Монолог және оның түрлері, функционалдық, стилистикалық қызметі

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3.5

І Тарау Кейіпкер бейнесін берудегі монологтың рөлі
1.1 Әлемдік әдебиеттану ғылымында монологтың зерттелуі ... ... ...6.9
1.2 Шығарманың тілдік композициясын құрайтын тұтастықтар ... .10.22
1.3 Көркем әдебиеттегі монологтың рөлі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 23.29

ІІ Тарау Монологтың түрлері және олардың өзіндік ерекшеліктері
2.1 Ішкі монолог ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .30.36
2.2 Хабарлау түріндегі монолог ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .37.39
2.3 Драмалық монолог ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...40.42
2.4. Лирикалық монолог ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 43.48
2.5 Шешендік монолог ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .49.54

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..55.56
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .57
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
Абай атындағы Қазақ Ұлттық Педагогикалық университеті
Теориялық және қолданбалы тіл ... ... ... ... және оның ... функционалдық, стилистикалық қызметі
Мамандығы: қазақ тілі мен әдебиеті
Студент: Бердіқұлова Жанар
Ғылыми жетекші: Бердібай Шалабай
Қорғауға жіберілді
“ ” ... ... ... ... ... ... ... жоспары:
Кіріспе................................................................
....................................3-5
І Тарау
Кейіпкер бейнесін берудегі монологтың рөлі
1.1 Әлемдік әдебиеттану ғылымында монологтың зерттелуі...........6-9
1.2 Шығарманың тілдік композициясын құрайтын тұтастықтар.....10-22
1.3 ... ... ... Тарау
Монологтың түрлері және олардың өзіндік ерекшеліктері
2.1 ... ... ... ... ... ... ... ... Көркем әдебиеттегі кейіпкер психологиясын ашуда
көркемдік бейнелеу тәсілдерінің, оның ішінде монологтың алар орны айрықша.
Осы орайда, монологтың көркемдік қызметін ашудың ... зор ... ... мәселе Б. Майтановтың, Г.Т.Шоқымның, Х.Кәрімовтың, М.Серғалиевтің,
Б.Шалабайдың зерттеу ... ... ... ... монологтың қызметі, оның түрлері ... жоқ. Сол ... ... ... ... ... арнай
зерттеу диплом жұмысының өзектілігін танытады.
Зерттеу нысаны. Дипломның ... ... етіп ... ... ... ... ... түрлерінің өзіндік ерекшеліктерін
дәлелдеу мақсатында қазақ ақын - жазушыларының шығармаларын пайдаландық.
Зерттеудің ... мен ... ... ... негізгі мақсаты –
монологтың түрлері: ішкі, сендіру, драмалық, лирикалық, әңгімелеу түріндегі
монологтың ... ... ... ... ... ... ... мақсатта мынандай міндеттерді шешу көзделеді:
- тілдік тәсілдердің мағыналық ерекшелігін талдау.
- кейіпкер психологиясын ашудағы тілдік-стильдік қызметін таныту.
Зерттеудің теориялық және ... ... ... ... ... ... бейне психологиясын
ашу жолындағы көркемдік табыс есебінде лингвистикалық стилистика тұрғысынан
арнайы ... ... ... мен ... ... ... ... монологтық тәсілдер жүйелі, ғылыми негізде сипатталады.
Зерттеудің әдістері мен материалдары.
Монологтың түрлерінің өзіне тән ерекшеліктерін ... ... ... әдісін, материалын түйіндеп, тұжырымдауда жүйелеу, талдау,
сипаттау әдістері қолданылады.
Жалпы көркемдік тәсілдер, оның ішінде ... ... ... ... М.М.Бахтин, В.В.Виноградов, Т.Г.Винокур,
М.Н.Кожина, Б.Майтанов, ... ... ... т.б. ... теориялық тұжырымдары басшылыққа алында.
Зерттеу жұмысының құрылымы.
Диплом жұмысы кіріспеден, екі ... және ... ... ... ... тізімі берілді.
Дипломның негізгі мазмұны.
Кіріспе бөлімде зерттеудің өзектілігі, нысаны, зерттеудің мақсаты мен
міндеттері, теориялық және ... ... мен ... ... ... ... сөз ... тарауда Монолог жайлы түсінік оның зерттелуі, монологтың
түрлерінің стильдік мәні сараланады.
Ізденушінің көркем ... ... ... теориялық жағынан
зерттеп, оларды мысалдармен дәлелдеуі жұмыстың ... ... ... тарауда монологтың түрлеріне жеке-жеке тоқталып, ондағы тілдік
тәсілдердің қолданылуы стильдік тұрғыдан қарастырылады.
Қорытындыда ... ... ... жинақталып, тұжырымдалып
берілді.
1.1 Әлемдік әдебиеттану ғылымында монологтың зерттелуі
Көркем проза адам ... ішкі ... ... де ... ... сана мен сенім арпалыстарын ашу арқылы идеялық-эстетикалық
ізденістердің жаңа жолдарын айқындады. ... ... ... ... Толстой, Достоевский. Адам жанын ... ... ... соң, ... мәні де жоқ. ... психология
араласпаса өзгенің бәрі сылдыр су, жабайының тақ-тақ жолы», [1. 129б.] -
деп тегін айтпаған. Монологтың ... ... ... ... өзі міне ... адам ... сырт көзге сезіліп байқала
бермейтін ішкі «қоймаларын», құпия-қалтарыстарын, жұмбақ-сырларын шынайы да
сенімді ... ... ... жатса керек. Белгілі ... ... ... ... өз ... ... өткізіп, терең сезінбей, оны ... ... яғни ... тану ... 23б.]. ... ... ... көркем әдебиеттегі монолог тәсілін, оның кейіпкер психологиясын
ашудағы көркемдік қызметін арнайы ... зор мәні бар ... ... ... ... ... былай
анықтама берілген: «Монолог сөйлету (грекше – monologos, mono-бір, logos-
сөз) драмалық шығармалардағы, сондай-ақ ... ... ... ... ... толғау сөзі: кейіпкерді сөйлету тәсілі .
Монолог кейіпкердің өзі ... ... ... ... ... біреу ол сөзді еститіндей болса да, ... ... ... ... бір ... сөзі ғана ... Монологтың
мағынасындағы сол адамның ішкі сырын, көңіл-күйін, психологиясын терең ашып
көрсетуге ыңғайлы. Монологта кейіпкердің түйінді ... ... ... ... ... ... жай-күйі айқын аңғарылады».
Ұлттық әдебиеттану ғылымы ғана емес, жалпы әлемдік, бұрынғы
одақтық ... ... да тек ... ... ... көңіл
бөлініп, жүйелі зерттеле бастаған психологизм, психологиялық талдау ... ... ішкі ... пен ой ... ... көркемдік қызметі
бүгінгі таңда Майтановтың, ... ... ... ... ... ... бір ... болып енген психологизм, ішкі
монолог мәселесінің зерттелуі батыста модернистік бағыттағы ... ... ... т.б.) өмірге әкелген ой ағысы (поток ... мен ... ... ... ... Ф.Достоевский т.б.)
бой көрсеткен ішкі монолог тәсіліне тікелей байланысты. Бұл төңіректегі
ғылыми теориялық пікір орыс ... ... рет ... ,
Л.Н.Толстой творчествосына қатысты 1856 жылы «Современниктің» 12 кітабында
жарияланған «Детство. Отрочество. Военные рассказы» ... ... алса ... Осы ... ... рет «Жан ... ... ішкі монолог деген терминдер ... Ал, ... ... ... ... ... ... теоретик М.Бахтин
[5. 54б.] әдебиеттану ғылымына полифониялық роман жанры және екіұдайылық
(двойственность), екі ... сөз ... ... ішкі ... ... адам ішіндегі адам (человек в человеке) т.б. секілді
тың терминдер мен жаңа ұғым, ... ... ... – грек ... Ол – көп ... ... ... білдіретін музыкалық термин. М.М.Бахтин бұл ұғымды әдебиеттану
ғылымы тұрғысынан тың ой ... ... ... ... ... (1929) атты ... ғылыми айналымға ... ... ... ... ... ... типінен
түбегейлі өзгеше жаңа жанр – полифониялық романның және ... ... ... ... Әлем ... ішкі ... ... дербес бөлініп, мән- маңызының күрделенуіне және оның жаңа ... ... ... ... сондай-ақ, «ой ағысы» тәсілінің тұтас
бір категория ретінде қалыптасуына батыс әдебиетінде ... ... т.б., ал орыс ... ... мен ... зор ... Әдебиеттегі психологизм мәселесіне, оның сан алуан ... ... ... ... ... ... ... поэтика» атты еңбегі мен ... ... ... зерттеу жұмысының алар орны ... ... ... психологиялық прозаның алғашқылардың бірі болып зерттеген
орыс ... ... «О ... ... атты
монографиясының маңызы зор. Алайда, 30-шы жылдары социалистік реализм
әдісінің өріс ... орай ... ... ... т.б. ... ... шығып кетті де, жеке адам тағдыры оның жан ... ... ... ... ... ... тыс ... қойды. Соның
салдарынан психологизм ... ... ... ... ... ... ... тәсілі - әлем әдебиеті мен фольклорында кеңінен
дамыған, ... бай, ... қай ... да ... көркемдік қызметі
зор, дербес бейнелеу құралы. Оның ғасырларға ұласқан ұлан-ғайыр тарихының
өзі адамтану ... ... ерте ... жер ... тірі ... ... бастағаны дәлелдейді. Жұмыр жер бетінде саналы
тірішілік иесі бой ... ... ... ... ... ... тануға,
оның небір ғажайып сырларын ұғынуға, ойлау процесінде, іс-әрекетінде ерікті
және еріксіз түрде жүзеге асырылып ... ... ... ... ... талпынысы еш толастаған емес. Әсіресе адам жаны туралы алғашқы
түсініктер ежелгі адамдардың діни наным-сенімі негізінде ... ... ... ... ... ... халық әдебиеті – поэзияда,
ертегілерде, сондай-ақ, діни ұғымдарда ... ... ... ... ... ... балаң түсініктердің қай-қайсысы да көне әдеби
нұсқалар, халық танымы, философиясы, ... т.б. ... ... ... ... аясында қаншама зерттелінді, келешекте әлі де ... ... ... ішкі ... ... ... ... жануарларға, жалпы табиғат туындыларына бағыштап сөйлеуге, олармен
сырласып, тілдесуге, әлдебір қайыр – үміт күтуге ... ... ... төл ... ... ... эпостарымыз бен ертегілерімізде
қалай келісті бейнеленген десеңші. Монолог, адам баласының ішкі ... ... ... ... ... адам ... ойлау үрдісінде
жүзеге асатын сан алуан құбылыстар ... ... тек ... ғана ... ... ... ... (атап айтсақ,
философия, психология, медицина, тіл ... ... ... ... ... ... ... айнала бастауы тегін емес. Осы
дәуірге дейін егжей-тегжейлі зерттеліп жан-жақты ... ... ... мәселелердің, адамтану ілімінің ... ... ... ... ... , ... адам ... бір жұмбақ әлем,
тылсым дүние болса, адамтану ілімі де, оның ішінде адамның ішкі ... ... ... ... ... сан ... ... зерттеу де еш
толас таппақ емес. Қоғам, өмір өзгерген сайын адам психологиясы, ... ... ... да ... ... ... ... дейін шын мәніндегі нағыз психологиялық туындылар
М.Әуезовтың ... ... ... ... ... деп ... қалыпты
пікірлердің бүгін белгілі болып отырған «ақтаңдақтар» арқылы өрісі кеңейіп,
ғылыми көкжиегі ... аян. ... ХХ ... ... ... қазіргі
біздің түсінігіміздей күрделі, терең мүсінделген ішкі ... ... ... де, тек осы ... сол ... бой көрсетуінің өзі және
мейлінше кемел көркемдік ... ... ... ... ... ... Оның ... күні бүгінге дейін қазақ прозасында еркін
игеріліп үлгермеген ой ағысы тәсілінің ... ... ... ... бір сыршылдық талап шарттарына лайық, өзін-өзі
ақтайтындай шын ... ... ... кездейсоқ құбылыс дей
алмаймыз. Мұның бәрі тәжірибе жүзінде монолог, әсіресе ішкі монолог пен ... төл ... ... ... ... ... ... тым
әріден сыздықтатып тамыр тарта бастағанын, тарихи-генетикалық тегінің
құнарлылығын көрсетеді. Біздің бұл пікіріміз – төл ... ... тек ... ... ... келген ой-қорытуларымыз.
Әйтпесе ішкі монолог тәсілінің , оның сан алуан жұрнақтарының (түс көру,
оны жорыту, табиғатпен ... ... ... ... ... ... ... сыр ашу т.б.) сонау эпостарда қылаң берген бастапқы ... мен ... ой ... ... ... ... бір ... бағалауға мүлдем болмайтыны өз-өзінен түсінікті
де.
Қазақ прозасында, оның ішінде М.Жұмабаевтың ... ... ... («Ақбілек»-роман) психологиялық туындыларында
тұсауын кескен ішкі монолог ... ... ... ... ... ... бір категория ретінде танылды. Ғасыр басындағы
әдебиетте ішкі монолог ... соны ... ... ... еркін
өсу мәселесіне, ой-сананың алдыңғы қатарға шығуына себеп болуы кездейсоқтық
емес. Өйткені, қоғам өзгерді, өмір жаңарды, соған ... жаңа ... ... ... ... Ал оны тану үшін жаңа ... жаңаша
ойлау жүйесі, стильдік шеберлік керек еді. Бұрынғыдай біреуді біреудің
көзімен ... яғни ... ... ой-арманын бір ғана автордың
баяндауында емес, енді ... өз ... көре білу ... ... Ішкі ой ... бас иген ірі ... ... біртума
суреткерлер өздері секілді заман қамын жейтін, өз елінің ... ... ... ... әкелді. Оған М.Жұмабаевтың Шолпаны («Шолпанның
күнәсі»), Ж.Аймауытовтың Ақбілегі, Қартқожасы ... ... ... ... ... т.б. ... бола ... Осы орайдағы
талантты сыншы-әдебиетші А.Сүлейменовтің «..интеллект өз ... ... ... ал ... интеллект – адамның бүгінінің,
ертеңінің көрініс ағыны – суреткер творчествосын, ... ... ... сөзі ... ... ... түседі. Алайда, жаңашылдық, түр, тәсіл,
т.б. іздеуде ... ... ... ... ... ... дәстүрді жүдету емес, керісінше байыту болып табылады.
Монолог деген ... ... ... оның ... мен даму ... ... алғашқылардың бірі болып пікір
айтқан ғалым Қ.Жұмалиев[7. 14б] болды. Оның «Қазақ ... ... және Абай ... ... ... ... ... -
қазақтың бірінші психолог ақыны» атты ... ... ... ішкі ... ... ... ... жасаған
ғылыми талдауы төл әдебиетіміздегі психологизм мәселесін зерттеудегі ... ... Қ. ... осы ... ... ... ... Ш. Ыбыраев т.б. ғалымдардың зерттеу ... ... ... ... ... Бүгінгі көркем прозада
жан-жақты толысып ,өсіп-өркендеген монологтың түп тамыры тереңде, сонау
көне ғасырда,мифтерде, ... келе ... ... ... біздің ойымызға
белгілі фольклорист ғалым Қасқабасов өзінің «Қазақтың халық прозасы» ... ... ... ... ... бола алады. Атап айтсақ,
С.Қасқабасов: ... ... ... өзін ... ... кезде туған
көптеген мифологиялық символдар, жануарға немесе табиғат обьектісіне арнап
сөйлеуге, олармен сырласып, тілдесугеболады ... ... ... ... ... ... бейнелеуіштік сипат алған» - деп батыл ... [8. ... ... бәрі ... ... оның сан ... ... мен
элементтерінің (түс көру, табиғатпен тілдесу, санасыз жануарға ... ... ашу, ... ... ... т.б.) біздің төл әдебиетімізде әсіресе
эпостарда әуелден барлығын және оның ... ... ... ... ... ... ... әдебиет тілін зерттеумен шұғылданушы ғалымдардың кейбірі ... ... ... тілі мен оның ... ... ... бар ... бірден-бір дұрыс қорытындыға келе
бастады. Ондай дәнекер – ... ... ... құрайтын
тұтастықтар. Олар автор сөзі, кейіпкер сөзі және қос үнді сөз.Бұл үшеуі –
көркем шығарма ... ... ... ... ... мен тілдік
амалдар арасындағы тәуелділікті байқауға көмектесетін негізгі стилистикалық
категориялар. Автор сөзі, ... сөзі және қос үнді сөз ... ... өзіндік ерекшелігін, шығарманың тілдік ... ... ... ... ... кейіпкер сөзі және қос үнді сөздің
кестеленуі, синтаксистік құрылымы, ... ... ... жағынан әр
алуан. Көрнекті ғалымдардың шығарманың тілдік композициясын ... ... мән ... ... ... Мысалы, профессор Г.Винокур
төл сөз (диалог не монолог) бен қос үнді ... ... ... ... ... маңызды проблемасы деп қарайды.
Көркем әдебиет тілінде шығарманың тілдік ... ... ... тән ... ... қалыптасқан. Мысалы, автор
сөзі әдетте кейіпкерлердің сыртқы тұлғасын, бет- ... ... ... ... ... автор атынан суреттеу үшін
қолданылады.(Автор сөзі мен кейіпкер сөзі ішкі ... ... ... үнді ... ... де маңызды белгісі – баяндаудың объективті
бағытына кейіпкердің субъективтік бағытының қосылатындығында. Яғни, ол
авторлық баяндау мен ... ... ... де ... бар аралық
құбылыс есепті. Өйткені, мұнда кейіпкер сөзіне тән ... ... ... ... ... ... болмашы дәрежеде көрініс табады. Автор
сөзіне ұқсас болатыны – мұндағы сөз ... ... ... ... ... атынан ІІІ жақта баяндалады.
Дегенмен, қос үнді сөздің ... тән ... ... бар. Айталық
кейіпкер сөзі мазмұны жағынан да, кейіпкерге тиесілі, ешкімнің ортақтығы
жоқ. Кейіпкер сөзі ... оның ... өз ... ... олардың
ешқандай мүмкіндігі жоқ, автор оны төл сөзге қосақтала ... ... ғана ... алады. Ал қос үнді сөзде сол ... ... ... ... бар. Қос үнді ... ... әрі ... әрі өзінің бағасын да бірден бере ... ... ... ... ... ... салған жерден байқала бермейтін дәрежеде
болады.
Егер кейіпкер ойы, сезімі өз ... ... төл сөз түрі ... ... ... ... ... гөрі қалай ойлағанына, сол
мазмұнның көріну ерекшелігіне көбірек аударған болар еді. Төл сөз ... да ... ... ... ... ал қос үнді ... дәл де ... сөзі ... ... ... ... ... осы ерекшелігіне ғалым – ... ... та ... ... ... ... ... қос үнді сөзден кейін «мұндайлық толық
қылып ойламаса да, ... ... ... ... ... - деп ескерту
жасайды.
Артынан әлгілердің әлсіздігін ойлағанда: іші құсаға толып, жас ... бұл ... ... ... ... ... ... бір үйдің түгелімен еркелетіп, алақанына салған баласы. Еш
уақытта қанаттыға қақтырып, тұмсықтыға шоқытқан емес.
Жүрегінде ... та, ... та ... өскен. Кедейлігінен,
қорғансыздығынан басқа міні жоқ, салмақты, таза тәрбиелі бала – бұл күнде
сол не ... ... ... ... «ә, ... біреудің зорлығын, қорлығын
көрсетпе!», - деп тілегі қайда ... ... ... ... былай
тұрсын, мынау көрген мазақ не? Осынша қорлау, ... не? ... ... ... осы қаршадай баланың не жазығы болып еді?
Бүгінгі өмір бойында құлағы естімеген зорлық, зұлымдықты ... ... ... еді? ... ... не бұзық құлқы болып еді? Ешбіріне ... ... ... ... де артынан көлеңкесіндей қалмай жүрген бір сорлылық,
бір жылау.
Осы айтылған сөздің бәрін Ғазиза мұндайлық толық қылып ... ... ... жүйрік аралап өтті».
Одан әрі төл сөз қолданылса, кейіпкердің іштей ойланып қана қойғанын
не сол ойдың сөз жүзінде жарық ... яғни ... ... ... болар еді. Автор үшін көп жағдайда оны ажыратып жатудың қажеттігі
шамалы, кейде тіпті артық, ... ол ... ... ... ... кейде бірдей болады. Сондықтан қос үнді сөз – ... ... ... ... ашып ... ... ... тиімді тәсіл.
Сол сияқты қос үнді сөздің таза авторлық ... да ... ... автор сөзінде субъективтік екі жақтылық жоқ, біз тек одан
автор үнін, сөзін, ашық бағасын, я жай ... ғана ... Бұл ... ... болсын, грамматикалық формасы жағынан болсын түгелімен
автордікі. Қос үнді ... не ... не ... ... ... иелігі,
дербес меншіктілігі байқалмайды. Ол сыртқы формасы ... ... ... ... тең түсіп қабысып жататын, кейде бірі басымырақ болып
келетін екі түрлі интонацияны, екі түрлі ... өз ... ... Оған ... да ... ... Қос үнді сөздің автор сөзі мен
кейіпкер сөзінен ... ... да ... ... ... үнді ... тән тағы бір ерекшелік, ол ІІІ жақта берілетіндіктен,
авторлық баяндау ішіне сыналай ... ... ... ... оның әркелкілігіне жол бермейді. Қаһарманның ойына, сезім дүниесіне
ауысу, ... ... ... шұғыл, ара жігі ашық өзгеріс болмай,
байқаусыз, ... ... ... ... ... ... ... входит как бы этого не замечая» авторлық
баяндау мен қос үнді ... ... ... сөзі мен ... ... қарағанда) әлдеқайда жатық болады. Ол ... ... ... ... қос үнді ... ... ... автор сөзі және кейіпкер
сөзімен бір деңгейлес баяндау тәсілі деп ... айта ... үнді сөз – кең ... көп тармақты күрделі құбылыс. Қос үнді
сөздің қолданылуы ... ... әсер ... ... ... Олай ... қос үнді сөз ... шығарманың
композициялық құрылымына, стильдік, көркемдік ерекшеліктеріне тікелей
қатысты. Қос үнді сөз ... ... не ... ... ... ... ... бір оқиғаны баяндау немесе кейәпкер
образын бейнелеу жүзеге асады. ... қос үнді сөз ... ... ... ойының жалпы ағымын ғана беріп қоймай, түрлі
экспрессивтік – ... ... ... ... және сол ... ... ... қоса білдіреді. Осыған орай қос үнді сөздің
көркем әдебиеттегі стилистикалық қызметі де әр ... ... ... Қос үнді сөз – ... ... ... ... идеясының
небір нәзік тұстары, кейде автор мақсатының басты дәні көп ретте ... ... ... Ашық ... ... үнсіз ой
жүйелерінде де образдың даму логикасына сәйкес, психологиялық дәлелдемені
керексінетін сюжеттік – ... ... ... ... Және ... ... ... байқала бермейтін, бірақ сонымен желілес
жүріп жататын сана астарындағы күрделі психикалық ... ... ... қос үнді сөз ... ... асып ... арада айта кететін бір жайт: әдебиет ... ... ... монографияларында қаһармандардың ішкі жан дүниесіне
барлау жасап, оның дүниетанымын, ... бар ... ... ... ішкі ... ... жиі ... Сондай
еңбектердің бірінде ішкі монолог турасында былай делінген: «Тегінде ішкі
монологтың авторлық ... бар. Ішкі ... ... түрлері үш
жағдайда байқалады. Атап айтса, ішкі монолог кейпкердің ой ... ... сөзі ... беріледі. Екінші түрі-тура автордың өз
атынан ... ... ... түрі ... ... ... автор сөзі,
ішкі монологы ретінде көрінуі ықтимал». Бұл жерде ... ішкі ... қос үнді ... ... ... ... ... болмайды. Себебі,
ішкі монолог ... ... ... ...... ... психологиялық категория. Ол түрлі-түрлі тілдік амал-
тәсілдердің көмегімен лингвистикалық (стилистикалық) категорияға ... ... ... ішінен айтатын сөзі, өзін-өзі іштей саралау,
ойлау ағымын, т.б. яғни, ішкі монологты автор сөзі және кейіпкер ... қос үнді ... де ... болады. Бұған көз жеткізу үшін, төмендегі
үзінділерге назар аударайық.
Жылап тұрып өз ... ... ... - ... ... жақсы білем
дегеніммен, еш уақытта да түгел танып болмайды екенсің ғой!.. Осы ... «өте ... ... ... ... еді. Енді, мынау жырлап ... ... ... ... да ... жатыр екен!.». Бұған дейін, мен
бұл адамды «бар тетігі аузында тұратын, ол ... ... ішкі ... ... ... ... ішінде қымбаты азғантай, бары сүреңсіз,
жұқалаң кісі ғой деп ... ем. Енді ... ... ... бәрі әрі ... және бояулы, әрі жүректің терең түкпірінен
ақтарылып жатқан ыстық және шын!.. Егер жырлата берсең, осы ... ... ... ... ... ... қайнар бұлақтың көзіндей таусылар емес!..».
Бұл – кейіпкер атынан айтылған ішкі монолог болса, енді мұны қос ... ... ... көрелік. Мысалы:
/Бекболат/ Сорпа ішіп отырғанын да, су ішіп отырғанын да айдаған жоқ:
ойы бөлініп қиялы әлдеқайда отырып еді:
Ақбілек орыстардан өлі ... ма? Тірі ... ма? Өлі ... сөз де ... қалса, үйіне кеп отырса, онда не болмақ? Орыстардың талқысынан қалған
қызды бұл ала ма? Алмай ма? Дүйім елге ... боп, ... ... ... ... Екі сөздің бірінде құрбы-құрдасы бетіне басады ғой. О бір
сүйегіне ... ... ... ғой. Бірақ құдайшылыққа келгенде Ақбілек
сорлыда не жазық бар? Өз еркімен ... ... ... ... ... Бұл ... оны кім алады? Адам да алмайды, өтпей отырған бұл ... ... ... әлде-қандай болып шығады? Ақбілекті өзі көріп айттырып
еді ғой. ... қыз бұл ... жоқ еді ... айтқанда, қос үнді сөз ішкі ... ... ... бірі ғана емес солардың ішіндегі ең тиімдісі.
2. Қос үнді сөз – ... ... Қос үнді сөз ... ... бір ... ... ... белгілі бір моменттерін
дамытып, сюжеттік-композициялық ... ... Бұл ... зерттеуші
ғалым Л.А.Соколова: «В действительности яыление ... ... ... ... с ... ... и персонажей относится к
числу основных стилистических понятии в ... ... ... ... ... ... ... Они являются
основой композиций произведения» деген болатын.
Бірқатар ғылыми зерттеулерде сюжеттік-композициялық атқаратын қос үнді
сөздерді өз ... ... ... ... ... ... ... көрсетуінше көркем шығармадағы қос үнді сөз
баяндау және суреттеу түрінде беріледі, ал Н.Г.Бабаликашвили қос ... қос ... ... қос ... ойталқы және аралас қос үнді сөз
деп бірнеше түрге бөліп қараған. Көркем шығармада қо үнді сөз деп ... ... ... ... ... қос үнді сөз ... ... түрлі
формаларда көрінуі жалпы проза тіліне тән ерекшелік. Бұл жөнінде ... «... ... ... ...... ... – стилистикалық типтерін құрайды. ...... ... ... ...... дамуы, ал, ойталқы –
логикалық дамуы. Бұлардың көркем ... таза ... ... ... ... ... осы ... типтерінің ерекшеліктері, бір-
бірімен қатынасының сипаттары көркем проза тілінің дамуын белгілейді – дей
келіп, - шығарманың ... ... осы ... ... ... ... ойталқы) түрліше байланысып қиысқан өрмегінен тұрады.
Сөйлеу формалары ... ... ...... ... ... ... оның сыртқы қабатын автор сөзі, төл сөз, ... төл ... ... ... ... көрсетілген белгілердің әрқайсысына жеке-жеке тоқталуды
жөн көрдік.
Қос үнділік суреттеу арқылы қоршаған орта, табиғат, өмір құбылыстары
кейіпкер көзімен, кейіпкер ... ... ... ... ... ... ... сәйкес қос үнділік суреттеудің төрт түрін
ажыратуға болады. 1. Көркемдік-динамикалық суреттеу – ... ... ... ... мен ... 2. ... ... жағдай және оған субъективті көзқарас
текст шеңберінде өзгеріссіз түрде бірқалыпты бейнеленеді. 3. ... ...... жағдайдан кейіпкердің субъектілік-
бағалық позициясы айқын жағдайдан кейіпкердің субъектілік-бағалық позициясы
айқын көрінеді. 4. Лирикалық суреттеу – суреттелетін ... ... ... ... ... ... ... күрделі ой-толғаныстары,
дүниетанымдық көзқарастары, эмоциялық жай-күйі баяндалады. ... ... ... ... қарай үш түрлі ... ... ... баяндау – оқиға баяндаудан бұрын, өткен жағдайда орын ... ... ... ... ... оқиғаларды жаңғыртып қайта баяндауы
немесе есіне түсіруі ретінде беріледі. 2.Синхронды баяндау – баяндау уақыты
мен оқиға уақытының ... ... ... Бұл ... ... ішкі ... процестерін қамтиды. 3. Проспективті баяндау ... ... ... тыс ... Ол ... ... көз
алдына елестетуі, ой-арманы, қиялы түрінде берілуі ... ... ... арқылы кейіпкердің түрлі мәселелерге көзқарас-
қатынасы, эмоциясы, ... ... ашып ... ... (бірінен-бірі туындап, толығып, дамып отыратын ойталқы) және
лирикалық (кейіпкер ішкі дүниесінің эмоциялық реңкі ой ... ... ... ... ... болады.
Аралас қос үнді сөз – жоғарыда аталған қос үнді сөз түрлерінің бірін-
бірі толықтырып, өзара алмасып қолданылуына ... Қос үнді сөз ... ... әсер ... ... құбылыстарды
өзгелерден оқшаулап көрсету үшін, күлкінің амалы ретінде де қолданылады. Ол
қаһарман ... мен ... ... ... алшақтық дәрежесіне қарай,
кейде зәрсіз ... ... ... ... ... болуы мүмкін.
Қысқасы, қос үнді сөздің қолданылу мақсаты әр алуан. Қос үнді ... ... ... ... ... оны ... ... речь – сложное и разноплановое явление. В ее
употреблении ... ... ... стилистического характера. Языковая структура
нередко обусловливается ... ... ... ... ... ... ... значимостт обретает во
многих случаях соцально-философский смысль и идеологическую ориентацию».
Сөз соңында айтарымыз: біріншіден, қос үнді сөздің көркем шығармадағы
қолданылу ... сөз ... бір қос үнді ... ... әртүрлі
функциялардың араласып келе беретіндігін, ... бірі ... ... ... ... Айталық, кейіпкер мінезін ашу, ... ... ... қос үнді сөздердің қай қайсысы да сюжетті дамытып
отырады. Екіншіден, қос үнді сөз ... әр ... ... қала ... нақты шығарманың композициялық құрылымына және
идеялық тақырыптық мазмұнына тығыз байланысты. Қос үнді ... ... жеке ... ... жұмсалу мақсатының түрлі-
түрлілігі осы тұрғыдан қаралса ғана түсінікті болады.
Қос үнді ... ... ... ... ... ... және
интонациясы жағынан авторлық баяндаудан ерекшеленіп тұрады. «Мұнда ұзақ
монологтық, диалогтық репликаларға тән ... ... түрі ... оның ... ... ... ... үздіксіз алмасып отырады».
Осыған орай, қос үнді сөз арқылы берілген мазмұнға ... мен ... екі ... ... ... ... ... түсінікті.
Олай болса, қос үнді сөзді өз ішінен айтылу мақсатына қарай үш ... ... ... ... ... ... ... зө орнын уақытша қаһарманға
бергендей болады. Бұл жағдайда кейіпкер интонациясы күштірек шығады да, қос
үнді сөз ... ... ... жігі ... ... ... ... отырысы, тұрысы, лезде «бәйбіше» бола қал-ғаны,
дастарқанның басына, әкесіне жақын ... – бәрі де ... ... Бұл ... «апа» деп атауға ындыны қаламай, енді не деп атарын тағы
біле алмай отыр. Бірақ, «апа» демеске тағы ... ... ... ... ... бола емес, әкесінің көңілі үшін «апа» деу керек. Қатын ... ... ... Әкесіне лайық болған іске Ақбілек қарсы тұруға жол
жоқ. ... ... ... ... ... ... Автор мен қаһарман үні тең түсіп, қос үнді ... ... ... ... ... Бір ... ... екі түрлі кзөқарас
жымдасып, қиысып жатады. Қос үнді ... бұл түрі ... ... ... ... ... ... кетіп отырады. Мұның ... ... ... оның ... жол бермейді. Мысалы:
«Қара күшке құрбан сорлы! Заманың әлде не болады?»
Екінші ... ... ... босатты. Құлақ естігенді көз
көрді... Немесе
«Жалын қалай шықты, солай қасқырлардың қарасы өше ... ... ... ... осы да. От ... ... Ақбілектің өмірі де сөнетін еді.
Отты тапқан адамның анасынан айналсаң болмас па?»
3. Қос үнді сөз авторлық ... ... жеке сөз ... ... ... автор сөзімен біртұтас синтаксистік құрылымда көрінеді. Онда
автор үні әлдеқайда басым жатады. Сондықтан ... жеке ... ... ... ... ... ... Мысалы:
«Байбек осындайда қысылған кедейлерге өсімге ақша, ... ... ... бұзауынан байыған бір жалмауыз...»
«Аздан соң, шелекке қайнатқан суды ... ... ... ... ... ... қытырлатып шай ішісті, шай ... ... көп ... ... қос үнді ... қай-қайсысында да баяндаудың екі
жақтылығы жойылып кетпейді (жойылып кетсе, баяндаудың ол жерін қос үнді сөз
деп тануға негіз де ... еді), тек ... ... ... ... ... қолданысында қос үнді сөздің, әсіресе, І және ІІ тобын
жиі кездестіреміз. Оның ... ... ... шығармаларындағы іс-
әрекет, ой, көбінесе ... ... ішкі ... ... да, ... үні, ... ... ерекшеліктері айқын сезіліп
тұрады. Екіншіден, психологиялық суреттер жасап ... ... ... ... ... оқиғаға өз көзқарасын анық білдіреді. Қос үнді
сөздің ІІІ ... ... жеке сөз бен ... ... екеуіне
қарағанда өте аз.
Жазушы романдарында қолданылған қос үнді сөздердің авторлық контекске
енгізілу ... және ... ... ... ... ... бір тобы
қаһарманның ойланғанын, ... ... ... ... ... ... қос үнді сөз бар ... ... ... ... ... ... ... ойын тұман басты, көп ойлады, ойға батты,
ойына әлденелер келді, көп ... ... оның ... т.б.); ал ... ... ... ... көмегінсіз, ешқандай ескертусіз
беріледі. Сол себепті сөйлемдік дәрежедегі қос үнді ... екі ... ... ... ... қос үнді сөздің І түрі
өз алдына тұйықталып, шекарасы көбіне анық болып келеді. Бұл ... ... ... түсіндірмелермен қатар, модальдық-шақтық белгілердің де рөлі
бар. Авторлық түсіндірмелер қос үнді сөзден бұрын не оның ... ... ... қоса ... да ... түсіндірме берілуі мүмкін. І
түрі ІІ түрге қарағанда әлдеқайда көлемді, бірнеше сөйлемдер тобы, кейде ... жеке ... ... ... ... берген абзацтың жалғасы болып келеді.
Мысал келтірелік:
«Әжесінен соңғы үлкен көріп, сыйлайтын, сыпайы сөйлесетін жеңгесін,
өзінен жасы үлкен ... ... ... ... ... ... ... қатын қылып алады? »
Осы сыпатты қос үнді сөздер Аймауытов шығармаларында ... ... ... ең бір ... ... т.б. беру үшін жиі қолданылады.
Соның нәтижесінде кейіпкер ... оның ... ... ... ... кейіпкер ойын, есіне түсіруін басқа да тәсілдермен,
айталық, төл сөз ... ... ... ... я автор
айтылар ойды үнемді әрі шындыққа жарасымды беруде қос үнді сөзді ... да бір ... ... ... шеберлігімен шектеліп жататын жағдай.
Қос үнді сөздің ІІ түрі авторлық текске түсіндірменің ... ... ... ... ... араласып жатады. Қос үнді
сөздің бұл түрі ... ... ... ... ... отыратын
жүйелі ойы емес – болжамы, күдігі, ... т.б. ... ... өмір ... алған әсері, сезімі беріледі. Сондықтан ол
қос үнді сөздің І түріне қарағанда көлемі жағынан ... ... ... не екі-үш сөйлемнің аспайды. Авторлық түсіндірме сөйлемдердің жоқтығы
баяндаудың екі ... ... ... Қос үнді ... бұл ... тек модальдық – шақтық белгілердің ... ... ... Оны құрайтын сөйлемдер айтылу мақсаты, эмоционалдық бояуы, шағы
жағынан авторлық ... ... ... үнді сөздің осы түрінің ерекшеліктерін мына үзіндіден байқауға
болады:
«Бір сабынға ... ... ... Тағы бір ... келісіп,
ақшасын төлейін деп жан қалтасына қолын салып еді. ... ... ... да жоқ. Алас ... ... олай ... бұлай ақтарды.
Қойын, қонышын сыйпалады. Түк жоқ. Көзінен жас шығып кетті.»
Қаһарманның осындай ойы, ... ... төл сөз ... берілсе, оның
сөз түрінде айтылғанын не тек ойланып қана қойғанын міндетті түрде айырып
көрсету ... ... еді. Ал ... үшін көп жағдайларда оны ажыратып жатудың
қажеттігі жоқ, өйткені ол ... ... ... болады. Қос үнді сөз
ойланған мен айтылғанның қайсысы екенін ашып ... ... ... мына мысалдардан анығырақ көрінеді:
«Қияға қарай өрлей бергенде, ер-тоқымды бір көк шолақ шыға ... ... ... ат? Енді бір 20-30 ... асуға өрлемей бергенде,
Қартқожа: «Алла!» деп, атынан ұшып түсті».
«Бұ немене? ... Адам ба? Аң ... ... да ... ... тағы ... Демін ішіне тартып, сілейіп қалды».
Бұл сөйлемдер арқылы қаһарманның бойын билеген ... ... ... берілген. Осылардың кейіпкер сезініп қана қоймай, өзімен - ... ... ... ... де ... деп ... келіңкірейді.
Авторлық баяндауда қаһарман айтуы мүмкін, соған тән жеке ... ... де ... ... олар ... ... автордың өз сөзінен
бөлектелмейді, сондықтан оларда қос үнді сөзге лайық субъективтік екі
жақтылық бар деп ... ... ... мен ... – қос үнді ... лексика-фразеологиялық түрі деп ажыратамыз.
«...Қартқожа жанталасып, мықшыңдап, тері пұшпағынан ақты, ... ... да, ... сиырын суаруға ерініп, кісіге иек сүйеп кеткен
ел, келмеді».
Осындағы «кісіге иек ... ... деп ... авторға емес,
кейіпкерге тән. Олардың қаһарманға қатысын айқын модальдық – экспрессивтік
бояуынан ғана байқауға болады: сол ... не ... ... ... төл сөздерінде кездесуі; қолданылған сөздердің семантика –
стилистикалық ... ... ... ... кейіпкердің көзқарасына,
дүниетанымына сай болып келуі; кейбір сөздердің әлденеше рет ... жеке ... ... тыс қолданыстары, ерекше экспрессивтік
мәні, т.б. Әрине, бұл ... ...... қос үнді ... ... боларлық дәлдігі әр түрлі дәрежеде. Мысал келтірелік:
«Ол күні Қартқожа лағып теріс шығып кетіп, далаға түнеген. Ертеңінде
есін ... ... ... ... ... ... Өлдім-талдым дегенде,
көздің жасын иіп бір бұзаулы сиыр бермек боп ... алып ... ... бас ... ... ... ... жерде алақанына
салғандай, мәпелеп алып келді. Үй іші де «қыдыр» келгендей қуанып қалды».
Немесе:
«... Терезеден ... ... ... ... бір ... көрді. Үйден:
«Қазақ, қазақ» - деген дауыс шыққанда, бөксе басын суырып алды. ... ... ... ... ... «бөксе» сөздері мағынасы, эмоциялық-
экспрессивтік мәні жағынан кейіпкер психологиясына лайық. ... ... ... ... ... ... семантика – стилистикалық тегі
де олардың кейіпкерге тәндігін ... ... ... ... көп ... ... қара
мұрттың елібі де Ақбілекке жұмбақ болып көрінді».
«Қатқожаның екі көзі болыс жақта. Болыстар аузы ... ... ... бір қарап қойып, шыбығымен жер шұқып отыр».
Жоғарыдағы «қара мұрт», «аузы жабысып» тіркестері суреттеліп отырған
жағдайға ... ... ... ... қоса ... ... ... ішіне кіргізу арқылы автор бір жағынан баяндауға табиғилық,
қарапайымдылық берсе, ... ... ... ... ... ... үнді сөздің түр-түрін ұтымды ... ... ... ... ... өмір шындығы тек автор көзқарасы
тұрғысынан ғана емес, кейіпкерлер түсінігі ... да ... ... ... драматизм күшейеді, сөйлеу ... ... ... байлығын кең пайдалануға мүмкіндік табылады.
Қос үнді сөз қазақ көркем прозасында, оның ішінде әңгіме ... ... ... тәсіл ретінде қалыптасып, ... ... ... ... ... ... ... байланысты
екендігін жоғарыда айтып өткенбіз. ... осы ... ... ... ... Ж.Аймауытов стилімен салыстыра
сипаттағанды жөн көрді.
1. Аймауытов мәнеріне ұқсас, ... ... ... ... «Кім ... ... ... бойжеткен»,
«Ескілік көлеңкесінде», т.б.) қос үнді сөздің тұйықталған бірінші түрі ... Олар ... ұзақ ... бейнелеп, Б.Майлин әңгімелеріндегі
сияқты сюжеттік – композициялық қызмет атқарады. Ал екінші түрі сирек ... ... үні ... ... ... ... алу қиын.
«Бұл күнге шейін көріп келген әке – шеше зорлығының үстіне бүгінгі
түнде ең жек ... ... ... ... ... барлық үмітінен
Ғазизаның көңілін суытқан. Бұл қорлық, бұл ... соң, ... ... ... несі қалды?»
Ішінен шыққан әке – шеш дозаққа салған соң, енді ... ... ... ... Кім сүйейді? Осы ойлар басына келгенде, Ғазиза ... ... ... сезді...» («Кім кінәлі»).
Ал Б.Майлин әңгімелерінен қос үнді сөздің алуан түрлі қолданыстарын
кездестіреміз. Автордың алғашқы туындыларында ... ... ... үнді ... ... түрі (тұйықталға, көлемді І-түрі) қолданылған.
Қос үнді сөздің ІІ – түрін және ... ... ... ... ... жеке ... мен сөз тіркестерін енгізу арқылы баяндау
стилін күрделендірудің алғашқы ... ... ... ... ... болыс» (1925), т.б. әңгімелерінен көреміз. І –
түрімен қатар, енді қос үнді сөздің бұл ... де бір ... ... ... белгілі стилистикалық қызмет атқара бастайды, шығарманың
негізгі идеясының не басты идеяларының бірінің ашылуына көмектеседі. ... қос үнді ... ... ... ... мақсаты да
кеңейе, түрлене түскен. Мысалы:
«Қырық үйлі Қарықболдың ішінде Жайлыбайдан артық кім бар ... ... ... шыр айналдырады, шар ... ... Ата ... мол ... ... ... ... аштан
өлмей тамақ асырау болып отырған Жайлыбайға ауылнай мықты кесір болды.
Нәлекті көп салады, ... ... ... ... ... ... кең пейілді-ақ адам ғой, шыдайын десе ... соң: ... ... неге ... ... Бізде не қалды деп жүр
екен», - ... ... ... бар-жүзің бар дей ме» («Заман»).
2. Әуезов қос үнді сөзді бас кейіпкердің ... ... ... «Кім ... ... ... Сыдық т.б.)
ой – армандарын беру үшін пайдаланған. ... ... бір ... ... бар қос үнді ... де ... «Құрымбайдың
жігітшілігінде» негізгі кейіпкердің әлденеше рет өзіне - өзі мінездеме
беруі), бірнеше кейіпкерге қатысты қос үнді ... де ... ... ... ... ... Жұмабайдың, ауыл ақсақалдарының
ортақтығы бар қос үнді сөздер. Бұл ... ... ... де
байқалатыны белгілі.
3. Кейіпкер ойын қос үнді сөзбен қатар төл сөз, төлеу сөз арқылы беру
(бір әңгімеде ... ... ... Майлинге қарағанда Әуезов стилінде
көбірек кездеседі. Ал, Ж. Аймауытов ... ... ... ... қос үнді сөздің ролі қаһармандар сөзінен де, авторлық
баяндаудан да ... ... ... ... ... жан дүние
қалтарыстарын, жалпы табиғатын ашу үшін қос үнді ... ... ... ... М. Әуезов әңгімелерінде ІІІ жақта айтылып келе жатқан объективті
баяндауға автордың ... өз ... ... да ... отырады. Мысалы:
«Біз Ғазизаны шығарып салып, үйдегі әңгімеге келейік» («Қорғансыздың
күні») немесе «Кеңөзектегі ... ... ат – ... ... ... күн
әбігер болуына не себеп болып еді? Енді соған келейік» («Барымта»).
Осындай шегеністер Ж.Аймауытов романдарынан да байқалады:
«Бұлар шабуылдап, ауыл-ауылдан, кез-келген ... ... ... ... оған ... Ақбілектен хабар берейік». «Жадыраған жаз елді де
жадыратты. Ел ... Елде ес жоқ. Ел мас. ... ... ... ... ... ... келер, басымыз ауырар. Ардақты оқушылармен бірге
серуендеп, дөң басына шығып, бой ... Қос үнді сөз ... ... ... ... ... оның
образын жасауда Ж. Аймауытов пен Б.Майлин стиліндегідей ерекше ... тек ... ... ... ... көмекші тәсіл ретінде
ғана қолданылады. Ж. Аймауытов ... қос үнді сөз ... ... көрінсе, Б.Майлин әңгімелерінде күлкінің, нәзік юморды
амалы ретінде жұмсалған.
6. Ж.Аймауытов пен ... қос үнді ... ... ... ... ... төл сөзіне жуықтайды. Олардан ауызекі
тілдік сипат айқын ... М. ... ... қос үнді сөздер
лексикалық құрамы жағынан автор сөзінен ерекшелене ... Ж. ... ... қос үнді ... ... ... ... араласып жатады. М.Әуезов пен Б. Майлин әңгімелерінде мұндай
ерекшелік байқалмайды.
Бұл үрдіс төл әдебиетімізде кейінгі ... да ... ... тауып,
дами түскені мәлім. Атап айтар болсақ, М.Әуезовтың «Абай жолы» (ол ... ...... 199612) – еңбегінде қысқаша түсінік
беріледі), Ғ.Мүсіреповтің «Оянған өлке», ... «Қан мен ... ... ... ... төмендегі пікірлер дәлелдей түседі.
Ғ.Мүсіреповтің «Оянған өлке» романының тілдік ерекшеліктерін зерттеуші
ғалым Б.Шалабаев былай түсіндіреді:
«Оянған өлкеде» ... төл ... ... ... ... ... орналасу тәртібі, автор сөзімен қарым-қатынасы алуан
түрлі болып келеді. Мысалы:
«Әсіресе, Назыкеш пен Жабай ... ... Бір ... бұл екеуінің
арасында кінәратсыз қызығу, үміттену бар еді-ау ... Қазіргі келіншек
Назыкеш балғын жас қыз еді де, ... ... да ... Жабай асаумен
алысатын балғын жас жігіт еді онда... Жүректеріне шарынды ... ... таза ... ... таза ... еді. Енді ... ... жары, жарасқан жар. Екеуі де көмірде. Жер ... ... ... ... ... ... ... Назыкештің күрегін ылғи Сейіт
алып ... ... ... Ауыр ... ... ... қайтады. Ауыр жұмыстан шаршамай шығатындай, біріне-бірі ... ... ... келе жатады...
Оңай болып па еді Жабайға?.. Нызыкештің бағын байлаймын деп оңай айтып
пе еді? Жоқ-ты!.. Қорлық зарын тартқан адам ғана ... ... ... ... көрмесін деп еді. Өзінің қиратылып қалғанын ... ... өмір бойы мұң ... деп еді. ... кеште Жабай Назыкешті жиі
көріп тұрғысы келетінін ... Оны ... ... ... ... ... де ... ие бола алмай қалады. Қызғанышы да жоқ. Сейітпен де ... төр ... ... ... соң, ... ерсі көруді қойған
Назыкеш те Жабаймен тартынбай қалжыңдасады» («Оянған өлке»).
Ғ.Мүсірепов ортақ төл сөздерді ең алдымен оқиға ... ... ... ... көзімен баяндау үшін және кейіпкерлердің (Жұман, ... т.б.) ішкі ой, ... ... ... ... бейнелеуде ең басты
стильдік амал ретінде ... ішкі жан ... ... ... барлау жасау мақсатымен қазіргі әдебиетімізде кең көлемде
қолданылып жүрген «ортақ төл сөз» деп аталатын құбылысты Ә. ... ... ... ... жиі ... – деп ... Х.Кәрімов – Автор ортақ
төл сөздің көркем әдебиетте, ... ... ... жұмсалу мүмкіндігін,
өрісін, кеңейте түседі. Бұл ... ... ... ... да жоқ емес.
Мысалы:
«Бұрындары басы жастыққа тиер-тиместен ұйықтайтын, ... ... өзі де ... еді. Әлде ... бәрі ... байланысты ма?
Тірлікте жұдырықтай басына тыныштық бермей тауға да, тасқа да соғып жүріп,
қырыққа қалай ... де ... ... ... арғы ... ... ... емес. Бес он жылда оны да еншілес қыласың. ... ... ... мен ... айтсақ, жоғарыда арнайы сөз болып негізгі мәселеге қатысы
тұрғысынан қарастырылған көркем дүниелер ... ... ... ... мен ... ізденістерін анық көрсетеді.
1.2 Көркем әдебиеттегі монологтың рөлі
Кейіпкер жанының тереңіне ... оның ... ... ... ... ішкі жан ... нәзік сезімдерін көркемдік
шеберлікпен аша білу кез ... ... ... келе бермейді. Ал,
кейіпкер психологиясы мен характерін айшықтауда монологтың міндеті ауқымды.
Қазіргі қазақ прозасындағы ... ... ... бейкүнәлар»
атты романында көркем бейне сомдауда ... ... ... ... қызметі де ерекше орында. Кейіпкер жан дүниесіндегі
толқу, реніш, күйініш, ... ... ... ... ... ... процестер, диалог, авторлық баяндау, сипаттау тәсілдерінен
бөлек, ішкі сөздер ағымымен де ... ... ... ... жан дүниесіне оқырманды терең бойлатады, сонымен ... ... ... ... ... сезімін, ойларын
тоғыстырады, ... ... мен ... ... ... ... ... Монолог кейіпкердің нақтылы бір жағдайға байланысты ... ... ... де ... ... арман-аңсары, үміт-тілегі, ой-
пікірі, ішкі сезім, жан дүниесін ... ... ... ұтымды.
«Монологтар арқылы да мінездер ерекшелігі, ойлау сипаттары, ... ... ... ... ... ... нәзік тұстары
кейде автор мақсатының басты дәні көп ... ішкі ... ... - ... ... ... ... қазақ ұл-қызының қиын тағдыры жайлы ой-талғамдары,
қазақ елінің тағдыры туралы ... ... ... намыссыз
ұлдарына деген ашу-ызасы монологтармен мазмұндалады. Кейіпкер ... ... ... талантты айшықты көрсетуден де монолог
қызметі дараланады. Әдетте диалог сұрақ-жауап, пікірлесу, сұхбаттасу
сипатында ... ... ... ... ... ... ... толғаныс қалыптасқан жағдайдан шығудың амалын іздестіру,
өзінің эмоционалдық ... ... ... ... күрделі
мәселелерді алға қойған мұрат-мақсаттарда шешу бағытындағы кейіпкердің
өзімен-өзі сырласуы ... ... ... жігіттердің бірге болмай, бас сауғалап
қашқаны ма? Орысшаны дұрыс сөйлемейсіңдер деп бізге ... ... ... ... болғанының не керегі бар, қанына тартпай қара ... ... ... ... Менің шешем белорусь болса да, орысшаны дұрыс сөйлей
алмаймын, өйткені әкем қазақ өскен ортам ... Мен ... ... де ... ... мен ... ұмытқан».
«Айналайындар, жандарым-ай! Айымкүл сен қайдасың? Сен де көк ... ... ма ... ... бұрын сұраулы сөйлемнің монологта мәтін түзуші
қызметіне тоқталып өтейік. Бұл ... ... ... ... мақаласында
тоқталады(11. 47-48б.). «Жалпы алғанда орыс тіл ... ... ... ... бар ... К ... ... диалогической
речи. ВЯ, 1956. 35 бет). Негізінен мұнда сөйлеуші ... ... ... ... сұрақтары мен жауаптары
бір-бірімен түйісетін жағдайда ғана ... ... ... ... біз бұл ... ... ішіндегі сұраулы сөйлемді емес монолог
ішінде қолданылған ... ... ... ... ... ... да сұраулы сөйлемнің негізгі ... ... ... ... «диалогтық бірлестікті» табу болып саналады. Бірақ
бұл жолы ол ... ... ... ... сәл ... ... ерекшеленеді. Түбінде осы «сәл өзгеше мақсаттар» ... ... жол ... және ... ... ... стилін анықтайды».
Автор кейіпкерінің санасын мазалаған сан ... ... ... ... ... ... бірнеше оқиғадан соң ғана жауабын кейіпкер
аузына салады.
«Ау», «ай» шылаулары, ықшам, екпінді сөйлемдерден кейінгі ... ... әр ... ... әуендерін қамтиды.
«Таптым. Таптым. Мәңгүрт. Осы үшін ... ... ... ... жоқ ... іздедім. Мәңгүрт. Өз тілін, өз дінін ... тері ... шашы ... ... өскен мәңгүрт тек ас ішуді біледі,
қандас бауырын асып ... да селт ... ... тұра ... «Дала
балладалары» деген кітаптан оқығанмын. Таптым, ақыры табылды. Әлгі ... өз ... ... де мәңгүрттер».
«Наурызбай танауы пысылдап, тәтті ұйқы – ... ... ... ... туған күніне келеді де, ізім-ғайым жоғалады. Кешегі
дүрбелеңнің бел ортасында ... ... бола ма ол. ... ... ... ... кетсе, жылына екі көретін әкеңді көре де алмайсың-ау
сорлы бала!»»
«Осы ... ... ... иесі сол ғой, анау үш ... ... ... ... мен шимайларыма ие бол», - деді ... ... «Бұл да ... ... ... Сен ... ... шығарма
көркемділігін арттыра түсуі үшін ішкі монологтың ... бір ... ... ... формада келуін пайдаланған. Мұнда ішкі сана мен кейіпкер ой
таласына түседі.
«Ау» шылауы, «емес» модальдық сөзі, ... ... ... ... ... ... өрнегі, барша ықшам, екпінді сөйлемдерден кейінгі
пауза, сұрау, леп белгілері характер ... ... ... аша ... ... ... ... іші оттай ... ... ... ... ... ішкі монолог аралас
келіп отырған. «Шыққан да не, қабақтары қатулы жансыз ... олар ... мен ... ... Халел тұла бойын өз еркіне бағындыра ... ... ... ... ... осы? ... ... жасымда осынша қорлық
көретіндей кіммін осы? Мен советтік Социалистік ... ... ... ... Халел».
Ішкі монолог шығармада кейіпкерлердің жан-дүниесінің аласұрған,
ширыққан ... ... ... ретінде жұмсалған. Р. Сейсенбаевтың
«Шайтанның тағы» романында Баянның жан әлемі, ішкі сезім ... ... ... ... бар ... ... Осы тұста автор ішкі
монологты қолданады.
«Бәрі де болды, бітті дегенім қайда? Бәрі де... ... Жоқ ... хат ... ... ... ... Жоқ... Жоқ... өткен қайтып
келмек емес, келтірмейді. Шаршады... Шаршадым!...». Дәл осындай кейіпкердің
ширыққан ... ... ішкі ... ... ... қолданған көрініс
Қ.Түменбайдың «Бекеттегі ... атты ... да ... ... ұршығымды иіріп отыра беретін апам ... ... ... иіріліп-иіріліп, бір кілемнің жүні боп қауындай томпиып
қалатын. Осы ... та түбі ... ... ... киіп ... - деп, ... тоқтатты Халел. – Байқау керек, бұл армия емес,
мектеп...».
Мысалдағы сөздердің қайталанып ... көп ... леп, ... ... адам мен ... ... бір шешімге келе алмаған
Баянның, Халелдің дел-сал халін ... тыс ... ... ... ... өзін-өзі ақтай,
іштей бұлқынуы шығармада ішкі монолог түрінде көрінеді. Кейіпкер романда
үнемі ... ... ... ... ... Тек шығарма соңында ғана Баян
бәрін саралай келе бір ... ... ... ... мінез байқатады. Бұл
кезде автор ішкі монолог тәсілінен ... ... ... көшеді.
Ішкі монологтың тағы бір көрінісі – ... ... ... ... ... Яғни, мұнда кейіпкер Қайрат - өнер адамы. Өнердегі
тоқырау Қайрат басынан да өтеді. ... ... ... ... ... ... ырза ... өнердегі өз орнын таба алмай аласұрады. Оның үстіне ішкі
сезімі, ... ... ... ... ... Ал ... – елін ... Елінің басына түскен қатер оны дел-сал етіп, белгілі бір шешімге
келе ... ... ... ... Осы ... ... кейіпкерін
сөйлетеді:
«Санаң таза, ойың сергек қалпында да тірі өлік болып өмір кешуге
болады: жүрек ... ... ... рет ... ... ... ... сау қан жүйткіп ағады, бүйрегің дәрет, бауырың ет жұмысын реттейді.
Бірақ бұның бәрі ... ... ... ... ... ... ... өз қызметін атқарады. Сен тірісің, денең сау, санаң ... ... ... сен жер ... ... ... ... алыстап
кеткенсің, сен, әрине, бұның бәрін ұғынасың, ... әлді ... ... ... ... ... ... да сен елдің бәрін жек
көресің, сенің көңіліңде қызғаныштың қалың қара ... бой ... кең ... ... өнер жоқ» деген сөзіңді ұмытты». Ендігі жерде
сен не ... ... ... ... ... ... ... қандай жарықсыңдар. Жымың-жымың етіп, Жердегі адамдардың
тіршілігін мазақтасаңдар да, оларға жол сілтеп, ... ... ... өңдерің мен үп-үшкір бұрыштарың қандай таза, жердегілердің бәріне
ортақ, бөлу де алалау да жоқ, егер сендер ... мен ... жол ... адасып, шыққан жеріме қайта барар едім. Адамдар неге ... ... ... ... ... ...... біреуі – қараңғы, ал
жұлдыздардың бәрі жарық. Олар – ... ... ... олар – ... ... ... жарығын түсіріп, жылуын береді. Ал, Адамдар
Жерде ... ... бір ... қойып, бір-бірімен бастары піспейді,
солардың бірі – мына ... ... ... ойы ... Өз ... біледі, өзін-өзі
қадағалай алады және өзіне сын көзбен қарайды. Ішкі ... ... ... ... ой шашыраңқы емес, тиянақты. Сөйлемдерде ... ... ... ... ... ... ... сипат
танылады.
Бұл келтірілген ішкі монологтың мысалдар тек кейіпкер сөзінен, ойынан
тұрады. Романда, сонымен қатар, ішкі ... төл ... түрі ... ... ұйықта. Саған ертең ерте тұру керек, - деп Баян өзін-өзі
тыныштандырғандай болды. – Жоқ, ... ... Мен ... ... - деп үнсіз жылады. - Әже... ... Сен ... Сені ... Сен жөн ... ... ... алды жөн, арты ... Жоқ... Бәрі жалған... Ә-ә-же!.. Мен ешқайда да кетпеймін... ... ... ... ... ... ... ... да
ұшпаймын, - деп мырс етті Баян. – Енді Қайратқа ұшуға асығып барасың ... оған ... ... күш ... ... тысқары серпін билеп әкетіп
барады. Менде жазық жоқ. ... жер ... ... ... ... ... Ал ... қырсық тегінде әйелден келеді...». «Сәуле маған күдік
жаматпас, - деп ойлады Абылай. – Сәуле ... ... ... ... ... ... ардай адалдық...».
«Осы... осы бүлкілдеп жатқанның иесі сол ғой, анау үш ішекті қобыз
емес. ... ... мен ... ие бол», - деді кетіп ... «Бұл да ... ... ... Сен ... ... адамның көңіл-күйін білдіретін сөз топтарымен қатар
ішкі ... тән ... ... (көп ... ... ... бұйрықты сөйлемдер, бірыңғай мүшелердің ... ... ... ... ... тигізіп тұр. Кейіпкер ойымен бірге
автор сөзі (- деп мырс ... - деп Баян ... ... ... ... ... жылады, - деп ойлады Абылай) қатысып, кейіпкердің ішкі ... ... оны ... нақтылай түседі.
Тағы бірде төл сөз түрінде келген ішкі монологта ... ... өзі ... ... ... ... ... қолыңда тұрса да, енді қайтып
саған бұрылмаймын, Қайрат...». «Мен сені ... ... ... де, ... де, ... да сен ... бір ... бір сезім
қалмайтынына ант етемін, - деп ойладым».
Шығармада кездесетін ішкі монологтың тағы бір ерекше түрі – ... ... ... ... ішкі сана мен кейіпкер ой таласына түседі.
Мысалы:
«Ыза болса, саған қатысы ... ... ... ... ... (Сен
онан да кімге, неге ұшып бара жатқаныңды ... Ол ... ... Сен ... айтасың. Қайрат туралы сен ылғи ойлайсың. Ылғи.
Ойламаймын)
Қайрат ... ұзын ... ... ... не үшін ... – деп ойлады Қайрат.
«Мен несіне ұшып келдім» - деп ойлады Баян.
«Мен сені сағындым, ... де... мен де ... мені ... ... ... ме едім».
«Мен сені сүйемін».
«Мен де, Қайрат... Мен де...».
«Ендеше күнұзын неге үндемедің? ... ... ... еске ... ... билікті қолға әйел алуы керек емес
пе?».
Қайдағы билік? Кімнің билігі?
«Менің билігім».
«Сенің бе? Жоқ... маған ... ... ... Жоқ. Сөйле дейсің, Мен не
сөйлеймін. Сөз қашанда алдамшы, Қайрат. Бір кезде ... ... кім бар ... ... ... ... ... десейші? Мен үшін сенен ақылды, сенен ... ... ... ... ... ... азамат жоқ еді ғой! Сол
сезімнің немен біткенін өзің білесің» ... Сөз ... ... еш ... ... ... ... бақыт жоқ мен үшін...».
«Тұтқын да тордағы тауық. ... ... ... жоқ, сен ... ... жемді шұқып жеп жүрген тауыққа айналарсың». Күлтай көз алдын
кес-кестеп өтті. «Тіпті, түсінікті бұлар ойлағаннан да ... қып ... ... ... де шаршадым» дейді. Қиқы-жиқы, бірі ... ... ... құралған сөйлемдер лупамен қарағандай бірте-бірте
зорайып, үлкейіп, бадырайып бара жатты. «Өзімде ... ... ... бұл әдіс арқылы, яғни кейіпкерлерін іштей сөйлестіру арқылы
олардың ішкі ... ... ... ... ... ... ... шіретінде тұрып, қалың ойға батқан ... ой ... ... ойын да Қайрат арқылы бере отырып, ішкі монологтың өзгеше бір
«жасырын» түрін ... ... ... ... ... отырып,
автор кейіпкерін іштей Күлтаймен тілдестіреді. ... ... ... да тән ... ... ... ... жазушы туындыларында
көптеп кездеседі.
Кейіпкер мінезін танытудағы автордың тағы бір ... ... ... оның ішкі ойын жақша ішінде беріп отыруы. «Бұл
әдіс көбіне автор ойы мен ... жан ... ... ... ... стилистикалық қызмет атқарады», - деп атап көрсетеді ғалым
М.Серғалиев. Мысалы:
Ол көшеге қызыға, ... ... ... ... қарады. Алды-
артына қарамай тездеп далаға шыққысы келді. (Рахат! Бәлкім, келіспеуі ... Мына ... ... ... сұлу ... тастап, кер даладағы
керегар болып жатқан заводқа ... қай ... ... ... ... Ауылды аңсадым, Мәрзия. Елді сағындым.(Ақымағым, мен сені сағынып
жүрмін ғой. Ал бұл елін ... ... ... ... кейіпкерлерінің жан сезім дүниесіне психологиялық
барлау жасау мақсатында ішкі монологты ұтымды қолданған. Ішкі ... ... ... ... ... кейіпкерлерінің мінез
құлқын әр қырынан танытуға қол ... ... ... ... ... ... ішкі
тебіренісін, драмалық сәтін берудегі қолданған әдеби тәсілдері көбіне ішкі
монолог, ой ... мен ой ... ... ... сыртқа шығара алмаған
мазасыз мезеттегі жағдай (ситуация) көзқарас, қимыл-әрекет, портрет, мимика
(ымдау), жест (ишара), пауза, т.б. болып ... ... ... ... ... ... диалог,
портрет, сюжет, образ, т.б. жеке дара тұрып көркем шығармада ешқандай роль,
қызмет атқармасы белгілі. ... да ... ... ішкі ... ішкі ... ... өзге де ... құралдарымен өзара сабақтастыра
суреттеу арқылы ... Осы ... ... ... динамикалық
психологизмге шеберлігін танытады
Кейіпкерлердің төл сөзі көркем шығармада диалог және диалогтық дара
реплика ... ғана ... ... ... ... ... берілуі мүмкін.
Ол туралы академик В.Виноградов: «Көркем әдебиетте сөйлеуді ... ... ... де ... және ... ... образын ашуға
бағытталған субъективті – стильдік формалары (кейде ... ... ... ... жиі пайдаланылады» дейді
[9. 25б.]
Рас, диалог пен монологты бір-бірінен ажырату оңай бола ... ... және ... ... арасында үзілді-кесілді,
дәлме-дәл, абсолюттік шекара жоқ. Мәселені «жалған диалог» қиындата түседі,
яғни ... ... ... бәрі ... ... еме, кейбір
репликалар монолог бола алады, басқаша айтқанда, монолог диалогтық ... ... Бұл ... ... ... сөз ... ... түрлі
болып араласып әрекеттесіп қолданылуын туғызады.
Соған қарамастан, олардың арасын ажыратудың ... мен ... ... ... ... аударуда. Профессор Г.Винокур «Ақылдың
азабы» комедиясындағы диалогтық формада берілген монологтарға тоқталады. Ал
академик Виноградов ... ... ... ... Стычкиннің диалогтық формадағы толып жатқан ... ... ... ... әңгімесіндегі тергеушінің
бастапқы екі репликасын монологтар деп таниды2. Бұлардың қай-қайсысы ... ... ... ... ... жақтан айтылған
репликалар.
Осылар сияқты ... ... ... аз да ... көреміз. Атап айтқанда, М.Әуезовтың «Қорғансыздың күні»
әңгімесіндегі Ғайшаның әжесі сөзінің ... «Кім ... ... ... ... ... ... елестеушінің
айыптау сөздері т.б.
Бұларды жоғарыда айтылған үлгілерге сүйене, монологтық сипатты дегенде
ескеретініміз бұл ... тек ... ... ... ұзақтығы ғана емес, әңгіме олардың диалогтық ... ... ... және ... ... түгелдей
сөзбен жауап қайырылуы мүмкін міндетті еместігінде. ... ... ... ... аясы кең, ... ... ... шеңберінен шығуға тырысады.
Көрсетілген төл сөздердің ... ... ... болмауы,
кейбіреулері диалог пен монолог арасындағы сөз кестесі болуы ықтимал, ... ... таза ... ... ... ... болмайды.
Профессор Г.Винокур монологтың 3 түрін (таза драмалық, эпикалық
сипатта және ... ... ... 4 ... (сендірмелі
реңктегі, шешендік сөздің жұпыны формасындағы, лирикалық, драмалық ... ... ... Ішкі ... ... ... ... келе, біз монологтың 5
түрін ажыратамыз. Олар: ішкі монолог, лирикалық, драмалық, шешендік немесе
сендірмелі ... және ... ... Ал енді осы ... ... ... ... әдебиеттану ғылымында монолог және ішкі монолог деген
көркемдік тәсіл бар. Осы екі ... ... ... барысында
олардың әдебиеттегі алатын орны мен көркемдік қызметі де ... шыға ... ... ... ... ... ... десе
де болады) кез-келген шығармада кездеседі, ал ішкі ... тек ... ғана тән ... ғана адамның ішкі көңіл-күйін білдіретін және кейіпкерді сөйлету
тәсілі ... ... ... ... ... шығармаларды дәстүрлі,
қарапайым ... ... ... және оның ішкі ... жүйелі сөз болып келеді.
Ал, ішкі монологта жүйелілік сақтала ... ... ... сөзден ішкі монологтың айырмашылығы да осында, яғни бір ойды бір ... ... ... үзіліп, қайта оралып, қайта жалғасып, көп
жағдайда сезім құбылысының тұтастығы саналы түрде (әдейі десе де ... Бұл ... ... ... Л.Гинзбург өте дұрыс түсінік
береді: «... ... ... и ... ... речи ... изменения от недефференцированной, лишь формально выделенной из
повествования речи персонажей средневековых ... ... ... ... ... ... ... в прозе ХХ
века» [12. 337б.].
Ғалым кейіпкердің ішкі ... ... ... ... ... үзіп, ой мен сезім құбылысының тұтастығын сақтамауды ХХ ғасыр
басындағы прозаға тән құбылыс деп қарайды.
«Көркемдік интерпретациядан өтетін өмір ... ... ... бірі – ... ... - деп ... ... Б.Майтанов
«Қазақ романы және психологиялық талдау» атты еңбегінде. Қаһарманның тек
өзіне хас дара характері оның ... ... ... Бұл, ... эстетикалық мәнін анықтайды. Монолог ... да ... ... ... ... дүниетанымдық арналары өрнектеледі.
Шығарма идеясының не бір нәзік ... ... ... ... басты дәні
көп ретте ішкі сөздер ағымымен бейнеленеді. Ашық тілдесулердегі тәрізді
үнсіз ой ... де ... даму ... ... ... ... қылатын сюжеттік-композициялық бастаулар шешімі жатады.
Әдетте, персонаждардың рухани-ұждандық эволюциясы тұрмыс, ... ... ... суреттеледі. Алайда ол ниет адам
болмысының, образдың сырт қабатын мүсіндеудегі қозғаушы күш, ... ... ... ... жан ... ... тән ... әшейінгі жылтырақтықтан аспас еді. Мұндай
сәттерде тағы да ішкі ... ... ... мен адам ... ... ... қолғабысы ауадай қажет.
ХХ ғасыр басындағы ... ...... ... ... ... байытқан әрі прозаның өзіндік бағыт алып, байыптана
түскен ерекше кезеңі. Оған сол кезеңдері жарық көрген, ал ... ... ғана ... бола ... М.Жұмабаев, Ж.Аймауытов, А.Байтұрсынов,
М.Дулатов, Ш.Құдайбердиев т.б. ... ... ... ... ... ... сондай туындылардың бірі Ж.
Аймауытовтың «Ақбілегі».
Монологтың ... ... оның ... ... ... алғашқы бетінен-ақ айқын көрінеді. Жазушы кейіпкерлерінің ішкі
рухани әлемін, жан дүние қалтарыстарын, жалпы табиғатын танып алу үшін ... көп ... ... ауыздарына сөз сала отырып, образ
табиғатын, ... ... ... ... ішкі ... ... ... ашады.
Енді автордың ішкі монологты беру тәсіліне назар аударалықшы: ... орта ... ... ... ... ... шүңірек көз жігітпін. Жасым
жиырманың ... ... тұр. Атым – ... ... ... ... жекей тымақ, үстімде орысшалау пенжак, шалбар...». «Бекболаттың»
ішкі ойы осылай жалғаса береді. ... ... ... ... ... ... бастап, Ақбілектің қолды болып кеткеніне дейін өз жайынан
жан-жақты, әрі толық мағлұмат береді. «Мұқаш» деп аталатын ... ... та тап осы ... Тек ... ғана ... өзін ... тастаған ағасы Төлегенге ерегісіп, ақ әскерлерге ұстатып
жібергені туралы ағынан жарыла сыр ... ... ... ішкі ... ... әлдебір өшпенділікпен, кек қайтарған кісіше сөйлейді. Бұл жерде дауыс
ырғағы (интонация) ішкі монологтың қазметін атқарып, ... ішкі ... ... ... ... үлес ... ... осы монологтар
арқылы кейіпкерлерін оқырмандарға таныстыру, мінездеу, олар туралы жалпы
мағлұмат беру мақсатын бірінші ... ... ... Оған әлгі ... үзінділер айғақ бола алады. Дәстүрлі (қарапайым) монолог міндетін
атқарып тұрған бұл тәсіл бертін келе ... өсу ... ... ... бастайды. Тап осы романда біз бір ғана ... ... ... ... ... ... ... сөздің)
көркемдік қызметінің қалай түрленгеніне куә бола аламыз. ... ... ... өзін ... ... ішкі ойы ... бармай
ішкі монологқа, яғни таза психологиялық талдауға көшеді. Міне осы жерде
бірінші жақтан баяндау үстемдік ... ... мен ... ба? Қазақ
болсам, өз қаныма неден ... ... ... өзге ғой, ... жалынып,
қолын созып келе жатқан Ақбілектің білегін көкке созғызып, жүйкесін құртып,
орыстарға ұстап бердім-ау. Ағасы болмаса, бұл қызда не ... бар ... ... ... ... ... тәсілін танытады. Бұл
жерде бір жан толқуының екінші тебіреніске ұласуы да ұтымды. Ішкі ... ... ... ... – осы ... тұрғыдан
өзін-өзі талдау (өзін-өзі жегідей жеу). Бұл әдіс көбіне өзі күнә жасаған
сәттегі ... ... ... ... ... ... жан азабы үстіндегі
кейіпкердің өз ары алдында ақталу ... ... Және ол ... ... ... өз атынан айтылады. Оның екі түрі болады. Өзін-өзі талдау
(самоанализ) және кейіпкердің өз ... өзі ашуы ... ... екі түрі де ... тән. Әлгі ... өз-өзінің кінәсін әшкерелеу,
оның себебін талдау, одан кейінгі ... үрей мен ... ... ... бұрыс жасалғаны, неге бекінгені, т.б. бәрі санадағы пікір
қайшылығы, көңілдегі дүдәмал ... ... ... ... ... ... ... кестеленеді. Бұл психологиялық талдаулар Мұқаштың
түбірі теріс адам еместігін, оны ... ... ... қазаққа тән
күндестіктің, бақталтықтың, шенге құмарлықтың, «неге ол бай, неге ол болыс
болуы керек те, мен жоқ» ... ... ... салдары екендігін
көрсетеді.
Мұқаш автордың айтыр отырғанындай: «... ... ... деп ... ... ... түсіп кеткендей тоқтай қалды. Күнәға батпаған, періштедей
сәбиге жаман қолын, арам дәмін, арам ернін тигізуге батылы ... ... ... ... бейнелеп отырғанындай болса, оның түбі, тегі жаман адам
еместігін дәлелдейді. Өйткені, өз кінәсін біліп, ... ... ... ... алдында өз-өзінен іштей тайсақтауы да ... ... да ... ... бейнесінің психологиялық талдау әдісіне құрылуы
да соның ... ... ... Мұқаш трагедиясы – ұлттық, таптық,
ағайындық ар-намыс дегенді тек жеке бастың қамы ... ... дер ... адам анадан туғанда жаман-жақсы болып тумайды ғой. Оның ... әсте ... ... ... ... ортасына, сол арқылы
қалыптасқан түйсік-түсінікке, ... ... ... ... мал ... Мұқашты осы арызқойлыққа алып келгенде жағдайдың өзі,
атап айтқанда ... ... ол ... енгеннен соңғы күндестік,
бақталастық салдары. Қалай десек те автор өз кейіпкерлерін не ақтамайды, ... ... бар ... ... жаратылысымен беруге
бейім. Бұл автордың ұнамды, ұнамсыз кейіпкер жасауға ұмтылмайтынын, адам
тағдырын таптық көзқарас ... ... ... адамзат проблемасы
тұрғысынан шешуге тырысатын кең танысты, үлкен жүректі ... ... ... ... ол ... ащы шындықты айтуға, өз кемшілігі
мен қылмысын ... ... да, ... да. Романның бас
кейіпкері Ақбілек те өз мінін, кінәсін көруге, оны іштей өзі ... ... Осы ... орыс ... ... мына сөзі еске түседі: «...
Важнейший вопрос для аналитика – вопрос о причинах и ... ... ... ... ... о ... их смысле»1. Сол
айтпақшы, Ж. Аймауытовтың ерекшелігі қазақ әдебиетінде ... рет ... ... ... ... оқиға емес, кейіпкердің іс-әрекетінің ішкі
себеп-салдарына, оның психологиялық ... ... ... мән ... ... де ... де ... ішкі құпия сырларын,
тіпті жаман пиғылды ой-әрекеттерін де табиғи қалпымен таныта алатын ... ... ішкі ... логикалық тұрғыдан нанымды.
Екеуінің өмірі мен тағдыры да, тірлігі де ... ... ... ... ... қисындылығымен де олар оқушының жүрегін жылытады.
Мұқаш соншама қиянатпен қол жеткізген байлығын бойына ... ... ... елден безіп, бала-шағасын да, дүниесін де тастап, жоғалып кетуі де
нанымды. Ал, ... ... асып өзін ... қара ... шығара алмауы, Бекболатпен кездесуін де жиі еске алуы т.б. ... ... ... да табиғи заңдылығымен бейнеленген нанымды
көріністер. Осындай толып жатқан ... мен ... ... ... ... қыздарына тән табиғатымен, мінез-болмысымен,
парасатты ӘЙЕЛ – АНА дәрежесіне ... сөз жоқ ... ... ... ... те бұл автордың ішкі рухани еркіндігі мен ... ... Бір ... бұл ... сол ... ... ... екендігі.
М.Жұмабаевтың Шолпаны («Шолпанның күнәсі»), Ж.Аймауытовтың Ақбілегі
(«Ақбілек»), М.Әуезовтың Қарагөзі («Қаралы сұлу») ішкі ... ... ... келген кейіпкерлер.
Осы тұстағы автордың тағы бір тың ... ... ... ... Төлегеннің қонақтары – Ықаң, Тыпаң, Ақбала, Балташ, Доға,
Жорғабек арасындағы айтыс-әңгіме, әсіресе арақ ішіп ... ... ақ ... ... ішкі ... ... мақтан сөздері
т.б. олардың әрқайсысына тән іс-әрекеттері, қимыл-қозғалыстары – бәрі-бәрі
автор тұрғысынан ішкі монологқа берік ... Осы ... ... ... ... болмыс-бітімі өзіндік ерекшеліктерімен, оқшау
мінездерімен оқушы санасында қалып қояды. Бір ғана деталь, ... ... ... ... ... ... адам табиғатын, психологиясын ашатын
кемел шебер екендігін көрсетеді. Мысалы, Ықаңның темекі тартқанын бір бет
бойы суреттеген автор оның ... өз ... ... ... «... ... қорлық, зорлық, жауыз өмір емес пе? «Зердің басын зер алады» деп
неге айтыпты? Өлім де, ілім де удың ... ... айта ... ... ... сөге ... ... шылым – так қана деталь. Осы арқылы автор кейіпкерінің
көңіл-күйін, көңіліндегі күйінішті жылы юмормен түп түгел ашып ... ... әр ... осылай сыртқы түр-әлпеті, жүріс-тұрысы, әрқайсысының
өзіне тән ... ... ... ... ... ... ... сол тұстағы көңіл-күйінен жан-жақты хабар береді. Ал, аздап
арақ ішіп алғаннан кейінгі олардың бір-біріне дес ... ... ... деп шын ... ағытып алулары – кезек-кезек сөз алған әр
кейіпкердің ішкі ... ішкі ... ... ... ... ... ... как предмет художественного изоброжения» атты
еңбегіңде «Кейіпкер монологтарында ... ішкі ... ... ... ... ... интеллект қызметімен байланысы жоқ және
«ақыл-ес ... тыс ... ... ... ... Айтылар ойлар
адамның сол ... ... ... емес, сөзсіз пікірсіз жан
қозғалыстарының шартты өрмегі ретінде көрінеді» [13. 105б.] , - ... ... ... аса ... ... дәл ... текстке
автордың тікелей қарым-қатынасын меңзейді. Жоғарыдағыдай жиі ... ... ... санасындағы стихияны таныту арқылы ... ... кең ... негіз беруімен қызғылықты.
Ал,Л. Гинзбургтың тұжырымы бойынша: «Адам өз өмірін сөз жүйесімен
қорытудан танбайды, ал ішкі ... ... ... ... ұмтылады» [12.
330б.].
Шарттылық ішкі монологтарға да тән. Кейіпкер ... бір ... ... ... тұста ойланбайды және жазушы сипаттағандай ... Ол ұзақ ... ал ... ... ... ғана ... ... мүмкін. Ол мүлде ойланбауы да, немесе текстегіден өзгеше
ойлануы да ... ... ... ... ... ... ... талаптар жетекшілік жасайды.
Тегінде ішкі монологтың авторлық және персонаждық түрлері ... бар. Ішкі ... ... ... ... үш ... байқалады. Атап
айтсақ, ішкі монолог кейіпкердің ... ... ... сөзі
тұрғысында да беріледі. Мысалы, «... әкесі мен екеуінің ... қара ... ... бір ... ... ... жүрегі сезеді. Әкесінің
қабағы қашан ... ... ... жылы ... ... ... тіл ... екен?...
деп сарылып, сарғайып күтед.» деген үзінді ішкі монологтың кейіпкердің ішкі
ой-сезімін жеткізетін автор сөзі тұрғысынан берілгендігін байқатады. ... – тура ... өз ... ... ішкі ... Оған ... романда
мол-ақ. Айталық: «...Сорлы Ақбілек! Сен ... кім ... ... үзінді дәлелсіз айғақ бола алады. Бұл сөз жоқ автордың өз атынан
айтылған монолог. Мұны ... ... ... ... ... десе де
болады.
Енді үшінші түрі – кейіпкер роліне көшкен автордың сөзі, ішкі монологы
ретінде көрінуі ықтимал.
«... Алды-арты тұйық, қараңғылық, не ... ... ... ... ... Ақбілек сұлу... Ол елден асты: қазақ ... ... ... ... ... алып ... Орыс ... бұған бола қырқысты. Кім
біледі, тірі болса, үмітсіз сайтан ... Өз ... ... ... ... Қара
күшке, тағдырға не шара?». Бұл – ... ... ... ... сөзі.
Өйткені, тап осылай Ақбілек қана ... ... өз ... ... ... ... Және осынау ішкі ... ... ... яғни көп ... ... ойлар арқылы берілген. Онда ішкі
ойдың ақтарылуы да, ақталуы да, налуы да, келешекке деген үміт-сенім, ... ішкі ... ... ... бар. ... да ... кейіпкер
роліне көшкен автор сөзі, яғни Ақбілек ... ... ... ... ... ішкі ... екеніне көз жеткіземіз.
Енді ішкі монологтың персонаждық түріне (формасына) тоқталар болсақ,
негізі ішкі ... бәрі ... төл ... ... ... жалқы. Бірақ олардың берілу формалары сан алуан, бейнелеу тәсілдері
әрқилы болып келеді.
Міне, қарап отырсаңыз роман бастан-аяқ монологтан ... ... ... бәрі ... бір ... сезім, не жан толқуы туралы ой-
толғаныстан ... жеке бір ... ... монологы емес, қапыда
үлкен қасіретке душар болған бойжеткеннің айналасындағы адамдардан болмашы
ғана жылы қабақ, мейірім, ... ... ... ... ... ... ... мен тебіренісі, мұң мен налаға толы тынышсыз ішкі ... ... ... т.б. ... түрде жүріп жатқан
психологиялық ... ... ... ... логика заңының барлық кезеңін,
өзіндік заңдылығын сақтай отырып дамиды. Қара ... ... ... ... күйеуге шыққанға дейінгі қайғы мен тынымсыз жан толқуы
логикалық тұрғыдан дәл де нанымды беріледі.
Біз көбіне ... ... ... ... бір ... оның ... құбылысы мен ой-сана процесіндегі қозғалысына ... ... ... ... ... Әмір ... ... тауып,
ауылына алып келе жатқандағы көрініс, сондағы сорлы болған қыз шері-
монологы ... ... ... десеңізші. «...Осы арам деміммен, арам
аузыммен әкемнің иманды ... ... ... ... оны да ... қорықпай, оның құтты қадам мешіттей үйіне қалай ... ... ... ... жайнамаз салатын жерін қалай денем шімірікпей
басармын?.. Мені көргенде, «пәленшенің орыс бүлдіріп кеткен қызы» деп ... ... ... тұрады-ау! Әлде біреу әкеммен, не өзіммен егескен
күні айтып та салады-ау!..».
Эмоционалдық қозғалыс ой қозғалысына дем ... ... ... ... ойлау динамикасы Ақбілекті ақтарға ұстатып жібергеннен кейін үйіне
қайтып келе жатқан Мұқаш арнасы арқылы да ... ... ... тек ... тән психологиялық стиль осы романда жан-жақты
бейнеленген, ішкі монологтың күнделік секілді әңгімелеу ... де ... ... ... ... Жазу үлгісіндегі «сөйлеу стилі» ойды
құпиясыз, ішкі еркіндікпен берілуінің ... ... ... ... ... ... бүкпей, ешкімнен қымсынбай жазатын болғандықтан, онда
ішкі әлем әлдеқайда анық әрі тереңдей көрсетіледі.
Ақбаланың жылпос жігіт екенін ... ... ... те оның ... ... тек ... арқылы ғана көз ... ... ... ... ... ... пен ... оқылғанымен үзік-үзік
емес, толық берілген. Ара-арасындағы екі қыздың реакциясы да ... ... ... ... ... ... ... атқарумен қатар Ақбаланың
сырт көзден тысқары жатқан ішкі сырын, әсіресе оның ... ... ... ... қыз ... ... ой толғаныстарымен бірге сол ішкі
шерді ... ... ... ... ... сезімдік
құбылыстарға, жалпы мимикаға (ымдау) үлкен мән бергені ... ... ... ... ... ... көзіндегі, қимыл-
қозғалысындағы ерікті және еріксіз әрекеттер де өз ... ... Осы ... ... ... ... келе ... уыз жас
Ақбілекті жазушы былай бейнелейді: «... Оның келе жатқан ауылы, әкесі.
Әкесін ... ... ... ... ... ... ... апасындай
күтеді. Бірақ, өзін-өзі ... ... да, ... ... ... ... ... ол түйіртпеліктелген нәрсе арқандаған
аттай, қуаныштың ... ... бер жағы ... да ... еткісі
келсе де, ар жағы бұлт құрсаған күндей жадырамайды, езуі ғана жымиғандай
болады. Бет-аузы, көзі күлмейді, ілгіштеніп ... адам ... ... ... ... сыртқа
сыр беріп қалатын осынау оңтайлы әдістерін де әдемі түрлендіреді. Әрине,
адамның рухани әлеміндегі әр ... ... ... бар ... ... ... жеткізу кез келген жазушының еншісіне бұйыра
бермейтін ішкі көркемдік қуат.
Расында да әр ... әр ... ... суреттеу тәсілдері әр
алуан. Ақбілектің әлгіндегі ... ... ... ... ... ... бейнелеп отырған кезеңге, сол дәуір ұрпақтарына тән
құбылыстар мен дәстүр-салттар. Сондықтан да болар он екіде гүлі ... ... пәк ... сол ... ауыл ... тән ... сыпайы тіршілігі мен ... ... ... ... ... ... орыс офицері – қара мұрттың өзін қаншалық
жақсы ... ... сыр ... ... де оның ойы, ... да сезімдік шынайы ... ... ... ... ... ... ... мас. Бірін-бірі ұнатып қосылған ерлі-
зайыптылардың психологиялық, интимдік іштей (жұбайлық) жақындығының ... ... ойға ... ... ... ... ... Ондай жандардың ... ... ... ... де бір кісінің көңіл-күйіндей болып кететіні
соншалық, олар бірінің ойын бірі жарты ... ... ... Балташтың баяндама даярлағанда Ақбілектің оны жалғастыруы, бірінің
ойын бірі іштей сезіп, іске асыруы осының айғағы.
Хабарлау түріндегі ... ... ... ... ... ... яғни өткенді баяндайтын хабарлаушы монологтар.
Б.Майлиннің Жұманы мен Аманбайының сөздерінде («Бір ... ... ... ... ал ... ... («Даудың басы – Дайрабайдың
көк сиыры») драмалық сипат бар. Бұлардың қай-қайсысында да ... ... ... келтірілген кейіпкерлердің сөйлеген сөздерін
біздің байқауымызша, монологтық сөз өрнегіне жатқызуға болатын ... ... ... бес ... ... хаты ... әскердің
үйінде»), «Кедей ... ... ... мектебіндегі»
Талқанбайдың, «Ұлбосындағы» округтік өкілдің, «Даудың басы – Дайрабайдың
көк сиырындағы» ... тағы ... ... «Көктеректің
бауырындағы» аудандық партия ... ... ... ... «Сот ... ... Дүйсеннің жиналыстарда сөйлеген сөздері
т.б. Соның ... ... ... ... ... зер ... Уа, ... – деді (Талқанбай), - Қараңғыға қамалғанда, жауыздар сорып
қан алғанда, малдан билікбастан ерік ... атын ... ... еді.
Бүгін өлген хабарын есітіп отырмыз. Өлгенмен де салып кеткен жолы бар деп
отыр ғой. Соның ... ... ... біз іздей таба алмаймыз. Мына мектеп
жас буынды тәрбиелейтін ... еді. Жас буын ... ... тәрбиеленсін,
соның өсиетін орындайтын болсын, соның атын ... ... ... ... мақұлдасаңдар, осы мектепті соның атымен атап, Ленин мектебі
десек деймін.
- Мына жігіттің сөзін естіп ... ... ... ... ... ғой. ... бұл берген теңдігінен пайдалануымыз керек. Бүйтіп
снға кіріп жиылыс ... деу ... ... ... ісім емес ... де ... ... Кәрім мырза маған не қылмап еді? Бес жасымда
әке-шешемнен кетіп қалып, соның есігіне кіргеннен отызға ... ... Сол ... ... не ... ақы ... жоқ, не алда разы
болсын жоқ, ылғи боқтау, ... ... ... ... ... жылы ... жіберді-ау... оның үстіне тоқымды жеп қойып,
салығын маған тартқызды. Айта ... ісі көп, оны ... де ... ... ... ... кедейдің пайдасын қарастырған,
кедейдің ... ... ... жаны ... ... сайлай көріңдер».
- Біз саған өкпеліміз! – деді ... ... - ... ... ... болып отырған ауыл ... ... ...... ... ... ... жыл бұрын осы көлдің басында үй саны ... еді. ... ... тамақ үшін бәрі ... ... ... болушы еді. Сен оқуға қуанып едім. Кедей едік, кем атаның ... Тым ... ... оқып ... ... ұйытқы болып, басшылық
істер, - деп едім.
Басшылығың болды, оны ... осы ... ... арқаңда
ұйыстырдық, сенің айтқаның себеп болды. Бірақ, содан қайтып бізге қол үшін
бере білмедің. Біз не ... Ең ... ... ... да дұрыс
ұғынбаймыз. Артельдің істейтін жұмыстары толып жатқан ... ... ... ... ... ... Мен ... мынадай бір сыр айтпақшы едім. Осында
отырғанның бәрі де ... ... ... шығар, біздің дүкеніміздің
приказчигі Жүніс дейтін – қасқырдың бөлтірігі ғой. Әкесі Дәуіт-дәулетінің,
беделінің арқасында елге не ... еді?! ... ... дағы ... ... ... арқасынан әлі күнгі кетіп болмаған шығар. Осы Дәуіттің
баласының біздің дүкенге приказчик болып ... сен ... ... деп
есітем. Дәуіттің бір баласы Қасым ауданда жауапты қызметте отыр. Басқа кісі
білмегенмен, Қасымның жайын сен ... ... ... ... ... айтып түсіндіріп, Қасым да әлдеқашан тайдырып жібермессің бе?!
Жүністің былығын айтпақшы едім-ау... Биыл қыс дүкенге бір рет көп ... ... ... ... ... бөлдік. Мүше басы 25 метрден
келді. «Бұлай бөлулерің қате. Мүшесінің көбі кедей, 25 метр кездеме ... ақша ... ... ... түсе кетті. «Ақша табылмаса, несиеге
тауар беріп, басыңды сотқа іліктіре алмаймын»-деп приказчигіміз ... ... Мен оған ... тең ... ... ... жұрт күңкіл
шығарып жүр: «Дәуіт келіп, матаны қотарып жатыр» - деп. Жүгіріп ... ... ... ... ... ... ... таудай болып үйіліп
жатыр. Жүніс әлгі тауарды шетінен өлшеп жыртып жатыр. ... жұрт ... ... ығысып, кейін тұр. «Мұнысы не?» - десем, Жүніс танауын ... ... ақша ... тауарды соған беремін!» - ... ... ... ... түсіп, кезді қолынан жұлып алдым. Екеуміз шартта-шұрт
болдық та қалдық. Ауданға бұл әңгіменің ... ... ... ... ... осы оқиғадан бері байлар бізге қатерін тігіп отыр. Не түрлі
пәленің бәрін бізге үйіп, мүшелеріміздің ... ... ... кірісіп отыр.
Кеше Жиенбай басқармаға арық әкеліп берді: ... ... - ... ... ... өзі ... еді, ... арқылы естідім, бір өсек
тарапты: «Артель мүшесінің бәрі еріксіз ... ... ... түседі» депті. Жиенбай діншіл адам ғой, ... ... ... отыр.
Жиенбайға еріп Қожық; Сейіл де шығамыз деп отыр... Міне, біз осындай күйге
ұшырап отырмыз. Өсек таратып ... ... ... басымыз құрала бастаған
соң, біздің жұрт бола бастағанымызды ... соң, ... түбі ... ... олар, енді, таласуға кірісіп отыр...
Жақып баяндамасының аяғында:
- Көптен келген жоқ едің, күйлеріңнің қандай екендігі маған қараңғы
еді. Бүгін ... өз ... өзім ... ... Екі ... ... ... болып өзгеріпсіңдер! Мен алдымда отырған осы ... ... ... деп ... жоқ, жаңа өмірдің іскері деп ... ... ... ...... қаланыпты! Осы
беттеріңнен танбай, жұмыстарыңды бұдан да өркендете түсуге жаңа ... - ... ... ... сізге мен өкпелімін. Биыл балаларды мектепке аларда,
Ермағанбеттің баласын мен алмадым. Алмағанда, ... ... ... Мен бұл ... жаңа ... ... ғой! Ел кедейлерінің
арызымен алмап едім. Есмағанбет ескі ... ... ... кісі ... ... тізімде, даусы жойылған көрінеді. Сол Ермағанбеттің баласын ... деп ... ... ... ... біле ... барамын. Бір
жолықсаңыз айтармын деп жүр едім, - деп, Рабиға ... ... ...... ойға ... ... ғана емес, шешендік сөз.
Ондағы халық тіліне тән әсірелеулер, ... ... ... амалдар тыңдаушыға елеулі әсер етеді.
Жиналыстарда сөйлеген сөз ... ... ... ... ... кейіпкер өзі туралы, не басқа мәселелер жайында айтсын, қайткенде де
өз позициясын өз ... ... ... олар ... монологтарға
ұқсаңқырайды.
Драмалық монолог
Ал драмалық монолог – монологтардың ішіндегі ... ең ... ... шын ... ... ... ... қызу
тартысты диалогтың түрі болып табылады. Ол жекелеген репликалардың
ерекшелігін ... ... ... ... диалогтың принципі бойынша
жасалады.
Ілияс Жансүгіровтің «Исатай-Махамбет» пьесасында
«Көкейкесті», «Көкейкесті» күй не ... Уа не қыл ... ... ... ... ... Пак ... ... жоқ, жалы жоқ,
Құлан қайтып күн көрер!
Аяғы жоқ, қолы жоқ,
Жылан қайтып күн көрер!
Ащы зарлы Асан сен ең, ... ... ... ... мен ... ылай болды,
Уа, тұнығым ылай болды,
Қуғыншым құмай болды.
Құтылар қайран жоқ
Сор қамар, сыңай болды
Алданар жоқ, арман көп,
Кәрің қайтып күн көрер!
Жарастық жоқ, ... ... ... күн ... жоқ, ... ... ... күн көрер!
Бәріңнің де нәрің жоқ,
Елім қайтып күн көрер?!
Кәрі көңіл о бір зәр. Күні еңкейіп, көлеңке басқан ... ... ... көк ... ... ... Ызғар сезген бойым бар. ... ... ... қара бұлт ақ ... ... ... ... дауылдатып
ол келеді. Соны білмей бұл бала тас ошақтың басында от шашып ойнайды, от
шашып ойнайды. ... ... ... Бек ... бағлан батыр қаны
(М.Әуезов шығармалары).
Драмалық монологтар қара сөз ... де, өлең ... де ... онда лирикалық монологқа тән қайталама сөздер де, прозалық
монологқа тән үзік-үзік сөйлемдер, лепті, сұраулы ... ... ... ... ... пьессасындағы осы екі үзінді оған мысал бола
алады.
Жар көрсе сүйінеді сағынған жас,
Толқытпай ауған ... ... ... ... ... келді ме деп,
Бауырыңа жан батырым, айтшы жартас!
Батырдың бүгін еді келмек күні,
Тәңірдің өтпеппе еді күн мен түні.
Сағынып көрмегелі апта болды,
Естіші тым ... ... ... ма алып ... ... Бар тілекпен бір сапарға бет ... ... күн? ... бар ма?... ... бар ма, кінәлімін
бе, әлде мен? Атам, анам, туған үйім, кеш ... ... ... ... ... ұшам деді ... ... бе, кәрі тас?! Ойласаң ... ... ... ... Төкпеген жас, шешпеген шер бар ма ... ... пен сәт ... ... жалғыз арман жанымды. Жалғыз тірек
жарымды! (Сонда)
І.Жансүгіровтің, «Исатай-Махамбет» атты пьессасында драматург ... жазу ... ... ... ... ... алған.
Трагедиялық монологтар жасау ... ... ... ... өлең ... дамыта, жаңғырта кәдеге асырған. ... ... ... ... тұрақты, мәнді, айшықты оралымдарды жиі
қолданған.
- А, занталақ!
Сені, сені ... ... біл, сен біл ... ... ... ... ... занталақ!
Ұлыңды сенің Ұрымға,
Қазаңды сенің Қырымға,
Жібермесем кәпір өтейін, занталақ!
- ... ... ... ... ... ... болса, қылып қал,
Қапыда менен қалмағын, ханым!
Қашаннан сенің қорлығың
Қазақтан, ... ... ... ... ... ... ... қатын қылам дегенде
Өзінің басын жалмаған, ханым!
Қара басым кетсе де,
Хан деп құрттай қаймығып,
Қарулы сөзден қала алман, ханым!
Бұл диалогтық формада келген трагедиялық ... ... ... ... ... ... тропалық құрылысының сипаты
жөнінде айқын үлгі бола алады. Екі қаһарманның лебізінде де ... ... бар: ... ... «занталақ», «ханым» сөздері барымташы
жігіттердің жеті қараңғы түнде жортуылда жүріп, дүшпанына аямай ... ... ... ... тілін даралауға айрықша ... ... ... ... ... ... шебер, айшықты, сөз иесі етіп
көрсетеді. Әсіресе бұл ... ... ... ... көзге түседі.
Аспан әлем жүзінде
Айдан көркем нәрсе жоқ-
Түнде бар да, күндіз жоқ.
Күллі әлемнің ... ... ... жоқ, ... бар да, түнде жоқ
Қарындастық кімде жоқ?
Тілде бар да, дінде жоқ.
Көшпелі дәулет кімде жоқ,
Бірде бар да, бірде жоқ,
Азамат ерлер кімде ... ... бірі де ... менің тар болды,
Тура билік биде жоқ.
Бәрін айт та, бірін айт,
Қаумалаған қарындас,
Қазақта бар да, ... ... ... ... ... ... ... интонациялық,
тропалық құрылысынан-ақ монологқа тән тілдік тәсілдер айқын көрініп тұр.
Лирикалық монолог.
Ауыз әдебиетіндегі әртүрлі лирикалық өлеңдерді, батырлар жыры, ... ... ... не ... ақындардардың шығармаларын алсақ
та, күйініш, сүйініш, қысқасы, адамның басында болатын әртүрлі ішкі ... ... ... орын ... және ... құрылатындығын
көреміз.
«Бедеу аттың бестісі – ай,
Адамның азбас естісі – ай,
Қайда кетіп барасың,
Қарағымның аманат қойған ешкісі – ай,
Шөрей, жаным, шөрей».
Бұл ... ... ұлы жау ... ... ... кеткен, дұшпаны
жаулап алып, өз малына өзін малшы қылып қойған, сексендегі ... ауыр ... Осы ... оқығанда кім де болса шалдың басындағы ауыр ... ... ... «ай» ды алып ... біз ... ... ... аттың бестісі – ай,
Адамның азбас естісі – ай,
Қайда кетіп барасың,
Қарағымның аманат қойған ...... ... ... ... ... күйініш жоқ, жай ғана суреттеу болады да ... ... ... ... ту ... Мамай,
Қылышын қанға суырған, Мамай.
Жауды көрсе, қуанған, Мамай».
Бұл өлең осы тұрғысында, өміріндегі ең ...... ... зор ... жүрек жалынын, ішкі сезіміндегі ауыр
күйінішін ... ... ... сыр – ... ... ... ... келтіріп
және соны бірнеше рет қайталап айтуда. Егер, сөйлемнің ... ... ... әрі ... ... тұрған «Мамай» деген сөзді алып тастап:
«Туырлықтай ту алған,
Қылышын қанға ... ... ... ... алдыңғы үзіндідегі сезілетін ауыр хал, күйініш сезілмейді.
Соңғы Мамайдың ерлігін жай ғана суреттеу ... ... ... ... ... ... әр ... құбылыстарды суретеудің негізгі қайда
жатыр десек, дауыс ырғағында жатыр деп жауап беруге болады.
Монолог – төл сөз. ... төл сөз ... ... бұлжытпай жазуды, өзі
қалай айтса, солай етіп оқуды, не ... етіп ... ... ... ... ... не Абай ... тарихи әдебиет осы жүйені қолданып,
дауысқа ... ... сол ... ... ... ... ... алдындағы нұсқаларының психологиялық моменттерді суреттеудегі
негізгі екі әдісі осы айтылған психологиялық параллелизм мен ... ... ... әдістің алдыңғысы сезім дүниесін суреттеудегі мәңгіден бері келе
жатқан ескі, сондықтан, тек анда-санда ғана қолданбаса, сезімге әсер етуге,
көркемдік ... ... ... ... әдіс ... Соңғы монолог
әдісін алсақ, бұл да зордан мол да, жатқан бар игі ғана еді. ... ... ... сәл ... өзінің сезімге әсер ... ... ... да осы ... еді.
Абай дәуіріндегі мәдениетті елдердің әдебиеті бұл екеуін де ... ... Олар ... ... ескі түр деп қараса, монологтерді
қолдану мүлде басқаша түр, басқаша мазмұн алған. Ол ... ... не ... ... ... адамның мінезін ерекшелеуге пайдаланатын.
Егер ішкі сезім дүниесін суреттеу үшін қолданылатын монологтар ... ... бір ... ... ... емес, не эллипсис заңы, не таныс белгілеріне
сүйенетін.
Сөйтіп, бұл екі әдістің ... де Абай ... ... адамның
сезім дүниесін суреттеуде өте кейін қалғандығын көрсететін еді.
Абай оны сезді де, түсіне де ... Көп ... ... ... ... ... терең зерттеп, олардан керегін ала білген және
алғанын өз бойына сіңіріп, қазақ оқушыларының жүрегіне жат ... ... етіп ... ... сөзге ұста, місекер ақын Абай ... ... ... де ... ішкі сезімді суреттеу әдістері ескірген
әдістер екеніне көзі әбден жетіп, оның жаңаша жолын ... де, таба да, ... ... ... да ... Бұл адамның сезімінде болатын әр түрлі
құбылыстарды ... үшін оған ... ... қатарластырмай (параллель
етпей), не сөйлемнің аяғына әр түрлі сөздер қосып, ... тек ... ғана ... моменттерді бере алатын монологсыз-ақ, Абай
сезім құбылысын тікелей суреттеп, адамның басында болатын әр ... ... ...... ... ... әр ... құбылыстарды тікелей суреттеу
әдісі – Абайдың ең сүйіп ... ... ... біз ... көп өлеңдерінде кездестіреміз. Сондықтан, бір-ақ
өлеңіне ... ... ... үлгісін көрсетелік:
«Қызарып, сұрланып,
Лүпілдеп жүрегі,
Өзгеден ұрланып,
Өзді-өзі керегі,
Екі ғашық ... ... ... алмай,
Жолықса ол зарлы,
Сөз жөндеп айта алмай,
Аяңдап ақырын,
Жүрекпен алысып,
Сыбдырын, тықырын
Көңілмен танысып...
Дем алыс ісініп,
Саусағы суынып,
Белгісіз қысылып,
Пішіні құбылып,
Иығы ... ... ... болып өздері.
Жанында жапырақ,
Үстінде жұлдыз да.
Елжіреп-қалтырап, Жігіт пен ол қыз да.
Өзге ойдан тыйылып,
Бірі мен бірі ... ... ... бір ... ... ... ... жас алып,
Жүйрік тіл, терең ой,
Сол күнде қайда едің.
Ғашыққа мойын ... ... ... адамның ішкі сезімінде болатын әр түрлі құбылыс, ... ... ... ... ... өзгерістерді шебер түрде
суреттеу, Абайға дейін ... ... ... ... ... ... ... әр сөзі – ішкі ... ... ... ... шын ... екі ... жан жүйелеріндегі құмарлық, ... ... ... сүйістерді: бір қызарып, бір бозарып құбылған ... ... ... ысынған дем, суынған саусақ, қысылған ... көз, ... ... ... ... ... бой, көзге
іріккен жас, қысқасы, адамның сыртқы құбылыстарын суреттеу арқылы, іштегі
әр түрлі сезіну түйсіктерін дәл бере ... ... ... көр де, ... ... ... қате ... илан, мейлің күл,
Ол тілге едік оңтайлы,
Хәріпсіз біліп сондайды,
Біліп-ақ, ұғып қоюшы ек,
Енді ... ... ... ... ... ... берген мінездемесі – шын және өте әділ айтылған
сөз. Адамның сыртқы құбылысынан ішкі сезім дүниесінде не ... ... ... және оны ... дәл етіп суреттеуде Абайды кіммен
болсын қатар қоюға болады.
Әңгіме, әрине, тек адамның сезім құбылысын ... ғана ... ... ... өзгерістерді басқаға сездіре алуында, өлеңді оқығаныңда
әр сөздің жан ... ... ... ғой. Ол ... Абай ... ... етіп орындай алған десек, басқа өлеңдері жөнінде де ... ... ... ... бұл ... ерекшелігі де, оның үлкен
психологтігі де осынысында. Бұл шеберлікке Абай қалай ие болды. ... ... ... екі ... ... ... ... ұқсайды.
Бірінші, суреттеген болмысының өмір шындығына дәл келуі. Екінші,
басқаның сезім – күйініш-сүйінішін өз ... ... ... ... ... сезімін тербете алуы. Мысалы:
«Дем алыс ысынып,
Саусағы суынып,
Белгісіз қысылып,
Пішіні құбылып,
Иығы тиісіп,
Тұмандап көздері,
Үндемей сүйісіп,
Мас болып өздері...»
деген ... ... ішкі ... беру үшін ... ... дәл ... деп кім таласа алады. Бұл ... ... ... ... жанның қайсысының көкейіне қонып көңілін
тербетпес. Бұл ... ... ... ыстық сөз қандай жанды ... ... Бұл үшін ... ... ... жан, ... бар тірі адам ... керек.
Сөз арқылы адамның психологиясын суреттеудегі осы тәрізді шеберлік
Абайды қандай үлкен ... ақын ... да ... ... ... оны талантты психолог ақын-жазушылардың қатарына
қосатын екінші бір шеберлік, суреттеп отырған құбылысын, ... ... ... өткізіп, жан толқынымен жаза отырса да, ... ... ... ғана суреттеуші болып көріне білуінде.
Екінші сөзбен айтқанда, әртүрлі болмысты ... ... ... ... бар. ... екеуі бір-бірімен нық байланысты. Бірақ,
бір ... ... ... шығармаларда ақын сол суреттеген құбылысына ... ... ... ... және сол ... отырған нәрсесінің
жағдайына қарай ақын да қайғырады, қуанады, күйінеді, сүйінеді т.б.
Психологиялық суреттеу әдісінде ақындардың суреттеп отырған құбылысына
өз сезімін қатыстыру, өз ... ... ... ... қою
болмауы керек. Оның жасырын қалып, қайғы, қуанышты біреулердің бастарында
болғанын ақын бұлжытпай суреттеуші ғана болып көрінуі ... ... ... ... ... мен ... бұл – ... айырмасы. Абайдың жоғарғы өлеңдеріндегі:
«Жүйрік тіл, терең ой,
Сол күнде қайда едің.
Ғашыққа мойын қой,
Жеңілдің, жеңілдің...» -
деген соңғы төрт ... ... ... ... ... ... бір
жерінде, тереңнен толғап жазып отырса да, өз сезімінің ... ... ... ішкі ... ... моменттерді, сырттан
ғана бақылап, сырттан ғана суреттеуші ... ... және ... ... ... ... оқушыларын бойсұндырып, солардай
сезіндіре білуі Абайдың үлкен психолог, «жан жүйесінің инженері» екендігін
айқындайтын ... ... және бірі ... болады [7.303-313б.].
Адам психикасы - өте күрделі де жұмбақ әлем. Сезіну, қабылдау, ойлау
немесе қиял әлемдерінің біріккен ... ... ... ... ұғынылады. Ішкі монологпен шешіле сөйлегенде ақын психологиялық,
философиялық тұрғыдан да тіл қатады. Күшті ... мен ... ... атты психикалық форма ең алдымен лирикаға тән, яғни ішкі монологты
құрайтын негізгі ... мұң ... ... бірдей болғанымен оның жеткізілуі әр
қалай. ... ... ... ... ... ішкі монолог
түрленіп қолданылады. Шығармаға көркемдік нәр ... ... ... ... ... ... монологы», «Қыр қазағының қартайғандағы
сөзі», «Майраның монологы», «Жастық шақ монологы»
сияқты лирикаларының сезімдік ... ...... өріс емес,
зерттеу. Ақын өзін ғана зерттеп қоймайды, лирикалық қаһарманын да танытады,
нағыз психологша өмірді де ... ... ... – жан ... ... ... баяндауы, ішкі ой
ағымын саралауы. Бірінші жақтан айтылатын «мен» - нің ... аса ... да ... ... тән кең өрісті емес болса да, оқырманмен үзбей
сырласып, жан тереңдерінің ... ... ... ... ... де ... ... – күн,
Күн астында күңгірт
Күй күнде кештім.
Көп гүлдеуден көнерген көңілімді,
Бөлемейді үлде мен ... ... ... тамыршыдай тап басатын ішкі монологқа құрылған Г.Салықбаева
өлеңдерінің қайсысы да өзіне бірден-бір ... ... ... ... ... - мен бірге әдебиет тірлігіне шық мөлдір лирикалық
тебіреніс келді. Көктем айларындағы ... ... таза ... ... ... «мен» арқылы ғана ұғынылып, оқушысын елітеді. Талантты
ақын қыз Г.Салықбаеваның мына өлең жолына тағы да назар салайық:
Жазықсызға көп екен жаза ... ... ... ... ... өле алмай жүр деймісің,
Ауырған соң жүрегім…жазамын да…
Ішкі монологтан ақынның жан даусы ... ... ... жүйелерін
өзінше сезініп, өз даусымен жүрегіне дауа іздеп, жыр әлемінің жыртысын
жыртып, өлең ... өз ... ... Абай ... ... сыршылдық сипатты көңіл-күй әуендері – күні
бүгінгі поэзияға дейін жаңарып, жаңғырып жеткен қомақты орны бар кең ... ... ... сияқты қазақ әдебиетінде айтарлықтай орны бар
ақындардың сыршыл ... сөз етіп ... ішкі ... сияқты
психологизм сипаттары аға ұрпақтан басталған дәстүр жалғастығымен қатар
ақындардың өзіндік ізденіс – үлесі, ...... ... ... мазмұндық табиғатында көкіректегі терең сырды автор
алдымен өзіне арнап, ақиқатты тану арқылы ... жаю ... ... ... басым сияқты. Төкпе жыраулар өнеріндегі қайрауы жеткен жан
сезім сарыны, Махамбет ... отты ... ... Абай
лирикаларындағы риторикалық сұраулардың философиялық-эстетикалық қайнары
ұлттық рухтағы талдап ақтарғыш ой ұшқындарын айқын елестетеді.
Шешендік монологы
Қазіргі ... ... ... және ... түрінде болады.
Монологтық сөйлеу – қазақ шешендерінің толғау, ақыл, ... ... ... ... ертеден қолданылып келе жатқан сөйлеу түрі.Шешендік
монологтың қай түрі ... ... ... тілек,ақыл, өсиет, үндеу)
көбіне бір сөздің ... ... тән. ... ... ... көріңді .
Қауым-жұртты жамандама,
Көп табады мініңді,
Білгендерді жамандама,
Басшы болған піріңді .Немесе,
Малым бар деп мақтанба,
Боран соқса қайтесің?
Тілім бар деп ... ... ... бар деп ... айналса қайтесің?
Басым бар деп мақтанба,
Ажал соқса қайтесің?
Ақылдан артық хандық жоқ,
Жомарттан артық нарлық жоқ,
- деп ... ақыл ... ... сөз қайталаумен қатар,
сұраулы сөйлем арқылы беріліп,монологтық диалог құрылып тұр.
Монологта –бір кісінің сөйлеуі немесе ойы. ... ... ... ... ... ... айтып беру мақсаты көзделетіндіктен,
көпшілік алдында сөйленген сөз, ... ... ... ... пікірлер монологқа жатады. Онда ... ойы, ... ... ... ... ... ішкі толғанысы, дүниетанымы
– бәрі анық байқалады. Жұртшылыққа әсер етуді көздегендіктен және ... ... ... ... және ... тілде сөйленеді.
Монологта автордың түйінді ой-тұжырымдары айтылып, көпшілікке ... ... көп ... ... ... ... ... ішінен шешенге сұрақ қоюшылар, қарсы пікір ... ... ... ... ... ... болуы мүмкін.
Мұндай жағдайда тыңдаушылар шешеннің пікірлесушілеріне айналады да, монолог
сөз пікірталасына ұлысады.
Пікірталас іскер адамдардың арасында ... ... істі ... ... ... ... қол жеткізеді. Пікірталас бар жерде
ғана демократия өрістейді. Қазіргі іскер ... ... ... қоғамдық-
әлеуметтік маңызды мәселелерді жете және жемісті талдай алу ... ... өз ... ... дәлелдей алуы керек, қарсы жақтың пікірін жоққа
шығарып, өз ... ... көз ... қажет. Сондықтан іскер
адамдар сөзталас ... ... ... ... ... ... шеберлігі дегенге жеткілікті, жан-жақты ... ... ... ... олардың ерекшеліктері мен негізгі
талаптарын, сөзталас мәдениетін, онда жиі ... ... ... ... бірыңғай көзқарастың жоқтығынан әр түрлі пікірлер туындаған
жайттардың төңірегінде өрбиді. Пікірталас ... өзі де ... ... ... түрі бар: ... ... ойталқы, пікірсайыс, ойбөліс,
сөзталас, айтыс. Әрқайсысының ... ... мен ... ... – латын сөзі (discussio), беретін мағынасы «зерттеу»,
«талқылау», «талдау». Пікіралмасу көпшілік ... ... ... - ... ... ... зерттей отырып, шындық пікірді көрсету, талас
мәселенің шешімін іздеп табу. ...... көз ... ең
тиімді тәсілі, өйткені қатысқандар көздері жеткендіктен де бір ... ... ... М.Әуезовтің «Абай жолы» романында Абайдың тоғышар
чиновниктермен ... ... жай ғана ... ... емес, келесі
мәселелердің төңірегінде пікіралмасу түрінде өтті. Бұл жерде жеке ... сөз ... жоқ, ... жауабында айтылғанындай, халық, әділет, ар
өмірі деген ұлағатты ұғымдар талқыға түсіп еді.
«...Кәрі советник өзінің ысылған дағдысы ... сырт ... ... ... ... ... берген сұрақтарының аңғары Абайды «айыптының өзі емес, шынайы
айыпты ... ... ... Өз ... ... ... ... бірінде:
- Сіз қызмет адамы емессіз. Өз начальнигі Қауменовтен де және Шоқа
баласы, Сүйіндік баласы сияқты ... ... да ... ... ... Сіз
неге килігесіз? Сізді араластырған себеп не? Соны ... – деп ... ... ... ... Мені ... ... Кошкин мырзаның жұртқа дүре соға бастағаны,
көрген халық маған ... деп ... ... ... ... еркіндікке ызасы келіп отырған Тентек
Ояз зекіп қоя ... ... кімі ... ... ... сөйлеуге сізге кім право
берді? Ол күшті сіз қайдан алдыңыз?
Абай ұның ... ... жоқ. Оған ... мысқылдап күліп
жіберді де, қарт советникке ... Бұл кісі күш ... Рас, ... ... ... күш ... еді. Халық қолында да құрал жоқ-ты. Бірақ ол құралдан мықты қуат бар
ғой. Тентек Ояз ... ... - ... ар әмірі де бар. Біздің
халқымыз ол туралы... – деп, ... ... ... ... ... жақсы жеткізіңіз,- деді де қазақша: - Біздің халқымыз
«күшіңе ... адал ... сен! ... ... ... атса да ... - деді. Бүгінгі жауабының салмағын, сырын осы деп ... сөз ... ... Абайдың сыртында отырған Андреев, Ласовский,
Михаиловтар бір-біріне қарасты» [14. 178б.]
Әрине, пікірталасындағы шешендік Абай сөзінде аңғарылады. Абайдың жан
дүниесіндегі толғаныс, ашу-ыза оны ... ... ... Ой ... жоқ әрсіз сөз айтылған болса, мен-мен, ... ... ... ... ... ... еді.
Ойталқы сөзі де латын тілінен алынған (disputatio), мағынасы – ... ... ... ... ...... және ... мәні бар
тақырыптардың төңірегінде көпшілік арасында өтетін сөз жарысы. Мұнда да сөз
жарысына қатысқанда белгілі бір пікірге ... ... ... ... ... ... бола ... Бір нәрсе
жайында әртүрлі көзқарас, әр қилы ... ... ой ... ... ... ... ... ой дұрыстығына көз жеткізіледі. Мысалы,
Ғ.Мүсіреповтің «Өлімді жеңген ана» шығармасында әлемді бағындырған ... ана мен ... ... ... ... ... ... пайымдау жағынан бұлар қарам-қарсы жандар бола тұра
әділдікке тоқтады ғой.
«... Сонымен темірдің алдынан жалаң аяқ, ... ... ... ... алып ... Баязит сұлтанды жеңген сен бе? – деп сұрады әйел салған жерден.
- Ия, мен. Мен ... ... ... ... ода бар. ... ... жоқ!... Сен, әйел, келген жұмысың не еді, соны сөйле! – ... ... ... ... – деді ... Сен не ... де адам ... Ал енді мен – ана! Сен өлімге қызмет
етесің, мен өмірге ... ... Сен өлім ... мен өмір ... адам әкелемін, білдің бе? Сондықтан мен сені адамға санамаймын да.
- Мен ешкімнің қалай саналуымен есептесіп көрген де ... ... ... айт, ... – деді ... Темір.
- Тыңда, өлімнің егіншісі Темір! Сен менің алдымда кінәлісің, менімен
есептеспей тұра алмайсың да. Менің ... ... ... деп ... Сенім
бағынғаның «Күш әділдікте!» деген ұран дегенді ... Мен ... ... сен ... ... әділ боласың. Өйткені мен – ана! Сен өлім сепсең
мен дүниеге өмір себемін. Сені жеңем! ... сен ... әділ бола ... ... ... да мұны ұғарлық данышпан еді. Шығыстың ... ... ... бе, ... сөзіндегі батылдық пен күштілікті
сезіп:
- Өзің отыршы, сөзіңді тыңдағым келіп барады, - деді».
Ойталқы, әрине, бұл жерде ... жоқ, Өмір ... ... ... ... ... ... Қаһарлы Әмір Темірді де бас
игізген данышпандық ой, тауып айтылған ... сөз ... ... ... ... ... ... әсерлі сөздің қуаты еді.
Ал пікірсайыстың табиғаты өзгешелеу. Оны бұл ... шығу ... ... ... ... сөзі ... ...
«соғысқұмар», «жаулық», «дұшпандық». Әрине, бүгінгі ... ... ... ... ... ... беттерінде орын алатын
сайыс. Бұл жай ғана сайыс емес, көзқарасқа қарсы ... ... ... ... Осы анықтамалардан көріп отырғанымыздай,
пікірсайыс, пікіралмасу, ойталқыдан бөлектенеді. Пікіралмасу мен ойталқыға
қатысқандар ... ... ... ... бір ... ... ортақ
шешім шығаруға, шындықты қалпына келтіруге тырысады. Ал пікірсайыстың
мақсаты басқа: қарсы ... ... ... өз ... ... соны бекіту.
Сөйтіп сайысшылар әлеуметтік мәселелерді шешеді, қоғамның дамуына ... ... ... ... ... ... сюжетін
Горькийден алған «ана кесімі айнымайды» деген әңгімесінде туған қаласына ... өлім ... ... ... ... ... ... мүддені
ойлаған әлеуметтік мәселеге құрылған еді.
«... Ұлы енді жонданып, жоталанып ... ... ... ... да
күміс, жарқ-жұрқ етеді. Кеңкілдеп күлгенде шатыр желкілдейді.
- Шешем! – деді баласы. Марияның қолынан сүйіп. – Мені өзің ... – мені ... ... Бір сен едің ... енді күлім көкке
ұшырармын бұл қаланың! – ... Өзің ... ... күл етем ... бе? – деді сорлы ана, жүрек
тілін күрмей ... ... көзі ... ... жан ана сөзін ұқпады:
- Е, мен дүние үшін туғамын! Таң қалдырам сол ... Бұл ... ... ... ... келмеді демей ме ертең? – деді ол шешесіне.
- Сол қаланың бар ... ... ... ... да ... ме ... ... ана.
- Көше деген не, шешем-ау! Халқы мен қаласын қиратсам көшесінде не тұр
еді! Ер жеткен басым бала ... ... да ... па?! - деді ... ... күліп.
- Адамның жазығы не еді! - деді тағы да ана.
- Адамдарын айтамыз... Адам деген маған да керек... Мен ... ... ... ... ... ер ... ... ғана шығады! Менің атағым
үшін керек, қалған адам!...
- Ер деген өлім егетін адам емес, өмір егетін адам ... ... ... жеңіп, өмірді қорғаушыдан гөрі өмірді ... ... ... ... бе ... жола ... ана ... ана мен бала арасына тас ... ... сөз ... ... ана ... ... ойын ... келтірген айғақтарын сынауды мақсат етті, баласының ... үшін ... ... түсті, ана тілінде сарказм басым еді. Ал
баласы болса, өз ... ... үшін ... ... ... ... күлді.
Сөйтіп көз жеткізілген дәлелдерге негізделген ой қортындысын ұсынса
да, ана опасыз ... ... ... ... ... аяғы ... ... анасының ұлын өлтірумен тынды. Пікірсайысында ана ... ... ... ... беті ... ... ... арқылы.
Пікіралмасу да, ойталқы да, пікірсайысы да бұлтартпас дәлелдерге,
ғылыми агументтерге жүгінеді. ... бұл ... ... ... мен адам ... ... жаңа ... туындаған кезде
қоғамдық пікір қалыптастыру үшін өте-мөте керек.
Пікірталастың ойбөліс, сөзталас, айтыс деп аталатын түрлері табиғаты
жағынан бір-біріне ... ... ... түскен адамдардың арасында
силастық, түсіністік орын алады. Ойбөліс – француз сөзі (debat), мағынасы ... ... ...... ... екі адамның не екі топтың
бірдеңе туралы ой-пікірлерін ортаға салуы. Ойбөлісте пікір ... ... ... Сөзталас – орыс сөзі ... ... ... да бір ... ... ... ... ойбөліс сияқты, баяндамаларды талқылағанда, хабарламалар
жасағанда, жиналыстар мен конференцияларда орын ... ... екі ... да ... ... ... ... «Абай жолы» романында Абай
мен шешесі Ұлжанның арасында болған пікірталас осы ойбөліске құрылған.
« - Алты ай қыс ... ... ұзақ ... ... кеттің. Үйде жар
жолдасың сарғаяды, балаң. Кішкентай балапанша былдыр қағып, шұнаңдаған
балаларың тосады. ... ағам ... деп, олар ... ... ... ... қандай десеңші менің, егіз қозыдай! Соларды ойлап сағынғанда менің
де ұйқым шайдай ашылады. Сенің қайтіп дәтің ... ... мен де ... Мен де ... ғой, апа. ... ... немерең өзімнің де ыстық көретін балаларым. Әкелікке мені ... ... ғой. ... бөгетімді көріп отырсыз ғой.
- Білмеймін. Сылтауға сылтау қосыла бергенге көндігіп ап, осы қаланың
шаңын жұта бергенге дағдыланып кеткенбісің деймін. Бүйте ... үй де ... де бір боп, ... ... жас ... боп ... Тез қайт
балам, Абайжан! - деді» [14. ... ой ... ... түсіністік орын алса да, екі жақтың да айтар уәжі
бар, пікірлерінде қарама-қарсылық байқалады. Сол қарама-қарсылық ойбөлісте
ойды таратып түсіндіруге ... ... Сөз ... да пікір білдірушілер
бір ойды жан-жағынан талдап түсіндіріп, шындықты іздеп табады. Әрине, әр
түрлі ... ... ... ... ... орын алатыны
заңдылық, ол қарама-қарсылық ... көз ... ... ... ... үшін де ... монологтың түрлері және олардың функционалдық, стилистикалық
қызметі» туралы бұл зерттеуде монолог тәсілінің ... ... ... ... оның ... қолдану барысын ғылыми тұрғыдан саралауда
көз ... ...... ... төл ... ... өзіндік тәжірибесі мен дәстүрі бар, атқарар көркемдік қызметі
айқындалған дербес бейнелеу құралы ... Оның ... ... ... тарихының өзі адамның ішкі сезімдік құбылысын, жан әлемінің тылсым
сырларын, ойлау процесіндегі саналы және ... тыс ... ... ... ... ... деген талап-тілектің көне дәуірде-ақ
қолға ... ... Оған көне ... философтары мен
психологтарының ғылыми танымдық еңбектері куә бола ... ... ... ... ... ... Аристотель (384-322э.д.) әлемдік әдебиетте
тұңғыш рет жан проблемасының жүйелі ... ... жан ... ұғымды
тудырса, Ф.Бекон (1561-1626) жанның атқаратын әрбір қызметін ашып берді. ... жан ... ... ... ... жасады. Ал «сана» деген
ұғымның дүниеге келуі Р.Декарт (1596-1650) есімімен ... ... ішкі ... ... ... зер ... Р. ... «адам ішіндегі
адам» - «человек в человеке» деген түсінікті ... ... ... ... ... жол ашты. Сондай-ақ адамның ойы мен сезіміндегі
сан алуан құбылыстарды, психологиялық процестерді тіл ... ... ... ... А.Потебня (1835-1891) өзінің бүкіл саналы ... ... ... ... и ... «Из записок по
теории словесности. Поэзия о проза. Тропы и фигуры. Мышления поэтическое и
мифическое») тіл ... ... ... мен ... ... ... мен сананың бірлігі т.б. Сондай-ақ, адам санасының тарихи өсуі, оның
табиғаты жайында көптеген теориялық мәселелер көтерді.
Міне, адамзат ... бері ... ... ... ... бір ... толастамапты.
Ал біздің ұлттық прозамызда бұл тәсілдің шын мәніндегі өз ... ... ... Ж.Аймауытовтың «Ақбілек» романынан кездестіреміз.
Монолог тәсілінің әдеби процесте ... ... ... ... ... жасағанын, монолог тәсілінің берілу формаларының
ерекшеліктері т.б. келелі мәселелер ... ... ... ... қарастырылады. Ал екінші тарауда ... ... ... ... ... ... ... прозасындағы монологтық тәсілдің кездесуі
және оның берілу жолдары да талданған.
Мінеки, ... және оның ... ... және
стилистикалық қызметі арқылы кейіпкер психологиясын ашудағы көркемдік
қызметін теориялық тұрғыдан талдау барысында ... ... ... ұзын ... ... ... тізімі
1. М.Әуезов «Анкетаға жауап», «Жұлдыз» №40, 1991ж.
2. Л.С.Выготский «Психология искусства» М., Педагогика, ... ... ... романы және психологиялық талдау» А., 1996ж.
4. Г.Пірәлиева ... ... ... ... ... ... Достоевского». М., «Советский писатель»
1963г.
6. В. Веселовский «Историческая ... М., ... ... ... Қ. ... ... әдебиеті тарихының мәселелері және Абай
поэзиясының тілі» А.: ҚМКӘБ 1960ж., 2том.
8. С. Қасқабасов ... ... ... А.: ... ... В.В.Виноградов «Стилистика.Теория поэтической речи» М.1968г.
10. В.Винокур «Избранные работы по русскому ... М. ... ... «Қазақ тілі мен әдебиеті» 2004ж. №5.
12. Л.Гинзбург «О психологической прозе» Л., 1977г.
13. В.Хализев «Речь как ... ... ... ... и ... М. ... Г. ... «Р.Сейсенбаев шығармаларындағы кейіпкерді мінездеуші
тілдік – стильдік тәсілдер» А. 1998ж. ф.ғ.кан.дис.
15. Л. Мақұлова «Көркем прозадағы ... ... ... ... Ф.Оразбаева «Тілдік коммуникацияның негіздері» А. 2003ж.
17. В.В.Багданов «Классификация речевых актов» Калинин,1889г.
18. Г.Шоқым «Көркем проза тілінің стильдік ерекшеліктері» А. ... ... ... ... А., Санат, 2001ж.
20. М.Дүйсенов «Қазақ драматургиясының жанр, ... ... ... Б. ... ... ... ... тәсілдер» Қазақ
тілі мен әдебиеті, 2003ж. №10.
22. Х. Кәрімов «Қанатты тіл» А., 1995ж.
23. З. Қабдолов «Сөз ... ... А. ... ... тіліндегі төл сөз бен төлеу сөз» А., 1956ж.
25. Р.Сыздық «Сөз құдіреті» А.,2005ж.
26. Б. Адамбаев «Халық даналығы» ... ... «Бес ... ... ... том 2, А.,1988ж.
28. М. Әуезов «20 томдық шығармалар жинағы» 9,10,11 том, А.,1983ж.
29. М. Балақаев, Е.Жанпейісов, М. ... Б. ... ... ... А.,1974ж.
30. Ф. Мұсабекова «Қазақ тілі стилистикасының мәселелері» А., 1973.
31. Б.Шалабай «Көркем проза тілі» А., 1994ж.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 53 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
2-3 сынып оқушыларын ағылшын тілінде сөйлеуге үйрету17 бет
Ішкі монолог36 бет
Абайдың махаббат лирикасы21 бет
Алашорда және қазақ әдебиеті8 бет
Байланыстырып сөйлеуге үйрету арқылы қазақ тілін оқытудың әдістемесі (мектепалды даярлық топтары)91 бет
Бастауыш – сынып оқушыларының психологиялық дамуына арналған сабақтар44 бет
Батыс Қазақстан өңірінің фольклоры (әпсана-хикаяттар, аңыздар, шешендік сөздер, тарихи өлеңдер, тарихи жырлар, айтыстар, дастандар)148 бет
Драмадағы тарихилық. Қазіргі қазақ комедиясы7 бет
Драмалық монологтың көркем әдебиеттегі рөлі24 бет
Кейіпкер тілі62 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь