... бір ... әу баста
мұңғұл халқы да, татар халқы да түрк тілінде сөйлегенімен, түрк ... ... ... ... ... ... ... секілді. Олар кейін
Түрік мемлекетінің құрамына еніп; соларға кірігіп ... ... ... ... басқаны айтпағанда, олардың ежелгі Түрік мемлекеті ыдырағанда
алдымен бөлінуі де, сондай-ақ осы екі ... ... ... ... ... мұңғұлдың “мұңды құл”, “түнерген құл” (Әбілғазы),
татардың ... ... ... ... ... мағынаны
білдіретіні де дәлелдей түседі. Көшкіншілер қанша жерден өзара ... ... ... да, өз ... құл ... ... ... ой қорытсақ, қытай тарихнамаларында берілген
“сиуңну” деген халықтық атауды ежелгі мұңғұл атауының тікелей аудармасы деп
тану ... ... жол ашу ... ... дұрыстығын орыстың әйгілі
шығыстанушысы Н. Бичуриннің сиуңнуді “злый ... ... Н.Я. ... 39) деп ... да, ... ... ... құл” (Абульгазы
Баһадур-хан. Родословное древо ... ... 1996., стр. 17) ... де ... ... ... бұл да өз тарапынан осы күнге дейін
әрқайсысының ... ... ... ... ... халықтары мен мұңғұл
халықтарының негізі ортақ бір ... ... ... ... ... ... ... баламасы түрік те, ғұн да ... ... ... ... ... ... ... жерде ресми тарихтан мықтап
орын тепкен, шынайы халықтық атауға түк қатысы жоқ, ... ... ... ... білдіретін “ғұн” атауын өзгертіп, халықты өзінің
бұрынғы төл атауымен “мұңғұл” деп атасақ, оның ешқандай ... ... Ал бұл, ... келгенде, зерттеушілеріміздің қалыптасқан қағида
шеңберінен шығып, түрк ... төл ... өз ... ... ... мүмкіндік туғызар жаңа ізденісіне кең жол ашу болмақ.
4. Қазіргі моңғолдар
Сиуңну империясының іштей ыдырап, өзара Оңтүстік Сиуңну және Солтүстік
Сиуңну мемлекеттеріне ... ... ... ... Кейін соның
оңтүстіктегілері түгелдей қытайланып ... ... үшін бір ... ... ... арыстанша алысып, ақыры қытайлықтар
мен сиәнбиліктердің біріккен күшінің соққысына төтеп бере алмай, қазіргі
Тарбағатай тауының төңірегінде ... ... ... ... Сиуңну
мемлекетінің чәниүйі жанында қалған аз әскерімен батыс жаққа ығысады. Нақты
қайда кеткені белгісіз, ол ... ... ... ... ... әрі тек ... чәниүйдің інісі, мемлекеттің батыс жағының билеушісі
(лули-бегі) Үйчүйжиәннің өзін “чәниүймін” деп ... ... ... (Пулыйдың) жағасына келіп қоныс тепкені ғана айтылады.
Үйчүйжиән осы арадан Хән империясымен ... ... ... ... көп ұзамай, оны императормен табыстырып, араға дәнекер
болып жүрген ұлы қолбасшы Дыу Шиән қайтыс болады да, ... ... ... кілт ... Сол ... Үйчүйжиән көтеріліс жасап,
солтүс­тікке қайта оралады.
Сиуңнулардың солтүстікке кеткенін естісімен, осы ... бар ... ... ... ... болған император Су-зунның жесірі Дыу Тай-хыу ... ... Ваң Фуды ... ... Жін ... ... ... кеткен Үйчүйжиән чәниүйді жазалауға аттандырады. Олар чәниүйді ... ... ... ... ... көндіре алмайды. Содан соң
Үйчүйжиәннің өзін қапысын тауып ... елін ... ... Сөйтіп Юн-юань
билігінің бесінші жылы, яғни жаңаша жыл санаудан кейінгі 93 жылы ... ... жеке ... ... өмір ... ... тарихты қысқаша қайырғанда, қазіргі моңғолдардың тарихы, міне,
осы кезден, 93 жылғы ... ... ... аман ... ... ... ... тауының кең жазықты жайылымы бар бір қуысына паналаған
кезінен басталады. Бұл жерді ... ... ... деп ... осы ... төрт ... ғасырдан астам уақыт мекен етеді.
Ресми тарих ғылымы осы Ергене-көңнен өсіп-өніп шыққандарды ... жыл ... 552 жылы ... ... ... көтерген әйгілі Түрік
қағанатының негізін қалаушылардың атасы деп таниды. ... біз ... ... бойынша жасалынған қате тұжырым деп білеміз. Оның
неге қате екенін ... ... ... арқылы шамамыз келгенше жан-жақты
дәлелдегендей де болдық. Енді оны қайталаудың қажеті жоқ.
Ергене-көңнен ...... ... яғни ... ... ... елінің билеуші әулеті. Екінші Шығыс ... ... ... олар осы қағанаттың құрамына еніп, солардың бодан
халықтарының біріне айналады. Егер ... ... ... болсақ, Ергене-
көңнен шыққандардың және оның кейінгі ... ... ... ... ... бар ... ол осы ... болуы ғана.
Түрік қағанатының негізін қалаушылар – ежелгі қыпшақтардың ұрпақтары,
ал Ергене-көңнен ...... ... ... Рас, ... ... түрік текті тілдес халықтар. Осыған қарап, тарихи сабақтастықты үзбеу
үшін Ергене-көңнен шыққандардың ... ... ... ... ... ... жалғасы ретінде қарастыра беруге де болар
еді. Бірақ нақтылық тұрғысынан ... бұл ... дәл ... ... ретте сабақтастық халықтық атау (этноним) ... ... ... құрамы жөнінен келгенде кірікпей, біраз өзгешеліктерге
ұшырайды. Атап айтқанда, ежелгі мұңғұлдар (сиуңнулар) бірыңғай түрік текті
халықтардан құралса, ... ... ... ... ... – Қ.С.), татар және тунгус-мәнжур тайпаларынан құралады. Осыған сай
бұлардың ... ... ... тіл ерекшеліктері ... ... ... моңғолдардың байырғы тарихын жан-жақты ... ... “... ... ... ... и Дома
Монгол (Моңғол мемлекеті. – Қ.С.), от ... сей ... ... ... суть две вещи ... ... между собою” (Бичурин Н.Я.
1950. стр.380.) деген тұжырымға ... де ... ... ... да ... ... кейін де олардың елі дерек көздерінде бірнеше ғасыр
бойына моңғол деген өз атауымен аталмаған, басқа ... ... ... жүрген. Олар тек ХІІ ғасырда Бөрте – чиноның жиырмасыншы ұрпағы
Байшынқор –көкжалдың баласы Тумбинай – шешеннің жеті ... бірі – ... ... ғана “Хамаг моңғол ұлысы” (“Жалпы моңғол ... ... ... ... халқының этноқұрамын саралай көрсеткен Рашид ад-
Диннің: “Народности, которых в настоящее время называют монголами, однако ... их ... не было ... ... что это название появилось
спустия некоторые время после них” (Рашид ад-Дин. 1952. стр.77.), – ... ... ... алға жаюы осы ... ... ... ... керек.
Қытай деректері ... ... ... кезде
шивэйліктердің құрамында болғанын мәлім ... ... ... ... ... ... ... тобына енеді, кидандармен туыстас халық.
Жалпы шивэйлер жөніндегі алғашқы дерек “Солтүстік ... ... ... ... қытайлықтар “шивэй” ... және ... ... әр ... ... ... ... ортақ атауы
ретінде қолданады. Зерттеушілер ... ... ... ... ... ... аңшылары мен балықшылары еді дегенді де айтады
(Викторова Л.Л. 1980. стр. 196.). Ал Таң ... ... ... ... қай ... ұрпағы екені бұдан гөрі анығырақ жазылған.
Онда: “Шивэй – дунхудың терістік шекарасындағы ... ... ... ... Н.В. ... известия народах Южной Сибири, Центральной
Азии и Дальнего Востока. М.-Л.1961. стр. 63.), – ... ... ... ... кидандардың солтүстігінде жатқанын айтады. Қалай
болғанда да, ... ... ол ... осы ... құрамында
жүргені анық секілді. Бұл – уақыт жағынан алғанда ж.ж с. ... ... ... ... ... ... ... тегі Тәңір бақытты
етіп жаратқан Бөрте-бөрі (Бөрте–чино) зайыбы Марал сұлумен (Гоа–Маралмен)
бірге талай ... ... ... Онын ... ... бас ... тауын тұрақ еткен кезде Батшаған (Батцагаан) деген бір ... ... ... шежіресі“. А.1998. 27-б,),– дейтін дерегі де осы
кезді көрсетеді. Өйткені моңғолдардың көне тарихын ... ... ... өмір сүрген кезін VІІІ ғасырдың орта тұсы дегенді айтады. (Қараңыз:
Гонгор Д. ... ...... ... ... ... ... Керулена и Толы. – SH. 1968. VІ, f. 7.; Викторова Л: Л. К ... ... ... ... на ... Востоке. – “Ученые записки ЛГУ”.
1958. № 258. ... ... осы ... ... ... құрамындағы
ергенекөңдіктерді, яғни мұңғұлдарды кейде бөліп көрсету қажет болғанда,
оларды қытай дерегіндегі атауымен “Мэньу-шивэй тайпасы” ... ... деп ... ... ... мэньу-шивэйлердің шивэй
тайпалар бірлестігінің құрамында тек VІІІ ... ... қана ... да ... ... осы ... ... әйгілеп тұрғандай.
Бірақ, солай бола тұра, олардың кейінгі “Хамаг моңғол ұлысы” ... осы ... ... ... ірі ... ... ... рөл
атқармағандығынан ба, әйтеуір көне дереккөздерінде олар өз атымен аталмай,
көбіне сол кездегі ... ... ... ... ... ... әулеттерінің атымен аталып, солар құрған мемлекеттің құрамында
жүргені байқалады.
Ергенекөңдіктердің сондай билік ... ... ... ... ... ... ... атауы – “Қараөзендік Мохэ”. Мұндағы
“Қараөзен” – Амурдың көне аты. Оны: ...... ... ... ... деп ... Ал ... – билеуші әулеттің, яғни
мемлекеттің аты. Мохэлер ол ... ... екі ... ... Аргун
өзенінен Шығыс мұхитқа дейінгі жерге билік жүргізген ... Н.Я. ... 377.). Осы ... ... ... ... ... және
ергенекөңдіктердің бұдан кейінгі ... ... ... ... ... ... үшін ... қысқаша болса да шолу жасай кету қажет.
Қытай тарихының ... ... Жыу ... ... ... Мәнжурия (Маньчжурия) жерінде Сушень мемлекеті болғаны белгілі.
Осы Сушень ... ... ... ... ІІ ... Илэу мемлекеті
басады. Кейін бұл мемлекет арада алты ғасырға жуық ... ... ... кейінгі ІV ғасырда бұрынғы атын “Уги” деп өзгертеді, елі ... жеті ... ... ... тағы да екі ... өткенде осы жеті
аймақтың бірі – қараөзендіктер күшейіп, Уги мемлекетінен бөлініп ... осы ... ... ... ... атын ... ... деп атайды. Уақыт өте келе қараөзендік мохэлер өзара
іштей он алты аймаққа бөлінеді. Осы ... ... ... жік түсіреді
де, соны пайдаланған бохайлар кугруе босқындарының қолдауымен сегізінші
ғасырдың ... ... ... бағындырып, боданына айналдырады. Бохай
мемлекетінің бодандығына көнгісі келмеген қараөзендік ... он ... бірі – ... ауа ... ... Моңғолияның оңтүстігіне өтіп,
Инь тауының теріскей ... ... ... Бірақ көп ұзамай жаңадан
күшейіп келе жатқан кидандар бүкіл Моңғолия ... ... ... ... (Ляо) деп ... ... мемлекетін құрады.
Осыған орай татандар да осы Лиау мемлекетінің құрамына енеді. Оңтүстік
Монғолияға өткеннен кейінгі екі ... жуық ... ... ... ... ара ... аймаққа бөлінеді. Бұл кезде олар қанша көбейгенімен, әлі сол
Инь тауының теріскей ... ... ... ол ... Ұйғыр қағанатының
иелігінде еді. 840 жылы қырғыздар Ұйғыр қағанатын құлатып, бір жылдан кейін
Енесай (Енесей) бойына ... ... ... бос ... Халхаға Юйгюлюй
мен Шивэй тайпалары келіп ... ... ... ... ... ... ... бастаған ел Онон, Керулен және ... ... ... Осыдан да болар оларды кей дереккөздерінде
“Үшөзендік Мохэ” деп те атайды.
Бұл кезде ... мен ... ... ... ... жүргізу үшін қырқысып жатқан болатын. Журжендер – бір кездегі
кидандардың боданы, тунгус-мәнжур ... ... ... еді. ... ... болмауын пайдаланған журжендер жиырма жылға созылған ... ... 1115 жылы ... мемлекетін құлатып, өз мемлекетін
құрады. Осы кездің бәрінде үшөзендік ... ... ... ... ... еді. ... ... кейін де олар күресті
тоқтатпай, әрі ... ... ... ... журжендер 1135 жылы күш
жинап, моңғолдарға қарсы арнайы әскер жібереді. Бірақ олар моңғолдарды жеңе
алмайды, қайта журженнің ... ... ... ... ... ... тауының етегінде болған соғыста моңғолдардан күйрей
жеңіледі.
Бұл моңғолдардың өз атымен ... ... басы еді. ... ... ... ... Сенгүн-білгірдің баласы Амбығай Хамаг
моңғол ұлысының ... ... оны ... ... ... моңғолдардан
бақ тайған жоқ. Амбығай өлгеннен соң, тұтастыққа жік ... ... ... Моңғол хандығын Шыңғыс хан қайтадан қалпына келтіріп, артынан оны
Ұлы Дала тарихында ... ... ... ұлы ... ... ... тарих баршаға мәлім.
Міне, қысқаша қайырғанда, кейінгі моңғолдардың шынайы тарихы осындай.
Бұлардың ежелгі мұңғұлдармен аты бір болғанымен, заты бөлек. Егер ... ... ... ... болса, онда ежелгі мұң­ғұлдардың тарихы
ж.ж.с. дейінгі VІІ ғасырдан басталып, ж.ж.с. кейінгі І ... ... Олар ... ... ... түрік текті, түрік тілдес
халықтарға жатады. Ал кейінгі ... ... ... ... ... ... ХІІІ ғасырдың басында ... ... ... ... ... Хамаг моңғол ұлысының әуелдегі этноқұрамы
ежелгі ... ... ... және ... ... ... ұрпағын қамтиды. Мұнда билеуші әулет – Бөрте – чино мен Гуа – марал
ұрпақтары. ... ... ... ... осы ... – чиноның ұрпағы
Добұн (Добу) мерген өлген соң, оның артында ... ... Алұн ... (Алун-
гуаның) жесір отырып тапқан баласы Бодыншардан тараған ұрпақ алады.
5. Дунхудың моңғол аталуының себеп-салдары
Бұл ... ... ... ресми тарих ғылымында ежелгі қытай
деректеріндегі сиуңну халықтарын “түріктер” деп қабылдаудың заңдылыққа
айналғаны сияқты ... ... ... деп тану да ... тұрғыдан
анықталған тарихи шындық ретінде қабылданып ... ... ... ... ал ... әлем ... танымына топырақ шашқан
бейдауа жанның санатына ... ... мән ... ... ... көп ... бірден турасын айтсақ, дунху халықтарын “моңғол”
деу – ғылыми негізі жасалмаған, тек жалаң қисын арқылы ... ... ... деп ... Осы жаңсақ тұжырым кейінгі ... ... жете ... ... ... ... ретінде
қабылданып, шынайы ізденістің жолын кесіп, Шығыстың ... ... ... ... қате тұжырымдар тізбегінің жалғасуына ... Бұл ... Хән ... ... ... көне қытайдың Бан Гуден
кейінгі атақты тарихшысы Фаң Хуаның ... жыл ... ... Бірінші
мыңжылдықтың басында айтқан сөзін Екінші мыңжылдықтың аяғында сол ... “Ой, ... ... ... ... болмауы – кейінгі мың
қадамның қате болуына ұрындырса, не шара!” (Сиуңну. “Хән кітабынан”. ... 145-б.) ... ... амал ... еш ... тектен тек бола қалмайды. Мұның бұлай болуының ... ... бар. ... ... дер ... ... осы
күнге дейін шындық орнына жүруінің негізгі себебі, біздің ... ... ... ғылымының еуропалық таным-түсінік бойынша Ұлы
Дала тұрғындарының денін үнді-еуропалық халықтарға айналдырып, түрік-мұңғұл
халықтарын сол үнді-еуропа тілдес ... аяғы ... ... ... ... ғана ... өріс ... Ресми тарих ғылымы түрік-
мұңғұл халықтарын осылай орналастырып, оларды өмір бойы, яғни ... ... 28 ... ... өмір сүрген Шиа (Ся) әулетінің заманынан бері ... ... ... ... ... ... “заңдастырып” берген
соң, кейінгі зерттеушілер бұл халықтардың ата ... тек осы ... ... ғана ... мәжбүр болды. Сондықтан да олар үшін Шығыстың ежелгі
халықтары жөнінде мағлұмат беретін бірден-бір дереккөзі – ... ... ... ... ... ... басты айғағына айналды. Бар ой-
тұжырым осыларға негізделді. Ал бұл ... ... ... ... кездегі әлгі аталған аумақты (территорияны) халықтық атаулары қытайша
– “сиуңну” және “дунху” деп аталтын екі ... ... ақ ... сиямен ап-анық жазылған. Олай болса, осы екі халық ежелден осы ... ... ... ... ... ... түрік пен моңғол
халықтарының ата-бабалары болмағанда кім болмақ?!
Міне, осындай қисындылықты негізге алған зерттеушілер сиуңну дегеніміз
“түрік”, ал ... ... ... ... ... ... оларды түрік-
моңғол халықтарының ата-тегіне айналдырды да жіберді. ... ... бір ... ... ... айтқан: “Қытай әскерінің
қырғынынан аман ... ... ... барып паналаған сиуңнуларды кейінгі
Түрік қағанатының шаңырағын көтерушілердің ата-бабалары”, деген жаңсақ
тұжырымына жан ... оның ... ... ... жағдай жасады.
Оған атақты Сиуңну империясы ыдырағаннан кейін, сиуңнулардың
(мұңғұлдардың) өз ... ... ел ... ... сол кезде күшейген
дунхулардың (татарлардың) арасына сіңіп, дунхуланып ... ... ... ... ... ... ... қытай мен сиәнбилердің
біріккен күші Солтүстік Сиуңну мемлекетін талқандаған сол 92 жылдың өзінде-
ақ ... ... ... ... “сиәнби” атауын қабылдауы да
куәлік бергендей. Ол туралы “Соңғы Хән кітабы”: “Оставшиеся роды ... 100 000 ... сами ... ... ... Сяньби”
(Бичурин Н.Я. 1950, стр. 150-151) деген дерек береді. Мұны да ... бірі ... ... ... ... ... ... яғни дунхулануы – кейінгі зерттеушілердің дунхуды ... ... ... хақ.
Бұл арада айтылған ойды дұрыс түсіну үшін осы Шығыс халықтарының
тарихына қысқаша ... да шолу ... тура ... ... ... ... ... өз алдына тұтас ел
болудан ... ... ... ... ... ... бар билік
сиәнбилерге (татарларға) көшкені тарихтан белгілі. Бұл сиәнбилер Сиуңну
империясының негізін ... ... ... ... ... ж.ж.с.
дейінгі 209 жылы таққа отырғанынан кейін, көп ұзамай төңірегін түгел жаулап
алу жорығын бастағанда, соның ... ... ... ... жеңіліп,
атамекенінен ауа қашқан дунхулардың Сиәнби тауына барып паналап, содан өсіп-
өнгендердің ұрпақтары еді. Кейін олар осы таудың ... ... ... ... ... дунхулардың Ухуан тауына барып паналаған екінші бір
бөлегі де сол таудың атымен “ухуан” аталып ... Осы ... ... туралы: “Сиәнби – это подобно ухуань, ... ... их ... ... ... с ... (Кюнер В.Н. 1961. стр. 142.) деп ... ... бір ... ... қос ... ... ... Бұлар тарихи
деректерде негізінен дунху халықтары деп танылғанымен, осыдан былайғы жерде
әрқайсысы жеке-жеке “сиәнби”, “ухуан” деген атауларымен өз ... ... ... ... де, ... да ... ... оңтүстігінде
хәндықтармен үнемі қақтығыста болып, бірде жеңіліп, жеңілгенде солардың
бодандығын мойындап; бірде жеңіп, жеңгенде ... ... ... сол кездегі көшкіншілерге тән қилы заманды бастан кешіреді. Сондай
алмағайып заманда ... ... ... тізгінін аса дарынды басшы Тулу
бектің баласы Таңшыхай (кей деректе Таңшыхуай) деген адам ... ... осы ... ... ... тасы өрге домалап, бағы ашылады.
Таншыхай аз уақыттың ішінде Сиәнби ... ... ... айналдырып
(147 ж.), бір кезде Сиуңну империясының ... ... жер мен ... ... ... ... бұл дәуірлеу ұзаққа бармайды.
Таншыхай өлгеннен кейін билікке таласқан балалары Сиәнби империясын аз
жылда ыдыратып, жеке хандықтарға бөліп ... ... ... ... әр ... ... ... бірнеше мемлекет шаңырақ көтереді.
Былайша айтқанда, егер 552-840 жылдар ... ... ... ... ... ... ... уақытта, яғни жаңаша жыл ... ІІ ... ... ХІІІ ... дейін Шығыста тек осы сиәнбиліктер
құрған мемлекеттер ғана бірінен ... бірі ... ... Далалық ұлы
империялар құлағаннан кейінгі тарихқа белгілі болған мужуңдар да, ... да, ... ... ... ... енген басқа халықтарды
қоспағанда) да, қараөзендік мохэлер де, татандар да, кумосилер (татабтар)
де, кидандар да бәр-бәрі сиәнби, яғни ... ... ... ... ... ... ... 93 жылдан Моңғол империясы
шаңырақ көтерген ХІІІ ... ... ... ... ... ... ... осындай. Енді осы айтылған жайларды ескере отырып,
ергенекөңдіктер тарихын қайыра бір ... ... ... ... ... ... куәландыруынша, Алтай тауына қашып
барып паналап, содан 450 жыл өткен соң сыртқа шығып, тарихқа танылғандардың
баяғы ... ... 93 жылы Хән ... әскері қырып салған Үйчүйжиән
чәниүй (Ел-хан) елінің, яғни сиуңну халқының қалдығы ... ... ... талас жоқ. Біздің “ергенекөңдіктер” деп отырғанымыз да осылар. ... ... ... (бұл ... тіпті, мұңғұл демей-ақ қояйық!)
болмаған да кім болады. Мұны бір делік.
Екіншіден, осы ... ... ... ... ... ... кездегі басышысын барлық дереккөздері бірдей “Бөрте – чино
деген адам еді” деп айғақтайды. Бұған да ешкім ... Ал ... ... ... ... ... ... тобчы” секілді әйгілі
жазба шежіре-тарихтарының дерегі осы Бөрте-чиноны ХІІІ ... ... ... қалаушылардың атасы екенін талас­сыз мойындайды. Мұны
ғылым да теріске шығармайды. Сол себепті ... ... ... “Бөрте – чиноның ұрпақтары” (“потомки Борте-чино“) деп атайды
(Викторова Л.Л. 1980. стр.158.). Мұны қазіргі моңғолдардың да, өзге ... де қате ... ... ... деп біледі. Бұл арада Бөрте-
чиноның моңғолдың ... ... ... ... ... ... атасы еместігі өз-өзінен түсінікті болса керек.
Олай болса, байырғы заманның шындығына ... етер ... бар ... ... ... ...... солардың ұрпағы деп
отырса және қазіргі моңғол әулетінің атасы деп ... ... ... ... чәниүйі Үйчүйжиәннің (Әбілғазыда: “мұңғұлдың Елханының”)
ұрпағы деп ғылымның өзі мойындап, тарихқа ... енді ... ... бәріне көзді жұмып қойып, оларды, яғни қазіргі моңғолдарды ... ... ... ... қай ... ... Қазіргі моңғолдардың
дунхуға, яғни сиәнбилерге қатысы ... ол – тек ... ... ... деп ... сиәнби тайпалар бірлестігінің құрамында “мэньу-шивэй”
деген атпен жүрген кездері ... ... ... ... ... ... қытайдың Сүй, Таң әулеттерінің тарихнамаларында анық-ақ
жазылған. Ал шивэйлердің Орхон жазбаларындағы “Отыз-татарлар” ... ... ... ... ... ғылыми ортаға ертеден белгілі
(Викторова Л.Л. 1980. стр.156). Бұл жерде, басқаны былай ... ... ... ... ... ... ... яғни “татардың
30 тайпасы” деп аталуының өзі де дунхулардың, яғни сиәнбилердің татарлар
екенін жалпыға жариялап тұрған жоқ па! Әлде ... бәрі ... ... ... ... ... ме? Рас, кейін бір сиәнбидің ұрпақтары
ғана емес, бүкіл шығыс халықтары Моңғол ... ... ... ... бәрі ... дунху-татарға айналдыруға негіз болмаса керек.
6. Түйін
Сонымен, айтылған жайлардың бәрін ... ой ... ... ... келіп, төл тарихымызды төл болмысында танып-білуге зиянын
тигізер жат танымының ықпалынан арылып, ... ... жол ашар ... деп ... Ол үшін төл ... бастауында кеткен бір
қателіктің негізінде туындаған ... ... одан әрі ... ... ... мен ... ... ұрпақтарын бірін біріне
телімей, біреуін ... ... ... кім ... ажырата тануымыз
қажет. Бұл орайда біздің ұсынарымыз:
І. ... ... ... ... ... ... арқылы танылған, қытайша “сиуңну” (сиуң-кеуде, өркөкірек; ну-құл)
деп аталатын халықты “түріктердің атасы (прототүрк)” деп қабылдау – ...... ... тегі ... көне ... ... ... тілдес
көп халықтың бірі ғана!
ІІ. Қытай дерегіндегі сиуңну мен байырғы Шығыс тарихшылары (Рашид ... ... ... дерегіндегі мұңғұл екеуі бір ... ... ... атауының қытайша баламасы. Сиуңну да, мұңғұл да ... ... ... ... бір ... білдіреді. Осыған орай қазақ тарихшыларының
сиуңну атауының баламасы ретінде ... ... ... “адам” деген
ұғымды білдіретін “ғұн” сөзін алуларының да ешқандай ғылыми негізі жоқ деп
санаймыз
ІІІ. ... ... ... ... ... ... ... (дун-шығыс, ху-жабайылар) деп аталатын халықты “моңғол” деп
қабылдау да – қате. Дунху – мұңғұлдың ... ... ... баламасы.
Қазіргі тарихшылардың мұңғұлдармен тілі бір, діні бір, тағдыры бір ... өмір ... келе ... ... тілі ... ... ... тунгус-
мәнжүр (маньчжур) тобына итере салуының ешқандай ... ... жоқ ... ... ...... дунху дегеніміз – татар.
Ұлттық тарихымыздың бастау көздері
“Күлтегін” баспасынан шыққан “Орхон ... ... ... ... ... ... 15-20 жыл ... идеологиялық өктемдіктен ада, ... мен ... бай ... ... ... ... жоғары
деңгей­де қалып отыр. Бүгінгі күнде де ... ... ... ... жоқ. ... халқымыздың көне тарихына арналған
жұ­мыстарға деген көпшіліктің ынтасы ерекше. Мұндай қызығушылықтың ... ... ... Көне ... ... ... жылдары да
Ә.Марғұланның, К.Ақышевтың, О.Ысмағұловтың іргелі зерттеулері ... ... ғой. ... ... бұл ынта – қоғамымыздың, мемлекетіміздің дәл
бүгінгі түбегейлі өзгеру кезеңінен туындап отырған ... ... ... ... ойлау мүмкіндігіне ие қоғам шынайы өткенін білгісі
келеді. ... ... ... ... ... ... тарихы, оның барлық
кезеңдері мен іргелі мәселелері бұрмалауға ұшырағаны құпия емес. ... ... мен ... ... жас буын мен көпшілік оқырман
санасына қазақ халқының арғы тегі – ... ... бұл ... ... тұрғын­дары болған емес, ал сақтар болса өзге мәдениет пен
текке тән жұрт” ... ... ... ... Қазақ тарихын,
әсіресе оның көне кезеңдерін ... мен ... ... ... ... ... жүйе болмады, керісінше, өзара байланысы жоқ,
үзік-үзік баяндауларға басымдылық берілді. Ұлттың ... ... ... тану ісіне жол бермейтін мұндай “ғылыми” әдістер отарлаушы
империяға, оның ... ... ... ... күштерге қажет-ақ
еді.
Ғылымдағы түрлі концепцияларды қалыптастыруға тікелей ықпалы болған
бұл идеологиялық ұстанымның салдары қазақ ... ... ... ... ұлт өзін өркениеттік құндылықтар жаратқан субъект ретінде
сезінуден ... оның ... ... этностық болмысына қатысты күдікті
ойлар ұя сала бастады.
Ал мемлекеттік тәуелсіздіктің арқасында қазақ қоғамында мүлдем ... ... Оны біз ... ... ... немесе “жаңа рухани күй” деп
атаған болар ... ... ... оның ... мынаған саяды. Заман
талабына сай кезекті сапалы өзгерістерге ... ұлт өз ... ... ден ... жылы ... баспасынан Мырзатай Жолдасбеков пен Қаржаубай
Сартқожаұлының “Орхон ескерткіштерінің толық атласы” аталатын көлемді ... ... ... ... Оның ізін ала ... ... Респуб­ликасындағы
Шыңжаң халық баспасынан (Үрімжі) “Ежелгі Үйсін елі” атты еңбек (24,5 ... ... Бұл екі ... ... ... жоға­рыда айтылған
пікіріміздің, яғни өткен тарихымызды ... ... ... қайта қорыту
жолында тұрғандығымыздың нақты айғағы бола алады.
Мәселенің ... ашып ... ... ... соңғысы б.з.б. ІІ
ғасырда өзегі Іле өзені сағасында орын теуіп, өзін ... ... ... ... Хан ... және ... жұрттарға мойындатқан Үйсін
мемлекетінің тарихына ... ... көне ... ... дерек
мәтіндерімен (түпнұсқа және аударма) қатар бүгінгі қытай ... ... ... Ал ... ... б.з. ... ғасырларында
бүкіл әлемге Түрік қағанаты, яғни империясы ретінде танылған қоғамның тасқа
қашалып ... ... ... ... жаңа ... ... ескерткіштердің археологиялық сипаттамасы, фото және сызба
суреттері тұңғыш рет толық күйінде жарияланып отыр.
Көтерген жүгі ... ... да ... бұл екі іргелі еңбек мазмұндық
тұрғыдан өзара жақын, тіптен ... ... ... ... десе де ... Үйсін мемлекеті мен Түрік қағанаты ... ... ... ... ... ... өмір сүріп, артында терең із қалдырған біртұтас
түрік этносының дамуы болып табылады. Аталған басылымдар, сөз жоқ, ... бір ... ... ... ... әрі жаңа сапада қорытуға
көмектеспек. Бұл еңбектердің бүгінгі тарихи таным үшін ең негізгі маңызы да
осы атқарар ... екі ... ... ... бар тағы да бір ... ... ... Осыдан ғасыр астам мезгіл ... орта ... ... жазба
ескерткіштері жөнінде пікір алысу басталғанда, олардың түрік этносына
тәндігіне ... ... ... танытты. Ол жөнінде академик
В.В.Бартольд: “Бүгін түріктік төркіні дәлелденген бұл ... ... және ... ... ... – авт.) кілті табылар мезгілдің сәл
алдында ғана ең таңдаулы ... бірі ... тас ... тән ... ... ... деген пікірді білдіре келіп,
кейінірек Моңғолиядағы Орхоннан табылған түрік ескерткіштеріндегі тура сол
әріптермен тасқа қашалған ... дат ... ... ... арқылы оқығандығын, сөйтіп ғалымдар қауымдастығы бұл жағдайды
ғылыми факті ретінде мойындауға ... ... ... ... Бартольд
В.В. Сочинения. Т. 5. М., 1968, с. 426.). ... ... ... ... ... ... ... Білге Қаған (734 ж. көз
жұмған) мен оның бауыры Күлтегіннің (731 ж. көз ... ... ... ... мәлім болған соң түрік өркениетіне, оның жазба
ескерткіштеріне көзқарас түбегейлі ... ... ... ... тағы ... ... ... Осы баяндалған үрдіске
ұқсас жағдай енді, міне, б.з.б. соңғы мыңжылдықтың ... ... мен ... ... аралығында өмір сүрген Үйсін мемлекеті мен бүгінгі қазақ этносы
арасындағы сабақтастық ... ... орай ... ... ... Хань ... батыс бетіндегі Орталық Азия кеңістігін
мекен ... ... ... ... ... ... Алатаудың
солтүстік етегі мен Іле бойына қоныстанған у-сунь жұрты жөнінде айтылады.
Соңғы ... ... осы көне ... этностық тегі жөнінде ... ... ... ... ... бір жағындағылары
усундарды индоеуропалық иран ... ... ... ... ... ... жағындағылары түрік тілді жергілікті жұрт ретінде ... ... ... ... ... Республикасындағы гуманитарлық ғылымдар
саласында қалыптасқан “үйсінтану” бағытының бүгінгі аяқ алысы ... ... ... ... ... ... бар. Осы ... ізденістердің бүгінгі күнге дейінгі жиынтығы есебінде жарық көрген
“Ежелгі Үйсін ... ... ... ... ... мен қазақ
тіліндегі үйсін этнонимінің бір ... ... ... бір ... көне ... ... ... халқы арасында тікелей сабақтас­тық
байланыс бар екендігі ... ... ... әрі дәлелді баяндалады.
Енді осы “Орхон атласы” мен “Ежелгі Үйсін еліне” ортақ тағы да мынадай
бір жағдайға тоқталайық. Орхон-Енисей ... ... оқу ... ... бойы ... және ресейлік ғалымдар белсенділік та­нытып ... ... біз ... ... ... Сонымен бірге “Орхон атласы”
көне түрік ескерткіштерін оқу және бұл ... ... ... ... ... орнын байыптау ісінде отандық мамандардың ғылыми
танымдық жаңа ... ... ... ... көне ... ... оқу ... сапалық тұрғыдан
жаңа бұл кезең не үшін керектігін түсіндіре кетейік. Томсен, ... ... ... ... ... ... жол ... Бұл шынымен де
ежелгі түрік мәдениетін тануда теңдесі жоқ ... ... ... Сонымен
бірге аталмыш ескерткіштерді оқу және қорыту ісінде сол ескерткіштердің
заңды ... ... ... бүгінгі түрік халықтарынан шыққан
ғалымдардың бұл мәселені зерттеу ісіне араласып, ... ... ... ... ... ... дәуірлерде өмір сүрген бір этносқа тән буындар
арасында жалпыэтностық мәселелерді ұғынуда генетикалық жад арқылы берілетін
ішкі ... ... ... ... мойындалған табиғи құбылыс.
Тарихи ескерткіштерге байланысты осы мазмұндағы ... ... ... ... ... ... үшін де қажет екендігі даусыз.
Өткен ХХ ғ. 80-ші жылдарынан “26 тарих” ... ... ... ... және қазақ тарихына қатысы бар деректік мате­риалдарды ... ... ісі ... ... Оған көне және жаңа ... ... оқу ... маманданған қандас бауырларымыздың ... ... ... ... 2006 жылдан бастап “Жұңго тарихнамаларындағы
қазаққа қатысты деректер” деген атпен даярланған көп ... ... екі томы ... ... ... ... ... Үйсін мемлекеті мен Түрік қағанаты өзара ішкі байланысы бар
тұтас этностық мәдениеттің түрлі ... ... ... ... Олай ... біз ... ... отырған еңбектерде осы ... ... ... және мазмұнда көрініс тапқан, енді осы ... ... ... ... ... байланысты мәселенің көзге
ұрып тұрған кейбір қырларына ғана тоқталуды жөн көрдік.
1. Ең ... ... бұл ... екі ... да ... ... болғандығы анық және ол дау туғызбайды. Б.з.б. ғасырдағы үйсін
ауқат­тыларының мал басы 4-5 мың ... ... ... ... ... көзінде: “...Үйсін елі —жылқылы еді. Байларында 4-5 мың жылқы бар” –
делінеді (Ежелгі Үйсін елі. Қытай ... мен ... ... 2005,
189-б.). Ал Күлтегінге ас берілгенде оның төрт мың ... ... ... ... екен. Күлтегін кешенінде: “Күлтегіннің алтынын,
күмісін, ақығын, дүние-мүлкін, төрт мың жылқысын, (ірі) ... ... ... ... ... ...”, — делінген (М.Жолдасбеков,
Қ.Сартқожаұлы, “Орхон ескерткіштерінің толық атласы”. “Күлтегін” ... ... ... ... ... ... жуық мерзім бар бұл екі қоғамда да
жылқы малы, арғымақ ат, ...... ... ... ... Хан ... ... қалың малға мың жылқы айдатады.
Ал қытай билеушісі үйсін жылқысын “Тәңір тау ... ... ... “Күлтегін Байырқудың ақ айғырын мініп опыра шап­ты”, “Күлтегін боз
қасқа ат ... ... ... ... тіркестер кездеседі (“Ежелгі Үйсін елі”,
251-б.; “Орхон ескерткіштерінің толық атласы”, 188-б.).
2. Үйсін ... мен ... ... ... ... олардың материалдық және рухани ... де ... ... ... ... ... Нығмет Мыңжанұлы “Ежелгі
Үйсін елінде” деген көлемді мақаласында “Үйсін елінде бүкіл елді басқаратын
өкіметтік ... ... ... ... ... оның ... лауазым атауларын
келтіріп, соңынан алғашқы күнбилер әулеті жөнінде мол ... ... ... ... ... әулеті тұр. Би, билеу (властвовать) ұғымы
осы үйсіндер заманында ... ... елін ... ... ... басқарған жоғарғы билік иесіне “ел” деген ұғымды тіркеп айту дәстүрі
де осы ... ... ... әбден мүмкін. Мәселен, үйсіндер Нәнді
бидің (б.з.б. 177 жылдан бұрын) баласын Елжау би ... ... ... аралығы шамасында) атаған (“Ежелгі Үйсін елі”, 31-б.).
Аталмыш екі қоғамдағы ақсүйектерді жерлеу рәсімінде де ... ... опат ... ... ... пирамидаларын еске
салатын алып обалар тұрғызу салты қалыптасқан. Түрік қағанаты заманында
алып ... алып ... ... ... жазулар (ұстындар) мен
балбалдар ауыстырды. Соңғысы, әрине, негізі бір мәдениеттің жаңа ... ... еді. ... бұл екі ... ... айтар ойы да өзектес болатын, яғни ішіне сауытты жасырған
алып обалар мен мағыналы да астарлы сөздер қашалған алып ... бұл ... ... жасампаз өмірге, болашаққа, тұтастыққа ұмтылысын
айғақтауға тиіс болды. Араға мыңдаған жылдар салып біз де ... ... ... осы тұрғыдан қабылдаймыз.
3. Бұл екі қоғамның дүниетанымында да ортақ өзек анық ... ... ... қой жылы (731 – авт.) ... ... ... ... ал Білге қаған мәтінінде “Әкем-қаған елін (төрін) ... ... ...... ит жылы ... ... ... алтысында ұша барды”
деген сөздер бар (“Орхон ескерткіштерінің толық атласы”, 190, 191, 257, ... ... ... ... бұл ... байланысты “бұл
айғақтар байырғы түріктер түсінігінде адамның тәні ... ... ... ... ... дәлеліне саяды” деген тұжырымға келеді (сонда, 29-б.).
Адам өмірі мен өліміне қатысты осы көзқарас үйсіндерде де болғандығы
байқалады. ... біз бұл ... ... ... ... ... ... дүниеден қайтқан адаммен бірге оның мінер
атының, ... ... киер ... ... бұйымдарының, тіптен ас
ішер ыдыс-аяғының бірге жерленуі соның ... ... ... ... ... ... ... біржола кеткен жоқ, яғни оның жаны ғана тәнін тастап,
ұшып ғайып болған. Ұшып кеткен жанның о дүниеде ... ... ... ... Олай ... опат ... ... кісінің екінші өмірінде керек
болуы мүмкін көлігі, құлы мен қажетті түрлі заттары бірге жерленгені жөн.
4. Бұл екі ... ... ... ... ... ... ... де көрінеді. Мәселен, Орхондағы Бұғыты
кешеніндегі ұстынның бас ... ... еміп ... ... ... Бұл сюжет, әрине, үйсіндер заманынан, тіптен одан да арғы
мезгілден келе ... ... ... 48,49-б.б.). Қытайдың “Хәнна­ма”
жылнамасындағы 61-бума 31 ғұмырнамадан мынадай көріністі оқи­мыз. ... ... ... ... биді ... олардың жерін тартып
алыпты, халқы босып, ғұндарды паналапты. Жаңа туған ... ... ... ябғұ қалың шөптің арасына апарып жасырып қойыпты. Бозоқ оған ... ... ... ... көк ... ... жатыр екен, ал ет тістеген
қарғалар оны төңіректеп ұшып жүр ... ... ... елі, ... ... ... зерттеуші Ю.А.Зуевтің қытай дерек көздері мен
зерттеушілерінің көрсетуіне сүйеніп 647 жылы Батыс Түрік ... ... ... ... ... мүсінін сыйлыққа тартады, ал б.з.б.
31 жылы Хан сарайы өзінің өкілі арқылы үйсіндерге Алтын Адамды (әрине, оның
мүсінін – авт.) ... ... ... ... ... ... найдено в районе города Иссык, Алма-Атинской области и
приобрело теперь ... ... — деп ... ... ... тюрки: очерки истории и идеологии. А, 2002, с. 25, 29).
Тарихи ... ... ... ... ... адам бейнесі
негізіне алынған тарихи тұлға – түрік жұртын ауыр ... ... жоқ ... ... аса ірі ... ... ... би. Өйткені, көне түрік
аңызында аналық қасқырды еміп аман ... ... елін ... ... ... ... қонысқа жеткізген қайраткерлік іс осы қайраткер­дің қызметімен
байланыстырылады.
5. “Орхон атласы” авторлары кезінде С.Г.Кляшторный мен ... ... ... ... ... ... ... болған” деген
тұжырымына қосыла алмайтындықтарын білдіріп, байырғы түріктер өздері құрған
мемлекет пен оның тарихи ... ... ... кейінгі ұрпақтарына
төл әліпбиі арқылы қалдырғандығына назар ау­дарады. Сондай-ақ байырғы ... өзге ... тән ... ... ... қайта байырғы түрік
тілінің фонетикалық ерекшелігін ... ала ... ... төлтума
әліпби екендігіне тоқталады. Кітап авторлары “баба түріктердің ... ... ... олар амал мен ... ... тең ... бірін-
бірімен үйлестіре білген. Байырғы түрік графикасының ерекшелігі – осы”
деген қорытынды жасайды ... ... ... атласы”. 30-б.).
Ал осы Орхон ескерткіштеріндегі түрік әліпбиі қай мезгілде дүниеге
кел­ген? Бұл ... ... ... жоқ. Дегенмен Атласта берілген Онгин
кеше­ніндегі балбал тастағы жазу мен Есік қорғанынан табылған ... ... ... ... ... ... жақын екендігін аңғару тіптен қиын
емес. Есік жазуына байланысты белгілі түріктанушы А.Аманжолов: “Бұл ... көне ... ... ... көне ... ... ... пікірдеміз”, – деп жазады (Аманжолов А. Түрік филологиясы және жазу
тарихы. А., 1996, ... ... Есік ... жазу ... және Түрік қағанаты
қоғамдары ... ... ішкі ... бар ... тағы бір
айғағы.
М.Жолдасбеков пен Қ.Сартқожаұлының ... ... ... ... әрі асыра сілтеусіз ... ... ... ... ... ... Кітап мемлекеттік “Мәдени мұра” бағдарлама­сын
орындау ... ... ... үлес және ... ... күні жүріп жатқан
тарихты қайта игеру үрдісіне жағымды ықпал жасайтын құнды дүние.
Сонымен бірге еңбек авторларына мынадай сипаттағы өз ... ... жөн ... Орта ...... Азия ... ... одақтардың бірін-бірі алмастыру кезеңі болды. Осынау ... өте ... ... ... ... және оны ... өз
ерекшеліктері және ғылыми әдіс-тәсілдері бар. Егер осы тарихи кезеңге тән
жазба ескерткіштердің ... оқу ... ... ... ... тілші ғалымдарға берілетіндігі түсінікті табиғи құбылыс ... ... ... ... ... ... ... жалпы тарихи ахуалды
танып білу, талдауға алу тарихшы мамандарға тиесілі. Кітапта, мәселен, алты
оғыз, сегіз оғыз, тоғыз оғыз ... ... ... ... ... ... ... телу, Түрік қағанатын құру және оның ... ... ... бір тайпалық одаққа және оның тіліне
басымдылық беру байқалады.
Бұл ... ... ... болашақта Атлас сияқты іргелі де кең
ау­қымды еңбектерді ... ... ... ... ... ... “Орхон ескерткіштерінің толық атласы” Түрік қағанатының бүгінгі
толық құқылы мұрагерлерінің бірі ... ... оның ... өз
тарихын қорыту және игеру ісіндегі тамаша жетістігі. “Өзіңді өзің ... жат ... ... ... ... мақалы.
Бұдан 4-5 жыл бұрын Л.Н.Гумилев атындағы ... ... көне ... ... ... ашылды. Мұражай ортасындағы
Елтеріс Құтлұғ қағанның бас ... ... ... ... ... ... ... Оған қарап рухани құндылық, ұрпақтар сабақтастығы
деген ұғымдардың нақты өмірлік негізі бар екендігіне көз жеткізгендей ...

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 40 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ежелгі үйсіндердің әлеуметтік экономикалық қатынастар22 бет
Ғұн және Усун мемлекеттері30 бет
Қазақ тарихи-этнографиясының экспозицияда алатын орны (тұжырымдама)14 бет
Қола дәуірі кезеңіндегі Қазақстан4 бет
«Қазақстан тарихынан» мемлекеттік емтихан сұрақтары3 бет
Архитектура мен өнер15 бет
Ақсақ Темір 8 бет
Евразия даласындағы Шыңғыс хан тұлғасы және көрші тайпаларды бағындыруы3 бет
Ежелгі заманғы Қазақстан414 бет
Ерте орта ғасырлардағы түркілер құрған мемлекеттер62 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь