Тоталитаризмнің табиғаты мен философиясы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

1 ТОТАЛИТАРИЗМ ФИЛОСОФИЯСЫНЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ . МЕТОДОЛОГИЯЛЫҚ КОНТЕКСТІ ... 5
1.1 Коллективизм және индивидуализм ... ... ... ... ... ... ... ...5
1.2 Қоғам және адам туралы тоталитарлық концепциялар... 8
1.3 Тоталитаризм мәнін ашудағы әдіс. тәсілдер ... ... ... ... ..17

2 ТОТАЛИТАРЛЫҚ РЕЖИМ ҚОҒАМЫ МЕН АДАМ САНАСЫНЫҢ ФИЛОСОФИЯСЫ МЕН ТАБИҒАТЫ ... ...18
2.1 Тоталитаризм . сананы тотальды бақылау ретінде ... ... ..18
2.1.1 Еркіндік және оның практикада игерілуі ... ... ... ... 18
2.1.2 Адамның саналы және бейсаналы қызметі ... ... ... ..36
2.1.3 Адам болмысының субъект пен объектіге жаттануы ... ... ... .42

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..55
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ..56
        
        ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
ФИЛОСОФИЯ ЖӘНЕ САЯСАТТАНУ ФАКУЛЬТЕТІ
Философия және әлеуметтік таным методологиясы кафедрасы
БІТІРУ ЖҰМЫСЫ
ТОТАЛИТАРИЗМНІҢ ... МЕН ... ... ... ... ...
МЕТОДОЛОГИЯЛЫҚ КОНТЕКСТІ....................................5
1. Коллективизм және индивидуализм...............................5
2. Қоғам және адам туралы тоталитарлық концепциялар... 8
3. Тоталитаризм мәнін ашудағы әдіс- тәсілдер..................17
1. ТОТАЛИТАРЛЫҚ РЕЖИМ ... МЕН ... ... МЕН ... ...... тотальды бақылау ретінде..........18
2.1.1 Еркіндік және оның практикада игерілуі................18
2.1.2 Адамның саналы және бейсаналы қызметі..............36
2.1.3 Адам ... ... пен ... ... ... пайда болып, оның өзіндік сана- сезімі оянғалы бері өмір бойы
қойылып келе жатқан ... ... бар. Ол – ... өзі. ... ... осы ... ... Адамдар өздерінің қоғамдық
табиғатына сай бірлесіп өмір ... өмір ... ... және өмір сүре ... оның екінші табиғаты бар. Ол – оның ... ... бір ... тарихи тұтас көзқараспен алғанда адамдар өмірі осы
екі табиғаттың бір- бірімен күресі деп ... ... Бір де ... түссе, бірде екіншісі басым түседі.
Қоғам болып өмір сүрген соң олардың әрқайсысының жеке ... ... ... жанжал болмай тұрмайды. Кейде осындай ... бірі ... ... тыс ... ... ... қатаң тәртіп орнатуға алып келеді. Ал өз кезегінде тарихта мұндай
қатаң тәртіптер қоғам мүшелерінің ... ... ... ... жеке
еркіндіктерінің тарылуына жиі алып келді. Мұндай кезде қоғамда адамның жеке
тұстарына қарамайтын, жалпы ... ... ... ... ... ... ... тәртіп орнайды. Мұндай қоғамдар бұрын да өмір ... ... өмір ... ... ... деп ... себебі, олар әр дәуірде әртүрлі
формада, тіпті бір дәуірдің ішінде әртүрлі формада ... өмір ... ... ... ... біз өзімізді тоталитарлық тәртіптен
азат болдық деп ... ... ... ... ... бәрі ... ... болмайды. Тоталитаризмнің адамға табыну түрінен біршама азат
болғанымызбен, енді товарлы тоталитаризмге көшкен ... бар. ... ... ... ... барамыз?
Ендеше, бұл еңбек тоталитаризмді, оның түрлерін зерттеуге арналады.
Зерттеу жұмысын ... ... ... ... тоталитаризмнің философиялық алғы ... ... ... ... ... ... ... Берілген мақсатқа жетуде келесі міндеттер қаралды: ... ... ... ... ... ... ... басқа қоғамдардан ерекшеліктерін көрсету.
Зерттеу ... ... ... өз ... ... ... орнын анықтап, келешекке жол татуы, бағдар алуы, өз ... ... ... ... ... ... ... ой - пікір
қалыптастыра алу ... ... ... сана – ... ... алу арқасында ғана
қоғам дұрыс бағыт ала алады.
Зерттеу жұмысының ... ... ... тоталитаризмнің
басқа да ... ... ... ... ... - ... КОНТЕКСТІ
КОЛЛЕКТИВИЗМ ЖӘНЕ ИНДИВИДУАЛИЗМ
Жер бетінде адамзат пайда болғалы бері оның өз ... ... ... ... өмір сүру процестері де қатар жүріп келеді.
Негізінен, жалпылай отырып ... ... екі ... ... ... Олардың біріншісі- коллективистік қоғам, екіншісі- индивидуалистік
қоғам. Адамзат тарихы әрбір дәуірге сай ерекше түрлері бар коллективистік
және ... ... ... ... жаңа ... ... ... олардың жаңа формалары арқылы қайта тудырып отырады.
Бұл адамзат тарихының барысы түзу сызықты қозғалыс емес ... ... ... емес өте көп ... ... ... мен қайта
жаңғырулар, күрделенген іс- әрекеттер ... ... ... ... және оның ... ... бұған мен көбірек көңіл бөлуге
тырысамын.
Әрбір тарихи ...... ... ... өнеркәсіпті дәуірді,
индустриальды дәуірді- жоғарыда аталған екі қоғамдық типтердің ... ... ... ... түлеп келіп отырды. Біріншісі, көне
дәуір коллективизмі; екіншісі Орта ... ... ... ... ... қоғам коллективизмі (соңғысын тоталитаризм деп атап
жүрміз).
«Коллективизм» термині белгілі бір коллективтің, ... ... ... ұлт пен ... жеке адам ... абсолютті басымдығын
білдіреді. Ол кез – келген құралдар арқылы, керек болса күштеу ... ... ... ... ... қоғамды ортақ мақсатқа жұмылдыратын
әлеуметтік ... ... ... ... ... ... та ... және нақты коллективистік қоғам түрінде өмір сүретін практикалық та
болуы ... ... ... ... ұлтшыл Германия
мемлекеті мен коммунистік Совет мемлекетін атауға болады. ... ... ... ... ... теориялық жоба формасында өмір сүреді.
Платонның жетілген мемлекет теориясы көне ... ... ... ... ... билік философтарға тиісті, бірақ олардың
өздері де билікте шектелген. Олардың билік етуі коллективті болып табылады.
Платон ... ... ... көздейді. «Олар уақытының көбісін
философияға арнайды, ал кезектері ... ... ... ... және мемлекеттік қызметтер атқарады. Мұның бәрін олар бұл бір
жақсы нәрсе ... ... тек ... үшін ... болғандықтан осылай
істейді» /1;126/
Философтар шығарған заңдар тек философтар мүддесіне сай емес,
керісінше, тек ... ... ... ... ... «Заңның мақсаты
халықтың белгілі бір бөлігінің амандығын емес, бүкіл ... ... ету. Заң ... ... ... ... үшін және бір ... пайдаларын тигізетіндей етіп істеп, біресе күш арқылы , біресе
сендіру арқылы олардың ... ... ... ... ... ол ... басына олар білгендерін істеу үшін емес, керісінше,
мемлекетті нығайту үшін оларды пайдалануға бола алып келеді» ... ... ... сынға алған ХХ ғасыр философы К.Поппер болса былай
дейді: «Меніңше, бұл программаны толықтай тоталитарлық деп ... ... ... ... ... ... программасын тоталитаризм
шеңберінен шықпайтын және негізіненде ол программа тоталитаргизмге теңбң-
тең деп ... Мен ... ... шын ... жоқ» /2;124. ... өз еңбегінде жабық қоғам мен ашық ... ... ... ... ... ... ол тағы ... дейді: «Жабық қоғам
, яғни, коллективті қоғам мүшелері ... ... ... ... ... ... жұмыстарға қатысу , бірдей қауіп- қатерлік,
жалпы апаттар арқылы біріккен жартылай органикалық тұтастық ... ... ... ... ... ... Бұл – бір- бірімен тек товар алмасу
және еңбек бөлінісі секілді абстарктілі ... ... ... ... ... ақ ... сезу, иіс сезу сықылды нақты физикалық қатынастар
арқылы да, байланысқан нақты индивидуумдардың нақты тобы» /2;218/
Индивидуализмге қарсы тұрған ... ... ... ... білгілі бір қоғамдық мақсаттарға жету үшін қоғамның өндіргіш күштерін
саналы ұйымдастыруға ұмтылу ... ... ... ... ... ... күшін жұмылдыруға тиіс ортақ мақсаттың табиғатын
өз ... сай ... да, ... ... бір ... ... айтады: «Әйтседе олардың барлығы ... мен ... олар ... ... етіп ... ... және оның
қоғамның, барлық ресурстары бір мақсатқа бағындырылады. Олар индивид пен
оның еркі ... ... ... ... да бір ... ... бас тартады» /3;143/
Коллективизм кез- келген бәсекелестікті ығыстырып шығыратын ... ... ... ... ... бірорталықтанған
жоспарлау бірізді ойдың диктатурасына, құндылықтардың ерекше жүйесіне алып
келеді,- дейді Хайек: «Коллективистік ойдың трагедиясы ол- ... ... ... ... ... көкке көтере отырып, аяғында сол ақылды бұзып
– жаншуға келеді, өйткені ақыл қозғалысының негізі болып табылатын процесті
дұрыс ... ... ... орта ... да орын ... ... ... сатылап
тастаған монотеистік діндер пайда болып, басымдыққ ие бола ... ... ... ... асып ... ... ... Орта ғасыр кезеңінде адамдар өмірінде шіркеу басты ... ... ... ... мәні ... ... ... жоғары, көктегі өмірі және төменгі жердегі өмірі
туралы түсінік әмбебеп ... ие бола ... ... қолдауына ие болған
бірорталықтанған күшті мемлекеттер ... ... ... ... ... бөлінуі сақталды және шіркеу ілімдері арқылы тобыр азғантай топтың
айналасына ... ... ... ... ... ... арқылы
тобырды коллективті ойлауға үйретіп, іс жүзінде оны әлсіз, әрекетсіз жеке
басын жоғалтқан жеке адамдардың тобыры етіп ... Адам ... ... ... деп ... ... де, әскер де қлдан жасалған тобырлар. Ол
жерде тобырларды шашпай ұстап тұру үшін және ... ... ... ... ... бір ... сырттан мәжбүрлеп отыру қажет. Ережеге сай
ешкімнен ешнәрсе сұрамайды немесе ол ... ... ... болғысы келе
ме әлде жоқ па бұған ешкімге таңдау бермейді. Шығуға ... ... ... ... ... ... ұсталды. Оған кез – келген адамның қолы ... ... ... қаласын» іздеуде ес- түссіз жаттанып кеткендерін
де білмей қалды. ХХ ... ... ... атқа ие ... ... қоғам коллективизмі. Бұл жерде адамдар енді «Құдай қаласын»
іздемей – ақ жақсыз, ... ... жай ... тобырға айналып,
жаттанып жатыр. Бұған ... өзім де куә бола ... ... ... жағдайында біз енді құдайдың өзін былай қойып, адам мен
затты да құдайға айналдырып ... ... ... атты еңбегінде товар фашизмнің мәнін жан –
жақты ашып көрсетеді. Адам ... ... ... заттардың құндарының
қатынасы және осы ... ... ... ... ... ... табиғатына және осы табиғаттың ... ... ... ... ... жоқ. Бұл – бар ... олардың көз алдарында
заттар арасындағы қатынастардың ... ... ие ... ... ... бір ... ... Бұның аналогиясын табу
үшін бізге дін әлемінің тұманды облыстарына өтуге тура ... ... ... жерде адам миының өнімдері бір – бірімен және адамдармен белгілі бір
қатынастарда ... өз ... ... бар жеке ... тірі жан ... Дәл осы ... адам ... жасалған заттар әлемінде де болып
жатыр. Дәл осыны мен товарлы ... ... жара ... ... ... ... ... адам еңбегі заттарына тән фетишизм деп ... осы ... ... ... батыстық типі
түрінде іс жүзінде болып жатыр. Алайда, коммунистік ... ... ... өзі де ... ... ... болуын көз алдына
елестете алған жоқ. Бұған қоса, ол коммунистік қоғам ... ... ... ... жан – ... ... ... қоғамы болады деп пайымдады.
Сонымен, біз кімбіз? Коллективизм бе әлде индуализм бе? ... деп ... ... ... бар ма? Біз ше? Жарты ғасырдан астам
текетірестен соң құлағын Кеңес одағы адамдары болған мына біз шынымен ... ие ... па әлде жоқ па? ... ... ... жеке ... ... соң (шын мәнінді әлі күнге дейін арыла алмай келеміз)
басқа құдай ойлап тауып соған ... ... ... ба? Бұл ... ... ... ... айналған құбылыстарды да, қазіргі қалыптасқан
жағдайда да вертикальды және горизонтальды жан – ... ... ... талап
етеді.
ҚОҒАМ ЖӘНЕ АДАМ ТУРАЛЫ ТОТАЛИТАРИСТІК КОНЦЕПЦИЯЛАР
Антика дәуірінде өмір сүрген Платонның жетілген мемлекет
теориясы ең бірінші анық ... ... ... ... ... ... табылады. Бұл концепция оның «Мемлекет» диалогында
жақсы баяндалған. Платон жетілмеген индивид идеясын және сол ... ... ... ... ... негіз етіп
алады. Бұл - нақты өмір ... және ... ... тапқан барлық
коллективистік қоғамдардың орталық идеялары.
Платон айтуы бойынша, индивид ... ... ... бар ... ол жетілген бола алмайды. Адамның ... ... ... ... ... ... ... де басқаларға тәуелді
демек, қоғам мен мемлекетке де тәуелді. Жетілген адамдардың өздері де ... ... ... ғана өніп- өсе алады. Дәл содықтанмемлекетті
индивидтен ... ... ... Мемлекеттің құлауы мен іріп- шіруінің
себебі оның өзінде ... жоқ . ... ... ... ... ... жаны мен табиғатының жетілмегендігінде жатыр. Адамзат тегінің кері
қарай ... , тоз- тоз ... ... ... емес тек қана ... ... ... ал жеке индивидтер жалпыға біртұтастыққа қызмет етуі
тиіс. «Біз басында, мемлекет негізін салып ... тек ... ... қимыл - әрекет жасау керек екенін бекіттік. Міне, осы ... ... ... немесе оның көптеген түрлерінің бірі болып табылады.
Және біз әрбір жеке адам ... ... ... ... ғана
шұғылдану керек екенін бекіттік, және мұның ... де ол ... ... сай лайық іспен шұғылдануы тиіс» /1;224/
Платон осылайша, барлық жеке ... жай ... ... ... ерітуді көздейді. «Біз мұнымен ... ... ... сәйкес келетін сол бір істі істеу керек ... ... ... тән ... шұғылдана отырып, олардың ... ... ... ... мүшесі болып табылады: Осылайша, бүкіл мемлекет
жиынтық емес, біртұтас бірлікке айналады» /1;211/
Тоталитарлық қоғамның бір белгісі- мемлекет ... ... ... ... Ол ... ... құрып, әрбір адамды оған мүше қылып,
оларды белгілі бір тәртіпке үйретеді. Адамдарды балалық ... ... ... ... ... белгілі бір көзқарас, жүріс – тұрыс таңылады.
Мұндай ... ... адам ... ... барлық талаптарына сай
жауап береді. Және мемлекет мұндай адамдарды қалыптастырып қана қоймай,
олардың ... ... ... ... ... ... ... өткізіп отырады. Платон «мемлекетінде» бұл белгіні ... ... ... ... ... ... өткеніміздей , керек
болса, біздің балаларымыздың ... ... да ... ... ... келу ... ... олар тәртіпсіз болса және ережелерді
сақтамаса, онда біз олардан заңға құлақ асатын азаматарды өсіре ... жан ... дене ... ... барлық бөліктерін
қарастырады. Сыртқы және ішкі иерархиясын жасайды. «Кішілер ... ... үн ... ... оларға орын беруі керек; ата- анасын құрметтеуі
керек; кейін ... ... ... ... ... ... ... шаш
алу, киім, аяқ киім, және т.б. /1;213/
Тоталитарлық қоғамда мемлекет билігінің көлемі максимальды болады.
Әлеуметтік ... ... ... басымдық көрсетуге барынша ұмтылады.
Қандай ұйымдар ... ... ... барлығы мемлекет ықпалында
болады.
Мемлекет елдің экономикалық дамуын мәдени ... ... ... Бір ... ... ... бақылауға алады. Мемлекет
идеология арқылы моральдық ,этикалық ... ... ... ... Дегенмен, ең жоғарға эффект беретін нәрсе ол- жеке ... ... ... құралдарын мемлекеттендіру процесі. Мүлікті
мемлекеттендіруді Платон «Мемлекетінде» де ... ... ... оны ... ... тек ... ... үшін кездестіруге
болады. «Егер оларға осылай болуға тура келіп ... онда ... ... ... ... ... па екен: бәрінен бұрын ешкімде ешқандай
жеке меншік болмау ... ... ... қатты қажеттілік болмаған жағдайда»
/1;204/
Платон мемлекеттің ... ... жеке ... де көрді. Байлық
қуған адамдар ... ... ... ... ... қойып, әрқайсысы өз
қарақан бастарын ойлап, бір- бірімен қырылысып, атақ- мансап қуады. «Байлық
пен кедейлік. Біреуі сәншілдікке, ... алып ... ... ... түсіріп, қылмыс жасауға итермелейді» /1;209/
Ал, мемлекетте барлығы ... ... ... ... ... де ... мін ... «Біз олар өсіп- жетілген кезде
бойына сіңіріп өсетін пікірлерге қарама- қайшы келетін, кім болса сол ойлап
тапқан ... ... ... ... ... қабылдап жүруіне
мүмкіндік бере аламыз ба? Бәрінен бұрын ... миф ... ... ... егер ... туындылары жақсы болса, онда рұқсат береміз.
Жаман болса, онда рұқсат жоқ. Біз ... ... мен ... ... ... ғана әңгімелеп беруін айтамыз. Сөйтіп, біз оларды
таяқпен олардың денелерінен гөрі , олардың жанын қалыптастырамыз. Ал ... ... ... ... бізге қашы келетін мифтерді алып тастау
керек» /1;156/
Платон құрған теориялық мемлекет барынша жалпылануға ... ... үшін де ... сол емес пе? ... ... ... ... әскери лагерлік өмірге негізделген. Онда мемлекетті философтар
басқаруға тиіс. ... ... ... ... ... қанағаттандырарлықтай философиялық ақылмен ел билемейінше,
мемлекеттік күш пен философия бір- біріне сай келмейінше, ... ... ... ... адамзат тегі болсын олар жаманшылықты көргені – көрген»
/1;413/
Платон ... ...... да қарапайым жанұялық қарым –
қатынасын да жалпылық негізде құрады. Оның айтуынша, ата- ... ... ... ... білдірмеген дұрыс. Сондай- ақ балалары да ата ... ... ... Тек ... ... де ғана ... негізі
шайқалмайды. Егер адамдар жеке меншікке жол беретін ... онда ... ... Ал ... оны ... ... Себебі, олар бірінің
баласын бірі ажырата алмаса және материалдық жақтан бойларны алыс ... олар ... ... қарайды.
Жек көрушілік, қызғаныш, іштерін тарту, қастандық жасау мұның ... ... ... яғни қорғаушылар мен философтардың әйелдері
ортақ болуы керек. ... де, ... ... да бір ... ішсін! Бір-
біріне ауысып жүре беретін болсын. Жалпыға біріккен олар бірлесе ... ... ... ... ... тайдырады. Бір – біріне қарсы әрекеттерге
бармайды. Себебі, олар бір- бірімен белгісіз ... ... ... ... емес пе. «Бұл еркектердің барлық әйелдері оларға ортақ, бәріне жалпы
болу керек, ал жұрттан бөлек бірде- бір әйел ... бір ... ... ... ... ... ... керек. Және әкесі баласын
танымасын, ал баласы әкесін ... ... бұл ... жеке ... жою деп ... ... ... айтқандары өмірде іске асуы қиын нәрсе. Екінші жағынан,
Платонның өзі де өмірінің ... ... ... және ... дәл осы ... да ... белгілер бойынша бас тартқаны рас.
Мұны утопия дер атауға болады. ... ... ... ... ... ... жоқ. Оның ... жақтары да болды. Солай дей тұра Платон
жалпылыққа, біртұтастыққа көп көңіл бөлді. ... ... ... ... ... жалпылауды Платон қатты қорғаштады. Мемлекет үшін жеке көзқарас
таныту тиімсіз. Ол оның бірлігіне нұқсан келтіреді. ... үшін ... ... ... және оны ... таратып жіберуге келтіретін
нәрселерден артық жаманшылық бар ма? Және ол үшін оның ... ... ... ... байланыстыратын нәрседен артық игі
жақсылық бар ма? /1;260/
Платон мұндай ортақ нәрселерді де көрсетіп береді. «Егер бір ... ... ... ... ... ... ... бәрі бірдей күліп,
бірдей қайғырып, бірдей көңіл- күй танытып отырса, сонда оны ... ... ... Ал ... ауыр ... ... жеке бөлініп
тұрса, онда олар азаматтардың арасындағы байланыстарды бұзады» ... ... ... ... ... ... Бұл жерде
белгілі бір мемлекет үшін ... ... ... ... ... ... ауытқығаны белгілі болып отыр. Бұл тотальды бақылауға жол
ашып береді. Ал ... ... ... көп ... ... ... оның ... мемлекетіне қарсы тұрған мемлекет. Ол демократия
негізінде елді халық тобыры билейді және ... ... ... ма әлде ... ... ... ісі жоқ деп ... Тек әркім өзінікін ұсынады. Өз
басын ойлайды. «Менің көзқарасым бойынша, ... ... ... ... соң , олар ... ... ... басқаларын
қуып, ал қалғандарын теңестіргенде ғана сол кезде барып іске асады, және
көп нәрсе демократияда ... ... ... ... ... ... бірі ... итше өмір сүріп, ақыр соңы мемлекеттің
іріп – шіруіне әкеледі деп түсіндіреді. Адамдар тек ... ... ... айтқанына бірі құүлақ аспай, тек бірін- бірі жеуге даяр тұрады.
Бірін- бірі сатып, жауға жем болып, сол ... шын ... ... ... да ... ... құл ... , жиғандары дүние болып, бірін-
бірі мойыгндаудан қалады. ... ... бар ... ... ... ... Олар тек ... көзге көрсетіп қан қояды. Шын мәнінде ол
жерде ешқандай қатынас жоқ.
Платон джемократияға ... ... ... көзқарас ұстанды.
«Демократияны игі көріп, ұмтылып ... ... ақыр ... соның түбіне
жетеді» /1;139/
«Демократиялық мемлекетте еститінің мынау: еркіндік деген қандай
жақсы және шын ... ... адам ... ... ... ... ... оқушысы Аристотель де оданг көп ұзаған жоқ. Ол да мемлекетке
үлкен мән беріп, оның ... ... ... ... ... ... тұратын қоғам, толықтай өз- ... ие және ... пада ... ... игі ... жету үшін тіршілік ететін
толықтай қалыптасқан мемлекет болып табылады. ... ... ...
алғашқы тілдесу сияқты бұл да табиғи ... ... ... ... ... ары ... ... адамды саяси мақұлық деп атайды. Ол
саясаттан тыс, ... тыс ... ... ... Мемлекеттің табиғи
болуы секілді ол да табиғи түрде саяси ... болу ... Адам тек ... ғана адам бола ... Ал бір өзі өмір ... ол адам ... туса
да адам санатына кірмейді. «Айтылғандардың бәрінен мемлекет табиғатынан бар
нәрсеге жататынын, адамның табиғатынан ... ... ... кездейсоқ
жағдайлардың нәтижесінде емес, өзінің табиғаты бойынша мемлекеттен тыс ... оның я ... ... ... ... , я ... тыс екенін
түсінеміз» /11;378/
Адам қоғамдық жануар. Не ... де ... ... ... істейді. Және
осы қоғамда талап – ... ... ... ... ... бірі жамап отырады. Тек қоғамда ғана өмір сүру бір- біріне көмек
арқасында ... ... . ... ... мен ... ... ... мейлінше қоғамдық тіршілік иесі екені келесіден түсінікті:
біздің тұжырымдауымызша, табиғат ... ... ... ... ...
ақ барлық тіршілік иелерінің арасынан жалғыз адам ғана ... ... ... ... мен ... білдіреді. Сондықтан ол басқа тіршілік
иелеріне де тән, себебі олардың табиғи ... ... пен ... және осы ... бір – ... беретін дәрежеде дамыған» /11;379/
Аристотель өз мемлекеті туралы ілімін философиялық негізге сүйеніп
отырады. Өзінің философиялық ілімі ... ... ... ... ... ... ... қалып отырады.
«Жанұямен және біздің әрқайсымызбен салыстырғанда, өзінің табиғаты
бойынша мемлекет бірінші болып табылады: өйткені тұтастық ... ... ... ... ары ... ол ... шеңберінен саясат, мемлекет аумағына
ауыстырады. «Сонымен, мемлекет ... бар және ... ... ... ... ... себебі соңғысы оқшауланған жағдайда қалып, өз - ... ... ... иесі ... оның ... деген
көзқарасы, қатынасы, өзінің тұтастығының кез- келген бөлшегіне ... ... ... Ал ... кім ... ... яки өз- ... жүргізе алатын, ещнәрсеге мұқтаждықты сезінбейтін тіршілік иесі деп
санаса, онда ол мемлекеттің бөлшегі болып табылмайды. ... ... ... ... айналады» /11;379/
Аристотельдің қоғамдық құрылысқа көзқарасы ең бірінші ... ... оны ... ... Бұл ... оның ... деген
көзқарасын, оның әсіресе еркіндігіне көзқарасы ... ... ... ... және ... өз- ... ... деп есепейді. Ол табиғатынан
құл болып жаратылған адамдар бар дейді. Құл ... ... ... ... «Жоғарыда айтылғандардың құлдық ... ... мен ... кім ... ... кім ... өз- ... емес, басқа да
бағынса, ол адам болса да өз табиғаты бойынша құл болып табылады» /11;382/
Құл – бұл ... ... оның ... жаны бар бір ... ... Құл- жаны бар ... ғана. Ал құрал болса- жаны жоқ құл.
Құл зат, бірақ денесі мен жаны бар адам ... зат. ... ... ... ... тән ... айқын көруге болады.
Себебі, ол ... ... ... ... етіп, оның да өзі секілді
адам екенін есіне де алғысы келмейді. Құлға қатысты қатаңдық ... ... тек зат ... ғана ... керек. «Қалай болғанда да кейбір адамдардың
табиғатынан еркін, ал кейбіреулердің құл ... ... ... үшін ... әрі ... әрі әділетті» /11;384/
Мемлекет- еркін адамдардың одағы. Ал құлдар болса, мемлекетке керек
бола тұра, олар ... тыс ... ... ... ... болып табылмайды. Сонымен, Аристотель бойынша да мемлекет жеке
адамнан жоғары тұр. Онсыз адамдар өмір сүре ... ... ... ... бар болуы да мүмкін емес.
Ендігі көне дәуірден басқа ... ... өмір ... ... ... ... Бұл ... да тоталитарлық құбылыс сенімге
негізделсе де, коллективизм деп атауға болады. Ақыл ... ... ... ... ойлауына да әсер еткен. Осы арқылы бір орталыққа
бағындыруда қиын ... Бұл ... аз ... ... ... ілімдер жасалды. Ақылды тек оны, сенімді нығайтуға пайдаланды.
Бесінші ғасыр христиан ... ... ... бірі. Осы сыни
дәуірде шіркеу өзінің тоық ... ... көне ... ... ... ... ... сіңіріп отырып, орта ғасырға аяң ... ... ... түп ... ... ... ... жалғыз өзі
өздігінен іріп- шіріп бара жатқан,Ыдырап бара жатқан ... ... ... және ... ... болып көрінеді. Көрініп қана
қоймай , оны іс ... ... Ол ... қауіп төндіруші
сепаративистік қозғалыстарға, және ... да ... ... ... өзі ... ... күресті. Империяға жан – жақты
айтылып келе ... ... ... ол ... латын әлемінің мәдени
бірлігін сақтауға тырысты. Шіркеу сол уақыттары рухани тірек ... ... ... ... ... ... ... өзін ішкі- сырқты
жаулардан қорғай алмады. Ол ... ... ... күш ... болды.
Төртінші ғасыр соңына қарай батыста әлсіз, ... ... бара ... ... ... жан- ... ықпалын күшейтіп алған рухани билік
тұрды. Шашылып бара жатқан мемлекетті тек рухани билік қана ... ... ... бара ... ... ... индивиуализмі сол кездегі
варварлық – Германдық ... ... ... ... одан әрі шірігеннің үстіне шіри түсті. ... ... ... ұстай алмады, немесе біртіндеп ықпалынан айрыла түсті.
Мұндай кезде тек қана шіркеу ғана ... ... ... ... алуы, және олардың шектен тыс еркіндікке ұмтылуын ауыздықтай алатын
бірден- бір күшті орталықтан ұйым ... ... ... жағымды жақтарымен
белгілі болған шіркеу, бертін келе ол да азып – тоза бастады. ... үшін ... Сол үшін өмір ... ... ... ... ... болған үстіне ұтымды бола түсті. Теологиялық ... ... ... ... ... отырды. Оларды біркелкі ойлауға ,
бір- біріне қатынас жасауға жеңіл үйретіп тастады.
Ал мұнан кейін оларды ... ... ... ... жоқ . ... ... қолдап, үйреткендер көптеп саналады. Солардың бірі
Августин болды. Өз ілімдері ... ... ... ... рухани дем
беріп отырды. Бірақ- ол ол кезде мұның ақыр – аяғы ... ... жоқ. Тек бір ғана ... бар деп, оған бағынуды ақыл арқылы жан-
жақтан бекіте түсті. «қабынған рухани нормалардың бұзыуын, ... ... ... ... Болдырмақ мемлекеттің яки халықтың заңдары мен
дәстүрлеріне бағыну ... ... егер ... ... ... ... құлқына
және қағидаларына кереғар бір нәрсені ... ... оны ... ... ... шіркеуге бағынуының қажеттілігін негіздеуге ұмтыла отырып,
ол адамдарды ерік бостандығы тек қана ... ... ғана ... деп
үйретт. Тек Құдайлық мемлекет қана , яғни ... ғана шын ... ... қана сол арқылы ғана мәңгі өмір сүруге болады. Ол жан- жағына ... ... ... Тек сол ғана ... ... түзу жол көрсете алады.
Ал ол түзу жолдың кепілі- шіркеуге шүбәсіз ... егер ... ... , олар ... қалыптан тыс болса да
орындау қажет болса, ал оларға бағынбау қоғамға қарсы іс- ... ... ... ... еш шүбәсіз орындау қажет. Себебі, ол- ... ... ... патшасы» /12;506/
Мұндай үсті- үстіне айтыла беретін ... ... да ... ... сеніп іс- әрекет жасауға көндіктіріп жіберді. Олар ақылмен
пайыиды ойлап қараудың орнына, сеніммен ойлап қарайтын ... ... ... оңай ... ... ... Оларды сенімінен тартып отырса
болғаны, ар жағында олар ... ... ... ... ... ... бостандықта өмір сүріп жатқан мына біз де ... кем ... ... және Құдай басты роль атқарады. «Құдай ұлық және ... оның ... оның ... ... ... адам, сенг жаратқанның
ұсақ бөлшегі, саған мадақ ... ... тұр» ... тек ... түрде мадақ айту арқасында және оған сыртқы күштер
арқасында оғанн ... Және ... қана ... ... оны ... етіп ... «Менің Құдайым сен кімсің? Құдай Тағаладан басқа кім?
Жаратушыдан ... ... кім, ... ... ... кім? ... ... игіліктә, аса қайырымды, жоғары дәрежеде әділетті және
әділ» /12;471/
Жалпы алғанда, орта ... да ой ... ... олай ... ... еді және соның қызметшісі болды. Ғылым мен кітапханалар шіркеудің
бақылауында болды. Оларға ... ... ... ... ... қамтуға, сол арқылы олардың мүдделерін ... , ... ... ... ... берді. Ол кеде күштеумен қатар
сананы осылай бақылап отыру күшті эффект берді. ... күш ... ... да ... ... бірі ... ... Мұндайды
жақтайтындар кейінгі ғасырлардан табылып жатты.
ХХ ғасырда пайда болған тоталитарлық мемлекеттер осы ... ... ... ... еді. ... басқа түрлері
бостандыққа да негізделді. Қайта өрлеу дәуірінің ойшылы ... ... ... ... жол бар деп ... Ол ... дін ... қатынастардан босатты. Ол бойынша саясат моральдық принциптерге
негізделу керек. Моральға ... ... ... ... іс ... ... Егер ... басшысы қол астындағыларды бағындырып ұстағысы келсе,
онда ол өзінің қаталдығымен есептеспеу ... ... ... ... ол ... жол бермей қалады» /20,63/
Ол ашықтан ашық мақсат құралды ... ... ... ... мемлекет басшысының қаһарынан бірнеше адам ғана зардап шексе, сол
кезде тонаушылық пен ... жол ... ... ... бәрі ... еді» ... күштеу мен қаталдыққа негізделген ілім тарихта «Макиавеллизм»
деген атпен қалды. Дәл осы принциппен жұмы істеген кешегі ... Одақ ... ... одан әрі ... ... ... еді. ... режим
қанша қатал болғанымен де бұрынғы империяны ... ... ... ... Бұл бір ... ... традициялық Ресейді де Батыс
экспанциясынан құтқарды. Және оны ... ... ... ... ... соның арқасында көптеген адам шығынын әкелген бұл
саяси құбылыс. Қызыл ... ... ... жеткізді. Бірақ бұл
жерде ортағасыр құдайын қойып, ХХ ғасыр адам құдайының және ... ... ... ... ... Бәрі де өз ... тауып жатты. Тоталитарлық
қоғамға аналаиз жасау- сол қоғам мен оның ... , жеке ... ... ... ... ... мәнін ашудағы әдіс-тәсілдері.
Ғылыми таным қарама-қайшылыққа толы, ... ... ... ... ... қалай анықтау керек? Архимедтің мына бір айтқан
жауабы өте орынды: егер маған тіреу нүктесін ... мен ... ... беремін. Яғни, бұл деген сөз егер дерттеу ... ... ... қалыптастыра білсең, онда раы қарай бәрі жеңіл шешіледі.
Барлығы белгілі нәрсеге келіп тіреледі. Рычаг ... ... ... ... нүктесі қандай болса, сен де солай танисың.
Зерттеушінің ... одан ары ... ... осы «тіреу нүктелері»
анықтайды. Зерттеу кезінде жалпы ғылым әдіс-тәсілдерден, ... ... ... ... қолданды: теологиялық парадигма, Гегель
философиялық-идеалистік жүйесі, натуралистік парадигма, Гегельдің ... ... ... ... ... ... ... К.Маркс
теориясы пайдаланылды. Сонымен қатар, мәдени құндылық ... ... ... ... ... ... ... РЕЖИМ ҚОҒАМЫ МЕН АДАМ САНАСЫНЫҢ ФИЛОСОФИЯСЫ МЕН
ТАБИҒАТЫ
2.1 Тоталитаризм сананы тотальды ... ... ... және оның ... ... ... философия тарихында саналуан көзқарастар айтылған.
Осы мәселеге соқпай, ол туралы ой толғамай өткен ешбір ... ... ... философиялық жүйе жоқ десек те болады. Басқа мәселелерде соншалықты
сабырлы, салқын күйде ой кешетін даналардың өздері де ... ... жан ... ... ... Еркіндікті түсінудегі барлық
философиялық ой ... жай ... ... өзі кіші – гірім кітап ... еді. ... біз ол ... гөрі ... ... ... ... соларға қысқаша тоқталып өтуді ғана жөн көрдік. ... ... ... екі ... ... екі ... ... болар еді:
1)Еркіндіктің бар екендігін теріске шығаратын соны ... ... ... көзқарастырдың өзі сан – алуан. Бірақ осы
принципті ... ... ... ... ... ... кейбір ойшылдар деуге болады. Олар (әсіресе, Т.Гоббс,
Б.Спиноза, ... т.б.) адам ... ... ... механикалық
заңдармен түсіндіруге ұмтылған. Олар жалпы алғанда механика, геометриялық
принциптердің тұрғысынан еркіндік туралы адамдардың ойы ... елес ... шын ... ... деуге ойысады. Ал, ол себептілік түбінде тек
құдайдан. Гоббс былай дейді: ... пен ... ... алады...
ерікті әрекеттер адамдардың ырқынан, ал ырық еркіндіктен, сонымен ... ... ... әр бір акт, ... және ... белгілі бір
себептен, ол себеп тағы бір себептен,себептердің тізбегінен (ал тізбектің
соңғы тізгні, ең ақырғы ... ... ... болғандықтан оның бәрі
қажеттіліктен туындайды. Осы ... көре ... ... ... ... ... айқын болар еді. Бәрін көріп, бәрін
реттеп отырған – ... ... ... ... ... ... ... да
сондан қажеттілікті, құдайдың қөзі қалағынының болып жатқанында көреді...
адамдарды еш нәрсеге ... та, ... ... та қүдайдың
ырқынсыз болмас еді...».
Б.Спинозадан бастап құдайды әлемнен, табиғатта тыс тұрған бөгде күш
деп есептеп, яғни ... тыс ... ... ... ... ығыстырыла бастайды.
Спинозаның ойынша, табиғаттың өзі құдіретті күш. ... деп ... өзін ... керек. Құдай да, табиғат та бір нәрсе, бір
субъстанция. Субъсатанция деп тек өзі ... өмір ... тек ... тек өзі ... ... ... өмір суруін тек өзі арқылы
түсінуге, тануға болатын нәрсені айту керек. Табиғатты ... ... ... ... ғана ол ... ... ие. Әр бір жеке зат,
құбылыстар (модустар) солардан ... ... ... ... әр бір
заттың ішкі мәні қажеттігі себебі. Ол ... ... ... ... ... айтуынша ырықтың еркіндігі ғана емес, зерденің де
еркіндігі жоқ. ... өз ... ... білмей сол әрекеттердің
өзін ғана білетіндіктен өздерн еріктіміз деп ойлайды. Адамдардың ... ... де іс - ... де тек ... ... ... Оны біз білмейтін болсақ, бізде еркіндік жоқ. Ал, қажеттілікті
біз ... ... ... онда ... ... бар. ... ... әс - әрекетіміздің қажеттіліктерімен анықталатындығын анық білу.
Соған саны түрде мойынсына ... ... ... ғана ... ... ... айрықша үстемдік еткен дәуірінде бірақ
екінші жағынан ғылымның бәрін табиғаттың ... ... ... ... келе жатқан жағдайда соның екеуінде ұштастырып, біріктірудің жолы
еді. Олар адамды құдайдың да ... ... да ... тыс нәрсе
емес, сол табиғаттың бір бөлігі етіп көрсетуге тырысқан. Бұл шын мәнінде
адамды ... ... ... бір ... ... себебі, ойлау
кеңістікпен қатар субъстанцияның атрибуты.
Атрибут – оның табиғатынан шығатын ... ... ... ... ... емес, бүкіл табиғаттың ( ... ... яғни ... сөз жүзінде сойындағаны ... ... ... ... болмысқа сиыспайтын болуы мүмкін емес деген ... ... ... ... ... ... түсті. Оны негіздеуде
Г.Ф.Гигельдің филисофиясы айрықша орын ... ... ... ... енді табиғатты деп емес, жалпы адамнан, әлемнен тыс абсолюттік ... ... ... рух және оның ... жоғарғы сатысы абсолюттік
идея – табиғатты да, адамды да жаратушы күш, табиғат та ... ... ... іске асу формалары сатылады. Сондықтан ол адам үшін сыртқы
қажеттілік. Адам сол ... ... оның ... ... ... ... ол ... еркін. Яғни басқаша негізде болса да,
Гегельдің еркіндікке беретінанықтамасы ... ... ... еркіндік бұл танылған қажеттілік. Танылмаған қажеттілік адамға
соқыр, ... әрі ... ... ... ... ... ... идеялистік негізін теріске шығарса
да, оны өздеріне ұстаз тұтқан К.Маркс пен ... те ... ... ... ... олар ... іс - ... филисофияның
негізщгі принципі еткендіктен ... ... ... ... ... олар үшін ... Энгельстің анықтауыбойынша танылған
қажеттілік жәәне практикалық іс әрекетке адамдардың ... ... ... ... табиғатын да үстемділігі. Адам болмыстың заңдылықтарын
қаншалықта меңгерсе, әрі өз ... ... ... ... іс - ... деп
соны түсініуіміз керек.
Әрине, еркіндікті осылай түсінуде белгілі бір ... бар. Сөз ... өзі ... ... әрі іс ... ... дүниеде өзін еркін
сезінеді. Еркін ... ... Ол адам ... бар ... және ... ... ауқымын кеңейтіп отыратын мәдени рухани кеңістік. Бірақ
бұл ... ... адам ... ... бір ... әрі ... ғана ... Ол адамға болуы да, болмауы да мүмкін нәрсе. Оның
үстіне бұл ... ... ... ... ... ... ... ғана берілген. Яғни ол үшін еркіндік ... ... ... Бұл ... ... сыртқы дүниемен үйлесімді
(гормония) қатынасы емес.
Еркіндіктің осы айтыған жағы ... ... кең де ... ... әлі де болып отырғаны тас. Ол бірақ шын еркіндіктің белгісі ... ... ... ... ... және де ... дүниемен
қатынасындағы тыс өткемдік, пайдагерлік ұмтылысын көрсетеді.
Бірақ еркіндікке адмамның дүниедегі болмысының түпкі ... деп ... ... онда оның көзге тікелей байқала ... сыры ... ... ... ... тарихының алғашқы
кезеңдерінде болмаған. Тек ... ... ... шақтарында пайда
болатын ерекшелік десек онда ол адамның дүниеде ... ... ... бола ... Рл тек өткінші қасиеттердің бірі болывп шығады.
Еркіндік адамдар әрекетінің ... ... ... ол өзі ... ... барлық құбылыстарын туғызатын себеп деуге болады.
Еркіндік – адамның о бастан, ешбір сыртқы себептілікпен жағдайлармен
ешбір ... ... әрі өзін ... ... ... - ... яғни ... кім, не және қандай болатындығын оның
өмірде қандай орын ... ... ... ... мән ... ... ... нені құнсыздыққа балайтындығын өзінен басқа ешбір күш
анықтай алмайды. Оны ... ала ... күш ... ... сіңіріп қоя
алмайды.
Басқаша айтқанда, адамды адам ететін негізгі қаситеттер ... ... ... ... ... ... Жаңа туған нәресте
әрине адамға тән денесімен, дене ерекшелікетрімен туады. Адам тәні ... ... ... ... Бірақ, ол хайуаныттардың тіршілік ету
жолында белгілі дәрежеде игере алады. Оны ... ... ... өскен адам перзенттері көрсетп отыр.
Бірақ жғарыда айтыған анықтама адам еркіндігінің не емес ... тұр. Ал, ... не ... ... айтсақ, ол адамның кім, не
және қандай болатындығын ... ... ... өз ... түбінеде
тек өзі анықтайтындығы немесе анықтамайтындығы, адамға ... ... өзі әлі ... ... ... ... ... жаңа
бастаған адам перзентінің кім, не болтындығы әлі ... ... үшін оның ... ... ... түрі мен ... ... анықталған. Хайуанаттар өзіне туа бітті берілген ... ... ... жолды таңдай алмайды. Ол белгілі бір геологиялық түрдің
дүниеде болуы жолын ... өз ... ... ... Оны ол өзі ... тап ... түрінен басқа бір түрге өз қалауымен ауысу
оған жазбаған. Бұл табиғаттың ... заңы ... діни ... ... ... ... Адамның болмысы, яғни өз ... өз ... ... өмір ... ... ... ... немесе қалаудың өзі
бұлтартпас қажеттілік емес. Өзінің кім, не, қандай болуын ... ... да ... ... ... бас ... да мүмкін. Барлық шақта оның
екі мүмкіндігі бар:белгілі бір бағытты ... ... ... ... ... да ... ... бас тарту, одан аулақтану, өзырқының
тізгінін уақиғалардың ағымына жібере салу. Әрине, белгілі бір ... ... ... әр бір ... алдында оның алуан түрлі мүмкіндіктері
болуы хақ.
Адамның жалпы болмысы оның ... ... ... ... болмысын
қалау мүмкіндігінде. Яғни, оның хайуанаттардан өзгеше болмысын іске асқан
қалауы емес, сондай қалауға немесе ... ... деу ... өзін өзі ... ... ... міңгілікті қалайды, немесе
қаламайды.
Адам өз өмірінің белгілі бір ... деп ... ... рет таңдап
алып, сонымен одан кейін таңдаудан құтылады деп те ойлауға ... ... ... ... ... үлкенді – кішілі уақиғасы мен шешімі ... ... ... ... Сырт ... да ... ... өзінен
тыс нәрселерді тыңдайтын сияқты: заттарды, азаматтықты, саяси ... ... т.т. ... көп ... ... жағдайды тыңдаудың ар ... өзіг ... де ... де ... басқа таңдау жатады: ол өзін - өзі
таңдау. Не ... ... ... не ... ... ... екен. Оның
астарлы жағы сенің өзіңнің кім екеніңді қандай болуға ... Оның ... ... ... бір рет ... ... сан ... адамның әлеуметтік адамдық келбеті түпкілікті бекімеуі мүмкін.
Әрине, қалыптасуы да хақ. Бірақ ... да ... ... ... ... бар. ... бір ... қалауға жол ашық. Бұдан бірақ
осының барлығы адам үшін оп- оңай екен ... ұғым ... Ол ... егер ол еркіндік жолын қаласа, ол жолдан қиын ешнәрсе жоқ. Адамға
еркін болу ... ауыр жүк. Ал оған ... ... ... ... ... ... еркіндік адамның ... түрі ғана ... оның ... ... ... олай
дейтініміз: еркіндік адамның іс жүзінде еркін болуында ғана емес. Оның
белгілі ... ... де ... ... ... ... ол
екінің бірінде ерікті түрде құлшылықты таңдайдв. Оның құлшылығы да осында
. еркіндік те құлшыдһлықта адамдарға сырттан ... оны ... ... айтылған ой әсіресе түсінбеушілік туғызуы ықтимал. Оның ... ... ... ... ... келетін сияқты. Еркіндік
туралы айтылған ойлар адамдардың ... ... де, ... ... көріп жүрген тәуелділіктеріне сай келмейтін болып көрінеді.
Адамдар көп нәрселерге тәуелді: ... ... ... т.б. ... ... алдыңғы бет пердесі. Ең алдымен біз ол тәуелділікті
көреміз. Бірақ біз: ... ... ... ешнәрседен тәуелділігі деп
отырған жоқпыз. Біз сол тәуелділікті мойындау ... ... оған ... ету ... оның ... тізе бүгу ... ... шешетін нәрсесі
дейміз.
Адам өзінен бұрын басқа бір күштердің алдын ала шешіп қойған түйіні
емес. Әркімнің осыны әр ... өзі ... ... ... тұрады. Оны ол
шешуге тырысады. Немесе шешуден тайқиды.
Егер адам жағдайлар менен әлде ... ... деп ... ол ... ... ... Ал егер жағдайлардың менен күтетіні менің
адамдық қасиетіме нұсқан деп ... ол сол ... ... ... етіп ... өзін өзгертуге немесе ықпалын әлсіретуге күш салады.
Кейбір кезеңдерде адам өзінің мәнді өмірін тастау мүмкін ... ... ... өмірін қиюы да мүмкін. Ол үнемі болып жатқан ... бәз ... ... ... мәні тірі болуда сол тірі болудың қамынан
жоғары ешнәрсе жоқ деп ... ол ... ... де сол үшін ... ... әрбір жеке жанның ол жөніндегі ұйғарымы өзгеше.
Әрбір жеке жан болсын, тұтас азамат болсын, өз өмірінде осы мәселені
бірақ рет ... оны олар ... ... ... ... ... ... нақты адам әрбір бетбұрыс , уақыттың ... ... оның ... ... ... ... осы ... аоыс болып көрінсе де,
олардың шын ... ең ... өзін ... өзін ... ... ... ... жағдайда өзінің бұрын тұрақтаған басқаларға да жақсы таныс
үйреншікті «мендігін» мансұқ етіп, ешкімде ... өзі де ... ... ... да ... емес. Адамда қаншалықты қиын болса өзінің өзгеше
мендігінің ... ... ... ... жіберуге мүмкіндігі
жоғалмайды. Бұл әрине егер ол адам ретінде сақталған ... ол ... ішкі ... ... Егер адам ... ... ... сәтінен
бастап, соңғы деміне дейін адамдық ... ... тек өзі ... ... ол оның ... ... деуге болады.
Француз философы әрә жазушы Жан Поль ... ... ... ... ... басқа да ойшылдар қоштайды. Бірақ Саттердің
айтуынша, адамның алдына ұдайы ... ... шешу адам ... ... адам оны ... ... ... мүмкін емес. Тіпті
белгілі бір ұйғарымға келмей, әректсіздікті артық көрген кісі де осы оның
таңдауы ... ... Яғни ... ... ... ... жазуындай. Ал еркіндік онымен сыйыспайды. Бірақ онда еркіндіктің
бұлжымайтын бұлтартпас ... ... ... бар ... ... іске асатын нәрсе болса, оның адамның ... ... Яғни ол ... ... ... Одан ... немесе одан тыс
ауқымдышешілетін түйін болғаны да , онда ол еркіндік ... ... ... ол онда ... ... ... бір ... еркіндігі. Еркіндіктің ауқымы субъектінің өзі
шешетін түйіндерінің ... мен ... Ол ... ... Одан сырт
нәрселердің бәрі қажеттіліктер дүниесі.
Адам дүниедегі барлық ... шеше ... Ол ... емес, адамның ұдайы шешетін түйіні әрбір сәтте, әрбір ... ... ... қалу ... адам ... қала ... Шын ... іздеу
немесе одан ауытқу, құндылықтарды қастерлеу, қорғау немесе одан айырылу.
Адамдар мәнділіктер ман құндылықтарды әртүрлі ... ... ... ... олар көп жағдайда адасады. ... ... ... ... мен ... өздері ұдайы осы жайында айтып отырады.
Оның ... ... бір ... мәнді табудағы ауытқушылықтар ғана емес, сол
еркіндіктің жолдарының өзі де көп ... ... ... ... ... ... мән ол еркіндіктің
өзі болуға тиіс, яғни ... адам ... оның ... жеке ... ... түпкі негізінде үнемі еркіндікке талпыны жатуы
тиіс. Еркіндіктің өзі міндердің мәні, түптеп ... адам ... ... ... өмір. Еркіндік қана адады адам ... ... ... ... ... ... ... күшке мойынсұнған адамның өзі осы
мойынсынуға өзі ұйғарған дедік. Яғни, ... ... әр бір ... Өз ... ол ... ... жоқ. Жеке ... бүкіл тарихта
да осы кезде де ... ... ... ... ... қиын. Ал, құлшылық
оңай. Сондықтан да адамдардың ... ... ... салатыны.
Сырттай құлшылықты мйындаған адамдар да ... өз жан ... мен ... ... аңсайды. Өз жан әлемінде тек өз
«Мендігінің» патшалығын түзеп жүреді. Еркіндіктен бас ... одан ... үшін ... ... ету, өзінің түпкі тадиғатын, болмысын мансұқ
ету. ?
Әрбір жеке жан болсын, тұтас азамат болсын, өз ... осы ... рет ... оны олар ... ... ... ... керек. өйткені
әрбір нақты адам әрбір бетбұрыс , ... ... ... оның ... ... ... ... осы мәселеден аоыс болып көрінсе де,
олардың шын мағынасы ең алдымен өзін таңдау, өзін ... ... ... өз ... ... ... түсіне ме, түсінбей ме бұл оған
тәуелсіз. Көбінесе олар осы ақиқатты ... анық ... ... ол туралы ойлана да ... ... сөз жоқ ... сияқты айтылып отырған таңдау қалаушылықтар да көбінесе саналы
түрде іске ... ... ... ... ... ... ғана ... қараңғы қалтарыстарынан сананың жарық сахнасына шығарып, ... салу ... ... да ... ... адам ... өз ... қалай іске асатынын білмейді. Болу мен
болмаудың шекарасы айрықша қатал сынға ... ғана өмір мен өлім ... ... ... ғана ... ... түрде өз талқысына түсері
хақ. Жайбарақат уақытта олар бір шама ... ... ... ... ... нормалар мен құндылықтар өзінің бағдарлау
функциясын сезімдік дәрежеде атқара ... әр ... ... ... ... жатпайды. Сондықтан
оларға өз рухани бағдарына сай бәр нәрселер ұнайды. Екіншілері ... ... ... ... ... ... ... Осыларды бәрі де таңтаулар немесе талғаулар.
Адамның дүниедегі айрықша болмысынан оның жасаған ... ... ... ... Егер адам о ... еркіндік жағдайында
қалыптасуға, өмір сүруге душар болмаған болса, адам ... ... ... ... ... салалары мемлекет, оның заңдары
мүмкін болмас еді.
Мысалы, қоғамдық ... ... ... да ... ауысқан сайын
өзгеріп отыратыны белгілі. Бір халықты құрайтын адамдардың кейде бір
ұрпақтың ... ... ... ... өзгереді. Осындай
өзгерісті біз ... ... ... ... ... ... деп түсіндіре алар ма еді.
Ғылымның айтуы бойынша адамдар биологиялық жағынан көп ... ... ... ... ұшырамаған. Сан мыңдаған жылдар
өзгермеген адамның биологиялық табиғаты соңғы екі мың ... ... ... ... ... бола ала ма. ... онда ... өзі таңдайтын, өзі орнататын қатынастары бола
алмас еді. Тек өз ... өзі ... ... өзі ... ... ғана ... ... яғни қоғам бола алады. Сондықтан
да олар жануарларда жоқ.
Қоғамдық қатынастар адамдар әр ... ... ... ... провалық,
моральдық, адамгершілік ережелер мен тәртіптер арқылы бекітеді. ... ... ... ... бар. ... ... ... үшін әр түрлі институттар құрады. Осы ... ... тума ... ... оларды ойлап тауып орнықтырудың
қажеттілігі болар ма еді. Биологиялық ... бар ... ... ... ... ... іске асуы, көрінуі үшін ... ... ... Олар ... - өзі ... нәрселер.
Қоғамдық өмір, яғни адамдық өмір жаратылысынан дүниеде ... ... ... ала ... ... ғана ... болады.
Болмыс дегеніміз - әр бір құбылыстың дүниенің ... ... ... болу жолы ... ... Оның ... орны да осында.
Егер олай болмаса адамдар бір – біріне моральдық, құқықтық т.б. ... алар ма еді. ... ... қою және ... ... бұзғаны
қылыс деп қаралып сол үшін соттау және адамды өз іс - ... бір иесі деп ... ... оған ... оның ... жоқ нәрсені қалай талап етуге
болады. Оның себебі әр адам өз істегенінің ең ақырға ... ... деп ... Қасқырды қасқырлық қылығы үшін жояды. Ал
адамды қасқырлық қылығы үшін ... ... ... ... ... ... оның қасқыр болмауға мүмкіндігі жоқ. Оның жаратылысы солай.
Ал, адам ол жолды өзі ... ... Оның ... ... ... ... санадағы жақсылық пен жамандық, әділеттілік ... ... пен ... ... күнә мен кінә, ар – ұят,
жаза сияқты т.б. ұғымдар мен ... ... де осы. ... ... ... рухани мәдениет осыны айқындайды.
Еркіндікке байланысты адамның бүкіл хайуанаттар ... ... - ол ... ... адам ... жеке ... ... ол адамға керісінше еш бір жеке дербес заңдылық тән
емес деген сөз. Адам жасаған дүние оның ... ... ... барлық әлем
заңдылықтарына ашық . Ол бүкіл ... ... ... ... бүкіл
әлеммен соның мұқтажымен, тағдырымен, тынысымен өмір сүре алады. Дамыған
адамдадың жан – дүниесі бүкіл ... бара – бар. ... ... ... ... әр бір адам тап ... деген сөз емес. Оның мазмұны
еркіндік осындай болуға жол ... ... сөз. ... ... ... тек ... өзі ғана жаба ... Ол ... ... ... болу сол ... бас ... мүмкіндіктің барлығын
көрсетеді. Яғни, еркіндік ... өзі ...... ... ... да
өзінің құрамдас бөлігі етіп тұр.
Өзіне өзі ие болу өзін ... ... білу әр ... да, ... адамдар билігінің де, яғни ... ... т.б. ... ... Ол ... ... ... дамуының әр
кезеңдерінде және әр қилы тарихи жағдайларда әр түрлі. Соған ... ... ... да, ... да ... ... еркідікті біз адамның дүниеде болуының ең алғашқы негізі
дейміз? Сондай негіз деп адамның ... ... «с - ... ... еді? ... және өзін ... болмыстың барлық
формалары басталмай ма? Еркіндік соныңнәтижесінде келмейме? Ең ... ... жоқ бір ... әт ... ... адам ... басқа бола беру мүмкін. Яғни, бір адамның өзінің сол қызмете
әр кезде жаңа бір мән ... ... ... Ал ... ... әр ... үшін ... түрлі мәні болаыны айтпаса да ... ... ... оқу ... ... ... ... саналуын мәнділіктер
үшін болатынын психология дәлелдейді. Тіпті білімділікті әр түрлі ... ... ... ... ... де ... «Инженер Гариннің гиперболиды» деген романында Гарин
өзінің ашқын техниклық жаңалығын ... ... ... ... ... жоқ па еді? ... ... таңдау тікелей істейтін
еңбектің, іс - әрекеттің негізінде жатады, оладан бұрын болады және іс ... ... ... Егер ... бір мәнділік жоғалатын болса,
сол үшін атқарылатын іске ұмтылушылық құриды. Мәнділікті талғау ... адам іс - ... ... ... - әрекеттің нәтижесінде келетін еркіндік алғашқы т.пкі
еркіндіктен ... ... Бұл ... өз ісін ... ... еркін
қимыл, әрекет етуі, сыртқы және өз табиғатына үстемдігі. Ол ... ... ... ... ... апаратын іс - әрекеттің ... ... ... ... бар. Оны адам ... ... қасиетін жогғалтпай тұрып, жоғалта алмайды. Ол адамның адам
болу қалпымен бірге берілген, ... ... ... өзі сол. ... іс - ... ... ... керісінше, еркіндік іс ... ... ... ... осы еркіндікпен барабар ... ... ... ... ... ... мәселені зерттей алмаймыз. Ол биологиялық
эволюцияның нәтижесі ме, әлде бақа бір ... ... ме ... ... ... тыс ... деп білеміз. Ол бәрі де адамның
табиғатын одан тыс бір күш анықтай алады дейтін көзқарас ... ... ... ... ... ... ... Осындай
болудың белгілі бір жолдары мен үрдістері оны ... адам оны ... және ... үшін ... сай іс - ... ... қажет. Олар да
сан түрлі. Олардың сандағы түрлерін адамдар тауып, өмірге ендіріп жатады.
Соларды табу, аңдау, іске асыру ... ... ... Адам ... - ... ... кең ... да әрі терең, жан – жақты. Дәлітек
айтсақ ол – ... ... ... бар, тап осындағы және тап ... ... мен ... ғана ... оны ... жаңа бір ... мен ауқымына өте алатындығында.
Сондықтан оның іске ... іске асып ... ... мен ... бір көріністер ғана. Олар адам ... ... ... ... Олай ... ... емес. Сыртқы әрекетері мен
нәтижелерінде көрінбеген, көріне алмайтын, субъективті, тіпті ... ал көп ... оның ... толық беймәлім мағыналар да жатады.
Сондықтан да адамды, субъектіні оның ісіменғана түсіндіруге болды деген
көзқарас қате.
Субъектіні, ... ... ... ... соншалықты жан –
жақты, оның нәр алып жататын сабақтастықтары тікелей «с - ... Іс – ... ... ... ... және
дүниеменарақатынастың сыртқы көрінісі Адамдық белгі бір ... ... мен ... ... ... әр ... функционалдық сипат
береді. Олар со мағынылықтың жәй ... ... ғана ... ... ... адам ... зат емес.
Кез келген табағи құбылыс белгілі бола алады. ... мен ... ... ... немесе сәйкестік болу міндет емес. Тағы ... мен ... ... ... белгілі ұөсастыққа құрылып,
көбінесе символ қызметін атқарады. ... ... ... ... ... ... БЬірақ, адам жасаған пайдаланылатын немесе
оған қатысты құбылыстардың негізгі қызметінен басқа көптеген қатынастардың
өзгеше функцмялар бар. Олар көп ... ... ... ... ғана ... Ол әрі белгілі, әрі ... ... ... ... дүниеге және өзара ... ... да ... ... тұрады. Бұл сыртқа адамдық мазмұнға ие ... мен ... әр ... ... сырларын түгелдей жария етпейді
делік. Олар, олай болса, әркәмнәң басқалаға арнайы алатын, ... ... ... ... ... ... және өзі үшін
ғана емес басқалар үшін де ... ... ... ... ... ... заттану немесе затсыздану – қоғамдасудың алғы шарттарының бірі.
Дәлірек айтсақ, соны мүмкін ететін және қоғамдасуды іске ... ... Олар ... әр адам ... ... ... мағыналы нәрсені
жария етеді, оған өзінен тыс бөгде формаға ... ... ... Оның ... басқа адамдар игеріп иемдене алады, сол мағыналықтың өз бойына
сіңіріп, өзіндік ете алады. Соның ... әр ... ... ... ... ... қоғамдыққа, қоғамдасқан болмыстың бір құрамды
бөлігіне айналады. Оның үстіне ол мағыналы нәрсе айрықша тұрақты ... ... ... ... да ... ... қайта жаңғыртылып, өңделіп
отыратындықтан, алғашқы жалқылық белгілерінен адаланып, жалпылық сипатқа ие
болады бірақ, барлық өзгерістер жалпылықтан бастау алады.
Адам мен ... ... ... ... ішкі сыры ... ... өзіне лайықталған дайын болмысты таппайтын жандар ғана
қоғамдық қатнастар орнатылып, қоғамдасады. Себебі, жануарлар ... ... ... ... ... ... ... игеріп бойына
сіңіре алмайды, қатар тіршілік етуші жанурлар арасында ... ... ... ... ... олар ... ... байытып алмасып
жата алмайды. Сондықтан биологиялық түрдің дамуында ... бір ... ... тек ... ... ... берілуі мүмкін. Бұл ... ... ... ... ... ... берудің оларда тіпті нышаны
да жоқ. Кейбір ... ... ... ... ... ... ... жасаудың жолдары емес, қоғамдасудың құралы емес, оның
тек тіршіліктік маңызы бар. Олар әр-бір жеке ... ... ... ... ... Ал бір ... ... адамдардың бірінің қолы
жеткен бүкіл субьектілік болмысы, дүниеге жаңа түрлі қатнасы, оның ... ... ... ... басқаша сезінуі басқаларына соншалықты әсер етіп
олардың бүкіл болмыс тіршілігінің өзгеруіне себепті ... ... ... ... Абай, әрқайсысы дүниені жаңа түсіну ғана емес, басқаша
түсінудің де өз ... үшін ... ... және ... адамдарды ұрпақтары мен ұрпақтарының, заман мен
заманның желісі үзілмей жалғасуының, ... ... ... нәр ... ... Адамзаттың ұрпақтары ғана емес, әр замандағы ... ... ... ... ... отыруының кепілі. Абайдың
өз замандастарының көбісі мен түсіністік таба алмай, әлі жоқ, бірақ келетін
ұрпақтын ... ... ... мұңын шағатыны осындай сабақтастықтың
болу мүмкіндігінен. Қазіргі біздер сол үміттерді шын мәнінде ... ... Бұл ... өзі ... ойланатын мәселесі. Сол арқылы әр-қайсысымыз
қазір өткен жалпыланған нәтижелерімен ғана емес, Платонның да, ... ... да ... жеке ... ... ... аламыз. Құрғақ
жалпылық тұлғаның жанын қозғамауы мүмкін, ал жеке тұлғаның жан ... ... ... ... туралы айта келіп Маркс өзінің
алғашқы еңбектерінің бірінде: басқалардың сезімдері мен жан ... ... мен жан ... ...... сай ... да дүниеде болу-болмауы өмір мен өлімнің өзіне де
өзгеше мән береді. Адам үшін өмір мен өлім ... ... ... мен ... шектелмейді. Жануарлар үшін болу тәннің тіршілігі мен бара-бар. Ал егер
ол ... өз ... шыға ... ... жаңа ... ... яғни өз
тұқымы, өз төлі арқылы жалғасады. Адам өмірі өз тәнінің тірлігінен ... мәрт ... адам ... ... өмірі мен өмір сүреді деген біз.
Сонымен қатар ол ... тек ... құлы ... ... ... ... ... өмірдің, өлімнің де ... ... үшін ... Онда
универсалдық шексіздік, жер құртының тірлігіндей соқырлық та бар. Екі мың
жылдан астам ... ... ... ... әлі ... ... ал екінші біреулерді ымыраға келмейтін қарсыластар етеді. ... тірі ... ... ... тура ... Ал бұл ... емес пе? ... жаман болсын ол біздің тағдырымызға әлі де белгілі әсерін тигізіп
келе жатқан жоқ па? ... ... ... оның тірі ... ... ... ... осылай болар ма еді? Яғни адам тәнінің өлімі мен бірге өлмеуі
де мүмкін сол сияқты ... өлім ... ... бұрын келуі де ықтимал.
Тән әлі тірі бірақ адам жоқ. Бұлда ... ... ... ... ... жетпеген, өз ырқына өзі ие бола ... ... ... ... адамның тірілігі оның өзіне емес, қоғамға ... ... ... адамның адамдық болмысты қадірлеуінің белгісі.
Адамдардың дүниеге ... ... ... ... олардың іс-
әрекеттері, грекше халықаралық тіліне енген ... ... ... ... ... ... сол ... өзін, өз болмысын
өзгерту, жарату, жасау қызметі. Олар ... ... ... болатын өзгерістер. Бірақ адамдардың дүниеге және ... бәрі ... ... ... арқылы орындалады. Рухани
қызметте де солай. Дегенмен ондай әрекеттердің барлығы бірдей істі, қимыл
әрекетті, істе болып ... ... ... ... және ... ... ... істе емес, рухани нәтижелерде яғни ой сезімдерде
мақсат, пиғыл, мұқтаждықтарда, дүниенің ... ... ... ... ... ... ... алып келеді, бірақ ... ... ... Адам ... осы ... ... ... мен мәні жөнінде К.Маркстің идеялары философия тарихында елеулі
үлес болды.
Осыған орай ескерте ... ... ... ... онда ... қатыспайтын, ойлаудан таза іс-әрекеттер деп қалуға болмайды. Ал
адамдардың рухани қызметін, жалпы өмірін ешбір қимыл ... ... не ... олйлау десекте қате болады. Ойлауды да адамдар іс-
әрекеттермен байлансты іске ... ... ... нәтижелерді, яғни,
сезімдерді, ұғымдарды, түсініктерді, жалпы дүниенің оған ... сан ... ... ... процес түрінде атқарады, жасайды. Театрда
қойылатын спектакл скульптордың тастан ... ... би ... ... ... бір ... суретшінің салған суреті, жазылатын
кітап т.б. барлығы да істегі нәтижелер емес, рухани ... ... не ... ... болуы, оларды істегі нәрсе деп қарауға
негіз бола алмайды. Себебі, олардың атқаратын функциясы ... ... ... оның ... бар және ... тиіс кейпін береді, бейнесін
жасайды.
Яғни, практикалық іс-әректтер мен рухани өмірдегі іс-әрекеттердің
екеуінде де ... ... ... олардың құрамына кіреді. Сол сияқты
олардың екеуі де іс-әрекеттер, бірақ олады бюір-бірінен ... ... ... ... ... өзгертетін процесс, ал рухани қызмет-сол
өмірдің бейнесін жасайтын, сол бейнені өзгертіп отыратын процесс. ... ... ... ... қызметтері.
Болмыс өзгертуге, әрине, рухани қызметте әсер етеді, тіпті онсыз
қоғамдық өмірді өзгерту ... ... ... ... ... өмірді тікелей
өзгерту емес, ол өмірді өзгертуге іс-әрекет арқылы дәнекерлі түрде әсер
етеді. Сол ... ... ... ... де ... ... арқылы
дәнекерленеді. Сондықтан да адамдардың іс-әрекеттерінің бәрі ... жата ... ... практикалық қатынасы екінші жағынан алғанда олардың
бір-біріне қатынасы. ... тек ... ... ... ғана өзгертңп
отырмайды, олар өздерінің бір-біріне қатынастарын да өзгертіп, ... Бұл ... ... ... айырмашылық бар. Егер табиғат
заңдылықтарын олар тек игеріп жаңартып ... ... ... адамдар
мұқтаждығына бейімдеп отыратын болса, ал өздерінің қоғамдық қатывнастарын
жаңадан жасайды. Қоғамдық ... ... ... өздерін-өздері
жасау деген сөз.
Маркстың айтуы бойынша, қоғамдық өмір – практикалық ... ... ... ... ... алсаңыз да ол тек қимыл-әрекеттерден
тұрады. Белгілі бір шеңбердегі адамдар бүкіл ... ... ... ... ... ... ... табиғатын айқындау үшін оны
жануарлардың тіршілік әрекеттерімен ... ... ... өзінің
«1844жылы экономикалық философиялық қолжазбаладында» жануарлардың ... ... ... табиғи өлшемін ғана көрсетеді, ал адамның ... ... ( яғни оның ... ... ... ... ... Бұны қалай түсінуге болады?
әрбір жануар өзі қай ... ... ... болса, соған қарай өз
организмін де генетикалық туабітті ерекшеліктермен сәйкес келетін, ... ... ... ... ... күн көру ... қандай
болатыны жалпы алғанда оның организмінің құрылымында ... ... өз ... ... ... ... ... түбірімен
өзгерте алмайды. Биологиялық түрлер ұзақ уақытта сұрыпталған биологиялық
эволюцияның нәтижесі. ... күн көру ... ... ... ... табиғи ортаға бейімделушілік. Оның әрекеті сыртқы ортаны өзгертуге
бағыталмаған. Оның негізгі бағыты сыртқы табиғи ... ... орай ... ... ... Олай ... егер ... белсенділік бар десек, ол негізінде бейімдеушілікке, табиғи
ортаға неғұрлым үйлесімді ... ... ... адамдардың практикалық іс-әрекеті сыртқыф табиғи ортаны ... ... ... Оны ... ... ... не? Ол ең
алдымен өзінен бұрынғы ... ... ... сол ... процесстердің
ішкі мәнін ашып, олардың өз мұқтаждығына орай жаңа ортаны құру, ... орта ол ... ... ... ... ... ғана
нәтижесі және сол практиканың өзі. Табиғи күштер, өзгертіліп табиғи заттар
өңделіп адамдар қызметінің құрамды бөлігіне, ... ... ... ... ... ... жануарлардың тіршілік әрекеттерінің нәтижесі өзінің
органикалыөқ тәні. Өз тәнін сақтау жануарлар ... ... Оған ... ... ... ... ... ойлауымен
салыстырсақ, ол негізінде организмнің қалпын ... ... ... ... ... бейнелемейді. Жануарлар психикасы да олардың
организмінің өз қалпын көрсететін процесс.
Адамдар табиғаттағы заттарды сол қалпында түсіне алмағандықтан ... ... ... Ал ... ол – ... адамға тәуелсіз өзіндік
болмысы, өңдеуі тиіс. Ал өзгерту, ол ... ... ... ... өзіндік заңы бар екендігін айтады. ... ... ... өзіндік мәні тек өзгерту қатынасында ғана айқын ... ... ... ... күштерді олардың өзіндік заңы бойынша ғана
өзгерте ... ... ... ... ... ... идеялық түрде өзгертіп, дамыта алатын адамның ойлауы ... ... ... Адамның ойына, өзінен тыс, тіпті оған әлі
қатыссыз сан-алуан дүниенің сыйып кететіні осыдан.
Адамдар практикасы ... ... ... ... ... және
өткінші кезеңдері емес, тұрақты мазмұнын ойына сіңіреді.
Практикалық істерінде адамдар өзінің организмінің ғана өлшемінде емес,
әрбір игерілетін табиғи күшпен затқа ... ... ғана тән ... ... ) қолданады. Әрбір жаңа затқа, табиғаты басқа затқа соған сәйкес
өлшемін, өзіне ғана тән объективтік мәнін ашу ... ... ... ... ... береді. Әрбір биологиялық түрге тән өлшем
біреу-ақ, ал ... тән ... ... ... ... жаңа ... ... сайын адамдардың соған сәйкес жаңа бір қызметі, жаңа бір өлшемі,
жаңа бір мазмұны ... ... ... ... ... адамның дүниеге
қатынасының ерекшелігінің өзі осында: тек оған бүкіл ... ... ... өлшемі болып, әлем мен адамның өлшемінің барабар қалге жетуі практиканың
негізгі ұмтылысы.
Солай бола тұра ... ... ... ... ... заңдылықтарды
өз дүниесіне бұрынғы табиғи қалпында ендіре алмайды. Оларға адам, Маркстың
сөзімен айтқанда, «адамдық» сипат ... Ол не ... сөз? ... ... ... ... отырып, ол заңдылықтар адамдық мақсаттарға жетудің
құралына айналады. Электромагниттік толқындарда, мысалы адам үшін байланыс
құралы, алыс жерлерге ... ... тасу ... жоқ. Тек адамдар ғана
оларға осындай қызмет атқарады. Ол табиғаттың өзінде жоқ ... ... ... ... ... ... ... күшіне, оның
органдарына адамдық мазмұнның хабаршыларына айналады. Ілгерілекте айтылған
еңбегінде Маркс: адам өз ... ... өзін ... өзін ... деген
практикалық қызметте осының нәтижесінде адамдар өз дүниесінде екіге
бөлінеді: өзіне және ... ... өзі ... күштер мен заттарға,
әлеуметтік қатынастарға, қоғамдық ұйымдастыру формаларына т.б. адамдар
өзжетістіктерін тек ... ... ... белгісі етпейді, сонда ғана
жинақтамайды, оның жетістіктері, оныңдамукы ең алдымен өзінің органикалық
тәнінен тыс оған ... ... ... ... мен ... ... ... жинақталады. Оның мәні – адамдық мәдениеттің
қорлануы.
Бұл процессті Маркс адамдық мәнінің ... ( ... ... ... жануарлардың тіршілік ету жолы мен типі
өзгерісі, ол ... ... ... ... ... ... соған сай белгілерін әкеледі. Биологиялық эволюция ... ... ... қарай тек организмді жетілдіруге бағытталған.
Адамның дамуында биологиялық процесстер қоғамдық ... ... ... әрбір мәнін өзгертіп, өз мәні, ... ... бірі ету ... ... ... ... іске ала алмайды. Ол мәндерді адамдар өз организмінен тысқары заттар
мен процесстерде орындалуы ғана ... ... да ... ... ... дамудың басқа
формаларына тіпті ұқсамайтын өзгеше типі.
Тіршілік ету әрекеттеріне сай жануарлардың психикасы ... ... ... ... ... олар үшін ... ... обьективтік
өзінің мәнін игерудің қажеттігі жоқ. Заттардың объективтік мәнін және өз
мәніне айналдыру тек дүниені өзгерту қатынасында ... ... ... ... арқылы адамдар табиғатпен қатар өзінің жаңа дүниесін,
жаңа орта құрады. Заттану процесі жануарларда жоқ нәрсе.
Практикалық қызметтің ... жағы – ... ... ... ... күштер мен олардың заңдылы қтары обьектиптік
заттық ... сол ... ... үшін ғана ... ... ... әртүрлі функциялары үшін, соның ішінде келесі практикалық
процессте қолдану үшін. Яғни олар ... жаңа ... жаңа ... ... ... ... ауысады. Бұрыны игерілген, «адамдық»
сипатқа ауысқан табиғат ... енді жаңа істе ... ...... ... күш мән, ... ... ретінде қатысаы. Бегілі дәрежеде
бұл қарама-қарсы процестерді яғни, ... және ... ... ... және заттық форманың процеске ауысуы деуге болады. Заттық
немесе обьектиптік ... ... ... ... ... енді ... дербес
күш емес, адамдық күш, адамдық қабілеттер соның ішінде енді оның ... ... ... ... ... ... ғана үнемі қайта
жасап отырмайды. Олар әрине, ең алдымен организмге ... ... Олар осы ... ... ... ... қатнастарын,
басқада қоғамждық нәтижелерін, өздерінің ... ... әдет – ... ... моральдық, эстетикалық т.б
нормаларын, мұқтаждықтарымен сұранымдарын іспен ... ... және ... ... сол процестердің нәтижесі-адамдардың өздері.
Адамдар қызыметінің заттық және процестік формаларын олардың
жасампаздық ... ... ... Олай болса адамдар өз
қабілеттерін өздері жасайды. Ұзақ тарихи дамуда көптеген мұқтаждықтар ... ... ... ... ... ... ... Әрине, тарихта әртүрлі табиғи немесе тарихи апаттардың зардабынан
бұл дамуда кері кетушілік те тоқырау да ... ... ... ... ... ... ... жолымен келеді. Өткеннен сақталған мәдени
мұралардың барлығы адамдардың ... ... ... ... ... ... ... нәресте адамдар жасаған бұйымдармен құралдарды
іштей пайдалануды үйрену арқылы сол заттарда сақталда қабілеттерді де көріп
игеріп, өзінің жеке ... ете ... Ол өсіп ... ... ... ... ... баулитын, оны адамдық мәдениетке жетелейтін
процесс.
Осы тұрғыдан алғанда қоғамдық практика ... ... ғана ... ... ол организмнен сырт заттар мен
процестерде жинақталуы, ұрпақпен-ұрпақтың ... ... ... ... ... ... қабілеті жөнінде айтқанда оны әлеуметтік ... ... деп ... керек. Басқа ерешеліктерді қабілет
деп атауға болмайды. Егер адам организіміндегі туа ... ... біз адам ... ... қате болған болар еді. ... ... ... ... ... ... яғни ... күш.
Қоғамдық практикалық процесте үнемі қайта жанданып, қайта өңделіп,
сұрыпталып жатқандақтан жинақталған, заттанған қабілеттер, мәндермен ... ... ... ... ... ... ... дамыған
қоғамда әрбір адамның қызметі оның нәтижесі басқа адамдарға, солардың
мұқтаждықтарына бағышталынғандықтан олар, ... ... ... ... ... Яғни ... мәнді нәрсе болуға тиіс. Сондықтан ... ... ... істе ... ... заттық мәнінен
басқада мәнді бар. Ол адамды адаммен байланыстыратын мән. Ол ... ... ... да ... ... сыртқы болмысы, делірек айтқанда,
қоғамдық қатнастардың заттық, обьектиптік көрінісі. Сол ... ... ... істе ... ... ... ғана ... емес, ол жұмыс
басқа адамдарға да бағытталған. Сол себептен адамдардың заттықа қатнасы
екінші ... ... ... ... ... ... алғанда жоғарыда айтқандай, жасампаз күштер ең ... ... ... ... ... бәрі де ... ... ... күштер емес, олардың өздерінің жасанды
органдары. Яғни, олар жалпы алғанда адамдардың ... ... ... Ол ... өндіру, игеру, өзгерту қатнасы. Бірақ, бұл
қатна с табиғатты ... ... өз ара ... ... қоғамдасуы
арқылы іске асады. Қоғамдасудың формаларымен түрлері, тарихи ... ... Бұл ...... қоғамдық қатнастары.
Адамдардың табиғатоты өзгерту қатнасы мен ... ... шын ... бір ... Қоғамдық практика адамның екіге
бөліну ... ... яғни ... ... ... және ... форпмаларын.Өздері жасаған заттар, ... ... өз ... өздерінің көріну тәсілі. Ол формалар адамдардың
белгілі даму дәрежесін бейне лейді. Олар ... үшін ... ... ... Егер біз , ... ... қызыметін өз суретін
салып жатқан суретшілермен іспеттес деп қарасақ, сол бейнеге ұқсатсақ ... ... ... ... ... көрінер еді. Суретші өз ... ... ... ол өз ... бітіремеін дегінше оның ... ... ... ... ... сурет енді суретшінің қазіргі
өзгерген пішініне ұқсамай ... өз ... ... салуға
кіріседі. Ал әлгі жағдай тағыда қайталанады. Сөйтіп ... өз ... ... ... болады.
2.1.2 Адамның саналы және бейсаналы қызметі
Адамның жан- дүниесінің, яғни ... ... ... ... ... ... екендігі шын мәнінде соңғы екі ғасырда ған
айқындала бастады. Оған дейін ғылымның, әсіресе ... ... ... жан ... тек ... тұратындай көрінетін. Өткен
ғасырларда ойлаудың барлық жақтары тек саналы процестер ... ... ... ... ... ... ... қызметтер, процестер барын
сезген, біршама ... ... да ... ... ... мысалы
Г.Лейбниц. Шексіз көп монадалардың барлығы тұйық субстанциялар. ... ... ... ... бар. ... олардағы психика, жан
көбіне бейсаналық түрде. Адамға жақындаған ... ... ... ... де арта ... ... жаратқан жандарының ішінде ең
саналасы, әрине адам. Бірақ адам жанында көптеген оқиғалар саналы дәрежеде
өтпейді. Тек құдай ғана ... өзі ... ... жарқыраған күндей айқын
санамен қабылдайды. Бұл Лейбниц қағидасының қысқаша ған ... ... де ... ... ... психикалық
процестер барлығын айтқандар болды (Вунд т.б.). Бірақ бейсаналық психикалық
қызметтің адам жанында айрықша зор орын алатынын ... ... ... З.Фрейд (1856-1939) Фрейдтің адам психикасы жайлы ... ... ... ... ... Оның кейбір негізгі идеяларын әр мәселеге
байланысты айтып отырмыз.
Сананы бейсаналықтан ажыратытын ... ... ... процестерді адам
өз ойларында барлық уақытта біледі, ал бейсаналықты, яғни саналы түрде іске
аспаған психикалық қызметті өз ... ... ... ... не ... ... және ... болғаны жөнінде өзіне ешбір есеп бере
алмайды. Бірақ бұл білу, не білмеу ... ... ... сыртқы белгі.
Оны біз күнделікті тәжірибемізден жақсы білеміз. Ойлауымыздағы саналы түрде
болатын ... біз одан тыс ... ... ... ... ... ... осы сыртқы айқын белгі бізге сананың және бейсаналықтың қандай
процесс екендігің түсіндіре алмайды, неліктен біз бір жағдайда ... ... анық біле ... ал ... ... білмейміз. Саналы
процестерден есімізде қалатын әсер- ол психиканың бір жарық ... ... ... ... да, ал қалған жағы бір тас түнектей. Осы ... ... ... ... ... ... ... бәрінде кездеседі.
Ол бейне сана мен бейсаналық туралы тек белгілі бір көрнекі елес ... ... оны ... ... ... сана туралы мәселені анықтауға әрекет жасап көрейік.
Философия бүкіл тарихында ойлауды тек ... ... деп ... ... ... ... ... ... ... ... ... сана, саналылық хақындағы пікірлерге ғана
сүйенеді. Соңғы ғасырларда ғана сананың ... ... ... ... ... бұрын айтқанымыздай сыртқы дүниеге қатынастың
субъектіге қайта оралуы , яғни сыртқы дүние арқылы ... ... ... Сана да ... ... .Сонда адам сырқы нәрселер жайында ғана
ойланбайды, солармен бірге және соларға байланысты ол ... де, ... ... да көреді, сезінеді, біледі. Оның да деңгейі, ... ... ... біз ... ... ... адамдардың бір нәрсені
қалауы, екінші нәрседен аулақтануы көбіне ... ... ... ... ... деп ... Енді соның табиғатын анықтауға екзек келді.
Ойлаудағы рефлексияның ең ... ... адам өз ... ойлауының
тікелей мәніне предметіне айналғандырғанда пайда болады. Ойлаудың қалай
өтетіндігі, оның ... мен ... оның ... ... ... т.б. ... зерттеудің , танымның тікелей міндетіне ,
айналысатын негізгі ... ... ... ... ... ... ауысады. Яғни ойлауды әртүрлі жақтарынан зерттейтін ғылымдар және
философия осы рефлексияның әртүрлі бағыттары. Яғни ... ең ... адам ... осы ... ... есеп ... ... өзін өзі
тануға кіріседі. Рефлексияның таз түрі- ойлаудың өзі туралы ойлануы.
Сананың табиғаты адамның ... ... ... ... ... ... негізгі жағы, себебі бұрын анықтағанымыздай адам өзінен тыс
дүниенің , ... ... ... ... да ... мазмұнын игере,
бойына сіңіре отырып , өзін өзі ... Яғни ол тек ... ... ғана шектелмейді. Оның негізгі бағыты- өзін өзі жасау, немесе
жарату. Ал бұл ... ... ... ... процесінде болады. Адамның
өзіне өзінің қатынасы , яғни өзін - өзі ... ... ... ... өзін ... ... ... тануы негізінде өтеді. Сана тек өзі өзіне
қатынас жасай алатын және сол ... ... бола ... ... болуы да
мүмкін нәрсе. Адаиның адам болуы оның субъект болуына байланысты, яғни
өзіне- өзі ие, ... ... ...... өмірлік мәнін өзі
анықтайтын дәрежедегі аймақ. Тек ... адам ғана ... ... ... ... өз ... ... соның таразысына салып отырады, өз
іс - әрекеттерінің мәнін ғана ... ... ... ... де ... басқаларға есеп бере алады. Жалпы адамзат және жеке адам осы субъект
дәрежесіне ... ... оның ... сананың орны арта беруге тиіс.
Осы жағынан алсақ, сана адам психикасында тарихи пайда болған, оның ... өзі ... ... негізгі функияға айнала берген. Әрине, ол әр
халықта, әр адамда әр ... Олай ... өз ісін өзі ... ұзақ ... ... және ... алатын адам өз жанын да неғұрлым кең ауқымда жарық
дүниедей көре ... ... Яғни ... әр адам ... ... ... субъект екенін көрсетеді.
Ал бейсаналық психикалық процестердің бар екендігі бұрыннан ... ... ... ... ... ... қиын проблемалардың
шешімі оны зерттеп жүрген ғалымдардың ойына көбінесе ол мәселе жөнінде
тіпті ойланбай ... ... ... әрі ... аян ... ... Дәлірек айтқанда, ғалымдар ол туралы , ... ... ... ... сананың шеңберінде емес, бейсаналық сипатта өтіп жүрген болуы
тиіс. Оны түсіну үшін кейбір қарапайым мысалдар ... ... ... ... ... ... келе ... қарсы келе жатқандармен
соқтығысып қалмау, ой- ... ... ... өту ... өткергенде адам екенін бірінде олар ... ... ... Ол ... ... бір ... ... келе жатуы мүмкін,
солай бола береді де. Оның тікелей ойланып келе жатқан нәрсесі саналы ... оны ол ... ... сақтайды. Ал тікелей ойынан кейінгі
қатарда ... ... ... ... ... ... оның есінде өте төмен
көмескі ізін қалдырады, ал кейде есінде қалмады. Осы екінші қатарда ... ... ... т.б. бірі де ... ... ... ол
сананың тікелей айналысқан нәрсесінен тыс, ... ... ... ... ал кейде тіпті бейсаналық процесс. Бейсаналық процестер
физиологиялық емес, психикалық процестер. Оны ... ... ... ... көрсеткен. Ол емделушінің рұқсаты бойынша онымен гипноз
сеансын өткізіп, қолындағы ... ... ... бұйырған. Гипноздық
күйлен айыққаннан кейін, емделуші ешбір жаңбар жоқ, күн жарқырап ... ... ашып ... Оны не үшін ... деген сұраққа, ол білмеймін, бірақ
ашуға бір ұмтылыс пайда болды дейді. Яғни бейсаналық ... ... ... ол ... ... ... Шатырды ашу физиологиялық автоматтық
қимылға алдын ала айналдырған жоқ, ... ... ... Ол сана ... ... импульс. Ондай жағдайда
неліктен белгілі қимылдарды ... ... өзі де ... ... ... саналы мақсатқа айналған жоқ, ол бейсаналық дәрежеде
қалды. Адамның іс - әрекетіне кіретін механизмдер, операциялар т.б. ... ... ... ... ... ... ... жағдайлада
қайтадан бейсаналықтың аясына кетіп жатады. Оның себебі адамның назарының
нақты мұқтаждықтарға сәйкес ... бір ... ... ... көшіп отыратынына байланысты. Адам назары осы сәтте не ... сол ... ... түрде қабылданады. Адам психикасы көптеген
операциялардың жиынтығы емес, бүтін ... ... ол ... ... күш салып жатса, басқа процестердің бәрі ді, соның ішінде
саналуан бейсаналық ... мен ... де ... ... барлығы
соны орындауға, жұмсалуға тиіс. Бұл ... ... ... қалыпты
нормасының шеңберінде болса.
Белгілі бір бұрын білмейтін операцияны адам ... ... ... бәрі ... аяқ ... түрде болады. Ал оны толық меңгеріп,
үйреншікті қимылға айналған кезде, ол ... ... ... ... ... автоматизмге ұласады. Мысалы, адамға хайуанаттардан
өзгеше екі аяқпен жүруді үйренуі керек. Оны ... ... ... үшін ол ... ... бірақ физиологиялық автоматизм емес,
психикалық автоматизм. Осындай ... ... ... ... ... ... ... қалады. Бірақ, кейде белгілі бір себептерден
адам сол автоматизмді ... ... ... ... ауыр ... оны ... ... түрде меңгеруге тура келуі мүмкін.
Толық меңгерілген, сол арқылы белгілі млық импульпен өзінен- өзі ... ... ... көп ... ... көп ... қызметке тек соны қамтамасыз ететін ... ... ... Оларсыз іс- әрекетте , ойлау да бола алмайды. Бірақ ол
адамға тән ... ... ... ... ... ... ... игеру,
жасау, өзгеру толық автоматтық процесс бола алмайды. Олар тек ... ... ... ... деп ... «меннің» сыртқы
объектілерді қабылдауын ғана түсінді. Оның рефлексиялық табиғаты жөнінде ол
ешнәрсе айтпайды. «Мен» психиканың саналы ... да, ... ... ... Сол ... ... ғылымдарының тұрғысында ол бейсаналықты
негізінде адамның табиғи жаратылысымен, солардың ... ... ... ... ... біз адам ... саналы
түрде қабылданатын тысқы нәрселерді ғана көрмейді, білмейді, ол ... оны ... ... ... ... өзі ... де беледі дегенбіз.
Яғни өзгені өзімен бірге, сол қатынаста көргенде ғана саналы. Олай болмаса
адам психикасы ... ... ... өзін сезінуді ажырата алмас еді.
Онда екі жағы да араласып тұтас, ... бір ... ... ... да осылай болуы мүмкін. Адам өзін басқа дүниеден ажыратады.
Себебі, оның дүниеде болу жолыда басқа ... ... ... Ол ... ... сезіну оның өзінің барлығын сезінумен тұтасып бір ... кете ... ... алып ... сана ... өзін өзі саналы түрде
қабылдау болып есептеледі. Бірақ оның дәрежесі сан түрлі: ... ... т.т. ... ... ... ... ... басым болып,
ал өзін өзі сезнуі, қабылдауы одагн әлдеқайда әлсіз , күңгірт, көмескі
болуы ... ... ... деп ... ... ... деп ... осыған сүйенеді. Ол онда адамның өзін өзі қабылдауы да бар екенін
көрмейді. Егер адам сыртқы ... ... ... ... ... арасында
дистанция , өзгешелік барын сезбесе, көру ... ... ьлоа ... түсіне алған жоқ. Сыртқы дүниеде таныған , меңгерген зеттердың
табиғаты адам ... ... ... ол ... ... ... ие ... , адамдық сипатқа еніп, өзгертілетінін ... ... ... , адам ... тыс ... процестер сыртқы дүние
туралы ғана сыр шертпейді, адам туралы да сыр шертеді. ... ... адам ... ... ... ... ... сипатқа ие болады.
Бұл процесте адам сол өзгерген бейнеге, мазмұнға, функцияға өзінен ... ... ... ... дүниені көруде сол дүниеден өзін де көруінің
сыры осында, осы өзіне өзге болмыс беруінде.
Бұл ... ... ... ... ... қалыптасады.Әрбір
басқа адамға , сол адамның барлық ... ... ... ... сол кісі ... оның өзіне қайта оралып, оның өзіндік
болмысын айқындайды, ... ... ... ... ... өзгеше
болмысымның айнасы, әрі куәсі. Басқаның өзгеше болмысына ... ... оның ... де, ... өздігімдіде айғақтайды. Сол ... ... ... да осылай. Адамдар арасындағы қатынастар бір
бағытта емес, ... бәрі де өз ... ... ... ... Оның сана ... ... әр адамның өзін өзгелер
арқылы айғақтауы. ... ... ... осы ... ... немесе бекімейді. «Мен» әрбір адамның адамдық ... ... ... тәні ғана ... сол тән иесі ... да сондай субъектілермен қатынастарының түйіні. Ол іс - әрекеттік ,
қоғамдық байланыстар, рухани сабақтастықтар. әрбір осын,дай ... ... ... ... ... осы «менді» адам қандай кезеңде, немесе сол ... ... өз ... ... алады- бұл сұраққа біз әлі жауап тапқан жоқпыз.
Өзіндік мазмұнды сыртқы заттардан аңдап, ... әлі ... ... ... жоқ, ... ажырату әлі көмескі. Яғни сана дәрежесінже
адамның өз мендігін айғақтау, айқын дербестеуі әлі ең ... ... үшін ... ... басқа адамдардағ,ы өзіндік мән мен мазмұнды ол
енді өзіне қатыстыруы ... оны өзім деп ... ... ... ... ... өзгеде жоғалып кете алмайтын өзінің өзгеше болмысына қайта
қарау, ол бұрын айтылған ... ... ... ... білуге байланысты.
Сонда ғана өзіңді көре аласың. Оған дейін өзіңнің дүниеде бар ... ... ... ... бар. ... ... әрекеттер, басқалармен іс-
әрекеттік осындай байланыстар әркімнің психикасында ең алдымен субъективтік
рефлекцияға айналады. Осы ... ... ... біз ... ... дамуын зерттейтін психологияның саласындағы
деректер бойынша белгілі бір кезеңге дейін нәресте өзі ... «ол» ... Яғни ... ... ... ... бір ... нәрседей
қарайды. Өзін ортадан бөлмейді. Тек психикалық дамудың жаңа бір деңгейінде
ғана оның ... ... ... сөз пайда бола бастайды. Яғни өзінің тәнінен
бастап өзіндік іс- әрекеттерді, мәндә, ... ... ... ... ... жан ... ... екенін тани
бастайды. Адам тұңғыш рет ... ішкі ... ... ... ... ... сезіп, қалай аңдап, қалай көріп келсе, енді ол өз әлеміне де
солай бойлай ... Сол ... ... тұтас алғанда ол оған «мен»
болып шығады.
Күнделікті өмірде де соншалықты үйреншікті ... ... өз ... ... білетіндігі- айрықша күрделі қабілет. Ол адамға басқа да көп
қабілеттер сияқты туа ... ... ... ... ... ... түрлі қатынастарда, адамдық болмыста туатын әрі өзі де сол болмысты
туғызатын нәрсе. «Мен» әр ... өз жан ... ... ... ... ... ... Сол игерудің деңгейіне сай «меннің» де дәрежесі әртүрлі.
Философия тарихында «мен» туралы мәселе жаңа дәуірде үлкен орын ... Оған ең ... мән ... ... ... ... еді. Осы
дәуірде таным ... алға ... ... субъектінің ролі көп
талқылынды. Рационализм принцрпін берік ... ... ... ... ең ... ең ... әрі ешбір шүбә туғызбайтын принцип немесе
қағида жатуы тиіс ... ... ... танымды іске асыратын
субъект, жеке адам яғни ... ... ... үшін ... шүбә ... «мен ойлаймын, ендеше мен бармын». Ол ешбір дәлелдеуді қажет
етпейтін аксиома.
Қазіргі ... мен ... ... белгілі бір дамудан кейін
ғана пайда бола алатын күрделі құбылыс деп қараса, ХVІІ ... үшін ... ... ең ... ең мөлдір факт.
Декарттан кейін «Мен» туралы ұғымды күрделі құбылыс ретінде ... ... ... ... еді. ... әрбір адамның жан дүниесін
бір тұтастыққа біріктіретін зерде деп есептеп, сол ... ... ... ... ... ... ... етуге біріктіретін
жанның өз ішіндегі оның бірден бір иесі сол ... Кант ... ... деп ... ... ... бұл да «мен» ұғымына
жақындайды. Трансцендентальдық субъект өзін өзі ... оны ... ... ... ... өйткені субъект
автономиялық нәрсе, өзін өзі ... ... ... дамыта келіп
И.Г.Фихте «Мен» танымның шеңберінде абсолюттік ... ... ... ... өзі ... ... өзін өзі жасау ... ... ... ол ... себебі өзін өзі жасайды, ол ... ... әрі сол ... ... ... ұдайы әрекетті
болмысынан «Мен- емес» (Не-Я) дүниесі туындайды.
Ғажайып қиялы ... де ... ... ... ... ... ... үлкен үлес қосты. Мысалы, З.Фрейдтің «мен»
туралы ұғымы оның рефлекциялық сипатын көрсете алған жоқ. ... ... ... және ... ... ... Адам болмысының субьект пен обьектіге жаттануы.
Іс - әрекет, яғни ... ... ... ... айтқанымыз оның жалпы
сипаттамасы. Сонымен қатар адамдар қоғамның жоғарғы сатыларында, мысалы,
дамыған капиталистік қоғамда, практика – ... ... ... ... ... ... ... сан алуан салалардан құралады.
Мысалы, заттарды өңдеу, бөліс ауырбас және ... ... ... ... ... ... қызмет саласы болып кетеді. Маркстың
түсінігі бойынша адамдардың ... ... ... ... ... ... ... төркіні. Басқа қызметтердің бюарлығы содан басталады
және соның жалғасы. Бөліс, айырбас және тұтыну қызметтері-заттарды өндру
қызметінің ... ... оның ... басқаша формалары.
Бірақ, Маркстың экономикалық өмірді адамның түпкі негізі деп қарауы
қазіргі ... ойда ... шүбә ... ... ... ... осыған дейінгі тарауларымызда айтқандарымызда тап солай
деп үзілді-кесілді түйуге негіз жоқ ... ... жоқ, ... өмір адам өмірінің айрықша маңызды саласы.
Экономикалық қызымет негізінде, егер оның ... ... ... ... мақсатын «таза күйінде» бөліп мқарасақ, адамдардың тікелей ... ... ... бағытталған қызымет. Әрине оларсыз дамсыз
тіршіслік болмайды. Тек организмдік мұқтаждықтарды ... ... ... ... ... балаушылывқ та бар. Бірақ, адамдар, тек осы мұқтаждықтар
үшін ғана өмір ... ... ... ... қуып ... сол мұқтаждықтардың шеңберінен әлде қашан шығып кеткенін өздері
де байқай бермейді. Мысалы, байлыққач, мүлікке құнығушылық ... ... ... ... үшін ... ... Ал тәнінің мұқтаждығы үшін
шексіз көп киім, тамақ,үйлер, машиналар т.т. керекпе ? ... ... ... ... ... ... мұқтаждықтар жатады. Бұларда
әртүрлі бола береді: басқалардың алдында жай мақтанудан бастап қоғамдағы
алатын ... ... ... ... ... ... , сол арқылы
билікке, үстедікке жетуге т.т. дейін. Ал бұлар табиғи мұқтаждықтар емес ,
қоғамда ... ... ... адам ... ... ... ... оның өзіне жат болып, өгейленген кезінде.
Оның үстіне тәндік мұқтаждықты атқарудың өзіне адам ... ... өзі де соны ... ... өзі енді оған неше ... дәмді етіп
пісіріліп,қасықпен шанышқымен дегендей басқа адамдармен белгілі қатнаста
қабылданғанда ғана ас ... ... ас ... өзі де ... адамның қатнас
жасауының көрінісі (символы) болып тұрмайма ? қазақта сыйлы, жасы ... бас ... өзі ... бір әлеуметтік қатнастардың көрнісі емес пе ?
тек осы бір мысылдың өзінен организмдік мұқтаждықтарды өтеу адам үшін ... ... ... ... ... ... ... Ол
адамдар үшін түпкі мән болудан қалған.
Бұдан шығатын ... ... өмір ... өте маңызды
болғанымен түпкі мәнділікті құрай алмайды. Бірақ оны ... ... ... ... етіп ... ... жэасайтын жаттану меңдеген
дәуір. Осындай ... ... өмір алға ... ... формалары:- ең алдымен адам дық ... ... ... болу ... ... ... Олар
адамдардың жасампаздық мүмкіндәігіне қайшы келеді. Яғни, ертеме куешпе
тарихи болмыстан жоғауға тиіс ... ... ... ... ... ... ... қызметтерінің адамдардың қызметі,
адамдардың ... ... ... заттардың қатнастары болып көрінуі.
Яғни, ол ... ... шын ... ... өңі ... ... ... енуі.
Бұл жағдай Маркстың айтуы бойынша капитализім заманында өзінің
классикалық ең қарама қайшы ... ... ... ... ... тарихтың қозғаушы күші. Бірақ жаттанудың қоғамды ... ... ... ... ... көрінеді. Яғни сыртқы көріну түрі
бойынша қоғамсда жағдайларды туғызатын, жас айтын адамдар емес, ... жас ... ... ... ... процестерді билемейді,
заттармен процестер адамдарды ... олар ... ... етпейді,
керісінше, адамдар заттарға қызмет етеді. ... ... ... ... ... ... ... көріну формасы, заттардың
яғни өзі жасаған күштердің өкілі болып тұрады.
Жаттану, яғни өңі айналған дүние. Адамдардың өз ... ... ... ... ... өзгешелігі заттарға
адамның берген қасиеттері, яғни адамдық қасиеттер сол заттардың ... ... ... болып тұрады. Бұл құбылыстың ең айқын көрінетін нәрсесі,
мысалы, алтынның ақша функциясын атқаруы. Алтын көп товарлардың бірі. Бірақ
ол ... ... ... өз құны ... ... ... товарлар
құндарының өлшемі болуы оған адамның, яғни ... ... Осы ... ... алтын адамдардың қоғамдағы қатнастарымен заттай көрінетін
түріне ... ... ... ... ... ... да
болмасын басқа товарға айнала алатындығы оны ... ... ... ... етеді. Алтын бар жерде үстемдік бар. Оның қо,амдағы
бұл функциясы ғажайып тума қасиеттей әсер ... ... ... ... мәні кері түрде көрінетін қатынасчтар орнаған қоғамда адамдар
субъекті емес, объекті болып, ... ... ... Адамдардан
аулақтатылған, туабітті өзіндік дербес күштер сияқтанған, адамдарға бөгде
дүниедей болып көрінетін ... ... енді ... өздерінің
белгілі құрамына кіретін бөлігіндей, соларға кіретін көп ... ... ... ... ... адамдардың іс-
әрекеттерінің тұтастығы олардың басқаруына ... ... ... ұласады.Өзі жасаған дүниеде адасқан адамдар дәрменсіздікке душар
болып қалады.
Жаттану ... ... ... ... ... ... ... бөлістің жан-жақты өрістеуі оның көптеген салаларын бір-
бірінен алыстатып, тіпті алғаш бастан әр қайсысы дербес ... ... ... ... ... атқаратын адамдар да ортақ істерге ... ... ... жалпы қоғамдық істер әркімнің ... ... ... ... тек өзіндік , тек өзіне ғана керек мақсатқа жетуге
құралына айналады. Яғни қоғамдық жалпы процес адамдардың өз іс- ... ... өзін іске ... үшін адамдарды пайдаланатын оларға бөтен
бір қозғалыстай болады.
Әлеуметтік практикалык процесстердің осы ... ... ... ... ... осы ... ... жалған көрініс. Бірақ адамның
психикасына ғана тән жалған елес емес, тіпті жалпы саналық, ... ... ... Ол ... санадан тәуелсіз практикалық болмыстың ... . ... одан ... жолы да тек ... практикалық
өзгеріс, адамның субьектілік даму ... ғана қолы ... ... ... осы ... ... кейін енді оның кейбір негізгі
қырларына талдау жасап көрейік. Кейінгі ... ... ... ... ... ... ... тұрпаттарына осы жаттану
процессінің әсер еткенін көретін боламыз.
Жаттанудың ішкі ... ... ... жат ... Себебі оған жат,
яғни, оның өзіне қарсы, оның өзін езгілікте ... ... бір ... ... оның ... ... өзінің қалыптасқан, қорланған,
аулақтанған күштері. Олай болса, олар шын мәнінде ... өзі, ... ... (ұйымдық формалары), өзінің заттық не обьективтік
формаға ауысқан ... ... ... ... пен
ойлаудың қалыптасқан үрдістері т.т. Яғни адамдарға олар жасамаған басқа ... ... ... ... ... ... ... қоятын
шегі жаттану болмайды. Жаттану өзіңнен шыққан етене ... ... ... ... ... ... өзі жасаған дүниесі, бірақ
қазіргі дәуірде сол қоғамда адам басқару ... ... ... заңдылықтарын реттуде енді олар ... Оның ... ... бір ... күш. өздерінің барлығының әрекеттерінен
қосылып пайда болатын тарихи қозғалыстың қандай ... ... олар ... ... ... да, ... ... бағынышталмаған, тек өзінің бір мүддесіне ... ... ... ... қайшылықтарға әкелетінін де олар көре
бере алмайды.
Жаттанудың мағнасы өзіне қызмет етуге жаратылған нәрсесінің ... ... ... ... өз ... ... мәніне
айналдырады.
Байлық та, мысалы, ... ... ... ... ... ... мұқтаждарын өтеу үшін керек заттар мен ... қол ... ... ... ... ... байлық
адамдардың бір-біріне қатнасының да құралы. Сол қатнаста ол біреулердің
екіншілерге үстемдігінің де ... бола ... Бұл ... ол ... ... ... ... етеді. Яғни адам оған әлі субьект.
Адам мен байлықтың ара қатнасын тек байлық құралы болып, адамға қызмет
үшін емес, керісінше, ол ... ... ... үшін өндіріле бастағанда
ғана кері айналады. Бұрын байлық адам үшін болса, енді адам ... ... ... ... ал адам ... ... соны молықтыра берудің
құралы. Байлықты адамдардың тұтынуы екінші қатарға ығыстырылады да, бірінші
негізгі ... оны ... ... ... беру ... алады. Енді тіпті адам
байлықты тұтынудан гөрі байлықты адамның тұтынуы алға шығады. Олай ... ... ... ... ... ... ... қоғамда оның
негізгі формасы ақшалай байлық) өзінің адамдық ... ... ... емес (шын мәнінде ол солай болуға тиіс), ... оның өзі ... ... ... оның өзі сол ... ... ... ... оның ... басқа ададармен қатынастар, ойлауы, жан
күйзелістері мен ... енді ... ... байлықтың әрекеттері,
қызметі, қатынастары, т.т. себебі енді оның өзі жоқ, енді оның ... ... ... адам ... ... ... тұлғалық пішінге ие.
Бұдан біз байлыққа ұмтылушылар мен иеленушілердің бәрі осылай болады
дейміз. Бұл жаттанудың толық билеп алған жағдайында болатын ... ... ... ... онда ... ... ... болмасын жаттанған форма
өзінен-өзі қозғалатын және дамитын өзін-өзі тудыратын және ... ... ... ... ... Маркстың айтуынша байлыққа
құдыретті күштей табынатын ... ... ... қатынастар
заттардың, дәлірек айтсақ, затқа айналған ... ... ... ... Мысалы буржуазиялық қоғамда ... ... ... ... арасындағы қатынас.
Мұны Маркс затқа айналу деген. Ал қоғамдық қатынастың заттың болмысына
алғашқы себеп, жаратушы күтей қарап ... ... ... деп ... Ал ... айналған, табынатын нәрсе белгілі бір тұлғалық пішінде
болса, адамды өзінің ... ... ... ол персонификация (
Persona, лат. – жеке ... жакт ... ... ... қана ... ... ... осындай
сипатқа ие. Мемлекетте тап солай. Мемлекет бірақ, әртүрлі ... ... ... күш ... ... адамдардан оқшауланған,
олардың өзіне қарсы әрі үстемдік ... ... ... ... өзіне-өзі
басқару функциясы. Алғашқы табиғаты әр адамының өзін, өз ісін ... ... оның ... ... ажырамаған, соның бір белгісі.
Адамдар қызметтерінің саналуан болуы, олардың қатынастарының жан-жақты әрі
күрделенуі, қоғамдасқан ... ... ... ... мен құрамалардың
тұруы т.т. олардың арақатынастарын реттеп, үйренуді қажет ететін болуы
керек. басқару енді ... өз ... ... ... ... бөлек
атқарылатын функцияға айнала береді. Ол қызмет өз алдына бір ... ... ... Бірте-бірте оларды атқаратын арнаулы
адамдардың болуы қажет. Өзінің шығу тегі ... ... ... ... ... ырқына бағынуға тиіс. Алғашқы қарапайым формаларында
ортақ істерді реттену, оған сайланатын адамдар ... ... ... ... Бірақ реттелетін қатынастар көбейіп, қоғамның ауқымы кеңейе берген
сайын жеке адамдардың мөлдек ... ... ... ... ... ... ... бола береді. Себебі, жеке ... ... ... ... керекті нәрсені өндіруді түгел қамтитын әрекет емес, ... ... бір ... бола ... ... ... оны ... бөлінісі деп атайды. Әр өнімді ... ... ... ... ... ... бөлінген сайын, оларда жұмыс істейтін
адамдар да ... ... ... ... ... ... ... органдарына айналмақшы. Олардың барлығының сыңаржақты қызметтерін
біртұтас бүтін бір процеске қосу олапдың бәрін дәнекерлеуші ... ... ... ... ... ... істейтін органнан енді бәрін өзіне
қызмет еткізетін органға айнала бермекші. Ол енді ... ... ... бағынудан бәрін өзінебағындыратын ырықтың өзіне, яғни ешкімның ырқы
емес ырық болып өзгерген. Сөйтіп ... да ... ... кері ... ... ... ... емес, адамдар басқарушы органдікі.Ырық тек
енді ырық үшін. ... ... ... ... ... тек ... ... шығады. Осыны біз жаттану дейміз, бұған өзгеріс қоғамдасқан адамдардың
біріккен ырықтарының олардың өздеріне ... ... ... ... өздерін сол пайда болған субъектінің жұмысшы органдарына
айналдыратын бір құдіретті ... ... Бір ... ... ... ең күшейген, ең зорайған шақтарында, әсіресе тап
осылай болады. ... ... ... ... фашистік және
кеңестік саяси құрылыстар ... ... ... Оны біз ... адамның өзіне жат болған оның басқару функциясы дейміз. Адамның
жаттанған оның басқа ... ... ... ... ... ... ... формалармен сіңіседі. Әртүрлі биліктің белгісі, соның заттық
куәсі болатын ... мен ... ... ұзақ ... кейін сол
функцияны өзінің жаратылысынан туындайтын табиғи ... әсер ... ... киелі деп қаралатын белгілерінің осындай жолмен тууы
ғажап емес. ... ... ... ... ... ең ... нүктеде
аяқталатын құрылыста, барлық билік шын мәнінде сол нүктеде аяқталмайды
керісінше, сол нүктеден ... Яғни ... ... ... тек ... ырқына айналады. Барлық ырықтар жойылады, бірақ ырық ... ... бір ... ... Шын ... бір адамның ырқы
барлық адамдардың ырықтары шоғырланған болуға ... ... жат ... ... сол бір ... ырқының көлеңкесі болып қана қалады. Яғни
ортақ ырықты жоғалтып оның орнын кездейсоқ, өз тізгіні тек ... ... ... ... ... ... ... жеке ырықтары «өзі өз
үшін» ырықтың өткінші формалары ғана.
Қарапайым санада шщексіз ... ... бір ... ... жаратылысынан сол үшін туғандай, немесе сол билік ... ... ... Бұл ... ... ... ... айналуының нәтижесі. Жаттану жалған көрініс туғызады
дедік. Яғни бәрі шын мәнінен ... ... ... ... Осы ... ... ойында, қиялында немесе сезім қабылдауларында болатын
қателіктен ... шын бар ... ... іс ... ... ... бұзылуы. Сондықтан адамдар екінің бірінде мәні теріс қабылданған
болмыстың көрінісін сол ... ... ... ... ... ... бұлтартпайтын заңды нәтиже емес. Адамдар сол бәрін теріс мағынасында
көрсетіп ... ... шын ... ашып ... ... да көре алады.
Жаттану процесінің адамның ақылына сиымсыз болып көрінетін қайшылық
осы ... ... ... ... ... және ... ... нәтижелердің
бәрінде туғызатын адамдардың өздері. Неліктен олар осылай етеді ... ... ... дамуының, немесе деңгеінің жетімсіздігінен.
Адамның анталогиялық негізі – еркіндік, ол оның ... ... ... Бірақ, еркіндіктің толық дәрежесіне жету, оның берген мүмкіндіктерін
барлыққа ... ... ... дамуында ғана іске ... Ол ... ... ... болмысын өзі жасау, жарату өз мүмкіндіктерін
өрбіту, жаңа мүмкіндіктер ашу, осылардың жаңа ... ... ... ... ... ... ... бойына сіңіру, субьект ретінде
өзгеру. Адамзат тарихында ұзақ дәуірлерде, тіпті бүгінгі күндерге ... жеке ... ... ... тыңдайтындығы әрқашан бірден көзге
түсетін нәрсе, ал оның ... ... ішкі ... ... ... ... анық, айқын нәрсе емес. Оның үстіне өз ісінің
қандай болуына тікелей ... ... ... ... ... ... дәнекерленіп тұрғандықтан, күрделіленген,
қайшылықты қоғамда әркімнің субьектілік ... ... ... ... жеке ... тыс өтіп ... тек ... адамдарға
белгісіз заңдарымен болатын процесстер сияқтанады. Әркімнің жеке ырқына
бағынышты ... тек ... ... ал ол ... ар жағында ол
басқалардың іс-әрекеттерімен тоғысып, көбінесе олардың күте ... ... ... ... ... Г.В.Ф. гегель осындай ешкім
күтпеген, қаламаған нәтижелердің шығуын, яғни ... ... ... ... ... ... деп ... Оның ойынша
адамдар, әрбір жеке тұлға абсолюттік идеяның іске асуының тек ... ... оны ... өзі біле ... Яғни ... ... ... нәрсеге құлшылығын абсолюттік ақиқат деп көрсетіп отыр.
«Мен»- психикалық тұтастық дедік. Бірақ тұтастық болуы үшін
барлық психикалық ... ... ... ... ... ... бір ұйытқы қажет. Ол ... ... әр ... ... ... Адамның өзіне тән , қалаған немесе таңдаған ... ... Ол ... ... іс- ... ғана емес, оның әрбір
психикалық көріністерінде байқалуы мүмкін. Себебі, мәнділіктіә ... ... бой ... да ... бола алатын мүмкіндіктің бірі. Бірақ
көпшілік жағдайда , ол ... бір ... ... мән етіп ... ... жеке ада ... нақты түрі – пиғыл. ... ... ... ... ... көп болуы мүмкін. Ол жеке іс ... ... Ал жеке ... ... бүтін ететін пиғыл
қалыпты жағдайда біреі – ақ болуы тиіс. Адамда негіггі бір ... ... ... ... ... ... ... байланысты іс -
әірекетте сол қимылды қанағаттандырып, соны іске асыруға бағытталады.
Сонымен әр бір дара ... ... ... ... ... ... пиғылы, бірақ адамдардың өздері жасайтын ... ... ішкі ... және жеке ... ... ... ... көп адамдардың болмысы екіге айрылады.
Адамдардың ... ... ... ... тұрған, тіпті ... яғни жат ... ... де оның жан ... ... Олар да ... көбісінде оның бір мұқтаждықтары белгілі бір
пиғылына айналады. Яғни, өзіне ... ... ... Ол ... ... оның өз ... жеке ... еркіндігіне қарсы
бағынтталғандықтан олар адамда қалыптасқан пиғыл ... де, онда ... ... ... ... бағытталынған, яғни өзіне жат
ұмтылыстар туғызады.
Сонымен бірге көп ... өз ... ... ... ... да ... Олай ... мұндай
пиғыл адам жанында қалыптасқан болса, олар алғашқы пиғылға ... ... ... ... ... ... оның түпкі мұқтаждығы
болғандықтан, олар оның жанында алаңсыз жоғалып кете алмайды. Одан туатын
мұқтаждықтар тек ... ... ... ... ... ... ... болмысының екі жарылуы олардың жан – дүниесінің екі
жарылып ... екі ... ... ... ... Оның ... әрқайсысының бір – біріне қайшы ...... ... ... жағдайында тұратын «Мен» болуы әрине оның тұтастғын бұзады.
Адамның ... ... ... ... Оның өмірінде қарама – қарсы
бағыттар пайда ... Онда ... ... өздерін басқару
функциясы оларға қарсы тұрған өздерін басып, жаншып ... ... ... ... Оған ... ... кеңестік
жүйені таңдағанбыз.
Кеңестік жүйеде барлық қызмет орындары мемлекеттік іске айналатынын
айттық. Әр бір ... әр бір ... ... ... ... ... ... қасчы. Олай болса, адамның өзі де
мемлекеттің ... Тек қана үй ... ғана ол ... - өзі ... Қоғамдық өмір ресми немесче мемлекеттік салаға және әр адаиның
жеке оқшау тіршілігіне ... Сол ... ... ... ... ... ... мұқтаждық, тіпті армандарына дейін екіге
бөліп, әр бір адам өмірінің ресми ... жеке ... өз ... ... ... ... ... нағыз биік мұрат деп түсінеді. Осындай
пиғылдың тұрғысынан әр кімнің өз ... өзі ... ... ... өзі ... ... күнадай. Осыған ... ... ... ... ... ... ... құдіреттй табынып, ... ... ... ... ... ... пен
мұқтаждықтың барлығынан да ада ... өзін сол ... тек ... ... бару ... Тіпті мүмкін болса өзін - өзі ұмытқан жөн.
Ал сол адамның өзіне, өз ... ... ... бір ... ... ұнайды. Олар оны басқа бағытқа жетелейді. Осы екі ... ... екі ... ... ... ... жағдайда
адам жанындағы пиғылдарының тартысына, тіпті кейде, бітіспес араздығына
душар ... ... ... ... ... ... ... бірақ бір – бірімен сиыспайтын қарама – ... ... ... мен ... ... жанаса бермейтін дәрежеде
екіге бөлінген Ресми қызметте адам ... ... сай ... ... яғни ... ... ... «мен» болып жүрсе, ресмиден тыс,
өзіндік жеке ... ... сала ол ... ... ... екінші
«мен» болып гшыға кеуі мүмкін. Бұл әрине адам ... ... ... ... ... яғни реси дүниенің де иүддесін жан – тәнімен
қоштап, әрі олармен сиыспайтын өз ... де оған ... ... сөз ... ... жанында екі пиғыл да сондай қуатты дамып, ... пен ... бола ... ... ... бір ... өту ... пиғылды уақытша үстем болып, екіншісінің кейін
ығыуы бәсеңдетеді. Бірақ жойып жібермейді.
Ескере кететін ... көп ... ... «мендерге» бөлінуі
болмауыда мүмкін. Себебі, екі «меннің» біреуі қалыптасып, ... ... ... ... жеке адам оған зорлықпен таңылатын
нормаларды бойына дарытпай ... ... өз ... ешбір орын
бермеуі мүмкін. Ол солндықтан тек өзі ... бір ... ... ... біз ... ждайлардың қайсысы оңды деген мәселені қарап
отырған жоқпыз. Олардың қайсысы оңды деу үшін әр ... ... ... ... болар еді. Оңдылықтың өлшемі деп әр ... ... ... ... ... ... айтқанбыз. Осы тұрғыдан
ресми мүдделе де жеке ... ... ... ... да ... ... баға ... болады. Айтылып отырған жағдай: адам өз
жандүниесінде бір біріне жат ... ... ... ... және сған ... ... ... пиғылдарының бар
екенін ғлымда және философияда ... ... ... ... ... атақты психиатр ол фактіге өзінше ... ... ... ... адам биологиялық жаратылысынан ... ... оның ... ... ... ... онда, оның жан
дүниесінде белгілі ... ... Олар ... сақтауға
бағытталған. Сол организмнің мұқтаждықтарын ... ... ... ... ... ... ... мұқтаждықтар мен ұмтылыстар
бисаналық психикалық дүниені құрайды. Өйткені олар ... ... ... Оның ... саналы психикалық процестер рефлекциялық
қызмет екенін білеміз. Ал, табиғи ... ... ... - өзі ... көру жоқ, ... өзін - өзі ... жоқ.
Фрейдтің бір – ақ негізгі ашқан жаңалығы бір – ... ... ... тартысында бейсаналық психикалық ұмтылыстардың
пайда болатындығы.
Адамдар мәдени ортада, қоғамда өмір ... ... ... ... мен ... да әр бір жеке адамның пиғылына
психикалық ... мен ... ... ... Ал, ... ... табиғи ұмтылыстарына тежеу салады. ... ... ... ... бағындыруға тырысады.
Енді жабайы табиғи адамның ноқта көрмеген асау аттай инстингтері
мәдениет нормаларының аясында ... ... ... ... тундайтын
мұқтаждықтар (оно) «мен» мәдени ... ... его) ... ... ... ... ... бар. Олар кебір нақты
жағдайларда тікелей араздыққа, тіпті, жаулыққа дейін ... ...... ... ымыраға келтіретін, сол арқылы бисаналықтың
қараңғы түненін ... ... ... ... ... кері
қайтарып құрсауға ұстайтын саналы процесс.
«Мен» (его) ... ... ... - ... екі ... де ... ... дүлей инстингтеді тежеп не ... ... ... әлеуметтік ортаның тым қатаң талаптарын жұмсарту
үшін оларпдың әр ... ... ... ... ... ымыралық
жағдайда біріктіреді. Саналы «менді» ... өзі асау атқа ... ... ... ... ... ... пиғылдар белгілі бір мәдени ортаның ... ... ... тым ... ... ... ... ол
нормалар сол адамның өзінің де қастерлейтін нәрселері ... ... ... ... ... оның өзі ... нәрседен, яғни сана аясынан
бейсаналықтың қараңғы ... ... Олар ... өзі ... ... өз ... сондай пиғыл мен тілектің бар екенін
сезбейтін ... ... ... ... ... ... мүмкін.
Өз пиғылы, белгілі бір пайда болған тілекті оның өзіне ... ... ... ... ... тап ... ... Яғни, бір
пиғылдың үстемдігі ... оған жат ... ... ... ... ... ... Бірақ ол пиғыл жандүниесінен мүлде құрып
кетеді деген сөз ... Ол тек қана ... ... ал әрбір қолайлы
сәтте бейсаналықтыңтүбінен сананың бетіне қалқып ... ... ... адам ... ... ... оның ... әр түрлі тоқауылдар
құрып, о.ы алаңсыз ... ... ... ... жоғалмаған
мұқтаждықтың жұмсалған қуаты көбейгенг сайын тосқауылдар мен ... шығу ... ... бар ... ... ... осы бір
адамдағы екі «Меннің» ... жеке бір ... ... ... етеді. Ол сол адамның психикалық ерекшелігіне, мінезіне, т.б.
байланысты. Оның ... ... ... жеке адамның, жалпы адам
табиғаитының мұқтаждықтарының есептемей дамуынан. Табиғи ... ... ... ... нәпсіге тым әсіре мәнбергені
мәлім. Соған орай Фрейдтің ... ... ... т.б. ... ... ... ... мен әлеуметті к нормалардың
қайшылықтарынан туған. Бірақ біз бұл ... З. ... ... ... алмаймыз. Біз тек оның ашқан адамгың ішкі «мендерге»
бөлінуі жөніндегі көзқарастарына тоқталдық. Ол мұнда өмірде бар белгілі ... ... ішкі ... ... соған сәйкес адам өміріндегі
бейсаналықтың үлкен орын ... ... ... Сонымен қатар З.Фрейд
бейсаналықтың тууының белілі бір әлеуметтік көзін де ашқан деуге болады,
бірақ , оны шын ... ... бере ... жоқ. ... ... ... бір ... адам жасаған дүниесінің,
әлеуметтік ... ... ... ... біршама
айтқанбыз. Әлеуметтік өмірде қалыптасып қалған нормалар ... ... ... ... ... басып және ығыстыруы бар
нәрсе. Бірақ ол тек жыныстық нәпсінің ұмтылыстары ғана ... ... ...... рухани дағдарыстар заманында
жирек ұшырайтын психикалық дерттер, әртүрлі невроздардың көпшілігі тәннің
аурулары емес, ... ... ... ... ... ... айрылудың нәтижесі. Ондай дертке ұшырағандардың организмі,
тәні сау болуы мүмкін, ал ... ... мида ... ... душар болған адамның жан күйзелісінің салдары. Жан ... ... ... ... ... ... ғылымда көптеген фактілер
жинақталған. Бір адамда екі, ал кейде ... ... ... ... кездейсоқ жағдайларда ашылып та қалады. Осы кезге дейін өзіне де ,
өзгеге де белгілі бір ... ... ... ... ... өз аты- ... ... айналысқан кәсібін, араласып жүрген ортасын, яғни ... ... , ... да бір ... , ... ... ... екінші бір
«мен» болып жүргенін өзі білмейді. Осы ... ... ол ... ... бір ... ... ... тағы бір «мен» бұрыннан ... ... оның ... ... ... ... яғни оның өзі де ... анық білетін «мен» оны бейсаналықтың аясына ығыстырған, тіпті оны ... етіп ... ... Ол ... «мендер» көп жағдайда жетілмеген ,
қияли, театр сахнасында ойнайтын рольдің ... ... ... ... алға шығатын мұндай «мендер» сондықтан шын «мендей»
болып қабылданады.
Бір адамның екі, тіпті бірнеше «мендерге» ... ... ... ... жалған «мендер» болып та көрінеді. Сыртқы жағдайлардың қысымы, мысалы,
адамдардан белгілі бір ... ... Ал ол ... жеке ... ... ... ... жау. Осының бір психикалық көрінісі кейбір адамдарда
сыртқы қатынастарда ғана ... оның шын ... ... ... ... жүретін формальдық «мендер» қалыптасады. Және оны барлық
уақытта саналы түрде болатын, яғни ... деу де тым бір ... ... ... ... ... Шын «мен» бейсаналықтың қараңғы
түкпірінде адамның өзіне де белгісіз халде жатуы да ... ... , ... ... ... бір іс- ... ... ықпалын өткізкп
жатады. Бірақ адам оны өзі ... ... ... ... ... де
түсіне алмайтын себептері осыдан болуы ... ... даму ... биік болған сайын, оның психикасында сананың қамтитын ауқымы ... кең ... ... ...... ... өзі ... алатын
деңгейі, ал бұл сананың даму ... ... сана , ол – ... ... ... ... қоғамдардың философиялық
негізін аша білді деуге болады. Бұл еңбекте тарихта орын алған тоталитарлық
құбылыстар, әсіресе, теориялық ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері қарастырылып, оларды
адамдар табиғатының екі түріне ... ... орын ... ... ... ... мен қазіргі тоталитаризм арасында белгілі
бір ұқсастықтары алынып, олардың ... де ... ... әдістер қолданудың шеңберінде басқа да формаларда
өмір ... ... ... ... ... мүмкіндігінше
талданды. Бұдан рухани ... ... ... еңбектің біршама
маңызға ие болары түсінікті. Мұндай құбылыстардың ... ... өмір ... ... біздерге де жол сілтері анық. Тұтас алғанда
тоталитаризм құбылысының теориялық қалыптасуы және философиялық ... ... ... ... ... ... ... деуге болады.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. Платон. Сочинение в четырех томах том 3.ч.1. 512с.
2. К.Поппер. М: ... ... ... ... ... ... 448с. т.2 ... лжепророков. Маркс, Гегель и др. Оракулы.
3. Хайек.Ф.А. Құлдыққа апарар жол. Вопросы философии 1990г.№10. 143б
№12 110б.
4. З.Фрейд. Массовая психологии и ... ... «я». По ... ... удовольствия. М: 1992 278с.
5. К.Маркс. Капитал. М: политиздат.1983г. т 1. 682с.
6. А.Г.Маслоу. Новые рубежи человеческой природы. М:смысл1999г. 227с.
7. ... Век ... ... ... М:Центр Психологии и
психотерапии. 1998г. 342с.
8. Психология массовых коммуникаций. ... спб ... ... ... Адам және ашық ... ... ... 1998г. 212б.
10. Әбішев.Қ. Әбжанов.Т. Философия тарихындағы таным теориясы және
метод проблемасы. ... ... 1990ж. ... ... в четырех томах. М: Мысль: 1975г. 550с.
12. ... ... ... ... ... ... 1998г.
740с.
13. Сартр.Ж.П. Бытие иничто. М: Республика. 2000г. 639с.
14. Гегель. Сочинения т VI. Наука ... М: ... 1938г. ... ... ... ... т VII ... 1934г. 379с.
16. Гегель. Философия история. Сочинения. т VIII М: ... ... ... ... Система наук Ч 1 Феноменология духа. Наука: 1999г.
441с.
18. Каннетти.Э. Масса и власть. М: Наука. 1997г. ... ... ... ... М: ... 1992г. 492с.
20. Макиавелли.Н. Государь. Издательство «азбука» 1997г. 204с.
21. ... ... ... ... ... ... ... Г.Маркузе. Эрос и цивилизация. «Издательство АСТ». 2003г. 526с.
23. Человек в мире ... ... ... 1996г. ... ... ... ... личности и ее разоблачение» ... ... ... Бегство от свободы. «Издательство АСТ». 2004г. 571с.
26. Франкл.В. Человек в поисках смысла.-М: Издательство ... ... ... ... ... М: Советская энциклопедия. 1983г.
895с.
28. Леонтьев.А.Н. Потребности. Мотивы. Эмоции. М: Просвещение, 1976г.
115с.
29. Маслоу.А.Г. Дальние пределы человеческой психики. М: ... ... Фром Э. ... или быть ... 1990г. 289с.
31. КупцовФ.И. Философская науки. М: Мысль. 1998г. 457с.

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 46 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Адамның құқықтары мен бостандықтары20 бет
Екінші дүниежүзілік соғыс7 бет
Жапония5 бет
Отаншылдық мұраты – жасампаздық6 бет
Тоталитарлы саяси жүйе30 бет
Тоталитарлы саяси режим және авторитарлы саяси жүйе5 бет
Чехословакиядағы бархыт революциясының тарихи маңызы38 бет
"Саяси модернизация."23 бет
1929 – 1933 жж. дүниежүзілік экономикалық дағдарыс8 бет
1932 жыл ашаршылық ақиқатын ашатын кез келді9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь