Қатты денелер


Біз қатты дене жершарының бетінде, қатты денелерден салынған құрылыстарда-үйлерде өмірсүріп жатырмыз. Біздін денеміздең құрамында шамамен 65% су болғанын өзіде (мйда 80%) олкатты денеге жатады. Қатты денелердің қасиеттерін білу тіршілік үшін қажет.
Қатты денелер сұиықтар сияқты өзінің көлемін ғана сақтап қоймады, сонымен бірге пішінін де сақтай алады. Олар негізінен кристал күйде болады екен.
1)Кристал деген.
Кристалдар-атамдары немесе малекулалары кеністікте белгілі орындалып, реттеліп орналасқан қатты денелер. Кристалдың сыртқы пішіні дүрыс яғни бірқаліпті болуында осған байланысты.
Мысалы: кәдімгі ас тұзы тұиіршігінін бір-бірімен тік бұрыш жасап тұрған жазық жазық тоқтары бар. Мұны лупа арқылы астұзын қарап байқауға болады. Ал қар құлауының пішіні геометриялық шағыннан қандай дұрыс дегенімізше ! Мұндай да кристалл қатты дененің-мұздың ішкі құрылысының геметриялық дұрыстығы бейнеленген.
2)Кристалдық күйлердің айрықша белгілері.
Табиғаттағы днелердің көпшілігінің құрлымы кристалдық болып саналады.
Мысалы:барлық минералдар немесе барлық талдар қатты күйінде кристалл болып табылады.
Бірәқ сыртқы пішіні дұрыс болып келуі кристалдық реттелген құрылысының жалғыз ғана ең басты салалары бола алмай»ды. Бастысы-физикалық қасиеттердің кристалды таңдалып алынған бағытқа тәуелділігі. Ең алдымен, кристалдық механикалық біріктірігінің әртүрлі бағытта түрліше болатыны көзге түседі.
Барлық бағыттар бойынша қасиеттері бірдей болатын денелерді изотопты деп атайды. Кейбір газдар мен сұиықтардаң басқа барлық сұйықтар немесе оларды қатты денелер изотопты болып саналады.

Пән: Физика
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 10 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге




Қатты денелер

Біз қатты дене жершарының бетінде, қатты денелерден салынған
құрылыстарда-үйлерде өмірсүріп жатырмыз. Біздін денеміздең құрамында
шамамен 65% су болғанын өзіде (мйда 80%) олкатты денеге жатады. Қатты
денелердің қасиеттерін білу тіршілік үшін қажет.
Қатты денелер сұиықтар сияқты өзінің көлемін ғана сақтап қоймады,
сонымен бірге пішінін де сақтай алады. Олар негізінен кристал күйде болады
екен.
1)Кристал деген.
Кристалдар-атамдары немесе малекулалары кеністікте белгілі орындалып,
реттеліп орналасқан қатты денелер. Кристалдың сыртқы пішіні дүрыс яғни
бірқаліпті болуында осған байланысты.
Мысалы: кәдімгі ас тұзы тұиіршігінін бір-бірімен тік бұрыш жасап тұрған
жазық жазық тоқтары бар. Мұны лупа арқылы астұзын қарап байқауға болады. Ал
қар құлауының пішіні геометриялық шағыннан қандай дұрыс дегенімізше !
Мұндай да кристалл қатты дененің-мұздың ішкі құрылысының геметриялық
дұрыстығы бейнеленген.
2)Кристалдық күйлердің айрықша белгілері.
Табиғаттағы днелердің көпшілігінің құрлымы кристалдық болып саналады.
Мысалы:барлық минералдар немесе барлық талдар қатты күйінде кристалл болып
табылады.
Бірәқ сыртқы пішіні дұрыс болып келуі кристалдық реттелген
құрылысының жалғыз ғана ең басты салалары бола алмайды. Бастысы-физикалық
қасиеттердің кристалды таңдалып алынған бағытқа тәуелділігі. Ең алдымен,
кристалдық механикалық біріктірігінің әртүрлі бағытта түрліше болатыны
көзге түседі.
Барлық бағыттар бойынша қасиеттері бірдей болатын денелерді изотопты
деп атайды. Кейбір газдар мен сұиықтардаң басқа барлық сұйықтар немесе
оларды қатты денелер изотопты болып саналады.
Кенес сюданы бір бағытта жұқа пластикаларға он ай ажыратуға болады,
бірақ оны пластикаларға перпендикуляр болатын бағыты жарып болу әлде қайда
қиын. Сондай –ақ графит кристалы қабатарында бір бағытта оңай ажыратуға
болады. Қарындаш пен жазған кезде графит қабаттары осылай үздіксіз оңай
ажыратылады да, оның жұқа қабаттары қағаз бетінде қалып отырады. Бұлай болу
себебі графиттің кристал торының құрылымының қат-қабат болуына байланысты.
Қабаттар көміртегі атомдарынан тұратын параллель торлар қатарынан
түзілген. Атомдар дұрыс алты бұрыштардың төбелерінде орналасқан . Қабаттың
арақашықтары біршама алшақ. Алтыбұрыш қабырғасынын ұындығынына қарағанда
шамамен екі есе артық. Сондықтан әр қаббатың өзінің ішіндегі байланыстан
гөрі, қабаттардың өзара байланысы нашарлау болады.
Кристалдың анизатроптылығының себебін оны құрайтын бөлшектердің
белгілі тәрттіпен орналасуымен түсіндіруге болады. Кристалдың сыртқа
беделдерінің дұрыс болуының бөлшектерінің тәртіппен орналасуымен
түсіндіріледі. Кристалдар жазық қырлармен шектелген. Ол қырлар қилысып
әрбір кристалға тән бұрыштарды береді. Кристалдарды жарып бұзғанда, ол
дәнекер жазықты ғы деп ойлайтын белгілі бір жазықтықпен жүреді.
Көптеген кристалдар жылуды және электр тоғын әртүрлі бағыттарда түріне
өткізеді. Кристалдардың оптикалық қасиеттері де бағыттқа тәуелді. Мысалы
кварц кристалы оған түсетін сәуленің бағытына қарай жарықты түрікше
сындырады.
Физикалық қасиеттердің кристал ішіндегі бағыттарға тәуелділігі
анизатропия деп аталады. Кристал денелер анизатропты.
Монокристалдар және поликристалдар.
Егер дене бір кристалдан тұрса,оны монокристал деп атайды. Кей бір
менералдардың монокристалдары табиғатта табиғи күйінде кездеседі.
Металдардың құрылымы кристалдық болып келеді. Сондықтанда, қазіргі кезде
еңбек құралдарын түрлі машиналар мен механизмдерді жасау үшін негізінен
металдар пайдаланады.
Егер едәуір бір металл кесетін алсақ, онда оның физикалық қасиеттерінен
бірден көзге түсіп білінбейді. Әдеттегі күйде металдарда аназитропия
байқалмайды.
Бұл жерде мәселе, кәдімгі металл бір-бірімен тұтасып біріскен өте көп
ұсақ кристалдардан тұратынында болып отыр. Металдың әсіресе, жұқасынған
жерін микраскоп немесе тіпті лупа арқылы қарап, оларды көру қиынға
соқпайды. Әр түрлі бағытқа қарай кристалдың қасиеттері түрліше болады,
бірақ бұл майда кристалдар бір-біріне қатысты бейбірекет бағдарланған. Оның
нәтижесінде жеке бір кристалдың көлеміне қарағанда анағұрлым үлкен
көлемдегі металдың ішіндегі барлық бағыттар тең түседі де, олардың
қасиеттері барлық бағыт бойынша бірдей болады.
Ұсақ кристалдарды бір-біріне жабысып орналасқандықтан поликристалдық
денелердің физикалық қасиеттері барлық бағытқа бірдей болады.
Кристалдарының тәртіппен орналасуы дұрыс, геометриялық кеністіктік
тордың түйіндеріндеорналасуына болады. Кристалдың өзі құрылымдық элементтің
үш әр түрлі бағыт бойынша, көп ретті қайталануынан алынады.
Ол құрылымдық элементті элементтар кристалдық ұя деп атайды.
Аса мұқияттылықты сақтай отырып өлшемі үлкен металл кристалын
монокристалды өсіріп алуға болады. Әеттегі жағдайларда поликристалл
денелердің түзілу себебі – көптеген кристалдардың өсуі. Олар бір-біріне
жақындап, тиіскен кезіне дейін жалғаса береді де, осының нәтижесінде
біртұтас дене түзіледі
Поликристалл денелерге металдар ғана жатпайды. Мысалы, кесек қанттың
да құрылымы поликристалл болады.
Кристалл денелердің көпшілігі өзара бітіскен көптеген кристалдардан
түзілгендәіктен поликристалдарға жатады. Жеке кристалдар –
монокристалдардан геометриялық пішіндері дұрыс және олардың әр бағыттағы
қасиеттері де әртүрлі болады.

Аморф денелер.
Қатты денелердің барлығын кристалл денелерге жатқызуға болмайды.
Көптеген аморф денелер бар.
Аморф денелерде атомдардың дәлме-дәл ретті орналасыу жоқ. Тек жақын
көрші атомдар тері белгілі бір ретпен орналасады. Бірақ кристалдарға тән
құрылымның қандай да бір элементінің барлық бағытта дәлме-дәл қайталануы
аморф денелерде болмайды.
Көпшілік жағдайда бір заттың өзі кристалдық күйде де, аморф күйде де
бола алады. Мысалы, кварц Si O2 кристалды түрде және аморфты түрде бола
алады. Кварцтың кристалдық түрін бұрыс алты бұрыштарлан тұратын тор деп
қарастыруға болады. Кварцтың аморфты құрамы да тор тәрізді, бірақ дұрыс
пішінде емес. Онда алтыбұрыштармен қатар, бесбұрыштар және жетібұрыштар
кездеседі.
Аморф денелердің қасиеті.
Барлық аморф денелер изотропты, олардың физикалық қасиеттері барлық
бағыты бірдей. Аморф денелерге шыны, көптеген пластмассалар, смола, қант
мұздығы (мөлдір кәмпит) т.б жатады.
Сырттан әсер еткенде аморф денелерде қатты денелердегі сияқты
серпінділік қасиеті және сұйықтағы сияқты аққыштық қасиеті де бір мезгілде
байқалады. Қысқа мерзімді әсерлер де (соққанда) олар қатты денелерге
ұқсайды, ол қатты соққанда кесектерге жарылады. Бірақ өте ұзақ әсер еткенде
аморф денелер ағады. Бұған ұзағырақ уақыт бақылау нәтижесінде көз жеткізуге
болады. Қатты орында жатқан бір кесек смоланы бақыландар. Смола бірте-
бірте қатты дене бетіне жайылады смоланың температурасы неғұрлым жоғары
болса оның жайылуы анағұрлым тез болады.
Аморф денелердің атомдарының не молекулаларының отырығшылық өмірінің
сұйық малекулалары сияқты белгілі бір уақыты тепе-теңдік қалпының
төнірегінде тербелу уақыты бар. Бірақ сұйықтарға қарағанда бұл уақыт оларда
мейлінше көп. Мысалы, бор үшін t=20oC-ге сәйкес “отырықшылық өмірінің”
уақыты 0,1С –қа тең.
Бұл жағына қарағанда аморф денелер кристалл денелерге жақын, себебі
атомдардың бір тепе-тендік қалыптан екінші тепе-тендік қалыпқа секіріп өтуі
сирек болып отыр.
Төменгі температураларда аморф денелер қасиеттері жағынан қатты
денелерге ұқсайды. Олардың аққыштығы жоқтың қасы. Бірақ температура
жоғарлаған сайын біртіндеп жұмсара бастайды да, олардың қасиеттері бірте-
бірте сұйықтардың қасиеттеріне көбірек жақындай түседі. Бұлай болу себебі
температураның артуына қарай атомдардың бір тепе-теңдік қалыптан екіншіге
секіру жиелене түседі. Кристалл денелерден аморф денелердің ерекшелігі –
оларда белгілі балқу температурасы жоқ.

6. Қатты денелер физикасы.
Адамзат қатты денелерді қашанда пайдаланған және болашақта да
пайдаланбақ. Егер бұрын қатты дене физикасы тікелей тәжірбиеге негізделген
технологияның дамуына ілесе алмаған болса, енді жағдай өзгереді. Теориялық
зерттеулер қасиеттері тіпті ерекше “сынау және қателесу” әдісімен ешбір
алуға болмайтын қатты денелерді жасаудың мүмкіндігін бере бастады. Ілгеріде
сөз болатын транзистор сияқты қондырғылардық өмірге келуі бұкіл
радиотехникадағы бет – бұрыс, қатты денелер құрылымын түсіне білудік айқын.
Мысалы:
Алдын –ала өзімізге қажетті механикалық, магниттік, электорлық т.б.
қасиеттерге ие металдарды жасау қазіргі қатты дене физикасының бірден-бір
негізгі бағыты. Шамамен алынғанда дүние жүзі физиктерінің жартысы қатты
дене физика саласында еңбек етеді.
Аморф денелер – кристалл қатты денелер мен сұйықтардың арасында аралық
орын алады. Олардың атомдары мен молекулалары салыстырмалы ретте
орналасқан. Қатты денелердің құрылымын жете түсіну өзіміз қалаған қасиеті
бар металдарды жасау мүмкіндігін береді .
7. Қатты денелерде болатын деформация ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Сұйықтар,қатты денелер
Сұйық пен қатты денелер
Қатты денелер физикасы
Сұйықтар. Қатты денелер
Қатты денелер жайлы
Сұйық және қатты денелер
Қатты денелер қирау табиғатын кинетикалық бағытта зерттеу
Кристал денелер
Кристалл және аморфты денелер
Қатты денелердің жылу сыйымдылығы
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь