Әзиз Несин әңгімелерінің қазақша тәржімасы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 4

Негізгі бөлім
1 тарау. Әзиз Несин сатирик
1.1 Сатира деген не? ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .10
1.2Әзиз Несин шығармашылығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...15
1.3 Әзиз Несин әңгімелерінің өзектілігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 26

2 тарау. Әзиз Несин әңгімелерінің аудармалары
2.1 Аударма деген не? ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .32
2.2 Әзиз Несин әңгімелерін талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 34

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 51
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .54
        
        ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
ФИЛОЛОГИЯ ФАКУЛЬТЕТІ
Әдеби шығармашылық және көркем аударма
теориясы кафедрасы
ДИПЛОМ ЖҰМЫСЫ
Әзиз Несин әңгімелерінің қазақша
тәржімасы
Орындаған:
Тоқтарбаев Ж.
5-курс ... ... ... ... ... аға оқытушы
Қорғауға жіберілді
«___»_________2006 ж.
Кафедра меңгерушісі:
Жақсылықов А.Ж.
ф.ғ.к., профессор
Алматы 2006
РЕФЕРАТ
Жұмыстың тақырыбы: Әзиз Несин әңгімелерінің қазақша тәржімасы
Жұмыстың көлемі: 55 бет
Пайдаланылған әдебиеттер саны: ... ... ... Әзиз ... ... ... талдау
арқылы сатиралық шағын әңгімелердің қазақ тіліне ... ... ... Жұмыс кіріспеден, негізгі екі тараудан,
қорытындыдан және пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... жалпы аударма, Қазақстандағы аударма
мәселері, ... ... ... ... сатирасының қазақ жеріне
келуі, XX ғасыр көрнекті түрік ... Әзиз ... ... ... ... Әзиз ... әңгімелерін қазақ тіліне аударуға атсалысқан
қазақ аудармашылары ... шолу ... ... екі ... тұрады. «Әзиз Несин сатирик» атты бірінші
тарауда жалпы сатира ... не, ... ... адам ... ... ... сөздің жүйрігі Әзиз Несиннің сатиралық әңгімелерінің дүниежүзілік
әдебиеттің баюына қосқан үлесі, әңгімелерінің өзектілігі жөнінде болмақ.
Екінші ... ... ... ... не, ... ... Әзиз ... қазақ тіліне аударылуы, әр аудармашының аударма ... ... ... ... ... арқылы, ондағы жетістіктер
мен кемшіліктерге тоқталдық. Сонымен бірге, аудармаларды талдай келе, орыс
тілінен қазақ ... ... ... анықтауға тырыстық.
Жұмыстың қорытындысы:
Жұмыстың мазмұнын сипаттайтын тірек сөздер: аударма, аударма теориясы,
көркем аударма, әдебиет, сатира, ... ... ... ... 4
Негізгі бөлім
1 тарау. Әзиз Несин сатирик
1. Сатира деген
не?......................................................................
.......................10
1.2Әзиз Несин шығармашылығы
.......................................................................15
1.3 Әзиз Несин ... ... ... Әзиз ... ... аудармалары
2.1 Аударма деген не?
............................................................................
.............32
2.2 Әзиз Несин әңгімелерін талдау
....................................................................34
Қорытынды
............................................................................
............................51
Пайдаланылған әдебиеттер
............................................................................
.54
КІРІСПЕ
Қазақстан ... ... ... кейін он бес жыл көлемінде
дүнижүзінің жүздеген елдерімен дипломатиялық ... ... ... олармен саяси экономикалық алуан түрлі қарым-қатынастары күннен-күнге
қарқынды ... ... ... ... келгенде президентіміз Н.Ә.Назарбаевтың 2005 жылғы
Қазақстан халқына жолдауында ... ... ... ... елімізді түбегейлі өзгертіп, Қазақстан Тәуелсіздікке ие болған
өткен ғасырдың тоқсаныншы ... ... ... да көп ... ... ... тарихымызда тұңғыш рет Шығыс Азия мемлеаеттерінің тәжірибесін және
өзіміздің көп ... әрі көп ... ... ... ескеріп, Батыс
демократиясының қағидаттарына сай келетін тәуелсіз мемлекетімізді орнаттық.
Қазақстан бүгін Еуропа мен Азия ... ... ... ... тұр. Біздің міндет - ... ... ... өз ... бен ... ... мүддесі үшін
ұтымды пайдалану болып табылады.
XXI ғасыр деңгейінде білім беру мен кәсіптік даярлау ... де ... да айта ... ... ... ... биылғы жылы Қазақ Ұлттық университеті мен
Еуразия Ұлттық университетіне ... ... ... ... екі ... ... ... конференциялар аралық татулықтың аса маңызды
тұғырларының ... Біз ... ... ... этностар аралық,
кнференциялар аралық татулығымызбен және өзара үндесуімізбен күллі әлемге
таныламыз.
Қазақстан өз азаматтары үшін өмір сүрудің ... ... ... әлемнің тиімді дамып келе жатқан елдерінің қатарына қосылуы тиіс.
Біз мұны ұлтымыз бен экономикамыз бәсекеге қабілетті ... ... ... аламыз.
"Егеменді Қазақстан"
19 ақпан 2005 жыл
Қазіргі кезеңде қарым-қатынасқа деген ұмтылыстың дамуы, елдер ... ... ... ... ... байланыстар ауқымының
кеңеюі тек қана аударма ісінің ілгерілеуі мен білікті мамандарды ... ... ... ... ... ... ... зәру мәселелерін күн
тәртібіне ұсынып ... ... ... ... ... ... ақпарат алмасуға, тілдік, мәдени ауыс-түйісті арттыруға да тәуелді.
Осы орайда заман талап етіп отырған ... ... ... көкейкесті
мәселелерін арнайы зерттеп оқытудың, талдап-талқылаудың маңызы зор.
Қоғамдағы сан-салалы өзгерістер әдеби аудармаға да тың ... ... ... байланысты басқа ұлттар мен ұлыстарға өз тілінде
ұсынудың мүмкіншіліктері, әлемдегі озық үлгілерді қазақша сөйлету ... тыс ... ... ... ... ... ... бір бөлімі ретінде тәжірибеде, яғни ... ... ... ... ... ... және ... әдеби
шығармалардың байланысы, бір-біріне әсер етуі, типологиясы мен поэтикасы,
әдеби әдіс-амалдары, ... ... ... ... ... ... аударма шеберлерінің іс-тәжірибелері, отандық және ... ... ... ... әр ... тіл, әр ... ұлт өмір ... отырған жағдайда аударма
мәселесінің күнделікті қажетті іске айналуы заңды. Аударма жұмысы ... ... ... орын ... Тіл ... процестің барысында
аударма қызметінің атқаратын рөлі орасан зор. Қай халықты тексеріп қарасақ
та, ол өзінің ... ... ... ең ... екі ... алып ... Бірі ... ішкі мүмкіндіктері болса, екіншісі - өзге жұрттың
байлығына иек арту. Өзге ... ... ... сусындай отырып, өз
мәдениетін өркендеткен, өз мәдениетін ... ... ... да басқа елдің
ғылым-білімін үйренуге ұмтылады. Осындай игі ... ... ... ... атқарғандығы мәлім. Егер біз дүниежүзі халықтарының ... неше ... ... әдеби, тарихи мұраларды тізіп, санап, оқып шыға
алатын халде болсақ, ол тек ... ... ... ... ... ... болып саналады.
Әдебиет - сөз өнері. Ол өнердің бір саласы. ... ... ... пәні де өнер ... ... ұлағатты адамдар "адамтану
құралы" десе, әдебиет ... ... ... ... дер ... Әрбір саналы
азамат өзін өмір сүріп жатқан елді меккеннің, мемлекеттің жеке ... ... үшін сол ... тарихын, тілін, дінін, дәстүрін, тұрақты
территориясын білуі қажет. Ал ... ... өмір ... оның ... Кез-келген елді, оның тарихын, мәдениетін жете білу үшін
алдымен тілін, содан соң ... ... ... оның ... ... ... ... алып, тәуелсіз ел болып отырған қазіргі кезеңде,
қазақ тілі мемлекеттік тіл дәрежесіне ие ... ... ... ... ... ... жоғары аудармашылар ... ... ... талаптарының бірі болып отыр.
Әдебиет тарихы - халық тарихы ... ... бар ... ... ... ... емес. Әдебиетті халықтың ой-санасы өсуінің, халықтың рухани
дамып, кемелденуінің көркемдік тарихы ... - бір ... ... халыққа кеңінен таныстырып, оларды өзара
табыстыратын, бір-бірін өзара шын пейілден ... ... ... теңестіретін өнер екені мәлім. Осыған орай әдебиеттің ... ... ... ерекше.
Әлем халықтарының сонау ілкі заманнан қалыптасқан діни, рухани, ... ... ... ... ... танытушы фольклерлік
мұраларды толыққанды етіп өзге тілдерге аудару мәселесі әсіресе біздің елде
XX ... бой ... ... өз ... ұлт ... ... ... басқа да өскелең ұлт
әдебиетінің шығармаларын ұдайы ... ... ... ... бәрімізге
белгілі.
Сонымен қатар біздің бүгінгі таңда тілі мен діні ... ... ... тығыз әдеби, мәдени байланыстарымыз жолға қойылған
шақта.
Қазақ ... бай ... оның ... ... ... ... негіз болды. Ұшан-теңіз ауыз әдебиеті мұраларының ... ... орны ... ... әдебиетнде өзінің табиғи таланты мен дарындылығы ... ... мен ... ... ... сатиралық әңгімелер
берген аты әлемге әйгілі әзіл-сықақшы сатирик ... Әзиз ... ... ... да ... мәлім.
"Чарли Чаплин кпитализмнің қара ордасына, ондағы қара жүрек қауымға
күлкі оғын боратты. Сөйтіп, ол ... ... ... - ... ... ... Туррент Розас айтқандай, стирик Әзиз Несин
елді тұмшалаған түнектің тап ортасына күлкінің туын қадап, ... ... ... ... ... ... ... аса көзге түскен
қаламгерлер тарапынан ерекше орынға ие. Осы Әзиз Несин ... ... XX ... ... ... ... ... жанрының
қозғаған мәселелерімен толығырақ таныса кетеміз. Сол ... ... қару ... ала ... ... қандай күн кешіп, қандай
қиындықтарға душар ... көз ... ... өз ... жинағында жазып өтекендей: "Түрік сатирасының
басқа әдебиет жанрынан айырмашылығы, ол қарапайым халықты меңзейді, халыққа
қызмет етеді, халық сөзін сөйлейді. ... ... ... біріншіден, ішкі
жан дүниесін шығарып шерін тарқату үшін, екіншіден, өз ... ... ... үшін сатираны пайдаланады."
"Тарихта - дейді Әзиз Несин, - сатира жанрына қарсы ... ... ... ... ... ... емес, керісінше, олардың
сатира алдында тізе бүгуіне әкеп соқтырады." Әсте ол солай болады.
Сатирик жазушы Әзиз Несин шығармашылық ... ұзақ ... ... ... бірте-бірте шағын әңгімелерімен танылды. Әзиз Несин
әңгімелерінің ерекшелігі оның ... ... ең бір ... ... ашық жазуында, яғни оның күші шындықта жатыр.
Түркияның ... Әзиз ... 57 ... оның ... 31 - ... 7 - ... 1 - ел ... 1 - сатиралық өлеңдер, 3 - фельетоны, 8 -
пьсасы, 2 - ... және 4 - еске алу ... ... ... ... тиражы 1200-ден асып кеткен екен. Бұл ... ... ... саналады. Ал егер басқа тілдерге ... ... ... екі ... ... да ... ... жылы Әзиз Несин кітаптары Түркияда - 87 рет, ... - 38 ... - 5 рет, ... - 5 рет, ... - 3 рет, Румынияда - 3
рет, ... - 2 рет және де ... ... ... Австрияда,
Албания - бір реттен шықты. Кеңес Одағында оның кітаптары 4 рет ... 2 рет ... ... 2 рет ... тілінде, эстон мен армиян
тілдерінде бір-бір реттен жарыққа шықты.
Осы сатираны қазақ оқырмандары да сүйіп ... ... ... ... Осы ... ... сатиригі Әзиз Несиннің ... ... ... де ... ... Өзіміз білеміз кез-келген жанрдағы
шығарманы аудару үшін аудармашы да сол жанрды ... ... ... ... ... ... адам да сатирик болу керек" деген сөз. Ал Әзиз
Несин әңгімелерін қазаққа ... ... үлес ... ... болды ма, жоқ па. Олар мыналар еді.
Оспанхан Әубәкіров (1934 - 1986) ... ... ... ... ... ... ... Құрманғазы атындағы Қазақ ... ... ... ... ... ... актер
болғанымен, өзінің шығармашылық мұратын сатирадан тапқан.
Ол ... ... ... ... істеген. Сатиралық жанрмен
бірге, балаларға арналған өлең-жыр, ертегі, пьеса, белгілі композиторлардың
әндеріне мәтін жазумен, ал ең бастысы бізге ... ... ... ... ... ... ... Нушичтің "Менің
өмірбаяным", Лао Шэнің "Мысықтар қаласын", Э.Рапкенің ... ... ... ұсынған.
1983 жылы балаларға арналған "Қағаз қалпақ" сатиралық ... ... ... одағының сыйлығы берілді.
Қалтай Мұхамеджанов (1928 - 2001) Қызылорда облысының ... ... ... ... ... 1953 жылы ... ... көркемөнер институтын бітіріп шығады. Қазақстан Республикасының
Мәдениет министрлігінде, ... кино ... ... ... ... ... екінші, бірінші хатшысы болады. 1988 -
1998 жылы республикалық "Ара - ... ... ... ... ... бас ... болды. Өмірінің соңғы жылдары халықаралық
"Түркістан" газетінің бас редакторы ... ... ... ... "Тоғышарлар", С.Айнидің "Құлдар",
Айбектің "Киелі қан" ... ... ... ... ... 1959
жылы М.Әуезов атындағы мемлекеттік академиялық драма театрында "Бөлтірік
бөрік астында" атты тұңғыш ... ... ... ... ... ... "Құдағи келіпті", "Қуырдақ дайын", "Өзіме де сол керек" сияқты
комедиялары туып, ... "Жат ... "Біз ... ... ... ... ... атты драмалары
республикалық және облыстық театрлар сахналарында тұрақты қойылды.
"Шыңдағы шынар", ... ... де ... ... ... ... "Ана - Жер - Ана", "Арманым,
Әселім" пьесаларын, "Ақ неке" повесті және ... ... "Мың ... ... ... төртінші томдарын!) қазақшалады. 1978 ... ... ... ... екі ... ... ... Қазақ
халық жазушысы (1992 жылы) "Құрмет Белгісі", Халықтар ... ... ... ... мемлекеттік жоғары наградаларымен
марапатталған.
Есенжол Домбаев 1938 жылы 2 ... ... ... ... ... ... туған. Осы ауылдағы Елтай орта мектебін 1956 жылы ... ... ... ... НИИАТ-та қара жұмысшы болып
істеген. 1961 жылы ... ... ... ... ... ... бітірген. Бұдан кейінгі жылдары
"Қазақстан пионері", ... ... ... ... ... ... ... меңгерушісі, аға редактор, бірлестік директоры болып
қызмет ... ... ... ... ... ... ... оқиды. 1957 жылы оның Әліби Жангелдин Қазақ ... ... оқып ... ... ... ... ... атты бір актілі
драмасы республикалық бәйгеде екінші сыйлық алды. ... ... ... ... "Өтірік әңгіме" атты комедиялары облыстық театрларда
қойылған. ... ... ... ... "Бір ... романын, серб сатиригі Б.Нушичтің "Менің өмірбаяным", болгар
сатиригі ... ... ... атпен шыққан әңгімелерін, және де осы
түрік сықақшысы Әзиз Несиннің әңгімелерін қазақ тілінде сөйлеткен.
Ғаббас Қабышұлы 1935 жылы ... ... 9-да ... ... Ұлан ауданының Ұранхай аулында дүниеге келген. 1955 ... ... ... ... "Дидар") газетінде корректор, бөлім
меңгерушісі, жауапты хатшы болды. 1966 жылы республикалық "Қазақ әдебиеті"
газетінің ... ... ... хатшының орынбасары, көркем әдебиет,
әдеби сын бөлімдерінде меңгеруші болып ... 1962-68 жылы ... ... ... ... ... ... алады. 1983 жылы
республикалық "Ара-Шмель" сатирал журналының бас редакторы болды.
Әзіл сықақ, әңгіме, хикаят, сын, ... ... ... ... ... жинақтың авторы. Орыс әдебиетінен А.Чехов, Д.Ленч, С.Михалковтың; ... ... серб ... Б.Нушичтің әңгімелерін, түрік
әдебиетінен Әзиз Несиннің "Футбол королі" сықақ ... ... ... ... ... ... ... да "Өзің кінәлі" деген ... ... ... ... ... ... келген хаттар" атты кітаптары жарық көріп
ұсынылған.
Сатирик жазушының шығармашылық ұзақ жолын, жолындағы ... ... ... ... ... оның алдымен
орыс тіліне одан кейін орыс тілінен қазақ тіліне ... ... ... ... бұл еңбек 3 бөлімнен
тұрады. 1 ... ... өмір жолы мен ... жолын нақтылы
деректермен негізге ала отырып XX ғасыр түрік әдебиеті мен тарихына ... Ұлы ... ... ... танып, өмір ... ... жете ... ... қаламгердің әңгімелерінің
өзектілігін, тақырыптық аясын, сатиралық әңгіме астарында не жатқанын ... ... Ал ... ... қазақ тіліне аударылған
әңгімелерінің орыс тілімен салыстырып талдған 2-тарауда аудармашыларымыздың
аударма ерекшеліктері мен сөз ... ... ... ойын ... ... ... сай қолданған тәсілдеріне
анализ жасалды.
1-ТАРАУ. ӘЗИЗ ... ... ... ... ... ... шығу ... этимологиясын әркім әр ... ... ... ... ... ... жүзім
өсірушілердің, жүзім шарабын жасаушылардың құдайы - Дионистің ән ... ... ... ... жүретін жол серіктерін "Saturos" деп атаған.
"Сатира" атауы сол ... ... деп ... ... ... әр ... мағынада қолданыла береді. ... бір тегі (род) деп ... Тағы ... ... - жағымсыз болмыс, құбылыс атаулыны сынап-мінеп, әшкерелейтін әдеби
шығарма. Мысалы, ... ... ... "Орыс тілінің
түсіндірме сөздігінде "сатира" - өмірдің жағымсыз құбылыстарын күлкілі,
келемеж түрінде көрсететін ... ... ... ... жылы ... "Шетел сөздерінің сөздігінде": "Сатира - болмыстың
жағымсыз құбылыстарын ащы күлкіге айналдыратын көркем әдебиеттің ... ... ... көп зерттеген, бұл түрдің үлкен теоретигі Я.Эльсберг:
"Сатира - болмысты әдебиет пен өнерде ... бір ... ... ... - ... пайдалы нәрсе, бірақ бұл ... ... ... деп, ... түр ... қарастырады Д.Николаев [7,
9].
Зерттеушілердің басым көпшілігі сатираны жанр деп біледі, біреулер
болмысқа көзқарастың бір көрінісі деп ... енді ... оны ... деп те ... тағы біреулер әдебиеттің тегі ... түрі ... ... ... жағымсыз болмыс, құбылыстарды, адам
бойындағы ұнамсыз мінез-құлық, әдеп, тәртіптерді әшкерелеп, күлкіге ... ету ... ... жөнінде әдебиет зерттеушілерінің пікірлері
бір арнаға ... бәрі де оның осы ... ... ... ... бірі
үшін сатира - әдебиеттің бір тегі, ... үшін - ... жеке ... ... әдіс-тәсілі, үшіншісі үшін - әшкерелеуші әдеби шығарма,
төртіншісі үшін - көркем әдебиеттің өзіндік түрі.
Жазушыларымыз ... ... ... ... ... ... таза сатиралық шығармалары әдебиеттің дербес бір тегін
құрайды. Өйткені оларда өмірді зерттеп білудің, суреттеп ... ... ... ... әдіс-тәсілдері қолданылады. Болмыс -
құбылыстарды бағалап, түсінудің ерекше формалары пайдаланылады. Яғни ... ... ... ... әсірелеуге
негізделеді. Шаржға, карикатураға, гротеск, сарказм, иронияға иек артады.
Сатирада ащы кекесін, күлкі ету, мазақ қылу, жоққа шығару, үкім ... ... ... адам ... ... ... ... пен
күрсініс, тенденциялық пен қатаң әділдік, лирикалық сезім мен ғылыми талдау
тоғысып жатады. Сонымен, сатира қарама-қайшылықтардың бірлігінен туындайды.
Сатира - болмысқа ... ... ... ... бар,
өмір құбылыстарын зерттеу, көрсетуде, өзіндік әдіс-құралдары, өзіне тән
табиғаты, сыр-сипаты бар ... ... ... деп ... ... пафосымен жазылатын көркем шығарма екені де рас. Сатиралық роман
мен ... те, ... ... мен ... да, ... ... ... да,
фельетон, памфлет - бәрі де көркем туынды. Бәріне де әдемі тіл, әдеби ажар
шарт. Оларды оқырмандар сөз жоқ ... ... деп ... орыс ... Д. ... та, Л. Ф. ... та, ... те сатира сырларын өздерінше түсіндіре кеткен болатын. Мәселен,
Л.Ф.Ершов "Сатирикондада" күлкілі новелла, фельетон, юмореско, анекдот ... ... ... ... болды", деп жазады. Сол сияқты әлгі ... ... келе ... әдеби сатиралық жанрлардың бірі - мысал
(басня)," деп, У. Гуральниктің "...дүркінді баспасөз қазір жол-сапар очерк,
ашық хат, ... ... ... ... коментарий), шолу -
породия сияқты жаңа ... ... ... ... ... келеді," -
деген пікірлері де осыған дәлел [7,10].
Сатира мен юмор қашан, қайда пайда болған деген сұраққа, олар ... ... ... елде ... ... деп ... айту мүмкін емес.
Бізге жеткен жазбаша сатира - біздің эрамызға дейінгі V ... аяғы ... ... басында өмір сүрген Аристофан мұрасы. Бұған қарап ... ... екі ... мың жыл бұрын ғана, Грек жерінде алғаш пайда болған екен
деп түсінуге болмайды. Одан бұрын адам ... ... ... ... екен, қуанып, күлмеген, ренжісіп, кекетіспеген екен ... ... ... ... жылдар бойы адамзат бұрын да ... ... ... ... ... ... ... Бірақ олар
бізге жетпей қалған.
Сатира зерттеушісі Д. ... ... "бір ... айдан анық;
сатира "сатира" деген атаудың өзі тумай тұрып пайда болған" [7,27]. Бұл ... ... ... Сөз жоқ, ... ... ... келіп, сонан кейін оған
ат қойылатыны сияқты, тарихи аренаға алдымен сықақтық ... ... ... не деп ... ... ... туған. Сонда ғана "сатира" деген
атау пайда болған. Сатира - фактіні көре алатын, оны жинақтап, типтендіре
білетін, ... ... ... ... көркем де бейнелі тілмен
ашып, суреттеп беретін әдебиет саласы деп ... ... ... ... ... икемді, бейім болады?
Мысалы, буржуазиялық эстетика, ... ... ... ... ... ... ... Олардың айтуынша,
өзінен гөрі басқаның қамын ... ... ... ... ... ... мен жан ... мол, кешірімді, қайырымды адамдар юморист
болады.
Біздіңше, ... ... пен ... ... пен ... білетін, адамгершілігі мол адамдар бейім болады. Басқаның да, жалпы
ел-жұрт, қоғам атаулының қамын ойлайтын қамқорлар ғана ... ... ... ... тап басып тануға ақыл-парасаты жететіндер ғана болады. Бірақ,
"сатирик қайрымдылығы" дегенді дұрыс түсінген жөн. Ол ... ... ... ... ... ... асырып, сынды сыбырлап айту,
кінәлілердің маңдайынан сипау емес. Қайрымдылық - әшкереленуге ... игі ... ашық та ... ... ... жылатып айтуы.
Адам бар жерде сын-сықақ бар, ... бар. ... ... ... А. Островский, "жұрт әзілдесе жүріп өмір сүріп, әзіл күлкімен
өледі" - деген. Осыған үндес ... ... ұлы ... Абай да ... ... ... ... өлең
Өлеңмен жер қойнына кірер денең
- деген жолдарынан адам бұл жалғанда өлеңдете, әзіл-қалжың айта жүріп еңбек
етеді, күле жүріп күреседі, қарсыласын ... ... ... ... ... емес ... ... әсіресе сатирик, өз шығармашылығына сын ... ... ... ... ... ... күле қарап, өзін-өзі
түзетіп отыратын адам ғана басқаның да мінін көре алады, күлкі ете ... бұл ... ... пен ... ... ... ... бара жатқандардың
"кеудесін басады", "сабасына түсіреді", аспандатпай жерге табанын ... ... ... ... мәжбүр етеді.
Мысалы, сатирик Сергей Михалковтың: "Неге сіз сатиралық пьесалар
жазасыз?" - ... ... ... ... ... өмір сүріп,
жасампаздық жасауына, өздерінің мүмкіндіктерін ... ... ... ... жат, ... ... ... қарсы күресуді қажет етіп тұратын болу керек," - деп ... ... осы ... бір ... - ... туралықты, шындықты айтудан тайынбайтын, қорқақтыққа,
сасқалақтыққа бой алдырмайтын, дертті түйреп тастайтын, адамдардың ... ... жауы - ... Олар ... ... сын объектіге тайсалмай қарсы баруды қажет етеді. Демек,
сатира - үлкен рухани, идеялық күштіліктің белгісі.
Адамзаттың алғашқы ... ... ... мен ... сипаты мен
мақсаты кейінгі таптық қоғамдардағыға қарағанда өзгеше еді деп болжауға
болады. Ол ... ... ... ... ... ... көтеру, пікір
тапқырлығы, ой ұшқырлығы жағынан өнер жарыстыру құралы ретінде қолданылған.
Ондағы сатира, юмордың сынап-мінеп әшкерелеуден ... ... ... ... ролі ... ... Яғни ... қоғамда сатирадан да юмор
кеңірек етек алған, алдыңғы қатарда тұрған.
Ал адамзаттың кейінгі тарихы - таптық қоғамдар ... ... ... ... ... адамның қанауын, ұлттар мен мемлекеттер
арасындағы антогонизмді, ол антогонистік ... тап ... ... ... бітіспес тап күресі бұл тұста дәуір талабына, заман
ағымына қарай, сатираның ... ... ... өзгертіп, оның
қоғамдық, әлеуметтік рөл - ... ... ... Енді, ол көңіл көтеру,
өнер жарыстыру міндетінің үстіне таптардың ... ... ... яғни тап ... ... ... Бұл тұста алға сатира
шыққан.
Демек, теңсіздік қоғамда езілуші таптың езуші тапқа деген өшпенділігі,
қарсылығы артады. Бұл ... ... ... ... күресті
күшейтеді. Ал, қайшылық, күрес күшейген жерде ... ... ... қолданбай тұра алмайды. Сатираның гүлдену, кемелдену, айбынды көріну
дәуірінің қиянкесті күрес, ... ... ... ... ... бұқара бірте-бірте сатира мен юморды ... ... ... сол ... ... мен ... ... пен
алпауыттарды, елді езуші басқа да үстем тап ... ... ... ... ... мен юмор ... ... ғана емес,
нақты автордың да творчествосынан орын тебе бастаған. Әр халық өзінің
сатириктерін ... өз ... ... ... биікке көтеріп әкеткен.
Олар әр дәуірде өзінің сатирасын жасаған.
Осы тұста бір атап ... ... - ... да, ... ... ... тап ... сатира мен сатириктерге мүлде қатал қараған, мейірімсіз
болған. Оларды атып, асып, ... жер ... ... ... үнін ... ... ... Ежелгі Рим, Грек, орта ғасырлардағы әр ... ... ... ... ... сатириктері де көрген. Неге ... ... ... жауабы К.Маркстің мына пікірінде жатыр: "Дүниежүзілік
тарихи форманың ең ... ... - оның ... ... Бір ... ... өлмекші болып, трагедиялық жарақат тапқан Греция
құдайлары Лукианның "Әңгімелесулерінде" ("Разговоры" - шығармаларының ... ... тағы да ... тура келеді. Тарих неге бұлай ... ... ... ... ... түрде хош айтысуы керек".
Яғни тарихи дамудың белгілі бір кезеңінде ескі қоғам, оның құрылысы,
тәртібі ел-жұртты қанағаттандырудан қалады. ... оны ... ... ... ... ... ... іріп-шіріп, тозығы жеткен ескі
қоғамдық құрылысты ... ... ... ... ... айналдырады.
Ақыры оны өз әндерін салғызып, өз билерін билетіп тұрып тарих ... ... ... ... ... ... қарсы күресте сатира мен юморды
қару етіп пайдалану үшін біз дерт ... ... биік ... ... жағынан күшті болуға тиіспіз. Сонда ғана сын объектілерін
тұқырта, жөнге сала аламыз" ... ... да - ... Ол да ... ... көп ... тәжірибені
жинауды, қақтығысқа жиі түсіп ысылуды қажет етеді. Сондықтан, бұл өнерді де
қырлап, ... ... ... ... беру - ... Бұл ... "әзіл-қалжыңды арттыра түссек, ой-қиялды ... ... ... ... әперетін құрал ретінде дамыта берсек, сөз
қадіріне жетіп, ... ... ... ... абайлап тәрбиелі
сөйлесуді дәстүрге айналдырсақ" дегені - қостайтын орынды пікір.
Қалжыңның да жөні бар ... ... ... ... ... ... ... көп қысыр сөзді бейауызбен қалжыңдассаң құтыла
алмай қор боласың. Оның ... ... ... ... ... ... жейді, өзіңді ұятқа қалдырады, абыройыңды төгеді. Ендеше әзіл-
қалжың қақтығысына қатысатындардың бәрінің де ... ... ... Әзіл-қалжыңның сәтті, ұстамды, тапқыр шығуы қақтығысушы екі жақтың
да ... ... ... ... ... ... бір шындық - әлемнің сатира аталатын саласының ежелгі
заманнан еншісіне тиген саяси салмағы, әлеуметтік жүгі күні ... ... ... ... ... жоқ. Қоғамдық сана өскен сайын, оның тәрбиелік
сапасы да арта түсіп, алған нысанасы да, ... ... да жаңа рең, ... өнімді ой-өрісінде туындап, өзгеріп отырмақ. Өзгермейтін ... ... - неге ... ... күлдің? деген сауал ғана.
Күлкінің жөн-жосығына келсек: тентекті ... ... ... ... ... ... жүгіндіру, зұлымның зәресін алу, көргенсіздің
көзін ашу, әдепсіздікті ... ... ... ... жағымпазды
жарға жығу, қорқаққа көңіл айту, пасықтықтың парқын, мансапқордың нарқын
таныту болса ... ... ... ... еске алған екі сауалдың
жауабына жұлын болатын нағыз күлкінің ... ... ... ... ... қиындығын арғы-бергі замандағы өнер ойшылдары талай
дәлелдеген. Мұндайда, көбіне, ... ... ... ... - ... - ... ... жыланнан - аяқ, құмырсқадан - саяқ іздейтін, қармен
от тұтатып, қайғыдан қуаныш табатын, майдан маржан тізіп, жұмыртқадан ... ... ... ... ... қодірең қулық, дәйексіз
дарақылық, әлжуаз әзіл, арзан ... ... ... күлкі
алуандары әлсіздіктің айғағы бола отырып, әрі ... сана ... ... ... ... ... ... екені де талай ескертілген.
Түптеп келгенде,
сатираның мұраты "мінді көріп отырмын" деп, мәз ... күлу ... ... ... ... ету деген тұжырымға бір ауыздан келуге болады.
Демек, адам рухының құдыретін ту ... ... ... ізгі ... безендіре отырып бірлікке, ықтыра отырып ... ... ... ... бар ... ғана анық өнер, әділ ... ... ... ... ... де ... бар, ... бар..." - деп Абай атамыз айтқандай,
күлкінің де түзігі мен ... бар. Тілі ... есі ... сөз ... ... ... айналайын бұл адам дегенің
күлкінің талай сырына қанып өспей ме. Біреу өзі күледі, біреу өзгеге күлкі
болады. Біреу дұрысқа ... ... ... ... ... ... ... біраз жерге баруға болады. Бірақ, біз ... ... ... ... жоқпыз, біз осы күлкі шіркіннің оңдысы мен сорлысын бес
саусағындай біліп өткен, ... ... ... ... ... ... әйгілі әзіл-сықақшы Әзиз Несин творчествосымен танысамыз.
1.2 Әзиз Несин шығармашылығы
Арғы тегі Қожа ... ... ... ... бүгінгі түрік
топырағының түлегі, бүкіл әлемге мәшһүр болған Әзиз Несиннің күлкісі ... ... ... ... ... ... ... Әзиз Несин шығармаларын
өз тілінде
оқымайтын сауатты халық кемде-кем десе де ... ... ... ... ... де ... (роман,
пьеса, киносценарий, эссе) Әзиз Несин, әсіресе, сатиралық әңгімелерімен аса
үздік шыққан жазушы. Әзиз Несин Мольердің: "Күлкіден қалса адам - ... ... ... ... ... ... ұран ғып ұстаған жазушы.
Әзіл-сықақ әңгімелерімен жеті ықылым әлемге мәшһүр Әзиз Несиннің 1915
жылы шыр етіп ... ... ... азан шақырылып қойылған есімі Мехмет
Нүсрет екен. Қалт-құлт етіп күнелтіп жүрген Әзиздің (әкесінің аты) тұңғышы
боп ол туған тұс ... ... ... ... ... ... ... да, Шанаққала түбінде шайқасып жатқан отандастарының жеңіске жетуін
жатпай-тұрмай тілеп жүрген Әзиз нәрестесіне ырымдап ат ... ... ... ... "Нүсрет" деген сөздің түрікше мағынасы "алладан медет"
немесе "алладан рахымет" екен. Алланың өзі сүйеу ... ... ... ... де ... көзі түзу ... деп түйген ғой әке байғұс.
Әке ырымының қалай болғаны өзіне аян шығар, бірақ баласы жап-жақсы есімінен
ержете бере айрылып ... Оның ... ... өзі ... 1933 жылы ... ... заң ... да, Түрік республикасының
күллі азаматтары өздеріне фамилия қабылдауға міндетті болды. Әркім көңілі
қалаған ... ... ала ... ... ... қой, баз біреулер
тіпті өзінің ... ... ... ... ... ... сужүректер - қаһармандықты, сараңдар - жомарттықты, әлжуаздар -
күштілікті, кедейлер - байлықты дәріптейтін өрескел фамилияны ... шыға ... Ал, ... ... ... ... ... қалып
жүретін мен бейбаққа емен-жарқын
фамилия да бұйырмады. Сосын, амал не, біреулердің фамилиясына ортақтасып
қалмайын, заңға томпақ келіп ... деп ... да ... бола ... ... ... ... перзенті, сен кімсің, несің?" - ... ... ... ... - Әй, мұның не? - дей қалса, өзімнің
шынында кім ... ... ... ... ғой" ... ... "Менің
өмірбаяным") [3,4].
Әзиз Несин, үйінде көк тиыны жоқ сіңірі шыққан ... ... ... ... ... келе бала болашағына көз жіберіп, ойлана бастайды. Он
екі жас шамасында Әзиз Несин ... ... ... ... орта ... мектеп интернатында дәріс алады. Сол кездің өзінде
жас Әзиз Несин шығармашылық ... ... ... мен ... ... де ... жаны ашыған бала оларға салмақ салмай, өз күнін
өзі көру үшін әскери мектепке ... ... ... ... ... оны тегін
киіндіріп, тегін ішіндіріп, тегін оқытады. Әскери мектеп ол сияқты жарлы
балаларының білім ... ... ... ... Бұл ... де Әзиз Несин бар
ынтасын салып тырысып оқиды.
Әскери оқуды тәмәмдағаннан кейін Әзиз Несинді ... ... ... ... ... ... ... әскери борышын өтеуге
жібереді. "Аспаннан шұға жауса, құлға ... ... ... ... жете ... Әзиз Несинге 1938 жылы "мұртқа өкпелеп жүргенде, сақал
шығады". Әскери қызметке еріксіз барған Әзиз ... сол ... ащы ... ... әжуалап сықақ әңгіме жазуға бел байлаған екен. ... ... ... ... жазуға рұқсат берілмепті де, болашақ ұлы
юморист һәм сатирик әзіл-сықақ ... ... ... аты мен ... ... көз бояп ... мәжбүр болыпты, "Әзиз Несин" деп. Осыдан
оны солай атап кеткен сыңайлы.
Сол кездері, яғни 1938 жылдары ... оның ... ... көре ... Сонда да бала күнгі драматург болармын деген арманы
ешқашан есінен кетпейді. Армияда жаяу әскер, атты ... ... ... әскер бөлімдері бар, ал драматургия деген әскер бөлімі жоқ, ... ... ... ... ... босап кетемін деген ойы ... ... ... ... 1944 жылы аға ... атағымен
ауылға да келеді. Содан кейін де Әзиз ... ... ... ... ... ... ... бірақ ондағы оқуы бірнеше айға ... ... ... Стамбул университетінде де
оқимын деген ниеті іске аспай қалады. Ал, артист болам ... ... сол ... ... бірі ... қала ... тауқыметін тумай жатып-ақ тартқан Әзиз Несин күнкөріс
қарекетіне ... ... ... ... ... қанаушылық
қамытын киген. Қай жерде, қай шонжардың маңында жұмыс барын құлағы шалса,
сонда жүгірген. Сіңірі шыққан жарлы ... ... ... ... болса керек. Бала кезінен мазақ пен қорлыққа, әңгір таяққа төзіп өседі.
Әзиз Несинге айналып, әңгіме ... ... ... оны еріккеннен ермек
етпегені және рас. ... ... ... жолы ... табу екенін көрді де, жалданғандағы ақысы не ... не ... ... ... қызығынан құтылып бақты. Әдебиетпен тапқан
табысы тамағын ақтамаған соң, кез-келген нәрсемен кәсіп ... тура ... ... сыр ... ... да болады, шот қағып, есепші де болады,
фотограф болып, сурет те ... ... ... да болады. Бірақ, жан
дүниесі сол ақын ... қала ... Сол ... ... орай ... ақша төлемегендіктен, табыстың жалғыз көзі әзіл-сықақ әңгіме жазуға
мәжбүр ... Әзиз ... ... жазуның бірден-бір себебі де осында.
Алда Екінші Дүниежүзілік соғыс сұрапылы да өзінің қатігездігін
танытпай ... ... ... ... ... ... ... өрістей бастайды. Жоғары басқарма қызметінде корупция оты
лаулайды. Түркияның кейбір ... ... ... ... Германияның қолдап-қорғауын арман етеді. Стамбул қаласы нағыз
шпионаждың орталығына айналады. Кез-келген ... бас ... ... ... ... тастап отырады.
Сол кездері халыққа фашизмнің қауіп-қасіретін ескерткендігі үшін Бурса
қаласының абақтысында аты дүние жүзіне танымал ақын Назым Хикмет те ... жас Әзиз ... ... ... ... ... келе жатқан еді.
Болашақ қаламгердің көз алдында корупциялық буржуазия, сатқын ... ... мен ... ... ... ... олардың сөзін
сөйлейтін заң мен полиция қызметкерлерінің халықты ... ... ... жылы Әзиз ... ... ... демократ жазушысы Сабахаттин Әлимен
танысады. Екеуінің өмірге ... ... мен ой ... бір ... ... екеуі ажырамас керемет дос болып кетеді. Екеуі бірігіп "Марко-
паша" атты апталық журнал шығарады. Осы журналда олар ... ... қиын ... ... ... ... ... біткендігн батыл
әшкелелеп жүреді. Ондағы мақсаттары ұйқылы-ояу халқының сана сезімін ояту
еді. Журнал ... ... ... өте кең таныла бастайды. Екеуі
журналдарының ... ... оңай ... ... баспа
жауапкершілігін екеуі біреуінің атына ғана, яғни Сабахаттин Әлиге жүтеледі
деп ұйғарады. Өйткені, ... ... ... ... ... ғана ... еді, ал екіншісі істі ары қарай жалғастыруы керек болатын. ... екі ... ... ... ... ... ... осымен тоқтамайды. Олар
бұл жолы журналдарын "Мерхум-паша" деген атпен жария етеді. Бұл ... ... ... қоймайды. Келессі басылымдарын "Малум-паша" деген атпен
бастырып шығара бастайды. ... үнін ... ... үшін ... ... Сабахаттин Әлиге Әзиз Несиннің жазғаны Ұлы Түркияның
мемлекеттік жиналысына тіл тигізіп, қорлады ... айып ... ал ... "Біз ... ... барамыз" деген жазбасында Трумэн доктринасы мен
Амерканың Түркияға көмегін сынады деп жауапқа тартады.
Сонымен, журнал ... ... ... ... бірнеше айға
ерте шыққан Әзиз Несин қаламдас досын іздеуге кіріседі. 1948 ... ... ... ... Әли ... ... хабар болмайды. Ендігәрі Әзиз
Несин ... ... ... жазбаған екен. Сабахаттин Әли ... Көп ... Әзиз ... ... жылға Анталияның батысында
орналасқан Бурсу қаласында, Назым ... ... ... тағы ... Әзиз ... бос жатпай, аштыққа да, суыққа да шыдап, ... ... ... кірісіп кетеді. Түрмеде жатып Осман
империясының тарихымен жете ... ... ... ... ... ... оқиды.
Полиция мүшелері Әзиз Несинді үнемі аңдумен болады. Ол ... ... ... жер ... бес жыл ... ... өтеді.
"Өзім тумысымнан шыр бітпеген қатпа едім, содан түрмеде ... ... ... - деп еске ... ... [3,4].
1954 жылдан бастап Әзиз Несин "Ақбаба" атты ... ... ... бірі ... Оның ... ... ... да
өлеңдер мен әңгімелерден ерекше көзге ... ... ... Юсуф ... ... деп еске түсіреді: "Менің қалам ұстағаныма міне елу үш болыпты,
ал олардың "Ақбаба" журналын ... ... да ... үш ... Осы бір
ұзақ уақытта бұл ... ... ... ... ... ... көз ашқан жоқ. Олардың ішінде ... ... ... ... ... ... Махмут Йесари сынды жазушылар еңбектерінен халық
сусындады. Бірақ осылардың бәрін бірдей алғанда ... Әзиз ... ... салыстыруға келмейтін еді" - дегені бар.
Соның өзінде 1955 жылға дейін өте көп әңгіме жазса да Әзиз Несин ... ... ... кездесетін. Өйткені оның әңгімелері басылымға
бүркеншік атпен ... ... Сол ... Әзиз ... бір ... ... де ... көрген болатын. Біраз уақыт өте келе сол әңгімесін
толықтырып, басқа газетте "қытай тілінен аударылған" деп ... ... Және бір ... француз атымен елге танылды. Сол әңгімесі
француз юморының ... деп ... юмор ... ... Ал, бір әңгімесі американдықтарға арналған конкурста бас жүлдеге ие
болады, бірақ жүлдесін американдық болмағандықтан ала алмады.
Оның әңгімелеріндегі негізгі көтеретін мәселе ... ... ... ... мен ... болды. Діндік
фанатизм, денсаулық проблемалары, парақорлық проблемалары, эгоизм авторды
қатты ... Сол ... ... ең бір ... деген
проблемалары осы еді. Осындай қиын шығармашылық өмірінде автор екі рет
үйленіп те ... ... ... ... ... бола ... ауыртпалыққа шыдай алмай қашып кетеді. Әзиз Несин сотқа тартылып,
бірінші рет түрмеге түскенде ... ... Ол ... екі ... Ал екінші әйелінен тағы екі баланың әкесі ... ... ... ... жыл ... Әзиз ... үш мыңнан астам
әңгіме жазыпты. Пьеса, репортаж және басқалары өз алдына. Бірде, ... саны екі ... ... ... әлдекім дүдәмәл таңқалыспен:
- Осынша әңгімелеріңіздің жарық көргені рас па? - десе ... ... таң ... Егер сіз ... орнымда болсаңыз, сіз мұнан да көп ... ... ... несі бар?! Мен он ... ... тиіс ... отырмын, - дейді,
Әзиз Несин, - егер асырауымда жиырма адам ... онда мен ... төрт ... ... ... едім. Күнкөріс керек, әйтпесе мен сол ... ... жүр ... бе? Ұзын ... ... ... келсе де,
келмесе де жазасың!
Тағы бірде сатирик: "Мен білгенде ... ... ... өз еліне
жайылып, шет елге сосын тараушы еді, ... ... ... керісінше болып
шықты", деп жазады. Рас ... оның ... ... шет ... бас иді ... ... ... жазушылардың 1956 жылы Италияда өткен халықаралық
конкурсында "Хамди піл ... ... ... сатиралық новелласы үшін ... - ... ... ... ... ал, ... сыйлықтың екіншісін
келесі жылғы конкурста "Қазанға бағышталған қонақасы" новелласы үшін ... ... ... Әзиз ... ... газеттерге бас фельетонист
ретінде жұмысқа шақырылады: 1957 жылы - "Йени дуния" (Жаңа дүние), ... - ... ал 1960 жылы - ... ... ... ... жылы "Мен Ататүрікпен әңгімелестім" ... ... ... ... ... ... деп ... 1966 жылы Болгарияда
өткен конкурсында оның ... ... ... сықақ әңгімесі "Алтын
кірпі" жүлдесіне ие болды.
Түркі әдебиетінің тарихына ... ... ... алғаш енгізген Әзиз
Несинге "Ол көшпейтін болды" ... ... үшін 1973 жылы ... ... ... - Азия мен Африка елдері ынтымағының жаршысы ... ... ... ... жылы Әзиз ... ... "Зюбюк" деп сатиралық романындағы сатқын
саясаткер, ... ... ... атымен апталық журналын жарыққа
шығарды. Бұл ... ... ... "Марко-паша" журналының ісін алға
жалғастыруы керек еді. Бірақ "Зюбюк" журналының ақша жағынан ... ... бір ... ... жылы ... ... бес айға созылған шет мемлекеттерге сапарға
шығады. Қонақ ретінде ол бірнеше социалистік елдерге ... ... ... ... Болгарияда, оны керемет оқып танитын Кеңес өкіметіне де
барып ... Сол ... Әзиз ... Түркия мемлекетінің атынан
халықаралық конгрестер мен колоквиумдарға ... Оның ... ... ... сөз ... бәрінің көңілінен шыққаны тағы
бар. Онда ол батыл Вьетнам еліне ... ... ... ... ... ... ... жоюды ұсынады және
халықаралық қатынастарды нығайтуға шақырады.
Әзиз Несин: "Италияда өткен ... ... ... екі рет ... ... болғанымша, түрік баспасөзінде менің
әңгімелерім ... ... ... Ал ... ... ... ... деген хабар тарағаннан кейін ғана Түркияда қойыла бастады"
- деп, есіне түсіреді [3,5].
1968 жылы ... ... ... ... ... мен
суреттерге халықаралық кезекті ашық конкурс жариялады да, конкурс жүлдегері
тағы да Әзиз ... ... "Ол ... ... ... ... үшін бәйге алып
ескерткіш медальмен марапатталды. "Крокадилдің" ол бәйгесі қаламы қарымды
сатириктің творчествасы шет елдер оқырмандарына, оның ... ... ... қымбат, бағалы екендігінің және бір кепілі еді!
Сол кездерде Әзиз Несин: "Мен елу жасқа ... Елу үш ... ... Олар ... үш ... он жеті ... басылып шықты. Пьесаларым жеті
елде қойылып жатыр," - деп ... ... ... ... творчестволық табысына Түркияның төре сымақтары
қатты тіксініп, оған бұрынғыдан бетер жауықты (жапалақтың жарықтан қрқатыны
белгілі емес пе?!). ... ... ... Әзиз ... ... ... ... сөзді естігенде түстерінен шошып оянатын ұлықтар
ұйлыға жиылып ... ... ... ... төзімін тауысқан Әзиз Несин
1967 жылы Түркияның премьер министрі Сүлейман Демирелге түрмеден ашық ... ... ... ... ол хат ... ... қара
шоқпар боп тиді. Түркияның адал ниет жұртшылығы сатирикті ... ... да, тұл ... малданған әкімдер әшкереленіп тынды.
Қай елде болсын билеушілер, өзінің ең қауіпті жауы деп ... ... ... ұшыратып отырғаны ... ... ... да ... ірге ... ... жүз жылдан астам уақыт
бұрын Абдул Хамид сұлтан сатиралық шығармаларды "байқап" ... ... ... ... үзілмей келе жатқан сондай "байқаудың" салдарынан
Әзиз Несин түрмеде сан ... сан ... ... ... ... мезі болған қаламгер әдеби еңбектерін екі
жүзден астамын бүркеншік ... ... Оның ... әйел ... де
шыққан көрінеді.
Осы орайда мына бір жәйт еске түседі:
1973 жылы күзде Москвада бейбітшілікті жақтаушы күштердің дүниежүлік
Конгресі болып ... ... Әзиз ... де ... ... Сонда одақтық
Орталық радиомыздың тиісті қызметкерлері, атағы баршамызға мәлім ... Ленч пен Әзиз ... ... ... ... ... ... жазушы бір-бірімен көптен таныс болатын. Әзиз Несин шығармашылығын орыс
оқырмандарына насихаттауда Леонид Ленч аз ... ... ... жоқ. ... ақ ... ... ... алысып отырды. Бір сәтте Леонид
Ленч:
- Несин, саған бір қолқа салғым кеп отырғанын қарашы, - ... Е, ... айта ... ... мен осында бір мектеп шәкірттерімен кездесу өткізуге тиіс
едім, соған қол ... ... ... менің орныма сен барып қайтсаң, қалай
болады?
- Солай ма?
- Солай достым, екеуіміз бір-бірімізге ұқсаспыз, ... ... мен ... не, сен бардың не? Бәрі бір емес пе?
- Леонид Сергеевич, мұның табылмайтын ақыл болды. ... ... ... ... ... сен бара ғой.
- Қайда?
- Түркияға. Онда мені ... ... ... ... ... ... әзіл. Сөз тапқанға қолқа жоқ ... ... ... ... ... Әзиз Несиннің қаншалықты сөз тапқыр сатирик
екендігіне көз ... ... Өз ... өзіндей әділет жаршыларының
басына капитализмнің қара ... жиі ... сөз ... оңтайлы
әжуамен сездіріп кетті. Ал сол конгрестен бірнеше ай бұрын Алматыда ... ... ... ... ... конференциясы болып өткенде
Түркияның билік тұтқасын ұстап отырғандар Әзиз Несинді ол ... ... ... ... ... ... ... астарында сол оқиғаны
меңзеу де бар болар. Өзінің саяси бас бостандығына шығармашылық еркіндігіне
өкімет тарапынан көз аларту тым жиі ... ащы ... ... Әзиз ... ... ... ұлықтарым мені елден еркше жақсы
көреді, көздерінен бір сәт те таса еткілері келмейді, ... ... ... - деп ... бар ... сезімі мол сатирик болу күлегеш болу, жыртақай, жеңілтек болу
деген сөз емес. Асылы, юморлық ... ... ... ұшып-
қонбалыққа, өз айтқанына, өз жазғанына өзі сұқтанып, таңдай қағып ... ... ... салмақты, парасатты болуға, ... ... ... өзін ойланып-толғанып отыруға бейімдейді. Көп сатириктің
тәжірибесі, психологиясы, өз айтқан, олар ... ... ... ... ... сезім теңізіне сүңгіп-сүңгіп алған Әзиз Несиннің өзі - "сауалы
да сирек, жауабы да сараң, тым байсалды", "күлмесханның" дәл өзі ... жылы КСРО ... ... ... сьезіне келгенде, онымен қазақтың
бірсыпыра жазушысы табақтас болыпты. Солардың бірі Қалтай Мұхамеджанов
былай деп ... ... бір топ ... ... ... ... ... да сөзге жарығанымыз шамалы. Әдебиет туралы білген-түйгендерімізді
әрі-бері жалаулатып көріп едік, оған да онша ... ... ... ... ... ... шатысып, бұлты тебісіп, нөсерін төгіп жатып күлкі
теңізінің иесіне мүлдем ұқсамайды. Шыбындап жүріп бір ауыз ... ... ... ... ... ... кеткендіктен бе, маған Әзиз
Несин ... ... ... тым ... тұйық адам болып көрінді. ... ... ... еді, рас екен ғой" ... ... ... ренжіп.
Келесі күні бұлар Әзиз-бейді Аркадий Райкиннің ойынына апарды. "Дәу де
болсаң, осы жолы ішегің бір ... деп ... ... ... ... ... ... білгендей Райкин де бар өнерін салып, әр номерін
жүзіктің көзінен өткендей етіп шебер ... ... Оның әр ... сөзін
түрік тілін судай білетін аудармашы Вера Феонова желпінте айтып жеткізіп
отырды. Әйтсе де, екі сағат бойы ... көз ... ... ... ... Әзиз Несин бір рет те езуін тартпады. "Оңаша болсаң бір ... ... ... ... ыржыңдай беру маған да ыңғайсыз болды", деді
Қалтай Мұхамеджанов.
Осы көңілсіздіктің, Райкин ... ... ... ... Әзиз ... " Әрине, Райкиндерің жақсы-ақ актер. Бірақ әр
қоғамның, әр халықтың ... ... ... ... ... ... ... Біздегі күлкінің нысанасы басқа, осы тұрғыдан
салыстырсақ, сіздердің ... ... ... біз әлі ... ... ... ... сатиригі, бір жақтан, ... ... ... ... аңғартқан, екінші жақтан, өзінің
күлдіруге бар, ... жоқ адам ... ... ... де ... бүкіл әлемге аян болып отырған, дүние
жүзі әзіл-сықақшыларының ең алдыңғы қатарында келе ... ... ... ... ... жүрген Әзиз Несин күлкісі бір уақ
қарқылдап-тарқылдап күлуіне де, күркілдеп-дүркілдеп ... де ... ... ... ... қолдан жасап алуына да болар еді. Бірақ ол өйтпейді
екен. ... ол - Әзиз ... - деді ... Қабышев [2,8].
Бірде Қалтай Мұхамеджанов Әзиз Несинмен кездесіп, одан ... ... ... ... ... Сонда Несин: "Ол әйелімен ажырасқысы
келетінін ... ... ... ... бес жыл болды, иншалла, енді он бес
жылда романын аяқтап, әйелімен ажырасып та ... ... ... бұл - ... ... досына тигізіп, сыртынан айтып тұрған әдемі әзілі, ... "Сіз неге ... ... деген сауалға Әзиз Несин былай
деп жауап беріпті:
"Түркиядағы оқырмандарым да: - Сенің ... ... ... ... ... ... маған. Обал-ай, өзімше әрқашан жайраңдап-ақжүретін сияқты
едім, сөйтсем, оным бос әурешілік екен ғой. Амал не!
Жарықтық ... ... ... ... ... жүру үшін, аузынан
шыққан әрбір сөзі ішек-сілеңді ... үшін ... деп ... ... ... Мен ... осы ... сай болмай шыққан екенмін, сонда оған
не шара?
Бұл юмор дегеніңіз - о бастан-ақ өте ... ... ... ... ... өмір бойы ... Ал, ... беті үнемі жып-жылы
боп жайыла күліп жүргенін кім көріпті? Юмористің салқынқандылығына таңдану
тым күрделі операция жасап ... ... ... ... ... ... - адам жанының хирургі, ол адам ... ... ... Сол операцияны өз басынан өткеріп, ... ... адам ғана ... ... ... юмористің бет әлпеті әлде бір нәрсеге алаң ... ... ... ұқсайтыны бар. Бүкіл жер жүзін күлкіге көміп өткен ... Марк Твен онша ... адам ... Бернард Шоу да сондай еді
деседі.
Чеховтың фотосуретіне қаншама қарасам да, оның ... ... ... ... ... ... ... жібере жаздаймын.
Ғасырымыздың ғаламат юморисі Чарли Чаплиннің өмірінде мынандай бір
оқиға болса ... ... ... бір ... түсіріп болыпты да, фильмді
жасауға көмектескен топпен бірге ескерткіш-суретке түсуді ұйғарыпты. Фильм
көңілді ... емес ... әлі де ... ... ... жүрген Чаплиннің
көңілі жабырқау болыпты. Чаплинге қарап серіктерінің де "салы суға ... ... ... ... соңғы сәтінде соны байқап қалған
Чаплин: "Сендерге не ... ... ... ... ... ... - деп ... салып, жұртты ду күлдіріпті.
Ал атағы әлемге мәлім клоун Грок туралы мынандай әңгіме бар:
Бір Италияның әйгілі психиаторына әлде кім ... де, ... ... ... ... ешқандай қызыққа көңілі соқпайтынын айтып, ол дертіне
дәрігерден дауа тілепті.
Доктор ол ... ... ... алып ... ... ілулі тұрған
жарнаманы көрсетіп, ондағы сурет ғажайып клоун Гроктың суреті екенін айтып:
- Көңілім жадау тартқан ... мен ... ... ... ... тамашалаймын. Сонда бойым сергіп, еңсем көтеріліп, өмірге қайтадан
құштар болам. Сіз де сөйтіңіз, Гроктың өнерін бастан-аяқ көріңіз. ... ... - ... ... ... - депті анау нали сөйлеп, - сізге мұңын шағып отырған
мына мен фақыр сол Гроктың өзімін ғой!...
Жыласақ та, ... те - ... жас ... Жылап тұрған адамның
фотосуретуне қара да, күліп тұрған адамның фотосуретіне қарашы - қайсысы
күліп, ... ... ... ә ... ... ... Адамның екі
сезімі - біріне бірі қарама-қайшы күлу мен жылау - өзара ұқсас емес ... ... да, ... қана ... де - ... бойы ... ... тыншып қалатыны бар.
Мен жазушы болуды қалағанда, оқырманымды жылатуды мақсат ... ... да ... деп ... ... - өзі тіршілік етіп жүрген дүниені арқалап тұрған
алып. ... ауыр ... ... ... әрең ... келе ... күле қояр ма екен?
Юморист адамзаттың жан ... ... ... жаралған; дүниедегі
мысқалдай әділетсіздіктің өзі оның көңіліне көлеңке түсіреді. Ол сонда да
сыр бермейді, өмірдегі сұрықсыздық пен ... ... ... ... ... ... адамдарды күлдіру үшін, қуанышқа кенелтіп ... ... Юмор - ... ... оны қашан да дұрыс ... мен ... ... ... күйінетін юморист
драмасының сырын өз басым түсінген тәріздімін. ... көзі ... ... ... ... де, ол өзін өзі әсте көре алмайды. Юморист
те сондай. Басқаларды шат-шадыман ... ... алса да, өзі әсте ... ... ... мына ... біз "сатира" деген сөз кездестірмедік.
"Онысы қалай?" деп іштей ойландық әрине? Ептеп таңырқап, сірә, Әзиз ... ... ... "мен -сатирикпін!" - деп сампылдауды ұнатпай отырған-
ау, деп тұжырым жасадық. Әйтпесе, әлем ... ... ... ... ... мәні ... ... мыңдаған әңгіме-новелла, сатиралық
өлеңдер жинағын, жүздеген фельетон, жеті роман, ... ... - ... ... ... ... ... де "Осылай болды, ... енді ... ... ... ... ... ... романды жазуды тәмәмдаған
Әзиз Несин өзінің сатирик екеніне шүбәланбаған шығар.
Жазушының қаламгерлік ... ғана ... ... - ... де ... ... ... арқау боларлық. Бір мысал: ол 1972 жылы
"Несин қоры" деп әдеби қор ұйымдастырды. Әзиз ... ... ... ... ... ... бермейтіні, осының бірден-бір дәлелі екенін айта
кететін - ... ... ... - ... Әзиз ... ... сол болашағы аш-жалаңаш
көше кезіп жүргенін көргенде ... ... өзі де ... ... ... не ... жасай алсын!.. Жәрдем жасауға тиіспін деп сол күнді
күтті. Түнек қоғамда ол күн әлі туар емесін ... ол одан ... ... Қаламақысын әйелінің, үш ұлының аузынан жырып жинап, ... үйін ... ... Стамбулдан елу-алпыс шақырым Чаталджа деген
жерде, өзен жағасына үй ... ... алды да іске ... ... ... ... және ... ойда. Алға қойған мақсаты ізгі.
Бір ... ... ... жетім балалардың жыл сайын төртеуін осы әдеби
қорының ақшасымен асырап-сақтап, оқытып отырмақ! Барлық ... ... ... ... үй ... ... ... сегіз баланы
паналатады. Жасы ... ... ... ... жоғары
дәрежелі білім алып адам қатарына ... ... ... ... ... Қоры есебінен өтеледі. Бұл 1972 жылы болған еді. ... үйі ... ... әр ... төрт ... қосылып келеді екен.
"Қаламақымның көлеміне қарай құрылысты да кеңейте бермекпін. Сүйенер,
сенер ешкімі жоқ жетім балақайлардың ... ... ... адал адам
болып шығуларына нендей қамқорлық жағдай қажет болса, соны ... ... ... бес ... ... бар кітапханам да күні ертең соларға қалатын
болады," - деді Әзиз Несин ... ... пен ... ... ... - ... қаламының һәманда қарымды бола беруін баршамыз болып тілейік!
Әзиз Несиннің сатира сабазы екенін ... ... ... ... баса ... ... ғалым, Шығыс әдебиетін зерттеуші
ғалым, турколог Нелли Сергеевна Яковлева ... ... ... ... ... ... диссертация қорғады.
Даңқты қаламгердің: "Мен әңгімелерімде бүгінгі ... ... ... ... еттім", дегені бар. Марк Твенше, Антон Павлович
Чеховша, Бранислав Нушичше, Михаил ... ... ... ... тұжырымды, нәрлі, өткір жазатын Әзиз Несин шығармаларының шынында
Түркияның әлпеті айқын ... ... ... ... қанаушылық, алыпсатарлық жанталас, сатқындық саясат, еркіндік
деген желеумен жүргізіліп жататын азғындық насихат.... бәрі-бәрі ... ... ... ... қаға беріс қалмаған. Бұл кесел-кесапаттарды
юморист-сатирик полиция ұлығының, бюрократизм жайлаған кеңсе төрелерінің,
жекеменшілдік ... ... ... ... басқа да "игі
жақсылардың" образдарын сүйреттеу арқылы өлтіре әшкерелейді.
Әзиз ... ... ... ... ... ... сықақ,
гротеск тәрізді түр-тәсілдері мен әдіс-жолдарының қай-қайсына ... ... ... ... ... ... ... жасауға шебер. Ал, күлкісінде күйкілік, жасандылық ... ... ... бар, ... астар мол. Автордың айтпақ ойы һәманда сол
астарымен ... ... ... ... боп көз ... ... ... жұртты, оқырманды күлдіру үшін жазып көрген жоқпын, ... ... ... ... ... ... ойлап, жоятынын жоюды ойлап жазамын. Сөз ойнатып
әрекеттенбеймін, ... мән ... ... ... ... ... айтып беруді ұстанамын, аудармашыларым осыны ұмытпаса екен, барымды
жоғалтпасын, жоғымды ... мен ... ... ... - ... ... ... сырға тақты.
Чеховты ұстазым деушілер аз емес. Антон ... ... ... ақ
пейіл әзіл-сықақшылардың ұстазы бола беретініне шәк жоқ, әрине. Әзиз Несин
де: - ... ... - ... ... Чеховтың портретіне қарап отырып
кейде шынында да жылағым келеді, - дейді, болар-болмас жымиып.
Чеховша мақтамен бауыздауға Әзиз ... де ... тек, ... ... ... ішкі орта ... сыртқы
табиғат құбылыстарымен қоса өріп суреттеуге сараң, онда ... ... де ... ... ... ... ұлы - Әзиз ... келгенде Әзиз Несиннің шығармашылығы - ... ... ... ... ... деп тануымыз абзал. Бұл қасиеті - оның
бүкіл ... ... ... ... ... отыз сегіз
жинағының, сатиралық сегіз ... алты ... ... түрік сатирасының тарихы" деген үш томдық еңбегінің арқауы.
1.3 Әзиз Несин әңгімелерінің ... ... ... бүкіл халқының бүгінгі саяси тірлігінің тамыр
соғуы, рухани ауа райы, әлеуметтік әлпеті айқын ... Оның ... ашар ... ... ... өктем көрінеді. Оның әрбір шығармасын
алып қарасақ та түтінге оранған жалын бар. ... ... ... ... ... ... ... күлкіге тап боласыз. Ол кейде ... ... дерт ... жан ... ... отырып жымияды. Әзиз Несин
әңгімелерінің бүкіл адам баласына ортақ қасиеті де осы болса керек.
Әдетте, ... соны ... ... ... ... ... ұғым
көптен бері ірге теуіп келеді. Әзиз Несин сынды әдебиет аспанында ілеуде
сирек кездесетін суреткердің ... ең ... ... өзі ... ... ... оның ... тарихының, бүгінгі тұрмыс-тынысының
автопортреті. Ондай биікке көтерілу кез-келген жазушының басына қона
беретін дәулет ... ... ... ... сол сиректің бірі - Әзиз
Несин.
Кертартпа топтар талай рет Әзиз ... ... ... кигізіп,
тұмылдырық салмақшы болды. Оның азабын қаламгер ... де ... ... ... тиям деу - ... ... ... жабам дейтін
есуастың кәсібі. Оның айқын дәлелі - ... ... ... Әзиз ... ... бір пұшпағын қазақ елі де тартты. Қазақ аудармашы
жазушылары Әзиз Несин әңгімелерін қазақша ... ... ... ... отырыңыз", "Футбол королі", "Ахиреттен келген хаттар" деген кітаптары
жарық көрді.
Жазушының "Көңіл көтеруге келісіңіздер!" делінген әңгімесінде мынадай
бір сыр ... ... ... ... лир ... ... ақыры біздің біреуіміз
ғана алынатынымыз мәлім болды. Кім алынатынына келсек, әлгі алпыс лир газет
иесінің кассасынан төленбейтінін, ... ... ... ... ... кещенің әкесінің қалтасынан төленетінін білдік. Қалталы әке оны
кеще ұлына сездірмейді де, кеще ол ... ... ... қожайыннан алып
жүрмін демек... Оның қызметке ... шет ... ... ... ... да, қожайын бізді жылы ... ... ... ... құр стол ... ... енді ... деп, бас қатыра бал аштық.
-Әлі-ақ көрерсіздер, - деді "ана ... ... үшін ... серігіміз, - мен күні ертең түріктің ... ... боп ... Мен де мықты романшы боламын! - деді екінші серігім.
- Сен кім боласың? - десті олар ... Мен де... ... бір ... адам ... ... ең кемақылдымыз:
- Атақты суреткер болу үшін өмірді білу керек, көру керек, зерттеу
керек. Біз ... не ... жете ... не ... ... - ... Содан кейін ол көп жылдар бойы алтын іздеуші болған бір
американ жазушысы жайында әңгіме ағылтты.
- Ойбай-ау, біз де алтын ... - деп ... Ал, ... бір ... ... о ... поп болыпты, - деді жаңағы
әңгімешіміз.
- Ендеше біз де поп ... Және бір ұлы ... жас ... ... бағыпты.
- Бәрекелді! - деп мен қуанып кеттім. - Шошқа бағу ... ... ... ... Оның бәрі де ... ... рас. ... біздің елде алтын да
жоқ, поп та жоқ, шошқа да жоқ емес ... Е, бұл ... ұлы ... неге ... енді ... ... ... мен.- Поп та жоқ, алтын да жоқ, ... да жоқ, яғни ... орта жоқ екен ... ... елде ... ... ... де шешімі шебер табылатын әңгіменің осы үзіндісі көп ... ... ма! ... жоқ, попы да жоқ, шошқасы да жоқ". ... ... жолы ... ... ... өмір ... ... қиямет екені
улы мысқылмен шенелген. Бұл тәрізді шығармалар үшін ондағы өкімет әкімдері
авторға алғыс айтпағаны ақиқат.
Әзиз Несин ... ... ... ... ... кезде өзі есік күзетуге
жарамайтындардың есігін қаншамыз күзетіп жүрміз десеңші!" ("Егер мен ... сәл ... ... - ... ... бәрібір
екені рас, мырзалар. Бірақ, мен ол журналистке операция жасар кезде біздің
елде баспасөзді бақылау ... заң ... ... ... аша ... ... еді. ... мен оның дерт шалғанкөмекей безін үлкен дәрет жолы арқылы
алуға мәжбүр болдым" ("Хирургтар конгресі").
"Ол ... ... ... дегенің қынаша қаптап кетпеді ме. Партия
жетекшілері көздері шалғанша жатып ... ... ... ме екен деп майлы
ішекше айналдыратын. Тіпті бақшаның шетіндегі ... да ... ... оны да ... екен деп қалады білем" ... бір ... ... - ... ... нысанаға дөп тиетін тегеурінді әжуаны көптеп
кездестіреміз.
Тағы да Әзиз ... әлгі ... ... ... үзінді оқып көрейік. Бір салтанатты жиналыста ... ... ... ... ... сөз ... мейман мырзалар!
Сіздерді біздің мынау Тезгяхтарг электр станциямызға ... ... ... ... бүгінгі бұл салтанатымыз осы
қазанға бағышталып отыр. Біз бұл қазанды өз күшімізбен орнаттық. Америкадан
ешқандай ... ... ... ... ... ... ... 3:1
есебімен талқандаған табандылығымыз, күш-жігеріміз, қайрат-қуатымыз, ... ... ... тағы бір рет паш ... Біз мына қазанды пештің
тұп-тура ортасына қондырып қою үшін Америкадан бар-жоғы үш ... ... төрт ... ғана ... ... ... басқа ешқандай көмек
қажет болмады да, біз бұл ... тек өз ... ... ... ... ... тас түскендей боп қайнамай қойған соң, оның себебін іздеп бірнеше
күн бойы бас ... ... ... пештен алты метр алыс орнатылғанын
есептеп шығардық. Бір ... ... ... ... ... ... ... екенін көптен бергі тәжірибелерінен жақсы білетін техниктер оның
астына сол ... ... ... пеш ... ... бұл ... - мынау
Таяу Шығыстағы ғана емес, бүкіл Балқандағы ең үлкен қазан. және ол ... ... ... ... ... мыс ... Оның екі жері
ғана тесілген екен, ол тесіктерін біз тек өз күшімізбен тығындап, мақтамен,
кендірмен ... қара ... ... мүлде жылмағайлап қойдық. Иә, бұл жолы
да Американ ағайындарымыздың көмегі ... ... Егер ... ... ... су аға қалса, ол астындағы отты
бәрібір өшіре алмайды. Қырсыққанда Теркос көлі суалып қалып, бұл ... бері ... ... ... ме, ... ол екі ... судың астындағы отты өшіре алмайтынын өздеріңе дәл қазір, тап осы
жерде қолма-қол көрсетіп, дәлеледеп ... ... ... Иә, ... ... ... ... Қабықшы Мұстафа көтерілісі кезінде янычарлар
пайдаланған болатын. Содан ... мұны ... ... ... бас уәзірі
үйіне апарып орнатып дәмді тамақ пісіріп жүрді. Одан бертінде бұл ... ... ... бу ... ретінде пайдаланылды. Ол жылдары мұның
құлағы тоғыз еді, енді біз оныншы құлақты ойлап ... та, ... ... ... ... әкеліп, аман-есен орнатып отырмыз. Бұл
қазанның..."
"Мәртебелі ұлықтың" бұдан әрі қарай не ... ... ... ... Несин новелласын осы тұста үзіп, сол ұлвқтың әлі күнге дейін сөйлеп
тұрғанын ескертіпті.
Новелланың бұл ... ... ... ... бай ... ... ... асқынғанына азаматтық ары өртене күйінгенін,
ол күйініш солқылдақ көк ... ... ... ... ... білгенін тамаша көрсетпей ме!
Ал Түркиядағы "демократия" туралы "Америкалық түс" атты ... ... ... ... мен ... биік ұлық болып, бір күні Вашингтонға барған
екенмін деймін. Америкнадықтар мені алақайлап қарсы алмасын ба. ... сөз ... бір ... соң ... қайтара мен де сөйлеп бақтым:
- Біздер... Сіздер... Бізден - ... ... - ... де ... ... арқасында... Біздердікі де, сіздердікі
де... Бізде бардың ... ... ... ... Күрес...
Біздерге арнап... Адамгершілік... Демократия... Біз... Теңдік... Сіздер...
Доллар ма, сіздер ме?... ... ... ... қол ... кеп ... ... мені суретке түсіріп
әлек.
Американың ең көрнекті қайраткерлерінің бірі:
- Сіздің сөзіңіздей жарқын сөз халықаралық тарихта бұрын-соңды болған
емес! ... - деді ... ... ... ... Ақ үйге жүріңіз, - десті.
Сөйтсе, мен баспасөз конференциясын өткізуге тиіс екенмін...
Американың отыз алты газетіне бірдей үздіксіз мақала ... ... ... ... ... Түркияларыңызда бір бас редактор бір мезгілде неше газетке
мақала жаза алады? - деді.
- Бізде әрбір газеттің ... бас ... бар, ал ... бәрі ... мәселені жазады, - деймін.
- Әрқилы адамдар бір ғана ... ... жаза ... ... қалай? Бізде ондайлар жоқ. Бізде бәрі бір тектес, бізде
бірлік, ынтымақ және ... ... бар. ... ... ... демократия да бар ма?
- Бірен-сараң бар еді, бірақ солардың запас бөлшектері таусылып қалып,
соңғы кезде пайдалана алмай ... ... ... ... ... ... ... Демократия дегеніміз - халықтікі, халық үшін, халыққа арналған,
халықтан ... ... ... ... ... ... дана болып шығатын газеттің тілшісі:
- Сіздің халқыңызды дәл қазір толғандырып отырған мәселе не? - ... О, ... ... ... ... ең ... ... ықшам ішкиім-
панталон жайы қатты толғандырып отыр. Бұл мәселенің бүкіл елді алаңдатып,
баяғыдан тік ... ... біз ... ... ... ... ... бері зәру екенімізді де ұмытып кеттік.Бұдан кейін
еңбектеген сәбиден еңкейген кәріге дейін ... ... ... ... ... бір аса маңызды мәселе және бар. "Фенербақша" командасының
футболшысы Шетін "Веф" командасына ауыса ма, жоқ па - соны біле ... ... ... ... ғасырдың орта тұсындағы Түркияның сықпыты осындай!
Еңбекші халықтың саяси-әлеуметтік праволары аяқасты етіліп, тұрмыстық
мұң-мұқтажы молайып отырған Түркияның ... ... ... ... ... ... ... мәселесін әңгімелейді. Онда
желпінген жанкүйерлер жаймашуақ күн, көз тартқан жасыл алаң, қызу ... ... ... бұл ... қара ... ... бағындырған, саяси партиялардың өзара араздық-тартысына жаратқан,
моральдық азғындыққа пайдаланған шонжарлардың ... ... ... бұл ... Әзиз ... ... королі" деген сатиралық
романында тереңдетіп капитал әміріндегі әлемнің сиқын ... ... ... ... ... жасайтын "Ферфейерверктер" әулеті
жайындағы әңгімеден басталатын роман сол әулеттің "сүт бетіндегі қаймағы" -
Севим деген қыздың ... ... Ол ... ... ... әрқашан бабында болуы неменеге байланысты деп
ойлайсыздар? Кейде ол ... үш ... ... ... жағдайларға да
байланысты.
Мысалы, "Шаңдыаяқ" командасының өткел бермес орталық қорғаушысы, дүйім
елге даңқы жайылған, уәлі ... ... атап ... ... ... ... ... сықпытты Севим сылқыммен келіссөз жүргізеді де
тұрады:
- Егер біз жеңіліп ... ше, ... ... ... ... - ... Севим сазарып.
- Егер тең түссек ше?
- Онда мен де тең түсем.
- Ал егер біз жеңсек ше?
Севим ... ... ... қалады да: "Жарайды" - дейді. Содан кейін-ақ
футбол алаңында Ахмедке тең келер ... ... ... ... Тасқорған Ахмед дегенің Севимге үйленуден ат
тонын ала қашты. Сылқым қыз ... ... ... және ... ... ... де ... үлгерген еді.
"Шаңдыаяқтағы" ... ... оның ... ... ... бажа ... ... Соны көріп-біліп жүрген Ахмедтің өзі де ... ... оның ... ... ... ... бере ... оқып отырғанда бар-жоқ сөз желөкпе қыз ... ... ... туралы ғана тәрізденеді. Қыздың Суат ... ... ... ... ... ... ... Саидпен, тағы
басқалармен әуейіленуі әншейін бір қызбалықтың асқынуы ... ... ... ... оны шолжың қыз, капиталистік елдегі
кәсіпқорлық спорт, ар-намысы саудаға салынған футболшылар жөніндегі шығарма
деп ... ... бұл ... - Әзиз ... әлгі ... ... памлетімен үндес, табиғаттас туынды. Түркияның әлеуметтік тұманында
адасушылар арсыздыққа, азғындыққа жем болатынын ащы әжуамен ... ... ... тіршіліктің, жәрдемімен жазушылыққа бет
бұрған қаламгер көпке дейін терезесі теңеліп тағы кете алмады. Ар-ұят ... те адал ... ... бәрі де ақша ... ... ... капиталистік қоғамда жолы болар ма ... Оның ... ... ... ... ... сынап аузыңды ашып көрсең, басыңнан
ешкім сипамайтыны белгілі. Өзіңдей жарлы-жақыбайлар, ... ... ... ... құптар-ау, қуанар-ау, ал өкіметтің тізгін-шылбырын
шеңгелдеп ұстап отырғандар ит салады. Әзиз ... ... ... деп ... ... ... он ... хатында Өлген Есектің
былай дегені бар:
"- Сонымен, менің сүйікті шәкірттерім, - деді ... ... ... ... - ... біздің алдымызда бұрын-соңды кездеспеген ми
жатыр. Бұл адам денесінің түкке тұрмайтын, керексіз, тіпті ... ішек ... ... да зиянды мүшесі. Адамның сүйегіне орналасып алған бұл ми
деген ... пәле адам ... ... жаманшылыққа
бастағаннан басқа түкке пайдасы жоқ нәрсе. Ал мына ... да ... ... ылғи ... ... ... осы ... кесірі.
Бұдан соң қасапшыдай жалаңдаған бір дәрігер қандауырымен ішімді ... де ішек ... ... ... ... ... мұның асқазаны, көрдіңдер ме?! - деді ... - ... ... ... ас ішпегендіктен, ішек-қарыны да
қатып-семіп қалған. Ал, енді, мархумның осы ахуалын көре тұрып, мұның ... ... ... - деді ассистентіне қарап.
- Түсінікті, - деді ассистент, - бұл ой ойлау мен аштықтан өлген.
Мен еріксіз ... ... ... қайтейін, бұл дүниеде адамның
ой ойлауға мұршасы келуші ме еді? Футбол ойынынан, көктемгі мерекелерден,
радионың ... ... пен ... ... ... ... қол тие ме, ... адамның өмірі осындай әуре-
сарсаңмен өтеді. Ал, енді, ашаршылыққа келсек, сол да сөз бе екен, ... ... ... ашығуға міндетті болып, өз қолымыздан берген
қолхатымыз бар."
Елдің қай билеп-төстеушісінің құлағына жылы естіледі дейсіз бұл ... ... ... ... да, ... ... мерекелерден" деп бүркемеленсе де, адресін а дегеннен тауып жатқан
ащы сықақ екені көрініп тұр. Әзиз Несиннің ... ... ... ... елім деп еңіреген адам астарланған (бұл оның өзі де болуы мүмкін).
Кейіпкер ретінде жазушы ... ... ... ... адам
бейнесінен көрсете білген. Адам тірі кезінде дүниенің былық-шылығынан
күнәсіз өмір сүруі қиын. Ал адам ... адам ... ... тазарады деп
түсіндіреді. Адам баласы тірі адамды ешқашан тыңдамайды. Ал сол адам өлген
кезде тірі кезінде қадірін білмеппін деп ... бар. Жер ... ... өмір ... тұрғанда "Жаман атаулы құрып бітпейді, жалған атаулы
шіріп бітпейді" деген нақыл сөзге ... ... Осы Есек ... ... ... ... ... теріс адамдарды мінеп-шенеу болып табылады.
Шындық атаулы ешқашан өшпейді, Әзиз Несин ... ... ... Әзиз ... шығармалары сонысымен ерекшеленеді.
2-ТАРАУ ӘЗИЗ НЕСИН ӘҢГІМЕЛЕРІНІҢ АУДАРМАЛАРЫ
2.1 Аударма деген не?
Қазақстан Республикасы егеменді ел ... ... ... ... ... ... бет бұрын, көркем әдебиетте де өзіндік ... ... - ... ... ... ... Қазақстан Республикасының
мемлекттік тілі - қазақ тілі болып табылады. Сонау ұзақ ... бойы ... ... тілі ... біз ... әлемдегі баға жетпес құнды қазыналармен
танысып келе жатырмыз. Әдебиет - өмір айнасы. Осы айнадай өмірдің сан қырлы
салаларында көркем ... ... орны ... өз ... ұлт көлемінде өсумен қатар, басқа да өскелең ұлт
әдебиетінің шығармаларын ұдайы қосып ... ... ... ... ... ... ... де басқа тілдерден көптеген ... ... да, бұл ... кең ... алуы да өте заңды. Бұл мәдениетіміздің
өскендігінің бір белгісі. Жазба әдебиет тіліміздің баюына, қалыптасуына ... ... ... ... ұрпақ тілді ел аузынан үйренумен ... ... ... ... үйренеді. Әдебиет тілі
көпшілікке ұстаздық етеді. Әдебиеттің асқан ... ... ... ... Маяковскийдің тілімен айтқанда, кейде "бір сөз табу үшін
мыңдаған тонна сөз рудасын" ... ... ана ... ... ... байытып, ұлттық дүниетану
өрісімізді ұлғайтады. Аудармашы жеке сөздерге ... ... ... ... ... ... кеңінен сапырып, ішіндегі асыл сөз байлықтарын шебер
пайдалануға тырысады. ... бара ... көне ... ... жаңғырып,
қазіргі жанды әдеби тіліміздің ... жаңа сөз ... ... ... қосылып жатады. Аударма қызметі жаңа сөздерді тілімізге ... ... күн ... аударылып жатқан сансыз көп еңбектер олардың
қолданылу аясын кеңейтіп, қолдану нәтижесінде тұрақтандыруға ... ... тіл ... ... сол ... ұғымдық шегін қалыптастыруға себепші
болады.
Аударма өнері - идеология майданындағы зор ... ... ... - ... ... ... Осы пікірді дәлелдей ... ... ... орыс ... араб ... ... ... айтылған
мына пікірді алайық: "Мың жыл деген тек бір халықтың тіршілігі үшін ғана
емес, ... ... ... үшін де өте көп уақыт, мың жыл бұрын өтіп ... ... ... ... ... қалай өмір сүрудің жарқын
үлгісін көрсетіп, болашаққа жөн ... ... ... - ... ... ... көрші елдерінде болған ұлы адамдарды біліп отырудан да
бақыттылық." [8,7]
Аударма жұмысы - ... ... ... ... ... ... аса ... шартты құбылыс. Аударма - ұшан-теңіз өмір
ағысының бүкіл процесін ұштастыруға себепті ... ... ... ... ... ... әрбір ұлттың, әрбір қоғамның алмасуы нәтижесінде
өмір ағымы алға жылжиды, өседі, өркендейді. Яғни, өзінде ... ... ... ... ... басқаға үйретеді. Осындай ауысудың
тиянақты тірегі - ... ... ... ... ... ... ... өсуіне және оның өзіндік дәстүрлі сипатын
жасауға мүмкіндігін тудырады.
Орыс сыншысы, ... ... ... осы орайда:
"Аударма әдебиеті жаңа Европа халықтарының халықтық сана-сезімі немесе
ағарту ... және ... ... ... білу талғамының өсуі
үшін айтарлықтай рөл атқырған. Сол себептен тарихи-әдеби шығармалар аударма
әдебиетке барынша көп ... ... ғана ... ... ... аударма дегеніміз не?
Аударма дегеніміз - бір тілде ... ... ... ... ... тыңдаушыға, оқушыға екінші тілде, яғни оның ана тілінде
түсінікті етіп ... Бір ... ... тілге аударылып жазылған, немесе,
баспадан басылып шыққан барлық әдеби және ... ... ... туынды деп
аталады. Аударма туынды - көркем әдебиеттің егіз туған сыңары, бұлар екі ел
сөз ... ... ... ... ... ... ... ішінде
көркем аударманың проблематиксы тамырын тереңге жайып жатыр. Ол бастауын
Ежелгі ... ... Сол ... ... ... ... туралы аса
маңызды мәселе төңірегінде Цицерон "аудару кезінде сөзді сынамау керек,
керісінше ... ... ... ... екен. Иә, аударма көркем
шығармашылықтың өзгеше бір ... ... ... Шығармашылықтың бұл
түрінде өзіңдікі өзгемен салыстырылады, ... күш ... ... ... ... ... өз ... ана тілінде жаңа қорлар ашу
және жаңа тың ... ... ... ... күш ... біз ... ісімен байланысы бар адамдардан әлемдік мәдениет
үшін көркем әдебиеттің түпнұсқасы мен ... ... ... ... бәрі бірауыздан түпнұсқа деп жауап қайтарары даусыз. Аудармаға
деген үлкен сый мен құрмет бола тұра, біз ... ... ... ... ... әдеби құбылыс ретінде қарап, көркемдік сапасы ... ... ... ... алмайды деп ойлаймыз. Әйтсе де, аударма
түпнұсқаны алмастыра алады.
Қазақ елінің ... даму ... ... аудармада түрлі әдіс
орын алғаны белгілі.
Біріншісі - еркін аударма, бұл тәсіл түпнұсқа ... ... ... ... түпнұсқаның өзіне тән ерекшелігін сақтаудан гөрі,
аудармашының ... ... ... қарастырудан туады.
Аудармадағы екінші әдіс - сөзбе-сөз аудару. Бұл ... ... ... ... ... ... түпнұсқадан пышақ жүзіндей
ауытқымайтын кемшілік те осыдан туады. Сөйтіп, басқа халық өкілдері ... ... жеке ... тіпті, нүктесін қисайтпай дәл түсіруді
күйттеп кетеді.
Аударманың ... ... - ... ... ... Бұл - ең қиын
түрі. Мұны екі тілді жетік білумен қатар, сол түпнұсқаның жан жүрегін, ... ... ... ... Оның ... автордың стилін, жазу
мәнерін, тіл мүсінін қалтықсыз, жете ұғынатындар барады.
Қазақ жазушыларының орыс тілінен аударылған романдары мен ... ... ... ... ... ... он ... данамен шығып жатыр.
Әрине, бұл өте жақсы ... ... жоқ. ... ... ... ... кетуі де ғажап емес. Аударма жауапкершілігі деген осы
жерден шығады.
Түркия жазушылар ... ... ... дүние жүзінде
бейбітшілік сақтау қозғалысының белгілі белсендісі Әзиз Несиннің ... ... ... де ... ... ... жазушыларының бірер буын
өкілдері кезінде Әзиз әңгімелерін ... ... ... ... Айта кететін бір жәйт оның түпнұсқа, негізінен, тікелей қазақша
аударылмағанында. Олай дейтініміз алдымен орыс ... ... соң ... ... аудармашыларының сатылы аударма түрінде бізге жетуінде болып
тұр. Бұдан байқайтынымыз қазақ жерінде түрік ... ... ... ... жеткіліксіздігі болмақ. Қазақстан Түркия елімен енді-
енді экономикалық қарым-қатынасқа ... келе ... ... ... да ... - ... ... өнер. Ол - әркімнің де қолынан келе
бермейтін іс. ... ... де ... ... екі ... ... ... әрі жазушы, әрі ғалым болуы шарт. Аударма сапасы оның талантына,
біліміне, жалпы мәдени ... және ... ... Әзиз ... ... осы жазушыларымыздың аударма үлгілері де өз кезеңінің
тамаша мұрасы ретінде қарастырылуы қажет. Себебі, аударма ... - ... ... көне ... үлкен дүниесі. Аударма өнері, аударма үлгілері
әр дәуірдің жемісі болғандықтан, әр ... ... бой ... ... ... өнер деп қарап, аудармашының міндетін автордың
міндетінен кем ... ... өмір ... ... шертті, аулармашы соны
да дәл түсініп, тілге жеңіл, жүрекке жылы тиетіндей етіп ... ... ма, ... ... ... сай келе ме - ... мәселе осында
жатыр. Аударма шығарманы оқып отырғанда өзіміздің төл ... ... ... ... Әзиз ... ... ... талдау
Кеңес өкіметі дәуірінде қазақ ... Әзиз ... ... ынта қоя ... ... нәтижесінде 1980 жылы Әзиз Несиннің "Өзің
кінәлі" атты таңдамалы әңгімелер жинағы жарық көрді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... Әубәкіров еді.
Ал, орысша сөйлеткендер Г.П.Александрова мен К.П.Глазуновалар болатын.
Осы кітаптан Қалтай ... ... ... ... ала ... ... атты ... аудармасын салыстырып көрейік.
Баста әңгіменің аты "Қалатын болды" деп аударылған. Ал ... "Он ... деп ... ... нұсқасының мағынасы түсінікті
болып тұр. Ал, қазақша нұсқасындағы "Қалатын болды" деген сөзді мен басында
оқығанда түсіне алмай-ақ қойғаным. ... кім ... ... ... не
қалатын болды? Бұл адам ба, зат па, жоқ әлде жейтін ... ме? - ... ... Бұл жерден байқайтынымыз аудармашының сөзбе-сөз аударма
тәсіліне салынуын ... ... ... нұсқасында әңгіме аты екі ауыз
сөзбен берілген болғандықтан аудармашы да дәл ... ... екі ... ... ... Әсте ... меніңше "Ол қалатын болды" десе
дұрыс болар еді деп ойлаймын.
Орысша нұсқасы: Прежде всего нужно найти какое-то пристанище.
Қазақшасында: Бұл ең әуелі ... ... ... ... ... "бұл" деген сөзді қайдан алды. ... ... ... деп нақты шартты білдіріп тұр. Ал орысшасында іс әлі
орындалмаған, адамның алдағы, әуелгі жоспарын білдіріп тұрған жоқ па. ... ... шақ ... сақтамағандықтан туындап отырған
қателік кеткен. "Ең әуелі (оған) баспана іздеу ... ... деп ... болар еді.
Орысшасы: После долгих поисков он нашел ... то что ... в ... ... в ... из ... таких же хибар, на
холме, часах полутора ходьбы от ... ... ... іздегенін тапты да. Жаяу адамға қаладан
сағат жарымдық жолы бар, бес-алты үйлі ... бір ... ... ... тұрақтады.(1,16)
Бұл сөйлемдегі бірден көзге түсетін аудармашының қателігі "поселок"
сөзінің аударылмай қалуында. "Поселок" ... ... ... ... аударуға әбден болар еді. Тағы да бірден ... ... ... қос ... "бес-алты" деп аударылуына зер салайық. Аудармашының бұл
қос сөзді "бес-алты" деп алғанын мен қателік деп ... ... ... ... қос сөз кездеспейді. Оның орнына "оншақты" немесе
аудармашының "бес-алты" деп аударғанын мен ... ақыл деп ... ... ... ... полутора" деген сөзді "сағат жарымдық" деп
тәржімалауына келіспеген болар едім. Өйткені ... ... ... ... ... ... ... да қиындау тиіп тұр. Мен болсам
бұл ... "бір ... ... жолы бар" деп ... ... Осылай дұрыс, әрі
оқығанға да жеңіл, әрі тез түсінуге болады.
Орысшасы: Все его имущество заключалось в двух ... ... ... и ... ... Бар ... ... жеткен екі шамаданға салынған кітаптар
мен көйлек-көншегі тұғын (1,16).
Бұл сөйлемдегі аудармашының "имущество" сөзін "жихаз" деп алуы ... ... ... ... ... магазиннен "Жихаздар" деген сөзді
кездестіреміз, ол сөздің орысша мағынасы "мебель" болып ... ... ... ... деп ... ... болар еді. Тағы бірде аудармашы
"набитых книгами" деген әсіреленген сөзді "салынған кітаптар" деп ... ... ... ... "толтырылған" болып саналады.
Орысшасында жай салынбай толтырылған деген ... ... ... мен бұл ... ... бар ... тозығы жеткен екі шамаданға
толтырылған кітаптары мен көйлек-көншегі ғана болатын" деп ... ... Он был ... ... хоть какую-нибудь работенку, чтобы
обеспечить себе пропитание...
Қазақшасы: Өзінше қуанышында шек жоқ. Енді тек тамақ асырайтын жұмыс
табылса ... бұл ... ... ... ... ... ... алмадым.
Менің түсінігімде мүлдем бұндай сөзді естімеп едім. Оның орнына "тамағымды
ақтайтын" деп аударса тіпті қатып кетер еді. Мен бұл ... ... ... ... ... жұмыс табылса болғаны" деп аударар едім.
Орысшасы: - ... мне ... вас ... - ... осы менің сіздерге дәм ауыз ... ... жоқ ... ... ... аудармашының еркінсіп кеткендігін көруге болады.
Мысалы "хәлім жоқ" деген сөйлемге назар аударайық. Тілімізде "хал" ... ... ... ... ... "Халыңыз қалай?" немесе
"Хәл-ахуал жақсы ма?" деп ... аман ... ... Бұл ... ... денсаулығы келмей ауыз тиер ... ... Әсте ... ... ... басқа мағынаға тап боламыз. Бұл
қалай болғаны?! Тағы бір айта ... ... ... ... ауыз ... ... аударғанында болып тұр. Айтайын дегенім, аудармашының осы
сөйлемде еркін ... ... ... ... ... да ... қиын
тиіп тұрғаны тағы бар. Мен болсам "Кешірерсіздер, ауыз тиер ештеңем жоқ" ... ... ауыз ... ... ... ... ... "Нам все известно" деген сөйлемді тағы да еркін
тәсілмен "Біздің білмейтініміз жер астында"(сол ... деп ... ... ... Әрине, аудармашы өзінен қосқаны айдан анық көрініп тұр.
Бірақ мағынасында ауытқулық бар немесе бір ... ... деп ... болар еді. Өте керемет аударылған, көркем де сәтті аударылған
деп айтар едім. Бірақ, дәлірек ... ... бәрі ... ... еді. Мен
бұны қателік деп таппас едім.
Орысшасы: - Об этом и ... не ... ... - ... - Ондай сөзді екіншілей бізге естірмеңіз, әпенді-би, -
деді бақалшы (1,18).
Осыны оқып отырып ... ... ... ... ... өте ауыр ... ә?! ... адам осылай қиын сөзбен сөйлемейді, әсіресе ... ... Бұл ... аудармашы тілге жеңіл етіп аударуы тиіс еді
және бұл ... кім ... ... да ... жөн. ... "Айтуға
тұрмайтын нәрсе бұл, әпенді-би" деп, немесе "Осы да сөз боп ба, әпенді-би-
ау." - деді ... деп ... ... де жеңіл, әрі түпнұсқаға ... ... еді деп ... - ... ... - ... он, - благодарю, вы меня очень
растрогали. Но я не могу принять вашу помощь...
Қазақшасы: - ... ... - деді ол, - ... ... ... қатты қобалжыттыңыздар. Бірақ көмектеріңізді қабылдай алмаймын (сол
бетте).
Бұл диалгтан ... ... ... ... ... ... Ол ... деген ойға кеттім. Аудармашының өз творчествосынан ... ... орыс ... ... ... ... қанша? "Благодарить"
сөзінің қазақша мағынасы "рахым ету", "алғыс айту" екенін білеміз, және осы
сөйлемде де дәл осы ... ие ... тұр. Ал ... сөзі бұл жерге тіпті
сай емес дер едім, тіпті сәтсіз қолданылған. "Тәңір" сөзі ұлттық ... сөз ... ... ... ... десе де болады.
Аудармашы аударма теориясына сәйкес өзінен бір ауыз сөз артық қоспауы ... ... ... - ... это жилье недостойно вас, - сказал бакалейщик, -
здесь нельзя жить... Знаете, здесь ... ... есть ... ... этаж ... Там и ... и ... Мы снимем его для вас...
Қазақшасы. - Жалпы, бұл үй сізге қол емес, - деді ... - ... ... болмайды. Айтпақшы, тап осы қасыңызда екі ... үй ... ... ... ... ... Ішінде әрі моншасы, әрі ... Біз сол
үйді сіз үшін ... ... ... бұл жердегі "бұл үй сізге қол емес" ... ... ... айта ... едім. "Қол емес" деген сөздің ... ... ... керек еді. Бірақ аудармашының осылай аударғаны ұтымды шыққан. "Бұл үй
сізге ... ... деп ... ауыр етіп ... гөрі ... ... тиімді шыққан.
Тағы да бір мүкіссіз болмайды. Осындағы ... ... ... Монша халық ұғымында орыстың "банясы" емес пе. Оқырман халық
әсте оқып отырып ... ... ... ... ... сөзі ... ... Өздеріңіз білесіздер "ванна" сөзі мен "баня" сөзінің
айырмашылығы жер мен ... Бұл ... ... ... мен де таба
алмадым, бірақ сонда да ... ... ... ... де бар" ... сол ... "ваннасы да бар" деп аударған болар едім.
Тағы бір аудармашының қателігі: "Екі қабатты үй бар. ... ... ... ... Біз сол үйді сіз үшін ... аламыз" деген
сөйлемдегі "үй" деген сөзге дер салыңыз. "Сол үйді сіз үшін ... ... ... кеткен. Екі қабатты үй бар екені белгілі. Сол үйде ... бар және неше адам ... ... ... ... ... бір пәтер
жалға беріледі, сол пәтерді жалға алудың орнына аудармашы сол екі қабатты
үйді толығымен жалға алғызып ... Бұл ... ... ... ... Сол үйдегі бір пәтерді жалға амақшы екені ... ... пе. "Біз сол ... бір ... сіз үшін ... ... деп нақтылап
аударса әлдеқайда түсініктірек болар ма еді деп ойлаймын.
Орысшасы: - Что вы, помилуйте!...
Қазақшасы: - Алла ... о не ... ... де ... сөзі ... қиялынан туған сияқты. Бұл өзі
қайдан шыққан сөз, деп ойлап қалдым мен алғаш. Қалтай Мұхамеджанов қазаққа
түсініктірек ... деп ... ғой ... Бірақ аудару деген осы екен
деп аударма тәртібінен ауытқып қазақшалауға тағы болмайды. Аудармашы басқа
елдің, ... ... ... ... ... ... ұмытпаған жөн.
Әрине "Алла" сөзі түрікке де, қазаққа да тән мағына, жалпы мұсылман ... тән. ... ... Ісләми Республикасы екенін де ескерсе керек.
Бірақ түпнұсқа төресінде "Алла" сөзі жоқ екенін ... айта ... ... ... ... ... деп немесе "О не дегеніңіз" дегенді сол күйінде
қалдырса да ... еді деп ... ... ... ... ... ... талдап көрелік.
Бұл жерде айта кететін бір сөз "машина" сөзін аудармашы аудармаған.
Бұл әбден ... деп ... ... ... сөзі ... ... ... табылады.
Орысшасы: Когда мы, люди, ошибаемся обычно говорят: "Что поделаешь,
людям свойственно ошибаться."
Қазақшасы: Кейде біздер, кәдімгі адамдар ... ... ... ... тән ... - ... ... өте жақсы аударылған деп есептеймін. Орысшасында "человеку
свойственно ошибаться" дегенді ... ... де, не ... ой ... ... ... Егер, мен алғаш осы әңгімені аударғанда бұған сәйкес
қазақтың мақалын ... ... ... Ал, ... әңгіменің астары
инфрмациялық екенін ескеріп дәл аударған.
Келісетінім де бар, келіспейтінім де бар. ... бір ... ... ... кету мен үшін ... "Біздер" сөзін қалай түсінуге
болады? Осы сөзді мен өз басым өте көп естимін және ... ұлы ... де көп ... Осы ... түп ... ... Көпше түрді былай да білдіретін "Біз" ... ... ... ... тағы да әкеп ... Бұл жалғыз осы әңгімеге емес
көптеген осылай сөйлейтін және жазатын ... тән ... ... ... ... "сіз" ... ... көптік мағынада қолданады екен.
Мүмкін сол жақтан сіңісіп кеткен құмалақ болса керек деп ... ... "біз" ... айырмашылығы да жер мен көктей. "Біз" ... ... ... ... ... ... ... қанша?! "Біздер" сөзі тілге
де қиын естіледі. Бұл үлкен қателік деп есептеймін.
Осындағы тағы бір сөз - ... ... Бұл да ... ... сөздер
қатарына кіреді. Аудармашы бұл сөзді сол қалпында қалдырғаны әбден дұрыс.
Кеңес өкіметі ... бұл ... ... те ... Бірақ, бұл сөздің
"Құлтемір" деген сауатсыз аудармасын ... ... бар. ... ... ... жоқ қой. Бұл ... аудармаса да тілімізге сіңіп,
мүмкін кейін жуықтап "робыт" деп те атап кетуімізге болады. Мейлінше бұндай
кірме ... ... ... ... ... ты, к ... ... покончить жизнь
самоубиством, только ... ... ... Берта, напойте мне грустную
песню!" - пожалуйста, она тебе тут же заиграет траурный марш;
Қазақшасы: ... ... "әй, ... өмір ... ана ... деп өзіңді өзің өлтіруге бел бусаң, барасың да: "Сүйкімді Берта
мадмуазель, мен өзімді өзім өлтіруге ... деп ... Бір ... ... - деуің мұң екен, ол сізге адамның аза бойы қаза тұратын ... ... ... ... бұл ... түсіндірмелі түрде аударып кеткендігі көрініп
тұр. Әйтсе де сәтсіз аударылған бұл ... айта ... ... ... ... ... ... көлемі жиырма төрт сөзбен берілсе,
аудамасында Қалтай Мұхамеджанов қырық бес сөзбен ... Ойды ... ... ... сай ... тағы бар. Артық ауыз
көпірмелер көп десе де болады. Аудармашыны жамандағаным емес, ... ... ... ... бір ауыз ... сөз қоспай аударуға болар еді деп ... "мен ... өзім ... деп ... ... жолдар қайдан шықты?
Немесе "әй, бүйтіп өмір сүргенше ана ... ... ... ... ... да ... ... мадмуазель" деген сөздің аударылуы сәтсіз
шыққан. Орысша нұсқасындағы "Милая" сөзі "Сүйкімді" болып ... ... ... ... ... "милая" сөзінің қазақша тура ... ... ... ... ... ... ... сөзінің баламасы
бұл жерде басқа мағынаға сәйкес келеді. Өйткені роботтың сүйкімді ... ... ... ... ... ... түрде қарату мағынасында айтып
тұрғандықтан бұл сөздің аудармасын "қымбатты ... деп алса ... ... еді. Және бір ... ... сөздің аудармасын мен
"бикеш" немесе "ханым" деп ... ... ... Әп-әдемі "ханым" сөзін алып
"Қымбатты Берта ханым" десе жарасын ... еді. ... тағы ... ... мне ... песню" дегенді "бір қаралы ән ... ... ... ... ... ... тиіс еді. Өте ... екенін айта кетіп, мен былай аударып көрер едім: "Егер сен, айталық,
өміріңнен түңіліп өзіңді өзің өлтіруге бел ... ... ... ханым,
маған бір
қайғылы ән салып беріңізші" десең болғаны ол саған ... марш ... ... "Стоп машина" деген екі сөзді аудармашы "Сонда ол машинаның
жеткен жері сол ... деп жеті ... ... ... Оның ... ... ... машина" деген техниканың тоқтағандығынан туындаған тұрақты сөз
тіркесі. Оны қазақша ... ... ... ... ... Аудармашы бұл сөз
тіркесін барынша мағынасын ашып, толық аударуға тырысқан дер ... ... ... Мұхамеджановтың "Өзің кінәлі" деген әңгімесінің
аудармасын талдап көрелік.
Орысшасы: - Я ... - с ... ... ... - Мен ... ... ғой, - деді ... (1,62).
Аудармашының "понимаю" деген сөзін "білем" деп алғанына қосылмас едім.
"Білем" сөзінің аудармасы "знаю" болып табылады, және ... да ... Ал ... ... ... "түсінемін" екенін білеміз. Сондықтан
"Мен ... түсінемін ғой" деп аударған болар едім.
Орысшасы: - Что ... Или у тебя ... ... - Не боп ... ... па ... - дедім (сол бетте).
Қателік "жайшылық па әйтеуір" деп аударылуында болып отыр. Орысша
нұсқасынан тіпті ауытқып, ... ... ... Мен бұл ... бір ... душар болдың ба?" деп жуықтап алар едім.
Орысшасы: - Как нечего! Смотри на кого ты стал ... ... ... ... на душе ... когда расскажешь.
Қазақшасы: - Түгі жоғы ... Мына ... ... ... Жүнжіп
кетіпсің. Жүр! Жүр! Айтсаң шерің тарқап, бір сергіп қаласың (1,63).
Аудармашы "Как нечего!" деген сөзді "Түгі жоғы ... деп ... емес ... ... ... да ... Ал ... аударма
тәртібіе сүйенсек лепті сөйлеміміз сұраулы сөйлемге айналып кетіп тұр. ... ... ... жоғы ... деп ... едім. "Смотри на кого ты стал
похож." деген сөйлемді аудармашы "Мына ... ... ... ... деп ... "Жүнжіп кеткені" жөнінде түпнұсқадан ештеңе таба
алмадым. Аудармашы сөз жоқ өзі қосқан. Мен бұны ... ... ... не боп ... деп ... ... едім.
Орысшасы: - А может, ты смотрел ему в лицо так же ... ... на меня ... - ... сен ... да дәл осы қазір маған ... ... ... ... "строго" сөзіне назар аударайық. Бұл сөздің негізгі аудармасы
"қатал" деген мағынаны білдіреді. Ал аудармашы "жақтырмай" деп ... ... ... ... туралы екенін ескерсек, аудармашы өте дәл және
сәйкесінше аударған дер едім. Өйткені "қатал көзқарас" ... ... Ал ... ... бар екені бәрімізге белгілі.
Орысшасы: - Что же может быть еще? Ума не ... - ... ол сені ... неге ... ... әй? А? ... ... (1,65).
Бұнда көріп отырғанымыздай бірінші сөйлем мағынасын дұрыс аудармаған.
Мүлдем келмейді. Мен бұны "Тағы не болуы мүмкін, ә?" деп ... ... еді деп ... бір ... ... ... келіспес едім. "Ума не приложу.."
деген орыс тіліне тән мағына бар екенін айта ... жөн. Ал ... ... кірсе бұйырмасын" деп сөзбе-сөздікке салып, мүлде ... ... етіп ... мына ... ... ... ұнамады. Бұл орыс
сөзінің мағынасы сәйкес келетін ... ... ... еді. Мен бұны ... ... деп, ... "Миыма кіріп шықпайды" деп тәржімаға салар
едім.
Орысшасы: - Ты что так глубоко задумался? - ... ... ... ... что ... - Бір ауыр ойға шомған сияқтысыз ғой, - деді ... ... ... - жайсыз бірдеңеге ұшырадыңыз ба?
Кішкене де болса қателік ... осы ... ... ... ... ... кеткен. Орысшасында "сен" деп сөйлеп тұрғанын
байқау қиын ... ... "сіз" деп ... ... ... ... ... алмас едім. Себебі, аудармашы қай тілге аударып ... ... ... ... ... Қазақ халқы тумысынан өте инабатты ... ... ... бала ... сіз деп ... құлағымызға құйып
берген. Аудармашының тәржімесы да осы ... ... ... ... ... ... танытып, сұрап отырған адам қарт адам емес ... де ... ... ... ... ... "Бос ... деп аударған. "Бос
әңгіме" деп көбейтудің орнына қазақшылап ғана "Бос сөз" десе ... ... етіп ... ... ... Қалтай Мұхамеджанов аудармасынан азды-көпті техникалық қателер
мен кейбір түсініксіз сөзбе-сөз аударылған тұстарын байқауға ... ... қай ... ... да ... ... қателіктерге де мән
бермеуге тырыстым. Жалпы, әңгіме мазмұны айқындалғанмен бұл ... ... ... ... ... керек деген тұжырымға келдім.
Өйткені, оқып отырып сатиралық шығарманы оқып езу тартпадым.
Ал, енді, Әзиз ... ... ... Есенжол Домбаевтың
аудармаларын талдап көрелік.
Соның ішінде "Ақша құдайлары" атты әңгімесінің тәржімасынан ... ... ... ... ... ... керемет десе де болады.
Мысалы:
Орысшасы: Это событие запутано, настолько запутано, что даже ... к ... пока сам не ... в чем ... Бұл ... шым-шытырық шатасып кеткені соншалық ең әуелі
өзің әбден түсініп алмай ... ... беру ... ... ... аудармашы өте жақсы аударған. Аудармасында артық
та, кем де сөз ... Тек, айта ... ... сөз ... орын
тәртібінің ауысқаны болмаса. Одан бірақ титтей де ... ... жоқ. ... сәл де кідірмейсің. Өйткені, оқығанға да өте жеңіл, тілгі де тиімді.
Орысшасы: В нем учасвуют пять ... Все они ... Все ... ... и ... ... по части всевозможных
расчетов.
Қазақшасы: Хикаяның ... ... ... ... ... де ... жан дос. Бесеуі де ірі финансистер, ... ... ... жағынан өз істерінің теңдесі жоқ жүйріктері (1,152).
Осы бір үзіндіден байқайтынымыз не? Орысша нұсқасын оқығанда әсерсіз
бір ... оқып ... ... ... көркемділікпен ерекшеленбейді.
Ал, қазақшасын оқып отырсаң, өзіне тартар көркемдік әдеби ... ... ... "Все они ... ... ... "Бесеуі де бір-бірімен жан
дос" деп әсірелеуі де ... ... ... Орысшасында жәй "друзья"
делінген.
Аудармашы "Все они" дегенді "Бесеуі де" деп ... ... ... дәл ... ... ... ... көрінбес еді.
"Непревзойденные мастера по части всевозможных расчетов" ... ... ... ... өз істерінің теңдесі жоқ
жүйріктері" деп тәржімалаған. Аудармашының кереметтігі оның ... ... оңай ... ... ... ... Мысалы "мастер" сөзінің
тәржімасын мен мүмкін "ұстаз" немесе сол бетінше "мастері" деп аударар ма
едім.
Орысшасы: Чтобы ... ... ... день
Қазақшасы: ...демалыс күнін бірге өткізуге...
Бұндағы "воскресный день" сөзі ... ... ... ... ... еді. ... ... "демалыс күні" деуі әбден дұрыс.
Орысшасы: И действительно, несколько банков, которым угрожал ... ... в ... срок ... и самыми надежными в стране
финансовыми учреждениями.
Қазақшасы: Расында да, оның ... ... ... жоқ ... банкті аз
уақыт ішінде қатарға қосып қана қоймай, бүкіл елдегі ең сенімді мемлекеттік
ақша мекемелеріне айналдырғаны бар.
Байқап қарасаң аудармашы банкті ... ... ... жоқ" деп жан
бітіріп, банктің тірі екенін айтып тұр. Банк деген өз алдына бір мекеме, ол
тірілер қатарына ... ... Банк өз ... құрымайды. Сондықтан мен
бұны былай тәржімелеген болар едім: "құруға біраз қалған" немесе "құриын
деген" деп ... ... ... жақындай түсер еді деп ойлаймын.
Орысшасы: И то, что земля от его прикосновения ... ... это ... ... или везения, а точный расчет.
Қазақшасы: Демек, оның қолы тиген жерден алтын саулап жүре берсе - ... ... ... сыры ... ... ... есептің
нәтижесі.
Аудармашының "результат удачи или везения" деген сөзін "құдай ... ... деп ... ... емес ... ... дегеннің
қазақшасы "жолы болғыш" деген мағынаға саяды. Жолы бола беретін адамның
бәрі бірдей ... сене ... ... ... де жөн. Дәл осы ... мен де таба ... ... деген сөздің де мағынасы "жолы
болу, сәтін салу" болып табылады. Оны аудармашы "сиқыр" деп ... ... деп те ... ... ... ашып ... ... Зия-бей - научный сотрудник обсерватрии.
Қазақшасы: Зия-би аспан әлемін зерттейтін обсерватрияда ... ... ... (сол ... бұл жерде түсіндірмелі түрде аударғаны түсінікті болып
тұр. "Обсерватория" - астрономиялық, метеоролигиялық бақылау ... ... Мен, ... оқып ... "обсерватория" деген сөз кездессе
бірден не ... ... ... Ал, ... сол сөзді толығырақ түсіндіре
кеткен. Өйткені аудармашы заманына сай, ол кезде қазақтар обсерваторияның
не екенін білмеуі ... деп ... да ... ... Бұны қате деп ... ... Договорившись о ставке в двадцать пять курушей.
Қазақшасы: Әр ... ... бес ... ... жерден көретініміз "Договорившись о ставке" сөздері жұтылып ... Мен "Әр ... ... бес ... ... деп ... - десе
толығырақ, әрі түсініктірек болатын сияқты деп ойлаймын.
Бір кішкене қателік мына бір ... де ... ... не ... при себе ... ... ... ему
десять лир.
Қазақшасы: Қолма-қол есептесіп отыруға Зеки-бидің ұсағы болмады да он
бес лир ұсынды (1,177).
Қателікті байқаған боларсыз. "Он лир" ақша ... "он бес" ... ... ... алып ... ... жерге назар аударыңызшы.
Бұндағы менің тағы қосылмайтын қателі сөз бар. Ол ... ... ... ... ... өткендей. Бұл да сол қателікті саяды.
"Ақша" деген ... ұғым иесі ... ... ... ... ... ... ақшасы, бәрі де бір сөзбен "ақша" деп ... ... ... тағы да ... деген жалғаудың мүлде қажетсіз екенін
дәлелдей кеткен дұрыс сияқты. "Ақша" сөзі "сүт" сөзі ... ... ... ұғым ... есептеледі. Мысалы, "бір ақша", "екі ақша" деп
санағанды қайдан естіп едіңіз? Сол ... ... ... ... ме ... ... ... санау бірліктері бар. Олар "теңге, лир, доллар". Ақша
мөлшерін солармен есептейді. Оны әлгіндегідей көптік ... ... ... ... ... ... ... "Как теперь?" дегенді "Сонда осы дұрыс ... ма?" ... ... "Как теперь?" сөзі қазақша "Енді қалай?" ... ... еді деп ... ... этим ... ... и ... подошли к
ним.
Қазақшасы: Қызу керісті ... ... мен ... ... ... (сол бетте).
- деп аударылған мына бір жерде қателік кеткен. Орысшада "разбуженные
этим спором" ... ... ... керісті қызықтап" деп аударып
жіберген. Ал, негізі "разбудить" ... ... ... ... ... ... мен Рефик-би қызықтап келген жоқ, ... ... ... ... ... келді. Мен өз нұсқамды былай деп ... ... қызу ... ... ... ... мен Рефик-би
жандарына келді".
Орысшасы: - Аллах, Аллах! Я же дал ему одинадцать лир!...
Қазақшасы: - О жаратқан-ау... Мен ... оған он бір лир ... ... деп ... мына сөйлемде аудармашы "Аллах, Аллах!" деген сөзді
"О жаратқан-ау" деп тәржімелеген. Меніңше, егер біз ... ... ... ... халық болсақ осылай аударуға болар еді. Ал біз де мұсылман
халық емеспіз бе?.. "Құдай бір, ... шын, ... хақ" ... халықпыз.
"Алла" сөзін дәл солай аударуға болар еді. ... мен бұл ... ... ... ... ... жоқпын. Бірақ, орыс тілінде "Аллах" деп
аударып тұрғанда біз неге ... ... бұл ... ... - Триста семдесят пять, но...
- Никаких "но"!
- Я добавил еще лиру.
- Ясно.
Қазақшасы: - Үш жүз ... бес ... ... ... соң және бір лир ... Енді ... диалогтан қандай қателік ... ... анық ... ... "Никаких "но"!" деген сөзі аудармасында мүлде жоқ. ... ... ... ... тұра ... немесе "Ешқандай бірақтың керегі жоқ", ол
болмаса "Бірақты қоя тұр" деп ... тиіс еді деп ... - Ох, ... Аллах!.. Откуда же взялись сто двадцать ... Я все даю, даю, а он ... - Ой, ... Әй, жүз жиырма бес курушты тағы ... ... Мен ... ... жатырмын, беріп жатырмын, беріп жатырмын,
ау, бұ да бірдеңе бермей ме маған?
Мұндағы ой ... ... де, ... ... дәл ... Орысша
нұсқасында көріп отырғанымыздай жүз жиырма бес ... ... ... сұрап тұрған тәрізді еді. Ал Есенжол Домбаев аудармасы ... ... ... адамға бағыттап жіберген.Оны бір ауыз "Әй"
деген ... ... ... ... кейіпкер таң қалғаннан солай деп
тұр. Ал, қазақшасында "сен қайдан алдың" деп ... ... ... ... ... дау-дамай екенін ұмытуға болмайды. Бірақ, дау мен
ұрыс-керістің айырмашылығы екі түрлі. Дауласудың астарында шындыққа ... ... аша ... кімдікі дұрыс, кімдікі бұрыс екенін шешу ... - ... Это ... ... разберемся. Пусть каждый
возмет свои деньги назад.
Қазақшасы: - Тоқтаңдаршы. Осының өзі ... еді ғой. ... ... де ақшаларыңды кейін алыңдаршы (1,180).
Бұнда да дәл сондай қателікті байқауға болады. Орысшасында адам ... ... адам ... еді. ... ... ... түсінбей
тұрған адам бейнесі суреттелген. "Это легко" деп нақты өзінің ойын білдіріп
тұрған адам аудармада ... өзі ... еді ғой" деп ... ... ... орнына "Оп-оңай емес пе (қарасаңдаршы)" деп аударса да жаман шықпас
еді.
Есенжол ... ... тағы бір ... не ... ... деген
әңгімесін талдай кетейік.
Әңгіменің атауына назар аударыңызшы. ... өте ... ... мен өз ... ... ... Ал, ... "Сколько на ваших
сударь?" деген атаудың сөзбе-сөздікке ... ... ... отырмыз.
Негізгі мағынасы "Мырза, сіздің сағатыңыз неше ... ... ... "Неудачи, кажется, только тебя и ищут", - говорят мне. Но я
ведь не ... им свою ... "Бар ... өзің ... алып жүресің ғой!" - дейді ... ... ... ол итті мен іздеп жүреді дей ме екен? (1,197).
Екінші сөйлемінде мағынасы түсініксіз деп айтар едім. Аудармашы ... "ит" деп алуы ... ... ... Қазақ пәлені итке теңегенін
осыдан оқып отырмын. Итке тек адамды теңеуші еді. Бірінші ... ... ... ... қатар "Бірақ мен сол пәленің бәріне ... ... ... деп ... ... де ... ... еді (өз нұсқам).
Тағы бір айта кететін жәйт "говорят мне" деген сөз түйінін аудармашы ... ... ... деп ... ... Оған ... ... адамның
жолдасы ма, дұшпаны ма оны аудармашы қайдан білді екен, және түпнұсқада жоқ
нәрсені қосудың керегі ... еді. ... ... ... жоқ. Егер ол
жерде "говорят ему ... деп ... ... ... еді. ... ... аулақ болуы шарт.
Орысшасы: Я вышел из дома пораньше, намереваясь продать свои ... ... қол ... ... ... дүние болмады да үйден
шықтым (1,225).
Бұл сөйлемнен мағынаның ауытқуы бар. ... ... ... не ... ... сағаттан басқа ештеңе таппаған соң үйден шығады.
Ал, түпнұсқада дәл сол сағатты сату ... ... ... ... ... тұр. Тағы да ... ерте шыққаны туралы дерек жоқ. Сонда ... ... ... ... еді: "Мен қол ... сату үшін үйден ерте
шықтым".
Жалпы, Есенжол Домбаев ... ... ... ... ... ... де ... береді. Сондай ұсақ-түйек аударма
теориясына ерсі келетін қателіктер кездеседі. Бірақ Есенжол ... ... ... ... ... ... және аударма екенін дәлелдей
алды деп есептеймін.
Әзиз Несин әңгімелерін қазақ оқырмандарына танытуға ... ... ... ... де ерекше атап ... жөн. ... ... ... ... А.Чехов, Д.Ленч, Б.Нушич сынды шет ... ... ... еліне танытуда ерекше үлес қосқан. Ал, түрік
әдебиетінен Әзиз Несиннің "Футбол королі" сықақтық ... ... Осы ... ... ала ... Әзиз Несин аудармаларын
салыстырып көрелік.
Жалпы, бұл романның ... аты ... ... ... ... сөзі ... білеміз. Ал, қазақшаға аударғанда "патша" деп алуға
болар еді. Бірақ, аудармашы олай ... ... ... ... ... ... ... едік деп ойлаған болуы керек. Спорт тілінде
өте кең тараған сөз болып ... ... деп ... болмайды. Өйткені,
бұл аударма өз заманының самұрығы десе де болады. Ал ... ... ... доп ... деп ... Мен осылай деп аударар едім. "Патша" сөзі
көнерген сөздер қатарына ... сөз ... ... Неге осы сияқты
сөздерді осылай ептеп-ептеп қолданысқа енгізбеске?!
Басты әңгімесінің аты ... ... ... ... ... ... ірі ... аты. Компанияның атын, кісі
аттарын барынша аудармауға тырысу керек. Ал аудармашы "Ақсүйек Жарқылдақтар
әулеті" деп аударған. ... адам ... ... ... ... ... ... Мен бірінші рет оқығанда аты әйгілі жұлдыздар әулеті
екен деп қалғаным бар. Өте түсініксіз әрі ... ... жаңа ұғым ... қателігі осында. Аудармашының тікелей түрік тілінен аудармағанын
да ... Злые ... ... ее прозвищем Грифон.
Қазақшасы: Тіліңе теріскен шыққыр кейбіреулер ол қызды тіпті Қылмойын
деп атап та жүр (2,11).
Бұл ... біз ... ... ... ... ... Әрине, мағынасын ашып тұр, бірақ "тіліңе теріскен шыққыр" деген
кішкене сыпайылықтан тысқары ... ... ... Ал, ... ... ... мүлдем келмейді. Мүмкін "язык" сөзін негізге ала отырып
осылай аударды деген тұжырымға да ... ... Бұл ... бұндай жерге
қолданылмауы керек деп ойлаймын. Ал, "Грифон" деген ... ... ... ... ... ... ... құс бар екені белгілі. Бірақ бұл
жерде "Құзғын" деп ... ... ... ... еді. Осыны ескере аудармашы
қызды неге олай атаған деген сұраққа жауап іздеп, ... ... ... ... ... алған.
Аудармашы тағы "высшее обшество" сөзінің өте сәтті "ақсүйектер" деген
баламасын ... ... ... ... сөзі ... шығып бара
жатқан архаизм сөзі. Аудармашы бұл ... ... ... ... ... сұлу - дәл ... ... қызы: кім қалай атаса - олай
атасын, не десе - о ... ол әсте ... (2,11), - ... жолдардың
түпнұсқада жоқ екенін көруге болады. Аудармашының бұл ретте артық ауыз
қосуы еркін ... ... ... ... бұл ... тырысқан жөн.
Түпнұсқада "свела с ума" дегенді аудармашы "айды аспанға шығарды" деп
аударуына келіспеймін. Мағынасынан мүлдем ... ... Оның ... ... ... ... қылды" деп аударар едім.
Орысшасы: Усыпавшие побережье болельщики готовы были держать пари,
что наградой Суату станет поцелуй красавицы ... Их ... ... ... ... подобной банальности. Однако у девушки были на этот счет свои
соображения.
Қазақшасы: Жаға толы жапырылған жұрт егер ... сұлу ... ... Суатқа одан артық бәйге болмас десті. Өзіңе бұйырмасты өзгеге қима
дейтін пендешілік қой баяғы. Ал ... іш ... ... екен ... ... ... аудармашының еркін аударма тәсіліне салып аударғанын
тағы көріп отырмыз. "Өзіңе бұйырмасты өзгеге қима" ... ... ... жоқ екенін аңғарамыз. Тағы "болельщик" сөзінің ... ... ... еді ... ... ... ... шектелген.
"Держать пари" деген сөзді аудармашы ... ... ... ... Севим" сөзін "күнәсіз Севимнің қылығы"
деп аударған. "Невинная" деген орыс сөзінің қызға бағытталатыны белгілі, ал
қазақшасында осы сөзді ... деп ... Мен ... тағы ... ... сөз ... едім. Сонда "күнәсіз пәк Севимнің қылығы" болып шығар
еді.
Орысшасы: Папаша Севим, снисходительно ... ко всем ... не ... и взорвался:
Қазақшасы: Севимнің оны-мұны мінездеріне оншама мән бермейтін әкесі
бұл жолы ... ... ... ... ... ... сөзін "мінез" деп аударып ... ... ... ... "не ... и взорвался" сөзін "күйіп
кетті" деп қана ... ... мен бұл ... ... ... ... едім:
"Севимнің анау-мынау қылықтарына онша мән бермейтін әкесі бұл жолы ... ... ... Ах, как ее ... ... нос ... ... қыз Суаттың атаңа нәлет мұрнын көрген ... ... ... ... ма?! ... ... ... деуге болады. Түпнұсқадан алшақтап кеткені
айдан анық көрініп тұр. Оны бір ауыз сөз ... ... ... болады.
"Атаңа нәлет" қазаққа ғана тән ұғым. Тағы бір айта кететін нәрсе аудармашы
"гипноз" сөзін басқаша аударған. ... ... ... ... ... табылады. Бірақ, бұл сөйлем мағынасына "арбау" сөзі сәйкес ... ... осы ... ... аударған да шығар.
Орысшасы: - Севим, лампочка моя, ведь сейчас сорок три градуса ... - ... ... ... ... өзі де ... үш градус
ыстық қой! - деді.
"Сәукешім" деп еркелетіп қойған бұл сөз ... ... ... ... Мен оның орнына "күн шуағым" немесе "шам шырағым" деп аударар
едім.
Аудармашының бір ... ... ... ... ... "шешінетін
үйшік" деп артынан "күрке" аударылып кетуінде болып отыр. ... ... ... ... ... ... екеі де ... бөлме" деп алса
түсініктірек болар ма еді деп ойлаймын.
Орысшасы: - Если так пойдет ... друг мой, ПыС ... ... ... ... ты ... это?
Қазақшасы: - Біз тығырыққа тірелдік. Бұлай бола берсе, достым, онда
"ШаШ" ... ... ... күн ... Обал жоқ деп ... ба ... ... еркін тәсілге бет бұрылған. "Біз ... ... ... "мы ... в тупик" болса керек еді. "Көшке ... ... сөз ... де ... ... айқындайтын элементтері болып
табылады. Аудармашы көркем шығарманы ... ... ... ... тұстарға мұқият болып, аударма теориясының заңдылықтаырын қатаң
сақтағандығы абзал.
"Неужели ты допустишь это?" ... ... ... ... ... деп ... ... "Болтун-бей" деген адам атын аудармашы керемет қып "Мылжың-
бей" деп атаған. Өте сәтті шыққан.
Аудармашының тағы да айта ... ... ... ... ... ... етіп аударған десе де болады. Мысалы, "Нет худа, без
добра" дегеннің баламасын аудармашы "Жаман айтпай жақсы жоқ" деп, "Из ... ... ... ... деп ... сәкес балама
іздеп жазған. Бұл аудармашының айта кетер ... деп ... ... ... ... жалпы көріп отырғанымыздай еркін аударма
тәсілінде көп ... ... ... ... ... ауытқыған да
тұстары кездеседі. Әзиз Несиннің "Футбол королі" романының аудармасы кейбір
заңдылықтарға сәйкес ... деп ... ... ... ... ... ... қасиеті деп сөз басында айта кеткен болатынбыз. Міне,
Ғаббас ... ... да ... бір ... ... те болады.
Әзиз Несин әңгімелерін аударған Оспанхан Әубәкіров сатирик жазушының
еңбегі ерекше дей ... ... Әзиз ... әңгімелерінің Оспанхан
Әубәкіров аударған әңгімелерін оқығанда шынында да сатиралық әңгіме ... ... ... аударымашылар еңбектері жаман емес, бірақ кез-
келген аударманың да ... ... ... ... болады. Сол
үздігі осы Оспанхан Әубәкіров аудармасы. Оқи отырып ... ... ... ... ... ... ... аударма теориясы тұрығысынан алып қарағанда, ... ... ... ... айта ... бір нәрсе, орысша нұсқасын
оқып отырып, жай бір сатиралық мәні жоқ әңгіме оқып ... ... Дәл сол ... ... Оспанхан Әубәкіров аудармасында, тіпті,
керемет сатиралық әңгімеге душар ... ... ... ... ... свои ... ... радиосы сампылдап-сампылдап, хабарын аяқтады-ау
әйтеуір (3,95).
Бұнда байқайтынымыз түпнұсқаға аударманың кішкене ... ... ... ... жоқ. ... жағынан кішкене өзгерістерге тап
болған. Оны қателік деп санауға бола ма екен?! ... ... өз ... ... ... ... ... "анкета", "чиновник" деген сияқты ... және ... ... айта ... ... ... сөзінің аудармасын біз қазір "ченеунік" деп алып отырмыз. Ал,
бұл аударманың 1965 жылы ... ... ... бұл ... ... ... болмайды. Және де "анкета" сөзін аудармашы "сауал" деп аударған.
Әрине, 1965 жылы "анкета" сөзі ... ... да ... ... Ал,
қазір бұл сөзді "анкета" деп сол күйінде ... ... еді деп ... Я уже ... ... бумаги для второго рассказа. В
голове - ни ... ... ... ... қағаз-қаламымды дайындап, қанша сазарсам
да, екі сөздің ... қоса ... қор ... ... ... екі сөйлемді бір сөйлем етіп жібергенін ... Бұл ... ... бір ... ... ... Бұл сөз
түбінде жақсы адамға айтылатын сөз емес ... ... так ... Когда работа не клеится, любая мелочь
отвлекает. Поднялся на верх - в доме мертвая ... Все ... ... әңгімеге өзек таба алмай далбасаланғанда, ермек ... ... ... ... ғой. Түпкі үйге кірсем бәрі баудай
түсіп ұйқтап жатыр.
Деген ... ... ... ... мен мүлде түсіне алмай-ақ
қойдым. Осындай жаргон қолдабай-ақ "есім шыққан соң" десе де ... ма ... тағы бір ... ... үйге кісем" деп аударуында. "Поднялся
на верх" дегеннің аудармасы "жоғары ... ... тиіс еді. ... ... шықса керек "Жоғары көтерілсем үйдегінің бәрі баудай түсіп
ұйқтап ... ... - Что же вы ... - спросил меня человек, видя, что я ... Не ... ... ... тұрғанымды сезіп:
- Тіл-аузыңыз бар ма, неге үндемейсіз? - деді бірі.
- деген диалогта қателік айдан шығып тұр. ... ... ... ... ... қай жерде отырғанын ұмытып ... ... ... ... ... ... байқалады. Ондай жиналыста адам
олай демейтіні бәрімізге белгілі. Сондықтан аудармашы осындай ... ... ... ... ... етіп ... тиіс еді.
Орысшасы: Лучше соврать, чем стать ... ведь за ложь ... ... болғанша, құда да тыныш, ... да ... ... ... үшін ... ... ... аудармашы "құда да тыныш, құдағи да тыныш" деп ... ... ... ... ... теориясына салатын болсақ бұл қателік
есебінде алынады. Өйткені аудармашы өз ... бір ауыз сөз ... Ал, ... осы ... ... ғана тән ... мен сөз ... шығарма аударма екені ұмытылып кетеді.
Орысшасы: - Все так говорят. И мы ... - ... бәрі ... деп жүр. ... құлақта жазық жоқ.
Тағы да байқайтынымыз қазаққа тән артық ауыз сөздер, түпнұсқадан
ауытқушылық бар. ... ... ... жоқ" ... ұғым түпнұсқада мүлде
жоқ. Аудармашының олқылығы деуге бола ма екен.
Орысшасы: - Есть ли у вас ... без ... - ... электірсіз қалалар бар ма?
Мен бұл жердегі "электр" сөзі толық емес әрі түсініксіз деп таптым.
Мен оны ... ... деп ... болар едім.
Орысшасы: Говорят у вас очень высока ... ... ... найти
квартиру...
Қазақшасы: Сіздің елде үй мәселесі өте қиын көрінеді. Ал пәтер ... ... құны ... ... "үй" деген сөзге мен келіспес едім. Өйткені осы ... ... емес ... ... ... ... ... мен "баспана
мәселесі" деп аударар едім. Өйткені түпнұсқада квартирный вопрос ... үй мен ... ... ... ... - Но, говорят, у вас очень трудно прожить? Лица с ... ... ... класс тоже.
Қазақшасы: - Сіздің елде өмір сүру қиын деп жүр ғой? Жарты ... ақша ... ... ... ... ... дейді. Орта шаруа
күннен күнге жүжіп барады ... өз ... көп ... ... ... "Жарты мыңдай"
деген сөз тіркесі мүлде жоқ. "Құба-төбел" деген қос ... де ... ... ... Мне ... ... из пяти комнат с ванной из ... Из ... мне не ... Этот свет ... на ... моей
жене.
Қазақшасы: Маған ваннасы бар бес бөлмелі үй керек. Ваннасы сөзсіз көк
түсті ... ... ... ... түс ... ... әсер етеді.
Бұнда да нақтылықтың жоғалғанын ... "Из ... деп ... ойды аудармашы "басқа түс" деп қысқарта салған. ... ... ... ... ... ма ... де бір айта кететін нәрсе "нервісіне әсер етеді" сөзін ... Сол ... ... мен ... тиеді" аударған болар едім.
Ал қазір бұл сөздің "жүйке" деген жаңа ... бар. ... мен ... ... әсер ... деп ... ... А как у вас дела с просвещением? Говорят, ... ... не ... Ал сіздің елде халықағарту ісі не күйде? Еліңіздің сексен
проценті хат танымайтыны рас па?
Осы жерде "просвещение" деген сөзді аудармашы ... ісі" ... ... ... ... мен осы сөзді "сауаттылығы" деп
аударғанды жөн ... ... ... ... ... Мұхамеджанов, Оспанхан
Әубәкіров, Есенжол Домбаев және Ғаббас Қабышевтың аудармалары ... ... ... да тұрарлық деп есептеймін. Олар майын тамызып қазақшалап,
еркін аударма тәсілімен аударған. Осыған орай, Әзиз Несин әңгімелері ... ... ... ... айрықша тартымды болып аударылған деп
санаймыз. Орыстың ұлы классик жазушысы И.С.Тургенев ... ... ... ... ... ... көрінбей, өзіндей төл тума шығарма ... онда оның ... ... ... ... ... бастаған
қазақ аудармашылары осы И.С.Тургенев сөзін растады дегім келеді.
ҚОРЫТЫНДЫ
Көркем әдебиетті аудару - шығармашылық жұмыс. Ол ... ... ... ... Оның ... творчество адамы аудара отырып, көп
нәрсені үйренеді мысалы Абай аудармаға осы тұрғыдан қараған.
Көркем аударма жазушылық төл еңбек ... ... ... ... ... етеді.
Аударма әр уақытта халықтарды бір-бірімен жақындататын дәнекер,
достық, ... ... ... ... өнер деп ... аудармашының міндетін автодың міндетінен
кем санамаймыз. Автор өмір сырларын қалай шертті, аудармашы соны да ... ... ... ... жылы тиетіндей етіп оқырманға жеткізе алды ма
- түйінді мәселе осында аударма шығарманы оқып ... ... ... оқып отырғандай сезінгіміз келеді.
Аудармашының алдында қашанда өзара қарама-қайшы, бірақ диалектикалық
бірліктегі үлкен проблема тұрады: бір жағынан ... ... ... ... екінші жағынан аударма жасалып отырған тілдің ерекшеліктерін,
сол тілді оқуға тиіс ... ... да ... қажет. Аудармашы
таразының екі басын тең ұстауы тиіс. Ал бір жаққа ... ... ... ол ... ... алдыңғысынан жоғары қойса немесе, тіпті, соны ғана
басшылыққа алса, не боп шығар еді? Біздіңше, аудармашы ең алдымен ... ... ... ... ... аудармашылар түпнұсқаны өңдеуге, дәлірек айтсақ, өз бетімен
жаңаша жазып шығуға ... бар деп ... ... бір ... сол
аудуармашының қауқарсыздығында, немесе өз ... ... ... ... түпнұсқаның ұлттық сипатын, өзіндік ... ... ... отырып аударғаннан гөрі өз қалауыңмен тарта беру
әлдеқайда оңай. "Осылай ету ... деп ... ... ... ... шет ел ... ... қазақ оқырмандары
жете түсінбейді. "Бұл - қазақша емес!", "Бұл - қазіргі ... ... ... ... – деп ақталады.. Не керек, автордың келіспеске
лажы қалмайды. Сөйтіп, аудармашы түпнұсқаны ... ... ... ... ... ... оқырмандары туысқан халықтар әдебиетімен дүние жүзі мәдениетінің
бай мұрасын өз тілінде еркін оқып, сол халықтың өмірі мен тұрмысын ... ... ... ... көркемдік шеберлігімен де танысуды
қалайды. Мұның өзі ... зор ... ... Ол жазушының өзіне
тән ерекшеліктерін, шығарманың рухын ұлттық түрін түгелдей бере ... ... ғана ... ... ... ... жұмысымыз алға
басады. Орыс жазушыларының, айталық, Гоголь мен ... ... ... түпнұсқадан қандай эстетикалық әсер алатын болса, ... да ... ... әсер алуы ... ... ... ... саласындағы жұмысымызда елеулі кемшіліктер бар. Бізде көркем
аударма профессионалдық дәрежеге көтеріле алмай ... да өзге ... адам ... ... ... ... ерекше шығармаларын тәржімалап, туған ... ... ... ... ... мен тұрмыс-тіршілігіне сай етіп
сөйлетуді абыройлы іс деп танығанымыз даусыз. Көрнекті қаламгер, ... ... бар ... ... аса ауыр осы саласына арнаған асыл аға
Нияз Сыздықов өзі ... ... ... ... ... мән ... ... жетік үлгілеуді басты мақсаты деп тұтқан бір туар тұлға ылғи
қайталап ... жаны ... "Шын ... да сөз дүлдүлі болмаққа
керек, талант болғанда - ... ... ... - ... (эрудиция),
көркемдік талғам, сөзге шешендік, екі тілге бірдей жетіктік, еңбекқорлық,
ізденімпаздық, зор ... ... ... ... бірінші орында."
деген биік талапқа сай ... ... ... ... ... болып қала береді. Түпнұсқаның сөзін емес, рухын аударуды, автордың
өзін, оның жан-дүниесі, көзқарасы, ұстанымын, өмір ... ... ... сол ... ... ... шып-шырғасын
шығармай аудару шарт.
Әзиз Несин әңгімелерінің қазақ тіліне аударылуы да ... ... ... сай келе ... де бар. Ол ... ... Оның ... аударған Қалмай Мұхамеджанов пен Ғаббас
Қабышев аудармаларында кішкене сөздік ... ... ... ... мағыналығы бірде жоғалмаған. Ал бір айта кетер нәрсе аудармашылар
нұсқасының сатиралық жанр мазмұнын жоғалтуы ... ... ... ... күлу үшін ... ... Ал мен ... Мұхамеджанов пен
Ғаббас Қабышев аудармасын оқып отырып ... ... ... ... жоқ. Оның ... Әзиз ... ... бізге сатылы аударма
түрінде келуі демекпін. Орыс тілі мен менталитеті, сөйлеу ... ... ... екені белгілі. Егер де Әзиз Несин әңгімелері тікелей
түрік тілінен аударылғанда бұлай ... па ... ... ... ... ... ... пен Есенжол Домбаев
аудармаларын ерекше айта кеткім келеді. Бұл екі аудармашының аудармалары
нағыз сатиралық шығарма ... ... ... ... ... бойынша
екі аудармашы азды-көпті еркін аударма тәсіліне салынады. Соның ... да өз ... ... ... ... аудармашының таразының екі басын тең ұстауы,
автор деңгейіне жетеқабыл ... ... ... бірінің қолынан келе
бермес қиындық. Дәл осы аудармашылардың бәрінің ішінде ең самұрығы Оспанхан
Әбакиров аудармасы. Әзиз ... ... ... хаттар" әңгімесін
тәржімалауда образ-ойлау астарын, бейнелеу ... ... ... ... қазақ тіліне де мүмкіндігінше қаз-қалпында сөйлетуге ... ... ... Хас ... ... ... ... аудармашы Әзиз
Несин әңгімелерін тәржімалауда қазақ тіліне неғұрлым жақын, оқырман
қабылдауына ... ... ... көрікті тіркестерді ... ... ... ... ... тоқиды.
Осы Әзиз Несин әңгімелерін қазақша сөйлеткен аудармашылар тәржімаларын
салыстыра отырып түйгенім: кез-келген шығарманың өз ... тән ... Ал сол ... ... сақтай отырып дәл ... ... әрі шикі ... әбден мүмкін демекпін. Ал сол ұлттың шығармасын
аудармашы аударатын елге түсінікті етіп ... үшін көп ... ету ... ... ... ... еркін аударма тәсіліне салынып кетуі
де, назира аудармаға да салынуы сондықтан.
Заман ағымына сай көптеген қазақ ... ... ... ... айналады. Ал, кейбір көптеген сөздер жаңа талапқа сай өзгеріп
отырады. Біздің ... ... ... сай, түсінікті етіп аударма жасап,
ертеректе аударылған тәржімаларды тексеріп, аударма ... ... етіп ... ... болып табылады. Оны өзіміздің міндетіміз деп
санаймын.
Пайдалынылған әдебиеттер
1. Несин Әзиз, Өзің ... ... ... ... ... ... ... Е.Домбаев,
О.Әубәкіров]. - Алматы: Жалын, 1980. 408 ... ... ... ... королі. Роман, әңгімелер. Орыс тіліндегі ... және ... ... ... - Алматы: Жазушы, 1987. -
360 бет, суретті.
3. Несин Әзиз, Ахиреттен ... ... ... ... ... ... - Алматы: Жазушы баспасы - 1965 ж.
4. Қабышев ... ... бе, ... ... ... - Ініден
ізет. (Сатириктер жайында сыр). - Алматы: Жазушы баспасы, 1975 жыл. ... ... А.А., ... ... ... ... и юмор ... с
турецкого/ Издательство "Наука" - Москва, 1966 г.
6. Радий Фши, Писатели турции - ... и ... ... ... - ... 1963 ... ... Т., Сатира негіздері, Оқулық. - Алматы, "Санат" ... ... 464 ... ... Г.К., ... тануға кіріспе,: Оқу құралы. - Алматы: Қазақ
университеті, 2004. - 215 бет.
9. ... ... ... ... ... Т.Шақбаев) -
Алматы: "Ана тілі", 1998. - 384 ... ... Қ., ... ... - ... ... ... 1969.
11. Қазақстан жазушылары; XX ғасыр, Анықтамалық. - Алматы: "Ана тілі"
баспасы Ж.Ш.С. 2004. - 392 ... ... ... Собачьи хвосты. Юмористические рассказы. Перевод с
турецкого. М., Издательство ... ... ... Несин Азиз. Стопроцентный шедевр. Юмористические рассказы. Перевод с
турецкого И. ... М., ... ... 1959.
14. Несин Азиз. Письма с того света. М., Издательство восточной ... ... ... Если бы я был ... ... ... ... турецкого под редакцией Л. Ленча. М., Издательство ... ... ... ... Пойдите сюда! Пьеса в 5 картинах. Перевод с ... ... ... ... 1962, № ... ... Әуезов. Уақыт және әдебиет. Құрастырған, редакциялаған, алғы сөз
жазған Ы.Т.Дүйсенбаев. Қазақтың мемлекеттік ... ... ... -
Алматы, 1962.
18. Уақыт және әдебиет. Әдеби сын. Үшінші кітап. Құрастырушы - ... ... ... ... - Алматы, "Жазушы", 1975. - 316 бет.
19. Уақыт және қаламгер. /Құрастырған Р.Бердібаев/. - Алматы: Жазушы, 1984,
- 272 бет.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 49 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
А.С.Пушкиннің “ Капитан қызы ” повесінің қазақша нұсқалары10 бет
Абай өлеңдері мен қара сөздерінің өзге тілдердегі тәржімасы42 бет
Арабша - қазақша құқық терминдері131 бет
Билингв орыстардың қазақша сөйлеу тіліндегі интерференция көріністері43 бет
Кәсіби терминдерді қазақшалау74 бет
Миссионерлік әдебиеттің қазақша аудармаларының тілі20 бет
Р.Л. Стивенсонның «Қазына аралы» романының қазақша аудармалары47 бет
Ш.Айтматовтың “Қош бол, Гүлсары!” повесі және оның қазақша аудармасы37 бет
Қазақ елі қазақша сөйлеуі тиіс3 бет
Қазақтың ұлттық спорт түрі. Қазақша күрес17 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь