Зияты бұзылған балалардың байланыстырып сөйлеуінің жағдайы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

1. Байланыстырып сөйлеу тілі қалыптасуының теориялық әдістемелік негіздері.
1.1 Байланыстырып сөйлеудің психологиялық.педагогикалық негіздері ... ... ..6
1.2 Зияты бұзылған балалардың сөйлеу тілінің ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ...9

2. Зияты бұзылған балалардың байланыстырып сөйлеуінің жағдайы.
2.1 Анықтау экспериментінің әдістемесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..16
2.2 Анықтау экспериментінің нәтижесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 23

3. Зияты бұзылған 1 сынып оқушыларының байланыстырып сөйлеуін қалыптастыруға бағытталған зерттеу.тәжірибе жұмысы.
3.1 Қалыптастыру экспериментінің әдістері мен нәтижесі ... ... ... ... ... ... .30
3.2 Зерттеу.тәжірибе жұмысының қорытындысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... 36

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 41
Әдебиеттер тізімі.
        
        \                             ...  ...  ...   тілі   қалыптасуының   теориялық   әдістемелік
негіздері.
1.1 Байланыстырып ... ... ... ... ... сөйлеу ... ... ... балалардың байланыстырып сөйлеуінің жағдайы.
2.1 ... ... ... ... ... ... 1 ... оқушыларының байланыстырып сөйлеуін
қалыптастыруға бағытталған зерттеу-тәжірибе жұмысы.
3.1 Қалыптастыру экспериментінің әдістері мен нәтижесі…………………....30
3.2 Зерттеу-тәжірибе жұмысының ... ... ... ... ... - адам баласының өмірінде маңызы зор. Ол ... ... ... ... ... ... жалпы көрсеткіші, психика дамуының
көрсеткіші.
Сөйлеу – тіл ... өз ойын ... ... Ол ... ... оны тіл ... ... болып табылады.
Соңғы жылдары зияты зақымдалған балалардың байланыстырып сөйлеу тілін
дамыту, қалыптастыру ... ... ... ... Байланыстырып сөйлеу тілі дегеніміз не?
Байланыстырып сөйлеу – тек қана сөйлемдердің тізбегі емес, ол ... ... ... бір ... ... мазмұны жинақы
құрастырылған сөйлемдердің жүйесі. Бірақ, өз ана ... ... ... ... қана қоймайды, ол өз ойын байланыстырып, сөйлеу тілі арқылы ... ... тілі ... ерте ... ... ... мектеп жасындағы зияты бұзылған балалардың сөйлеу тілін мынадай
атақты ғалымдар зерттеген: В.Г.Петрова, М.П.Феофанов, Г.М.Дульнев, ... ... ... ... ... бұл ғалымдардың зерттеулері орыс тілінде оқитын, зияты зақымдалған
оқушылармен жүргізілген. Ал, нақты зияты бұзылған балалардың байланыстырып
сөйлеу тілін ... ... да ... олар ... отандық
ғалымдарымыз: Өмірбекова Қ.Қ., Бектаева К.К., Т.М.Коржова, Л.Вавина,
Айтметова С.Ш. т.б.
Қазіргі таңда бұл мәселенің (байланыстырып ... ... ... мен ... ... ... ... өте маңызды. Біздің
жазып отырған дипломдық жұмысымыз алдымен, осы ... ... ... ... жөн.
Сондай-ақ, зияты зақымдалған, көмекші мектептің бірінші сынып оқушыларының
байланыстырып сөйлеу тілін ... тек орыс ... ... біз ... ... ... тілінде оқитын,
көмекші мектептің бірінші сынып оқушыларының байланыстырып сөйлеу тілін
қалыптастыру тақырыбында зерттеу жұмыстарын жүргіздік.
Осыдан ... біз – ... ... ... ... ... пәнін,
әдістемелерін, тәжірибелік маңыздылығын, ғылыми жаңалықтарын анықтай
аламыз:
Диплом жұмысының тақырыбы: ... ... ... ... оқушыларының
байланыстырып сөйлеу тілін қалыптастыру».
Зерттеу жұмысының мақсаты – зияты ... ... ... ... ... дамытуға ықпал ететін жұмыс тәсілдерін анықтап,
педагогикалық тұрғыдан негіздеу.
Зерттеу жұмысының нысаны – зияты бұзылған балаларды ... ... пәні – ... бұзылған балалардың байланыстырып сөйлеу тілін
қалыптастыру.
Зерттеудің ғылыми болжамы:
Егер, көмекші мектеп оқушыларының байланыстырып сөйлеу тілін қалыптастыру
ерекшеліктері ... сол ... ... ... ... ... ... бағытталған тиімді әдістер мен тәсілдер
қолданса, сол кезде оқушылардың байланыстырып сөйлеу тілін қалыптастырудың
тиімділігі артады.
Міндеттері:
1. Байланыстырып сөйлеу тілінің ... ... ... ... бұзылған оқушылардың 1 сынып оқушыларының байланыстырып сөйлеу
тілінің қалыптасу деңгейін анықтау.
3. Зияты бұзылған балалардың ... ... ... ... ... ... ... тексеру.
Зерттеу жұмысына төменгідей әдістер қолданылды:
- психологиялық, педагогикалық, әдістемелік әдебиеттерді талдау;
- ... ... ... ... ... ... зерттеу жұмыстары;
- зерттеу нәтижесінде алынған мағлұматтарға сандық, сапалық ... ... ... ... ... қаласындағы № 3 кешенді «Жанұя» мектеп-
интернатында және № 7 көмекші ... 1 ... ... ... ... және теориялық маңыздылығы:
- алғаш рет көмекші мектептің 1 сынып оқушыларының байланыстырып ... ... ... зияты бұзылған оқушылардың 1 сынып оқушыларының ... ... ... өлең ... тәсілі негізінде дамыту жүйесі құрастырылып,
зерттеу-тәжірибе жұмысында тексерілді.
Тәжірибелік маңыздылығы:
Зияты бұзылған оқушылардың 1 сынып оқушыларының байланыстырып сөйлеу тілін
дамыту тәсілдері мен ... ... ... беру ... ... ... болады.
Зерттеу жүргізген барлық оқушылар саны – 24 (8-9 жас ... ... ... дипломдық жұмыс – кіріспеден, үш
бөлімнен (теориялық жағы мен зерттеу жұмыстары (анықтау және қалыптастыру
зерттеу жұмыстары) мен ... ... ... ... мен ... ... зерттеудің тақырыбы, оның көкейкестілігі негізделген,
теория мен практикада мәселенің зерттеу дәрежесі сипатталған, зерттеудің
мақсаттары мен ... ... ... мен пәні ... ... ... ... практикалық мәні, жүргізілген
зерттеу жұмысының кезеңдерң ... ... тілі ... теориялық әдістемелік
негіздері» атты бірінші бөлімінде арнайы әдістемелік әдебиеттерге ... ... ... ... ... сөйлеудің
психологиялық-педагогикалық негіздері) әдістемелер мен ... ... ... тілі ... ... ... қарастырдық.
Екінші тарауында (Зияты бұзылған балалардың ... ... ... ... ... ... фонетикалық,
лексикалық, грамматикалық, жетіспеушілігі салдарынан байланыстырып сөйлеу
тілінің бұзылуы туралы ... ... ... ... ... ... атты
екінші бөлімнің бірінші тарауында (Анықтау экспериментінің әдістемесі)
қолданған әдістемелердің ... ... ... ... тарауында (Анықтау экспериментінің нәтижесі) анықтау
зерттеу жұмыстары бойынша нәтижесін анықтап жаздық.
«Зияты бұзылған 1 ... ... ... сөйлеуін
қалыптастыруға бағытталған зерттеу-тәжірибе жұмысы» атты үшінші ... ... ... экспериментінің әдістері мен мазмұны)
қалыптастыру зерттеу жұмысында ... ... мен ... ... ... ... ... (Зерттеу-тәжірибе жұмысының қорытындысы) зерттеу-
тәжірибе жұмыстарының қорытындысына жасалған ... мен ... ... ... ... талдау мен тәжірибелік зерттеудің
нәтижесі бойынша негізгі қорытынды жасалып, ұсыныстар берілген.
Қосымшада, зерттеу ... ... ... ... ... сөйлеу тілі қалыптасуының теориялық әдістемелік негіздері.
1.1 Байланыстырып сөйлеудің психологиялық-педагогикалық ...... ... ... жасау құралы. Адам баласы өз
ойын, қажеттіліктерін, іс-әрекетін тіл арқылы жеткізіп, қанағаттана алады.
Сөйлеу – тіл ... өз ойын ... ... Ол ... ... оны тіл ... жеткізу болып табылады.
Байланыстырып сөйлеу – тек қана ... ... ... ол
сөйлемдердің бір-бірімен тиянақты, белгілі бір ретпен, кезектілікпен,
мазмұны жинақы құрастырылған сөйлемдердің жүйесі. ... өз ана ... ... тек ... қана ... ол өз ойын ... ... арқылы жеткізе біледі.
Байланыстырып сөйлеу тілі балада ерте жастан-ақ ... ... ... ... дамыған балаларда екі жарым, үш жаста ... Ал ... ... бар ... ... ... ... әрекет тым кеш дамиды.
Зияты зақымдалған балалардың сөйлеу ... ... ... ... ... ... жүйе әрекеті мен психикалық дамуына байланысты. Зияты
зақымдалған балалардың сөйлеуге дейінгі кезеңдегі кешігуі байқалады.
Қалыпты дамыған бала 4-8 айда ... ақыл ойы кем бала 12 ... ... ... ... ... сөздері 3 жаста пайда болады
(Кассиль, Шлезингер бойынша). 2.5-5 жаста алғашқы ... ... ... ... ... ... 10-18 айда ... сөздері шығады
Күрделі кемістіктер көмекші мектептің бастауыш сынып оқушыларының
40-60% байқалады, 1 сыныпта өте көп (Хватцев пен Каше ... ... ... ... тілі өмірінің бірінші айларында –
ақ даму ерекшеліктері көріне ... Әрі ... бұл ... ... ... ... қолға алынбаса).
Мектеп жасына дейігі кезекңдерде сөйлеу тілінің заттық ... ... ... ... ... фонематикалық есту қабілеті,
артикуляциялқ аппараттың жұмысы төменгі деңгейде қалыптасады. Ақыл ойы кем
балалардың көбісі мектеп жасына дейінгі ... яғни 4-5 ... ... керек.
Балалардың сөйлеу тілін қалыптастыру үшін, ересек адамдармен
эмоционалды қарым-қатынас жасауға, ... және әр ... ... ... ... көрнекі-заттық түріне, естуіне, көруіне,
иіс сезуіне, қоршаған ортаны бағдарлауына үлкен назар аударуы қажет.
Осымен бірге ересек адамнаң ... ... ... аударуы, қабылдауы
тәрбиеленеді. Ал фонематикалық ксту қаблетінің, ... сөз ... ... ... дамуына өз үлесін қосады.
Басты назарды баланың сөйлеу тілінің негізгі түріне – ... ... ... ... ... ол ... ... сөйлеу
тілінің қалыптасуының бірден-бір тәсілі. Балалар бір-бірімен қарым-қатынас
жасауы үшін, ол қажетті жағдайдан туу қажет. Бұл жерде ... ... ... ... жоқ.
С.Я.Рубенштейн ақыл ойы кем балалардың сөйлеу тілінің толық
жетілмеуінің негізгі ... «бас ми ... ... әлсіздігі, барлық анализаторларда жаңа дифференцияциялардың
баяу жасалуы» деген.
Зияты зақымдалған балалардың байланыстырып сөйлеу тілінің бұзылуы
жүйелі сипатқа ие. ... ... ... ... ... ... ... қажеттілігінің төмендігі, сөйлеу
әрекетін бағдарламауы, дамымауы.
Ақыл ойы кем балалардың байланыстырып сөйлеуі баяу жүреді. Балалар
көптеген уақыт ситуативті сөйлеу тілі және ... ... ... ... Өз ... ... өту өте ... процесс, ол кейде
жоғарғы сыныпқа барғанша созылады. Балалардың өз бетінше сөйлеуін сұрақ,
басқа көмек ... ... ... ... ... Сөйлеу тілінің
контексиік түрі зияты зақымдалған балалар үшін қиын келеді. Оларға жеңіл
және түсінікті сөйлеу тілінің ситуативті ... яғни ... бір ... ... ... отрып сөйлеу. Балалардың байланыстырып
әңгімелеуі, үзелмелі, ... ... ... ... байланысы
бұзылған, мазмұны толық ашылмаған болады, балалар кеңістік, уақыттық
қатынастарды, ... ... ... ... негізін
құрайтын бөлшектерін тастап кету, керісінше, артық, сюжетке қатысы ... ... айту да орын ... ... атын атап айта білумен қатар, оны сипаттай ... ... ... ... ... тілінің қалыптасуында,
сөйлеу тілі мен ақыл ойдың дамуын анық көрсететін тығыз ... ... ... тілі ... ерте ... ... ... дамыған балаларда).Дамуында ауытқуы бар балаларда бұл әрекет тым
кеш ... бір жеке ... ... ... ойлау әрекетінің ерекшелігіне,
темпираминтіне, жан-жақтылығы мен басқа да ... даму ... ... ... ... әр ... ... әрекеттермен,
әсіресе ойлаумен байланысты қарастыру жөн. Сондықтан да ... ... ... ... болып табылады.
Адам баласы өз ойын ауызша жеткізе білуі үшін, белгілі бір себеп
болуы керек. Ал – ол ...... ... ... яғни өз ... ... ... Ал келесі бір жағдай, ол бір ... ... екі , одан да көп ... ... ... ... ... іске аспайды, тек сөз арқылы жүзеге
асады, ол ... мен «ой» ... ... ... ... ... ... деген.
Ойды байланыстырып сөйлеу арқылы жеткізе білудің келесі бір түрі,
үнсіз іштен сөйлеу болып табылады. Ол да байланыстырып сөйлеу тілінің ... ... Бұл ... ... – іштен сөйлеу деп аталады. Осы
әрекетті жүзеге асырып барып, дұрыстылығына көз жеткізгеннен кейін ғана,
өз ойын ауызша ... ... тілі ... ... ... бір ... мәліметті ауызша байланыстырып сөйлеу тілі
арқылы жеткізу үшін, семантикалық ережедерді ескеру ... ... ... ... оның ... ... Нәтижесінде қажетті
сөздер алынып, хабарлама немесе мәлімет ... да, ... ... ... оқушылары мәтінді толық оқып, қысқаша түрде мазмұнын
айтып бере алады. Зияты ... ... ... қажет етеді. Олардан
сұрақтар қою арқылы байланысқан түрдегі жауапты ала ... Бұл ... өз ойын ... ... ... ... жеткізе алмауы
байқалады. Бұл механизмды ұғыну уақытты, семантикалық бағытталған ... ... ... мектепте жүргізілетін тәжітибелік жұмыс кезінде
оқушыларға берілетін мәтін ... ... ... әр бөлімнің мазмұны
сұралады. Бұл оқушыларға күрделі сөйлемдерді жай сөйлем түріне айналдырып,
өзіне түсінікті түрде айтылады.
Зерттеу ... ... ... ... ... ... оқйғаларды анық, қызықты айтып, әңгімелеп берулері мүмкін. Ал
сабаққа келгенде ... тілі ... ... ... ... Бұл ... мәтін мазмұнын түсінбеуінен, ... ... ... баланың қызығушылығын
танытпағандықтан болады. Осының салдарынан оқушылар мәтіннің кез ... ... ... түрінде қалыптастыра алмайды. Бұл жұмысты ... ... ... тілі ... теориясы мен тәжірибесін жеткілікті
жетілдіру керек.
Зияты бұзылған балалардың байланыстырып сөйлеу ... ... ... ... белсенділігінің, талаптануының
деңгейінің төмендігі, сөздік қорының кедейлігі.
Осылайша, байланыстырып сөйлеу тілі жан-жақты, сөйлеу тілінің кең
түрде ашылған ... Ол ... ... тілі ... ... оқумен
тексеріліп бақыланады
Байланыстырып сөйлеу тілі - өз алдына жалпы сөйлеу тілінің күрделі
түрі ... ... ... бұзылған балалардың байланыстырып сөйлеу тілі
өзгеше және баяу дамиды, ол ... ... ... Ол ... ... ... әрекет ерекшеліктеріне, психикалық
ерекшеліктеріне, ... ... даму ... ... ... ... ... сөйлеу тілінің ерекшеліктері.
Зияты бұзылған балалардың байланыстырып сөйлеу тілінің
дамуында өзіндік ... ... ... ... ... кеш ... Сонымен бірге фонетикалық (дыбыс айту) жағында,
лексикалық ... ... ... грамматикалық (сөз жасам, сөз өзгерту,
сөйлем құрау) ... ... (сөз ... ... жалпы
байланыстырып сөйлеу тілінің бұзылыстары мен ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... тілінің дамуында
жалпы моторлы жағы үлкен рөл атқарады. Маторикасының бұзылуы дыбыс, сөз
айтуда кері әсерін ... ... ... ... ... ... ... болады.
Ал, зиятында бұзылыстары бар балалардың фонематикалық есту қабілеті бұған
қоса төмен болса, онда ол ... әсер ... ... тілі ... зақымдалған балалардың сөйлеу тілінің фонетикалық ... ... ... беретін мектепте оқитын балалармен аслыстырғанда жиі
кездеседі. Себебі – танымдық әрекеттерінің толық дамымауы, есту, ... ... ... моторикасының бұзылысы,
артикуляциялық аппарат ... ... ... ... ... ... бар балалардың фонематикалық есту қабілеті
сөйлеу тілімен қатар жетіспеуі ... ... ... ... ... ... Р.Е.Левина, С.С.Ляпидевский және т.б.
Сонымен қатар, ғалымдар бұл балалардың дыбыс айтуының бұзылыстары ... ... ... 1 ... ... оқушыларында дыбыс айту бұзылысы кей
жағдайда айқын көрінеді. Оның әрі қарай сөйлеу тіліне әсер етуі ... ... – жеке ... ... рет анық ... – ақыл ... ... байланысты. Бұл дыбыс айту бұзылысы ... ... бар ... ... ... ... дамымауының көрінісі.
Олар күрделі болып келеді, сондықтан да жою немесе түзету қиынға түседі.
Зияты зақымдалған балаларда артикуляциялық жағы бойынша ... ... ... ... ... ... ... байқалады. Себебі (В.И.Бельтюкова бойынша) ысқырық дыбыстар
акустикалық жағынан жуық ... ... ... ... естуінің, талдау мен
жинақтау әрекеттерінің жетілмеуі ауызша сөйлеу ... ... ... ... ... ... бұзылыстар байқалады:
Біріншіден, белгілі бір дыбысты ... айта ... Яғни ... тастап немесе басқа дыбыстармен алмастырып айтады.
Екіншіден, дыбыстарды дұрыс қолдана алмау, артикуляциялық ... ... ... есту қабілеті төмен болса, сонымен бірге бірнеше
дыбыстардың бұрмаланып айтылуы ... ол ... ... ... ... ... көмекші мектептің 1 сынып
оқушыларында кең тараған сөйлеу тілінің ... ... ... ... өз сөйлеу тілінде ... ... 1 жыл ... ... 3 есе ... ... ... алмастырып айтуы жиі кездеседі. Дыбыстарды
дұрыс айту ... ... ... ... ... және ... жұмысы
ұзаққа созылады. Дыбыстарды жеке түрінде дұрыс ... да, ... ... ... ... ... 1 – 2 ... оқушыларында дыбыстардың бірнеше топтарын
бұзып айту 2 есе жиі ... ... ... ... ... ғана емес, есту және ... ... де ... ... ... дыбыс айтуындағы тағы бір ерекшелік –
бұзылыс өзгеріп тұрады. Кей кезде бір ... ... кей ... қате ... ... ... құрамына байланысты). Бұндай балалар
қалыпты дамыған балалармен салыстырғанда ... ... ... ... ... және ... ... тигізеді Оның ішінде
ауыстыру, сөздің дыбыстық-буындық құрамының бұзылуы сөздегі ... ... жеке ... ... ... байқалады. Жиі
кездесетіні – дауыссыздар қатар келген кедзе. Кең ... ... ... ... ... дыбыстардың қатар келуі кезінде тастап кетуі
мен ауыстыруы. Ауыстыру – артикуляциялық және акустикалық жағынан ұқсастық
белгілері бойынша болады. ... ... ... ш→х, к→п, в→л, ... енді ... зақымдалған балалардың ... ... ... тоқталатыт болсақ, көптеген авторлар В.Г.Петрова,
Г.И.Данилкина, Н.В.Тарасенько, Г.М.Дульнев т.б. ... ... ... ... ... ... ... және енжар сөз
қорының қалыптасуына әсерін тигізеді дейді.
Сөз қоры аз, ... ... ... ... ... сөз қоры ... сөз қорына қарағанда көбірек келеді.
Сөз мағыналарының құрылымы қалыптаспаған. Семантикалық жағының процестерін
ұйымдастыру байқалады. Сөз қорының даму ... ... ... орта,
айнала туралы білімдері мен түсініктерінің төмендігі, сөйлеу арқылы және
әлеуметтік қатынасқа ... ... ... есте ... ... ... ... ағынасы бар зат есімдер көп, баланың белсенді сөз қрында
етістіктер, жануарлардың қозғалысын білдіретін сөз аз ... ... ... 1-2 ... оқушылары: Бақа жүреді деп айтуы мүмкін. Ал
шындығында, бақа секіреді.
Заттың қасиетін білдіретін аз ғана ... ... ... ... дәм→ ащы, тәтті. Қарсы мәндес сөздерді өте аз қолданады.
Сөздерді мағынасы бойынша қолданбайды, себебі, заттарды ажырата ... ойы кем ... ... тербеліс салдарынан заттардың
ұқсастығын жеңіл ... Сол ... ... жалпы қасиеттерін
меңгереді. Мысалы, шанышқыны – қасық деп айтуы мүмкін.
Үстеу табын қолдану шектелген.Жетекшінің, мұғалімнің ... ... ... ... ... ... мен ... зерттеулері (1969 ... ақыл ойы кем ... ... ... ... ... ... жағы өзгерген. Яғни, балалар айтылуы
ұқсас сөздерді синонимдерге жатқызады. Бұл ана тіліндегі сөздерді игеруге
кедергі ... ... және ... сөз қорының ерекшеліктерін
анықтауда ... (1948 ж) ... ... ... Мектеп жасындағы
және төменгі мектеп жасындағы балалардың диалогты сөйлеу ... ... ... және ... жұмысының мәселелерімен тығыз
байланысты. Сондықтан ол көптеген дефектологтардың ... ... ... М.П.Феофанов т.б.)
В.Г.Петрова, М.Н.Гнездилова, М.Ф.Феофанов, А.В.Федченко,
Соботович, Р.И.Лалаева зияты зақымдалған ... ... ... ...... ... ... жөнінде айтып, оның
себептерін көрсеткен.
Ақыл ойы зақымдалған балалар септік жалғауларын ... ... ... ... шығыс, көмектес септіктерінің жалғауларын,
жекешеде көпше түріне ауыстыра білмейді, кейде тура толықтаушты ... ... ... ойы кем ... ... ... аз әрі анық емес, сөздің
морфологиялық құрамы, сөйлемдегі сөздік-синтаксистік байланысы дұрыс емес,
грамматикалық мәндер жүйесі әлсіз, сөйлеу ... ... ... ... ... ... ... алады.
Зияты зақымдалған балалардың байланыстырып сөйлеу тілі баяу темпте
қалыптасуы сапалық жағдай белгілерімен ...... ... кезеңдерінде тоқталып қалады.
Өз еркінше, өз бетімен ... ... ... де, кей ... көмекші
мектептің жоғарғы сыныптарына дейін созылады. Өз бетімен сөйлеу ... ... ... ... ... ... ... бастау) қажет етеді.
Контексті сөйлеуі қиын, ситуативті сөйлеуі тек нақты ... ғана іске ... ... ... ... ... ... ақыл ойл ойы кем
оқушылар сөйлесушіге қарамайды. Ал, шет ел ғалымдары (S.Kirk, N.O’Connor,
M.Roska, J.Callagher және т.б.) диалогты ... ... ... ... әдіс-тәсілдерді қолдануға болады:
1. Затты және әрекетті атау:
• сұрақ-жауап түріндегі әңгіме;
... бір ... ... ... ... ... Қарым-қатынас жасау әрекеті:
• диалогтың жай түрін қолдану арқылы ойын ойнатқызу;
• сұрақ-жауап түріндегі ... бәрі ... бір ... жауап беретін ойындар;
• суреттер арқылы жұмбақтар жасыру;
• өткізген әңгімеге байланысты ... ... ... бір жағдайда ашық сөйлесу:
• тақырыптық диалогты алдымен көрсету;
• өзіндік диалогы;
• әр түрлі тақырыптық және дидактикалық ... ... ... ... яғни ... ... ... жұмысында қолдану өте тиімді. Себебі баланың қызығушылығы
мен белсенділігін артып, ынтасын жоғарлатады. Яғни жұмыс нәтижесі, біздің
жағдайда байланыстырып ... ... ... ... болсын, бірақ жүзеге
асады.
Байланыстырып сөйлеу тілі ... ... ... бұл балалардың сөйлемдері қысқа, толық емес. Себебі,
сөйлеу тілі белсенділігі әлсіз, балалар тез шаршағыш келеді. Егер ... ... ... ... ... байланысқан болады да,
сөйлемде сөздер саны көбейеді. Сонымен байланыстырып сөйлеуі үлкен рөлге –
мотивацияға ие.
Аксенова А.К. ... ... ... речи умственно отсталых
учащихся коррекционно – развивающихся ... атты ... ... ... байланыстырып жазу тілін дамытуда
түзетушілік, дамытушылық бағыттарды көздейді. ... жазу ... ... ... ... ... болады.
Сондықтан да, түзетушілік, дамытушылық жұмыс жүргізген уақытта ... ... ... ... бұзылған төменгі сынып оқушыларының байланыстырып
сөйлеу тілін ... ... ... ... жағын дамытуға
арналған әрекет жүргізілуі тиіс. Себебі, сөз қоры мен ... ... ... ... ... ... ... тілінің
қалыптасуына әсерін тигізеді (Зикеев А.Г., Фотекова Т.А.)
Бастауыш сынып оқушыларына ... ... ... ... тілін қалыптастыру үшін жасалған жұмыс, өте тиімді тәсіл. Бұл ... ... ... ... компоненттері (фонетика, ... ... бір ... ... ... ... сөйлеу тілінің
байланыстырып сөйлеу тілінің ... ... ... ... ... және ... жасындағы балалардың диалогты сөйлеу
тілінің ... ... ... ... ... ол ... назарына түсті (м.Ф.Гнездилов, Г.М.Дульнев, Л.В.Занков,
М.П.Феофанов т.б.)
Зиятында бұзылыстары бар балалардың сөйлеу ... ... өз ... бұзылудың күрделілігі мен тереңділігін анықтауды,
баланың вербалды дамуын сипаттап, соның ... ... ... ... ... ... нақты қандай маңызды рөл
атқаратындығын қарастырады.
Зияты бұзылған балаларды арнайы тексеру, зерттеу ... ... шет ... ... ... ... бірі болды. Соның
ішінде зияты бұзылған балалардың байланыстырып сөйлеу ... ... және оның ... ... сияқты мәселелер қарастырылған.
Атап айтатын блсақ, ... ... ... ... ... ... С.Рахимова,
Вавина, С.Ш.Айтметова, Э.Сеген, А.Бине, Т.Симон, ... ... ... ... ... Н.Ш.Стаденко,
Н.О.Коннор, Б.Хермилин, о.С.Виноградова, М.Ф.Гнездилов, М.П.Феофанов т.б.
көптеген ғалымдар.
Бұл ғалымдар зияты ... ... ... ... ... ... мәселелерді шешуге бағытталған ... ... оқып ... Абай ... ... ... ... профессоры Қ.Қ.Өмірбекованың бірнеше еңбектері бар. Солардың
ішінде зияты бұзылған ... ... ... ... ... дамытуға бағытталған еңбектерінің ішінен біз әдістемелерге көңіл
бөлдік. ... ... ... ... ... ... жазу ... Бұл зияты бұзылған балалардың байланыстырып сөйлеу тілінің
қалыптасуына жағдай ... ... оң ... қол ... ... ... ... суреттерді, сюжеттік суреттер сериясын пайдаланған ... ... ... ... ... барлық компаненттері (фонетика,
лексика, грамматика, байланыстырып сөйлеуі) қалыптасады.
Сондай – ақ, «Логопедия негіздері» ... ... ... Г.Н., Коржова Г.М., Оразаева Г.С., «Логопедия» авторлары:
Өмірбекова Қ.Қ., Серкебаев Қ., «Сөйлеу ... ... ... ... Қ.Қ., ... С.Ж. атты ... ... жалпы
байланыстырып сөйлеу тіліне сипаттама берілген. Оның ... ... даму ... ... ... ... яғни дамуында
ауытқуы бар балаларда қай кезден басталып дамитындығы (қалыпты дамыған
балалармен ... ... ... ... сөйлеу тілін тексергенде, бірнеше әдістер мен тәсілдерді
қолдану және оның ерекшеліктері берілген.
К.Б.Бектаева, көмекші мектепте оқитын ... ... ... ... осы ... ... ... қолданған. Мазмұндама жазу әдісі
алдымен еркін тақырыпта жазылса, күрделене келе, ... ... ... ... ... мәтінге ауысу) жазу жұмыстарынан
тұрады. Бір айтып кететіні, бұл ... ... ... тек ... ... тілі ғана ... ... сонымен қатар жазу дағдысы да
қалыптасады.
Т.М.Коржова еңбегінде, көмекші мектеп оқушылары «еркін ... ... ... ... Бұл әдіс те ... бұзылған
балалардың байланыстырып сөйлеу тілін дамытуда рөлі ... ... ... ... ... тақырыпқа өз ойын жазып қана қоймайды, ... ... ... ... «Қазақтың ұлттық ойындарын қолдану» атты еңбегін,
зиятында ауытқуы бар ... ... ... ... ... үшін ... болатын әдістердің бірі.
З.А.Мовкебаева, «қарым-қатынасты дамыту» мәселесіне көп көңіл
бөлген. Бала қарым-қатынасқа ... ... ... ... ... ... ... қажет. Осыдан келіп байланыстырып сөйлеу
тілі де қалыптасады.
Вавина Л. «еңбек сабақтарында байланыстырып сөйлеу тілін ... ... ... ... ... сөйлеу тілінің барлық
компонентерінің дамуына көңіл бөіледі. Екіншіден, бала қол ... осы ... ... ... тілі ... ... ғалымы С.Ш.Айтметова да осы еңбек сабақтарында
байланыстырып сөйлеу тілінің ... ... ... ... бар ... ... тілін зерттеу жұмыстары, өз
алдына бұзылудың күрделілігі мен ... ... ... ... ... соның негізінде байланыстырып сөйлеу тілінің қалыптасуы
заттың дамуына нақты ... ... рөл ... қарастырады.
Бұндай мәселелерді шешіп анықтаған, әдіс-тәсілдерін құрастырған
көптеген ғалымдардың зерттеулерінен ... ... Ол ақыл ... ... ... бірі ... қарастырған (Э.Сеген,
А.Бине, Т.Симон, И.Е.Эскироль т.б.).
Ақыл ойы кем балаларға вербальді мүмкіндіктерінің төмен болуы ... ... ... ... ... ... айқындап, ашып көрсеткен
ғалымдар: Т.А.Власова, Л.В.Занков, ... ... ... ... ... және ... В.М. («Речевые нарушения у детей») еңбегінде, дамуында ауытқуы
бар балалардың сөйлеу тілінде кездесетін бұзылыстар және ... ... даму ... сондай-ақ қалыптастыру деңгейлерінің
ерекшеліктері сипаттлған.
Ладыженская Т.А. ... ... по ... ... ... речи
учащихся») еңбегінде, байланыстырып сөйлеу ... ... ... жұмыс жүйелері туралы айтылған. ... ... ... ... ... әрі жүйелі жұмысты талап етеді. Бұндай балалармен жүйелі
жұмыс жасауда ерекшеліктерін ескеру талапты.
Ақыл ойы кем балалардың байланыстырып ... ... ... ... ... ... тәуелді. Өз бетімен
әңгімелесуіне қарағанда, қайталап айтуы дамыған. Бірақ, бұл жерде ... ... ... ... ... кетеді. Мазмұны жеңілдетілген түрде
айтылады. Себепті салдар, уақыттағы, кеңістіктегі жағдайды балалар түсіне
бермейді. Мәтін мазмүнындағы жоқ жағдайды қосуы мүмкін.
Қазіргі ... ... ... тілі ... ... және ... ... ретінде қарастырылады. Бұл жерде
әсіресе зияты зақымдалған балаларда танымдық әрекеттің дамуында сөйлеу
тілінің ... ... ... Оның даму ... ерекшелігі мен
қалыптаспау сбебін анықтау ... ... ... сөйлеу
тіліндегі ерекшеліктерін ескере отырып, түзету жолдарын анықтап, жұмыс
жасауға кірісу керек.
Осылайша, ... ... ... сынып оқушыларының
байланыстырып сөйлеу тілін зерттеу еңбнектері мен сол еңбекті ... ... ... шолу ... барысында жазып кеттік. Әдебиетке
шолу барысында міндетті түрде ... ... ... ... ... ... ... зияты зақымдалған төменгі сынып оқушыларының
байланыстырып сөйлеу ... ... ... ... және шет елдік
ғалымдар өз үлестерін қосқандығын және ... ... ... ... біз, ... ... балалардың байланыстырып сөйлеу
тілінің толығымен қалыптасуы үшін, барлық сөйлеу тілі ... ... ... екендігін ұмытпауымыз жөн.
Арнайы әдебиеттерді талдау барысында зияты бұзылған ... тілі ... ... ... ... ... дыбыс айтуы,
сөз қорының толық дамуы, сөз жасам, сөз өзгерту дағдыларның қалыптасуы,
байланыстырып сөйлеу тілі.
Сондықтан да, ... ... ... ... тілінің ерекшеліктерін
ескеруіміз керек. Яғни, балалардың дыбыс айтуы, сөз қорының ... ... ... сөз ... ... қалыптасуы, байланыстырып сөйлеу
тілінің қалыптасу ерекшеліктері.
2. Зияты бұзылған балалардың байланыстырып сөйлеуінің жағдайы.
2.1 Анықтау экспериментінің ... ... ... ... ... байланыстырып сөйлеу
тілін қалыптастыру ерекшеліктерін, анықтау экспериментін жүргізу барысында
байқаймыз. Бірақ, анықтамас бұрын бізде мынадай ... ... ... бар, ... ... бірінші сынып ... ... ... қалыптастыруын жақсартуға болады ма?»
Арнайы әдебиеттерде бұл сұраққа ... ... ... ... ... оқушыларының өзіндік байланыстырып сөйлеу тілін
қалыптастыру туралы ... ... ... ... ... ... ... бірінші сынып оқушыларының
байланыстырып сөйлеу тілінің ... ... ... ... ... ... ... - көмекші мектептің бірінші
сынып оқушыларының байланыстырып сөйлеу тілін түрлі әдістер мен ... ... ... ... әдебиеттерде көмекші мектептің бірінші сынып ... ... ... ... ... қарастырылмағандықтан,
анықтау экспериментін осы мәселеге бөлдік. Осы ... ... ... ... ... ... бұзылған 1 сынып оқушыларының байланыстырып сөйлеу тілін
зерттеу үшін, үш әдістеме ұсындық:
1.Сюжеттік суреттер сериясы.
2. Сюжеттік суреттер.
3. Мәтін ... ... ... мектептің бағдарламасына сүйене отырып
іріктеп алдық.
Алдымен біз, анықтау экспериментіне сюжеттік суреттер ... Бұл ... төрт ... тұратын суреттер сериясын алдық.
Сюжеттік суреттер сериясының мазмұны мынадай:
1.Бала алма ағашынан алма теріп, себетке салып жатыр.
2.Алманы теріп ... ... ... ... өтіп бара ... ... алмаларды көрді де, арқасына салып алып кетті.
4.Бала себеттің ішіне қараса, ол бос екен.
Нұсқау: 1.Мына суреттерді өз ... ... ... ... нені ... ... суретте нені көріп тұрсың?
4.Үшінші суретте нені көріп тұрсың? Ал төртінші суретте
нені көріп тұрсың?
Бағалау:
Бағалауда біз мына төменде ... 5 ... ... отырып, 4
баллдық жүйемен бағалаймыз:
Суреттердің кезектілігін дұрыс қою. Ол ... ... ... ... сериясын, біздің жағдайымызда төрт сюжеттен ... ... ... ... ... ... соң бірін қойып шығу.
Мағыналық жағы дегеніміз – сюжеттік суреттер ... ... ... сол ... ... ... ... онда болып
жатқан іс-әрекетті, себептерін ауызша айтып беру.
Өз бетімен орындауы, бұл дегеніміз – зияты ... ... ... ... ... ... ... қойып шығу кезінде немесе
мазмұнын айтып беру кезінде бұл тапсырмаларды бала өзі ... ... ... ... қажет етеді ме осы жағын қарастырады.
Бұл жерде айтып ... ... ... ... ... ... Олар:
1. Айтып жіберу.
2. Көмекші сұрақтар қою.
3. Дұрыс жауапқа бағыттайтын түрлері.
Көмекші сұрақтардың мынадай ... ... ... Мына ... кімді көріп тұрсың? (Баланы)
- Таға да нені көріп тұрсың? ... ... алма ... ... )
- Бала не ... ... (алма жинап жатыр)
- Алманы қайдан жинап жатыр? (ағаштан)
- Алманы неге салып жатыр? ... )
- ... не? ... ... ... ... (алып кетті)
- Алманы қайда салып алып кетті? ... Бала ... ... себет қандай екен? (бос) т.б.
Сөз қоры дегеніміз, баланың белсенді және енжер сөз ... ... ... ... ... сөз қорында қандай сөз таптары
кездеседі, қандай ... ... ... ... ... ... сөздерді білетіндігін және заттың сынын, сапасын, ... ... ... ... ... ... жағы – ... зақымдалған бірінші сынып оқушылары сюжеттік
суреттер сериясын мазмұндап беру ... ... ... ... жай сөйлемдерді ме, әлде құрмалас сөйлемдерді ме? Осыны анықтау.
4 балл – суреттердің кезектілігін ... ... ... ... өз ... ... сөз қоры ... грамматикалық жағы дұрыс
құрылса.
3 балл – суреттердің кезектілігін жартылай дұрыс қойса, мағынасы
жеткіліксіз болса, ... ... сөз ... ... ... ... балл – суреттердің кезектілігін дұрыс қоймаса, мағынасы дұрыс
болмаса, көмекті қажет етсе, сөз қоры ... ... ... ... ... балл – ... кезектілігі мүлдем дұрыс қойылмаса, мағынасы
мүлдем дұрыс болмаса, көмек көрсетілген жағдайдың өзінде қате болса, ... ... ... ... түрде, баланың дұрыс жауабын мадақтап отыру керек.
Дина Қ. сюжеттік суреттер сериясы ... ... ... ... ... көрді де, арқасына салып алып кетті.
2.Алманы теріп жатқан кезде, жанында кірпі өтіп бара жатты.
4.Бала себеттің ішіне қараса, ол бос ... алма ... алма ... себетке салып жатыр.
Мазмұнын мынадай түрде баяндады:
Көмектің барлық түрі ұсынылды.
- Мына суретте кімді көріп ... ... Таға да нені ... ... ... Осы жерде көмектің айтып жеберу түрі
ұсынылды: Бұл суретте тағы да ба—ла бар.
- Дина кім бар ... Ба -
- Бала не ... ... ... ... ... ... жатыр? (-)
- Алманы неге салып жатыр? (-)
- Мынау не? (-)
- Кірпі алманы қайтты? ... ... ... ... алып ... ... Бала себетке қараса себет бос па ? (жоқ) ... ... – алма сөзі бар. ... ... Ж. ... ... сериясы төменгідей кезектілікте қойған:
1.Бала алма ағашынан алма теріп, себетке ... ... ... ... көрді де, арқасына салып алып кетті.
2.Алманы теріп жатқан кезде, жанында кірпі өтіп бара жатты.
4.Бала ... ... ... ол бос ... ... ... айтып бере алмады. Тек сюжеттік ... жеке ... атын ... ... ... түрі ұсынылды.
- Мына суретте кімді көріп тұрсың? (алма)
- Таға да нені көріп тұрсың? (алма). Осы жерде көмектің ... ... ... Бұл ... тағы да ... ... Дина кім бар ... Ба ла
- Бала не істеп жатыр? (-)
- Алманы ... ... ... ... ... неге ... ... (-)
- Мынау не? (-)
- Кірпі алманы қайтты? (-)
- Алманы қайда салып алып кетті? (-)
- Бала себетке қараса себет бос па ? (иә) ... сөз ... – алма сөзі бар, ... сөз ... бала сөзі бар.
Грамматикалық жағы – сюжеттік суреттер сериясы бойынша «алма жеді».
Келсі алған екінші әдісміз, ол – ... ... ... ... немесе мазмұндап беру. Сюжеттік сурет әдістемесіне біз ... ... ... ... ... ... тұрғандай, бұл сурет отбасы
жайлы.
Сюжеттік суреттің мазмұны мынадай:
Бұл суретте анам тамақ псіріп жатыр, әкем теледидар көріп отыр, әжем ... ... ... атам ... оқып отыр, інім мен қарындасым ойыншықтармен
ойнап жүр.
Кейіпкерлер: ана, әке, әже, ата, іні, қарындас.
Нұсқау: Мына суретті ... ... шық. ... көріп тұрсың атап бер.
Бағалау:
Бағалауда біз мына төменде берілген 4 ... ... ... ... ... ... жағы ... – сюжеттік суреттің негізгі мазмұнын анықтап, сол
суретте ... ... ... онда ... ... ... ... ауызша айтып беру.
Өз бетімен орындауы, бұл дегеніміз – ... ... ... ... ... ... ... беру кезінде немесе суретте бар
кейіпкерлердің аттарын атап беру ... бұл ... бала ... ... ма, жоқ ... ... етеді ме осы жағын қарастырады.
Бұл жерде тағы да көмектің үш түрін ұсынамыз:
1.Айтып жіберу.
2.Көмекші сұрақтар қою.
3.Дұрыс жауапқа бағыттайтын түрлері.
Көмекші сұрақтардың мынадай ... ... ... Мына ... кімдерді көріп тұрсың?
- Таға да кімді көріп тұрсың? Немесе мынау кім?
- Ана не ... ... Ата не ... ... Әже не істеп жатыр?
- Бала не істеп жатыр?
- Қыз не ... ... ... қоры дегеніміз, баланың белсенді және енжер сөз қорының деңгейін
анықтау. Зияты зақымдалған балалардың сөз ... ... сөз ... ... ... ... ... қимыл әрекетті білдіретін
қандай сөздерді білетіндігін және ... ... ... ... қандай сөздері білетіндігін анықтап аламыз.
Грамматикалық жағы – зияты ... ... ... оқушылары сюжеттік
суреттер сериясын мазмұндап беру ... ... ... ... жай сөйлемдерді ме, әлде құрмалас сөйлемдерді ме? Осыны анықтау.
4 балл – ... ... ... өз бетімен орындаса, сөз қоры
жеткілікті, грамматикалық жағы дұрыс құрылса.
3 балл – ... ... ... өз ... ... сөз қоры
жеткіліксіз, грамматикалық жағы жеткіліксіз дамыса.
2 балл – Мағынасы дұрыс болмаса, ... ... ... сөз ... ... ... күрделі қателер кездессе.
1 балл – Мағынасы мүлдем дұрыс ... ... ... ... қате ... сөз қоры ... аграмматизм болса.
Міндетті түрде, баланың дұрыс жауабын мадақтап отыру керек.
Диана М. ... ... өз ... ... бере ... ... мен айтып жіберу арқылы көмек ұсынып едік, ол да нәтиже
бермеді.
Белсенді сөз қорында – апа, ата, ал енжар сөз ... апа, ата, ... ... ... бар. ... ... экспериментінің 3-әдісі – мәтінді мазмұндау. Бұл әдісті біз үшінші
кезекке алдық. Себебі, бұл зияты ... 1 ... ... ... Бірақ, біз баланың жеке ... ... ... ... ... ... ... жұмысын дайындау үшін, балалардың сөйлеу тілі
ерекшеліктерін екеру қажет. Алдымен барлығынан сұрау (сұрақ-жауап), ... жеке ... ... ... ... ... сұрау.
Мәтін мазмұны мен тақырыбы мынадай:
«Майраның қуыршағы»
Майра қуыршақпен ойнап жүр. ... ... ала ... Сәуле
көмекке келді.Сәуле күшікті қуып жіберді. Сәуле қуыршақты майраға ... ... ... ... Күшік
- Қуыршақ (ойыншық)
Мағыналық жағы дегеніміз –оқылған мәтіннің негізгі мазмұнын анықтап,
кейіпкерлерді, онда ... ... ... ... ... ... бетімен орындауы, бұл дегеніміз – зияты бұзылған оқушыға ... ... ... беру ... немесе мәтіннің кейіпкерлерінің
аттарын атап беру кезінде, қойылған сұраққа жауап беру кезінде балалар
тапсырмаларды өзі ... ... ма, жоқ ... ... етеді ме осы жағын
қарастырады.
Бұл жерде тағы да ... үш ... ... ... сұрақтар қою.
3.Дұрыс жауапқа бағыттайтын түрлері.
Көмекші сұрақтардың мынадай кезектілігін ұсынуға ... ... не ... ... ... ... ... Майра немен ойнады?
4. Қуыршақтыты не алып қашты?
5. Кім көмекке келді?
6. Сәуле Майраға қалай көмектесті?
Сөз қоры ... ... ... және ... сөз ... ... ... зақымдалған балалардың сөз қорында қандай сөз таптары
кездеседі, қандай заттардың аттарымен таныс, қимыл ... ... ... ... және ... сынын, сапасын, көлемін
білдіретін қандай сөздері білетіндігін анықтап аламыз.
Грамматикалық жағы – ... ... ... ... ... ... мазмұндап беру кезінде сөйлемнің қандай түрлерін ... ... ме, әлде ... ... ме? ... анықтау.
4 балл – Мағынасы толық болса, көмекті қажет етпесе, сөз қоры ... жағы ... ... балл – ... жеткіліксіз болса, көмекпен орындаса, сөз
жеткіліксіз, ... жағы ... ... балл – ... ... болмаса, көмекті қажет етсе, сөз қоры
шектеулі, грамматикалық жағында күрделі қателер кездессе.
1 балл – ... ... ... ... ... ... өзінде қате болса, сөз қоры дамымаса, аграмматизм болса.
Балаға сұрақтар қою арқылы мәтін мазмұнын сұрадық:
Бұл әңгіме не туралы екен?
М. Талғат: Күшік
Күшік не ... ... ... ... Майрадан нені алып қашты?
М. Талғат: -
Майра немен ойнап жүр еді?
М. Талғат: ... ... нені алып ... ... ... Майраға көмекке келді?
М. Талғат: -
Сәу-ле. Кім екен Майраға көмекке келген?
М. ... ... ... ... көмектесті?
М. Талғат: -
Майрының қуыршағын күшіктен алып берді ме?
М. Талғат: иә
Күшік жақсы ма екен?
М. Талғат: иә
Неге ол жақсы? Ол ... ... алып ... ғой? ... күшік жақсы
ма?
М. Талғат: иә
Жоқ , күшік жаман екен.
М. Талғат: жоқ, ... ... өз ... мәтінді әңгімелеп берді:
М. Талғат: Майра ойнад.сәуле келеді.Күшік келді. ... ... ... ... ... да бір баланың мәтінді мазмұндау кезіндегі алған жауабын ... ... ... ... ... деңгейімен ерекшеленеді.
Бұл әңгіме не туралы екен?
Б. Назира: қуыршақ
Кімнің қуыршағы?
Б. Назира: Сәуленікі
Жоқ. Кімдікі?
Б. Назира: Күшік
Жоқ. Майраныкі ма? әлде ... ... ... ... ол Майра...
Б. Назира: Майра
Дұрыс, ол Майранікі. Майра қуыршапен не істп жүрді?
Б. Назира: ойнадық
Қуыршақты кім тартып ала қашты?
Б. ... ... ... ... Кім ... ... ... Сәуле, Майра
Көмекке Сәу-ле келді. Сәуле не істеді?
Б. Назира: итті қуып.
Сәуле ... қуып ... де, ... ... алып ... ... қыз ... Назира: иә.
Ал күік жақсы ма?
Б. Назира: иә.
Жоқ, ол Майрадан қуыршаған алып ... ғой. ... ... ... ... ... өз бетімен әңгімелеуі:
Б. Назира: Майра ойнады қуыршақты. Ит алып кетті. Сәуле
Көмектесті де, итті қуыды, кет деп айтты.
Міндетті түрде, ... ... ... ... ... керек. Педагогқа
қойылатын талаптар:
Мәтінді 4-5 рет асықпай, түсінікті түрде оқуы керек. Алынған мәтін
мазмұны ... ... ... ... ... ... жеңіл, қолжетерлі болуы тиіс. Мәтінді балаларға оқып
бергеннен кейін, сұрақтар қойылуы керек. Бұл ... ... ... ал
келесі қойылатын сұрақтардың жүйесі тек бір балаға ғана бағытталуы тиіс.
Зерттеу жұмысын бастапқыда жүргізу барысында, ... ... бас ... ... Бұл ... ... ... мүмкін.
2.2 Анықтау экспериментінің нәтижесі.
Көмекші мектептің сынып оқушыларының байланыстырып сөйлеу ... ... ... ... бірінші әдәстемесі бойынша (сюжеттік
суреттер сериясы) төмендегідей бағалаған болатынбыз:
1. Сюжеттік суреттер сериясының дұрыс қоюы.
2. ... жағы ... ... әңгімелеп беруі)
3. Өз бетімен орындауы (көмекті қажет етпеуі)
4. Сөз қоры
5. Грамматикалық жағы ... ... сөз ... сөз өзгерту дағдылары).
Байланыстырып сөйлеу тілін талдай отырып, көп ... ... ... сөйлеу тілінің грамматикалық жағы;
3. Мағыналық жағының және кезектілігін қоюының бұзылуы байқалады.
(Байланыстырып сөйлеу тілінің даму деңгейін кесте ... ... ... ... ... ... төмендегі № 1
кестеден көре аламыз:
|№ |Оқушылардың ... ... |Өз ... ... |
| ... |кезектілігі ... ... ... ... |
|1 |Б. ... |2 |2 |1 |1 |2 |
|2 |Ж. ... |2 |2 |2 |2 |1 |
|3 |Қ. ... |1 |2 |1 |2 |1 |
|4 |К. ... |1 |2 |2 |2 |1 |
|5 |К. ... |1 |1 |1 |1 |1 |
|6 ... |2 |2 |1 |2 |1 |
|7 |Қ. Дина |1 |1 |1 |1 |1 |
|8 ... |2 |1 |1 |1 |1 |
|9 ... |1 |1 |1 |2 |1 ... |М. ... |2 |2 |1 |2 |2 |
| |% |1.5 |1,6 |1,3 |1,6 |1,2 ... ... 1 сынып оқушыларының байланыстырып сөйлеу тілінің
қаншалықты деңгейде дамығандығын анықтау ... ... ... (сюжеттік суреттер сериясы). Оны 5 критерийге сүйене
отырып, анықтадық.
1.Суреттердің кезектілігін анықтау бойынша:
Бір оқушы суреттің кезектілігін тек ... ... ... Төрт ... ... қоя ... ... мүлдем қоя алмады.
2.Мағыналық жағы бойынша:
Алты оқушының әңгімелеп ... ... ... ... 4 ... ... ... әңгімелеп жеткізе алмады.
3.Өз бетімен орындауы бойынша:
Сегіз оқушы өз бетімен орындай алмады, көмекті қажет етті. Ал екі ... ... ... ... ... қоры ... қорының шектеулі болуы 6 оқушыда кездессе, ал төрт оқушының сөз ... сөз ... ... байқалады.
5.Грамматикалық жағы бойынша:
Екі оқушы әңгімелеп беру кезінде, яғни сөйле құрау дағдыларында күрделі
қателер жіберді, Сегіз оқушыда аграмматизм ... ... ... ... ... ... ... балл
жинай алмады. Ал ең жоғарғы нәтиже 4 баллға тең болған еді. Осыдан келіп,
нәтиже төмен көрсеткіш ... ... Ашып ... болсақ:
№ 1 кестеде көмекші мектептің бірінші сынып оқушыларына сюжеттік
суреттер ... ... ... ... ... бес ... ... оқушылардың байланыстырып сөйлеу тілінің ерекшеліктерін
анықтағанбыз.
Анықтау ... ... ... ... ... он
оқушысын алдық. Сюжеттік суреттердің кезектілігін тек жартылай ғана
анықтаған бір ... Ол ... және ... ... ... ... ... суреттердің кезектілігін анықтай алмаған
оқушы саны – бесеу. Қалған төртеу ... ... ... ... ... ... қоя алмады.
Жалпы мазмұнын барлығы толық түсіне қоймады. Сөз қоры бұл
балаларда төменгі ... ... көз ... біз тек үш сөз ... ғана бақылау жасаған
болатынбыз. Балалардың көпшілігі зат есімдерді суреттен танып, атап ... ... зат ... алма, бала, кірпі.
Сюжеттік суреттер сериясында негізінен кездесетін зат ... ... ... ... алма ... сөз ... балалырға қиынырақ келді. Олар көбінесе
етістіктерді басқа қимыл әрекетті білдіретін сөздермен алмастырды: салды –
қойды,терді – ... есім ... ... ... Тек ... түсі ... ... сұраққа үш оқушы ғана қызыл деп жауап берген болатын.
Сөйлеу тілінің граммтикалық жағы бұл ... ... ... сөз ... еш жалғаусыз, жұрнақсыз жасайды. Сөз өзгерту, сөз
жасам дағдылары мүлдем дамымаған депайруға да болады.
Оқушылардың барлығы жай ... ғана ... Жай ... тек бір, екі, үш сөздер ғана болады.
Көмекші мектептің ... ... ... сөйлеу тілін
зерттей отырып, анықтау экспериментінің екінші әдәстемесі бойынша былай
топтастырдық:
Мағыналық жағы ... ... ... ... бетімен орындауы (көмекті қажет етпеуі);
сөз қоры;
грамматикалық жағы (жұрнақ, жалғау, сөз жасам, сөз өзгерту дағдылары).
(Байланыстырып ... ... даму ... ... ... атты сюжеттік суретпен жүргізген ... ... № 2 ... ... ... ... |Өз бетімен|Сөз қоры |Грамматикалық |
| ... ... ... | ... |
|1 |Б. ... |1 |1 |1 |2 |
|2 |Ж. ... |2 |1 |1 |1 |
|3 |Қ. ... |2 |1 |1 |1 |
|4 |К. ... |1 |1 |2 |1 |
|5 |К. ... |2 |1 |2 |2 |
|6 ... |2 |1 |2 |1 |
|7 |Қ. Дина |2 |1 |1 |1 |
|8 ... |1 |1 |1 |1 |
|9 ... |1 |1 |1 |1 ... |М. ... |1 |1 |1 |1 |
| |% |1,5 |1,1 |1,5 |1,1 ... 2 ... көмекші мектептің бірінші сынып оқушыларына сюжеттік
суреттерді ұсына отырып, жоғарыда көрсетілген 4 критерийлерге ... ... ... сөйлеу тілінің ерекшеліктерін
анықтағанбыз.
Анықтау экспериментіне көмекші мектептің ... ... ... ... ... ... жалпы мазмұнын барлығы толық түсіне
қоймады. Көбінесе суреттің сюжетін емес, суреттегі кейіпкерлер мен ... ... Өның ... бұл ... ... ... қоры бұл ... төменгі деңгейде екендігіне көз жеткізген
болатынбыз, бұл әдістемеде де сол деңгейде.
Негізінен біз тек үш сөз ... ғана ... ... ... көпшілігі зат есімдерді суреттен танып, атап бере
алды. Қолданған зат есімдері: алма, бала, кірпі.
Сюжеттік суреттерде негізінен кездесетін зат ... ана, ... әже, ... ... ... ... сөз таптары балалырға қиынырақ келді. Олар көбінесе
етістіктерді басқа қимыл әрекетті білдіретін сөздермен алмастырды: газетті
оқыды – ... ...... ... есім ... ... қолданбады. Тек қосымша сұрақ қою ... ... ... түсі ... (қара).
Сөйлеу тілінің граммтикалық жағы бұл балаларда ... ... сөз ... еш жалғаусыз, жұрнақсыз жасайды. Сөз
өзгерту, сөз жасам дағдылары мүлдем дамымаған деп айтуға да болады.
Оқушылардың барлығы жай сөйлемдерді ғана ... Жай ... тек бір, екі, үш ... ғана ... мектептің сынып оқушыларының байланыстырып сөйлеу
тілін зерттей отырып, анықтау экспериментінің үшінші ... ... ... жағы ... ... ... беруі);
көмекті қажет етуі (өз бетімен орындауы);
сөз қоры;
грамматикалық жағы (жұрнақ, жалғау, сөз жасам, сөз ... ... ... даму ... ... ... ... мазмұнын мазмұндау әдістемесінің нәтижесін төмендегі № ... көре ... ... ... ... |Сөз қоры ... |
| ... |жағы |қажет етуі| ... |
|1 |Б. ... |3 |1 |3 |2 |
|2 |Ж. ... |2 |1 |2 |1 |
|3 |Қ. ... |2 |2 |1 |2 |
|4 |К. ... |1 |2 |1 |1 |
|5 |К. ... |1 |1 |1 |1 |
|6 ... |3 |1 |2 |1 |
|7 |Қ. Дина |2 |1 |1 |1 |
|8 ... |1 |1 |1 |2 |
|9 ... |1 |1 |1 |1 ... |М. ... |3 |2 |2 |1 |
| |% |1,9 |1,3 |1,5 |1,3 ... 3 ... ... ... ... ... ... қысқа
түрдегі мәтінді ұсына отырып, жоғарыда көрсетілген төрт критерийлерге
сүйену арқылы, оқушылардың байланыстырып ... ... ... ... ... ... бірінші сыныбының он
оқушысын алдық.
Жалпы мазмұнын көбісі толық ... ... Сөз қоры ... төменгі деңгейде екендігіне көз жеткіздік.
Негізінен біз тек үш сөз ... ғана ... ... ... ... зат ... суреттен танып, атап бере
алды. Қолданған зат ... ит, ... ... ... ... кездесетін зат есімдер:
күшік, қуыршақ, ... ... сөз ... ... ... ... Олар көбінесе
етістіктерді басқа қимыл әрекетті білдіретін сөздермен алмастырды: қашты –
жүгірді, қуып жіберді – кетті.
Сын есім табын мүлдем ... Тек ... ... қою ... ... оның ... заттардың сынын білдіретін көп сөздерді
білмейді.
Сөйлеу тілінің граммтикалық жағы бұл балаларда ... ... сөз ... еш ... ... ... Сөз ... сөз
жасам дағдылары мүлдем дамымаған деп айтуға да болады.
Оқушылардың барлығы жай сөйлемдерді ғана қолданады. Жай сөйлемнің
құрамында тек бір, екі, үш ... ғана ... ... ... ... ... оқушыларының байланыстырып сөйлеу
тілін қалыптасу ерекшеліктерін анықтаумен қоса, басқа да мақсаттарды
жүзеге ... ... Ол – ... ... ... ... ... қоса эмоционалдық жағын ... ... ... деген оң көзқарасты дамыту.
Бұл жұмыс барысында балалар бір-бірін тыңдауға, сөздерін аяғына
дейін ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар
кеійпкерлердің жасаған әрекеттерінің жақсысы мен жаманын айырып, «тәрбие»
деген ... ... айра ... ... ... үш ... бойынша, зияты зақымдалған
бірінші сынып оқушыларының байланыстырып сөйлеу тілінің деңгейі төмен
екендігіне көз жеткіздік.
Сюжеттік ... ... ... суретті мазмұндап беру деңгейі
бірдей төменгі көрсеткіш көрсетті. Ал ... ... ... ... ... ... ғана өсті. Себебі, мәтін үлгі ретінде
ұсынылады. ... ... ... үлгі ... ... тапсырманы
басқа тапсырмаға қарағанда жеңілірек игере алатындығын еске түсіру қажет.
Міне сол ... бұл ... ... ... ... бір айта ... ол өз ... ұсынылған тапсырманы
орындай алуы немесе көмекті қажет етуі. Нәтижесін көріп ... ... ... сынып оқушылары өз бетімен еш бір әрекетті жасай
алмады, әр уақытта көмектің түрлерін (Айтып жіберу, көмекші сұрақтар ... ... ... ... ... ... ... бірінші сынып оқушыларының сөз қорының деңгейі
төменгі ... Олар тек ... ... ... ... сынын , сапасын білдіретін сөздердің аттарын біледі, бірақ бұл
да ... ... ... яғни шектелген.
Бұндай балалардың грамматикалық жағы дамығандығына көз жеткіздік.
Бұл әрекет те ... ... ... ие. Сөйлем құрау дағдылары
қалыптаспаған, сөйлем ... ... тек жай ... ғана, оның
ішінде бір-екі ары кетсе үш сөзден құралған сөйлем түрін пайдаланады, кей
жағдайда бұл аграмматизмге дейін барды.
Анықтау ... ... біз, ... ... ... ... ... сөйлеу тілінің дамуын үш деңгейде
көрсетеміз:
Бірінші деңгей – жоғарғы
Екінші ...... ...... бұл балалардың байланыстырып сөйлеу тілінің деңгейі,
үшінші деңгейге сәйкес келетіндігін ... ... ... ... ... байланыстырып сөйлеуі төменгі деңгейге сәйкес
екендігіне көз жеткіздік. Оны анықтау ... ... ... ... ... Зияты бұзылған 1 сынып оқушыларының байланыстырып сөйлеуін
қалыптастыруға бағытталған зерттеу-тәжірибе жұмысы.
3.1 Қалыптастыру экспериментінің әдістері мен нәтижесі.
Қалыптастыру экспериментін ... ... ... бірінші сынып оқушыларының ... ... ... ... ... отырып жұмыс жүргізгенбіз.
Тәжірибе жұмысының негізгі мақсаты – зияты зақымдалған бірінші
сынып оқушыларының байланыстырып сөйлеу тілін қалыптастыру, ... ... ... № 3 ... кешені мен № 7 түзеу
үлгісіндегі мектеп-интернатында зерттеу ... ... ... ... ... 1 ... ... (8-9 жас аралығындағы)
балалар алынды. Оқушылардың ... саны - ... ... ... ... ... ... балалармен
байланыстырып сөйлеу тілін дамытуға бағытталған тәжірибелік жұмысты
ұйымдастырдық.
Байланыстырып сөйлеу тілін ... сөз ... ... дыбыс
айтуын түзету, грамматикалық құрылымын, байланыстырып сөйлеуін дамыту
бойынша жұмыс барлық пән ... ... ... бір ... Ең ... ... ... тілін дамытуға арналған
жұмыстың әдісін таңдап алу керек, әрі ... ... ... ... ... сай болу керек.
Байланыстырып сөйлеу тілін дамыту кезінде балалардың белсенділігін
арттыру үшін әдіс қолдандық:
- «Ұйқассыз өлең құрастыру» немесе «синквейн» әдісі.
Сабақ уақытында, осы ... ... ... ... ... сөйлеу тілін және сөйлеу ... ... ... ... ... есте ... ... (кеңістікті бағдарлауын, жалпы және ұсақ моторикасын)
дамытуға болады.
Қарастырылып отырған ... ... ... ... ... ... оқу ... жұмыстарын талдау нәтижелерін басшылыққа
ала отырып зияты зақымдалған балалардың байланыстырып сөйлеуін ... ... ... ... құрастырдық.
Байланыстырып сөйлеу тілін дамытуға арналған жұмыстың мазмұнын
педагогикалық және арнайы қағидаларды басшылыққа ала ... ... Оқу ... ... ... Жеке ... ... ескеру қағидасы
- Сөйлеу тілінің ерекшелігін ескеру
- Коммуникативтілік қағидасы
Оқу бағдарламасы – балалардың психофизиологиялық ... мен ... ... байланысты әрбір оқу пәні
бойынша қандай практикалық, теориялық білім алу және білім, ... ... мен ... ... ... ... анықтайтын құжат. Сабақ
кезінде оқу бағдарламасын басшылыққа алу ... біз ... ... ... оның ... оқу ... сол кезеңдегі өткізілген
тақырыптарға, сөйлеу тілін дамытуға қойылған талаптарға сәйкес болуы деп
түсінеміз.
Коммуникативтілік қағидасы – ол ... ... ... ... оны түсініп, қарымқатынаста қолдануға оң нәтиже береді. ... ... ... материалмен ған жұмыс істесе, онда ол дыбысты ... ... ... ... ... ... да сабақтарда
өмірге жақын қарым-қатынас жағдайын жасау өте ... Ол ... ... ойын ... итермелеп, байланыстырып сөйлеуін дамытады.
Жеке басының ерекшелігін ... ...... ... жеке адам ... ... ... қабілет сияқты
қасиеттер жатады. Педагог ... ... ... ... жеке ... ... ... алып отырады. Осындай нақты
зерттеу жұмысының нәтижесінде педагог балаларда кездесетін әртүрлі жағымды
және жағымсыз дара ... ... ... ... ... ... тез ұғуы ... баяу ұғуы, берілген ... ... ... ... ... немесе енжарлық, бір
баланың байсалды, ұстамды болуы, ал екіншісінің қызба болуы жатады. Осы
сияқты ... дара ... ... ... ... еске ... оларды іске асыру үшін қажетті жағдайлар ... ... ... және ... мен ... қолдануды ұсынады.
Сөйлеу тілінің ерекшелігін ескеру қағидасы – оқыту мен ... ... ... педагог әруақытта зияты зақымдалған балалардың
байланыстырып сөйлеу тілінің ерекшеліктерін ... ала ... ... ... тілнің ерекшеліктеріне сай сабақ және тәрбие
жұмыстарының кестелері, оқу ... мен ... және ... бағдарламасы жасалынады. Осылардың негізінде оқу, тәрбие
жұмыстарының мазмұны, ... мен ... ... ... сай іс жүзіне асырылады.
Сонымен бірге сөйлеу материалын таңдау кезінде балалардың ... ... сай ... ... бұл қағидалар негізінен сөйлеу материалын іріктеп, балаларға
беріленде ескеріледі. Тақырып бағдарлама ... жеке ... ... ... даму ... сай, ... тез ... ықпал
ететін және түсінікті болуы керек.
адамгершілікке тәрбиелеудің қажетті ...... ... ... болып табылады.
Көмекші мектептің зияты бұзылған ... ... ... ... ... даму деңгейінің жоғарлауын, қалыптастыру
экспериментінің әдістемесін жүргізу ... көре ... ... ... ... ... Біз «ұйқассыз
өлең құрастыру» (синквейн) әдісін қолдандық. Бұл әдістеменің ... ... тілі ... ... жасайтын, белгілі бір уақыт
ішінде оң нәтиже беретін әдістеме, ол – ... өлең ... ... әдісі.
«Синквейн» сөзін француз тілінен аударғанда «бес өлең жолы» ... ... яғни бес ... ... ... өлең құру ... төменгідей:
- Бірінші жолы – басты мағыналық жағын білдіретін бір ғана зат есім;
- Екінші жолы – басты ойды білдіретін екі сын ... ... жолы – ... бір ... ... қимылды баяндайтын үш етістік,
- Төртінші жолы – алынған тақырыпқа байланысты, бірнеше сөзден тұратын сөз
тіркесі;
- Бесінші жолы – бірінші ... ... ... ... ... ... ... қуантады, қызықтырады.
Гүлдердің иісін ұнатамын.
Жаз, күн, бақша.
Бала өз ойын ... әрі ... ... ... оның сөз ... ... жеткілікті дамуы керек. Сондықтан, біз алдымен баланың
сөз қорының көлемін кеңейтуден ... жөн. Бұл ... ... ... ... мен суреттер) пайдалануымыз тиімді болады.
Ұқассыз өлең құрастыру әдістемесіне көмекші ... ... ... он ... ... ... жүргізу барысын екі кезеңге бөлдік:
1. Дайындық кезеңі.
2. Негізгі кезең.
«Ұйқассыз өлең ... ... біз ... ... бағдарламасында
берілген тақырыптарды есепке ала отырып ұйымдастырылды.
Ол бір ай ... ... ... ... ... ... ... кезеңінен бастадық, ол мынадай кезектілікпен
жүрді:
Біз зияты зақымдалған балалардың сөз ... ... ... Ол ... ... ... Бірінші қойылатын сұрақ бұл не (кім)? Немесе
суретте нені (кімді) көріп тұрсың?
Бала: ит
Ит ... ... ... қойшы.
Бала: не?
Иттің түсі қандай?
Бала: қара.
Ит не істеп тұр?
Бала: сүйек жеп тұр
Иттің ... бар ма? ... үйді ... деген сөзге сөйлем құрашы.
Бала: Ит адамнаң досы.
Ит.
Қара, үлкен.
Үреді, ... ... ... досы.
Сүйек, үй, үру.
Немесе керісінше мен баладан оның маған сұрақ қоюын сұраймын.
Сонда: Бала: бұл не ... ... ... ... не ... ... ... сөзіне сөйлем құрашы.
Менде үлкен қуыршақ бар.
Қуыршақ.
Әдемі, үлкен, сүйкімді.
Менде үлкен қуыршақ ... ... енді ... алынған зияты зақымдалған оқушылармен
жүргізген дайындық кезеңіне мысал ... ... ... ... деген сөзге сұрақ қойшы. Бұл жерде ... ... ... ... ұсындық. Не деп сұрақ қоямыз ба, кім деп сұрақ қоямыз ба? (Кім ба,
не ме?)
Б. Ернар: кім? Жоқ, не ма? Кім ... ... ... түсі ... ... ... қайда өседі?
Көмекші сұрақ қойылды: Бақшада ма, Үйде ме?
Бақша – да. ... ... ... бақшада
Алма пайдалы ма?
Пайда –лы. Падалы ма?
Б. Ернар: иә
Алма ... ... ... ... ... ... Ернар: иә.
Онда айт, алма тәтті.
Б. Ернар: алма тәтті.
Алма.
Қызыл.
Алма тәтті.
Бақшада.
Дайындық кезеңін ... рет ... ... ... ... ... сурет көрсетіп, баладан атап беруін сұрадық.
Нұсқау: мына суретте не бейнеленген? Ата.
Бала: күн.
- Суретте бейнеленген, қимылды білдіретін сөздерді ... бұл ... күн не ... тұр?
Бала: шығып
Балалар тек қимылды білдіретін сөздерді ғана атауы керек.
Нұсқау: күн шықты деген сөйлемде қимылды білдіретін сөзді ата.
Бала: шықты
Заттардың сынын ... ... (бір ... қана ... атауым
қажет. Ал бала оның не екендігін табады.
Нұсқау: мен бір ... ... ... бірнеше сөздер айтамын, ал сен сол
затты тап.
Логопед: ... ... ... ... ... ... көмекті ұсыну арқылы ғана жүзеге асты. Оның өзінде
дұрыс ... ... ... ... жағынан ұқсас сөздерді атайды.
Нұсқау: қазір мен суреттегі екі затты айтамын, ал сен екі ... ... күн, ... ... ... ... өлең ... құрастырылды:
Күн.
Сары, ыстық.
Жылытады, қуантады, жайнатады.
Күн шығып тұр.
Жаз, ыстық, сары.
2.Алдымен сурет көрсетіп, баладан атап ... ... мына ... не ... ... Жанна : мысық.
Нұсқау: бұл суретте мысық не істеп тұр?
Көмекті қажет етті: Мысық ойнап тұр ... ... : ... ... тұр екен?
Т. Жанна: ойнады
Нұсқау: мен бір заттың сынын білдіретін бірнеше сөздер айтамын, ал сен сол
затты ... ... бар, мияу деп ... шығарады.
Т. Жанна: мысық
Бұл тапсырманың барлығы көмекті ұсыну арқылы ғана ... ... Оның ... ... болмауы байқалды.
- Графикалық жағынан ұқсас сөздерді атайды.
Нұсқау: қазір мен суреттегі екі затты ... ал сен екі ... ата. ... пен ит.
Олар адамдар ма? Жануарлар ма?
Жануар. Не екен?
Т. Жанна: жануардер
Нәтижесінде мынадай ұйқассыз өлең жолдары құрастырылды:
Мысық.
Ала, құйрығы ... ... ... тышқан.
Осыдан кейін, балалардың грамматикалық жағының қалыптасу
ерекшелігін байқаймыз. Ол үшін балалар, алдымен ... ... жай, ... әр ... сөйлемдерді құрауды үйренеді (бастауыш + баяндауыш), бұдан
кейін жайлма, септік ... ... ... ... ... сөйлем құрауда басты сөздің керектігін ұғынады.
«Ұйқассыз өлең ... ... ... ... ... сөйлеу тілінің қалыптастыру деңгейін анықтадық.
Бұл әдіске алынған тақырыптарды оқушылар әліпппе кезеңінде
өткендіктен, ... еске ... ... ... асады.
Сонымен, қалыптастыру экспериментінің әдістемесі мен мазмұны ... өлең ... Осы ... біз ... ... ... сынып
оқушыларының байланыстырып сөйлеу тілінің қалыптастыру ерекшелігін анықтау
экспериментін жүргізгеннен кейін ... Яғни ... ... қай деңгейге жеткендігіне көз жеткіздік.
.
. 3.2 Зерттеу-тәжірибе жұмысының қорытындысы.
Зерттеу жұмыстарында ... ... ... ... және ... ... балалардың байланыстырып сөйлеу
тілін қалыптастыруға бағытталған жоспармен танысу ... ... ... сынып оқушыларымен жүргізген байланыстырып сөйлеу тілін
қалыптастыруға әдістемелер жүргіздік.
Сабақта байланыстырып сөйлеу тілін ... ... ... ... ... және әдістемелік әдебиеттерді қарастырып, талдай
отырып, мынадай қорытындыға ... ... ... ... ақыл ойы ... ... ... сынып оқушыларының байланыстырып сөйлеу тілінің
қалыптастыру жолдарын анықтау және бұл ... ... ... түрде
назар аудару, әрі қарай дамытып, қалыптастыруға қандай жағынан әсер ету
керектігін анықтау болды. Осының барлығын басшылыққа ала ... ... ... және ... ... Ол үшін біз екі ... ... Анықтау эксперименті
2. Қалыптастыру эксперименті
Анықтау эксперименті – ақыл ойы кем көмекші мектептің бірінші
сынып оқушыларының байланыстырып ... ... ... кезіндегі
ерекшеліктерін сандық және сапалық түрде анықтау еді.
Қалыптастыру эксперименті– арнайы ... ... ... ... ... ... салыстырмалы түрде
анықтау еді
Зерттеудің анықтау жұмысынада зияты зақымдалған, ... ... ... ... ... суреттер сериясымен,
сюжеттік суреттермен ... ... және ... ... ... мазмұндап
беру арқылы біз байланыстырып сөйлеу тілінің қалыптасу ерекшеліктерін және
байланыстырып сөйлеу тілінің бұл ... ... ... ... суреттер сериясы әдістемесін ұсынғандағы ... ... Біз ... бұл ... ... ... қалай
бағалайтындығымызды, қандай нұсқау беретіндігімізді, ең бастысы ... ... үшін 5 ... ... ... ... алдық. Яғни
критерий бойынша:
Сюжеттік суреттер сериясының кезектілігін ... ... ... көп ... ойланып, бұл тапсырманы ... ... ... көз ... ... ... мағыналық жағын қарастыру
кезінде, ол дегеніміз мазмұнын айтып беруде ... ... ... ... ... біз көмек түрлерін ұсыну арқылы жүзеге асқан.
Бұл мәселеден келіп, бұл бұзылыстың, жетіспеушіліктің ... Яғни ... ... бірінші сынып оқушыларының байланыстырып
сөйлеу тілінің қалыптаспауы, сөз қорының, ... ... ... ... ... ... ... сюжетін емес, суреттегі кейіпкерлер мен заттар
ғана атады. Өның ... бұл ... ... ... қоры бұл ... төменгі деңгейде екендігіне көз жеткізген
болатынбыз, бұл әдістемеде де сол деңгейде.
Негізінен біз тек үш сөз ... ғана ... ... Балалардың көпшілігі зат есімдерді суреттен танып, атап бере
алды
Етістік сөз таптары балалырға қиынырақ келді. Олар ... ... ... ... ... ... алмастырды
Сын есім табын мүлдем қолданбады. Тек қосымша сұрақ қою арқылы
айта білді.
Сөйлеу тілінің граммтикалық жағы бұл ... ... ... ... ... ... оның ... ол сөйлеанің мағынасы толық
емес, түсініксіз.
Екінші қолданған әдістеме түрі ол – сюжеттік суретті әңгімелеп
беру. Алдымен баланың ... ... ... ... бұл ... ... Сол себепті түрлі көмекші ... ... қою ... ... ... кезінде дәл бірінші әдістемеде ұсынылған бағалау
жолдары мен критерийлер ... ... ... бір ғана ... ... жөн, ол ... суреттер сериясында міндетті түрде
кезектілігін анықтау ... ... ... ... ... ... ... жалпы мазмұнын барлығы толық түсіне
қоймады. Көбінесе суреттің сюжетін емес, ... ... мен ... ... Өның өзінде бұл жартылай сипатқа ие.
Сөз қоры бұл ... ... ... екендігіне көз
жеткізген болатынбыз, бұл әдістемеде де сол деңгейде.
Негізінен біз тек үш сөз ... ғана ... ... ... көпшілігі зат есімдерді ғана, оның ішінде әлі де
атап бере алмайтын, танымайтын заттар да бар.
Етістік сөз таптары балалырға ... ... Олар ... ... ... әрекетті білдіретін сөздермен алмастырды.
Сын есім табын мүлдем ... Тек ... ... ... ғана ... оның өзінде заттардың сынын білдіретін көп сөздерді
білмейді.
Сөйлеу тілінің граммтикалық жағы бұл балаларда толық ... ... яғни ... ... мәтіннің мазмұнын айтып
беру талап болған. Бірақ, бұл жерде де зияты бұзылған балалар жоғарға
немесе орташа деңгей ... деп айта ... ... дәлел осы жүргізген
зерттеу жұмысы.
Тағы бір айта кететін жәйт, анықтау ... ... ақыл ойы кем ... ... ... анықтай алмауы, бір
сөздерді қайталап айта беруі, өз бетімен орындай алмауы, әр қашан ... ... ... қажет етіп отыратындығы айқын көрінеді.
Жалпы мазмұнын көбісі ... ... ... Сөз қоры ... ... ... екендігіне көз жеткіздік.
Негізінен біз тек үш сөз ... ғана ... ... ... ... зат ... суреттен танып, атап бере
алды.
Қорыта келгенде, қолданылған үш серия ... ... ... сынып оқушыларының байланыстырып сөйлеу тілінің деңгейі төмен
екендігіне көз жеткіздік.
Сюжеттік суреттер сериясын, сериялық суретті ... беру ... ... ... ... ... мазмұнын мазмұндау кезінде, көрсеткіш біршама
дәрежеге ғана ... ... ... үлгі ... ұсынылады. Зияты
зақымдалған балалар үлгі түрінде берілген тапсырманы ... ... ... игере алатындығын еске түсіру қажет. Міне сол себепті
бұл тапсырмада балалардың көрсеткіші жоғарлаған.
Келесі бір айта кететініміз, ол өз ... ... ... алуы ... ... ... етуі. Нәтижесін көріп тұрғанымыздай
көмекші мектептің бірінші сынып оқушылары өз ... еш бір ... ... әр ... ... ... ... жіберу, көмекші сұрақтар қою,
Дұрыс жауапқа бағыттайтын түрлері) қажетсініп отырды.
Зияты ... ... ... ... сөз ... ... деңгейде. Олар тек күнделікті көретін заттардың, іс-қимылдардың,
заттардың сынын , ... ... ... ... ... ... ... жеткілікті түрде дамымаған, яғни шектелген.
Бұндай балалардың грамматикалық жағы ... көз ... ... те ... ... сипатқа ие. Сөйлем құрау ... ... ... ... тек жай ... ғана, оның
ішінде бір-екі ары кетсе үш сөзден құралған сөйлем ... ... ... бұл ... дейін барды.
Қалыптастыру экспериментінің әдісін жүргізу барысында біз,
зияты зақымдалған бірінші сынып оқушылырының байланыстырып ... ... ... қарастырғанбыз.
Байланыстырып сөйлеу тілін қалыптастыруда «Ұйқассыз ... ... ... ... Бұл ... ... сынып экспериментальді сыныбы ретінде қарастырылды. Ал анықтау
экспериментіне алынған оқуышылар бақылау ... ... ... ... ... бірдей критерий бойынша бағаланды.
№ 4 кестеде анықтау экспериментінің орташа нәтижесі, қалыптастыру
экспериментінің нәтижесімен салыстырылды: (№ 1 ... ... ... ... эксперименті |Қалыптастыру эксперименті|
|Бақылау сыныбы |1.5 | ... ... | |2.3 ... ... ... анықтау экспериментінде алынған
бақылау ... ... ... ... ... ... (1.5).
Біраз уақыт ұйымдастырылған сабақ өткізілгеннен кейін, зияты
зақымдалған ... ... ... ... ... ... сынып алынды. Оның нәтижесі бақылау
сыныбынан жоғары (2.3).
Біз біраз ... ... ... яғни ... оқу
прцесінен кейін қалыптастыру экспериментін ... ... ... ... бір ғана әдістемені алдық. Бірақ, ол бірнеше кезеңдерден
тұратындығымен ... ... ... ... өлең құрастыру). Бұл
кезде оқушылардың белсенділігінің, қызығушылығының артқандығы байқалды.
Бұл зерттеу жұмысын жүргізгенде біз, ... ... ... ... ... ... бар деп айта
алмаймыз. ... ... да ... ... ... ... орташа есеппен алғанда 0.8%-ға дейін жоғарлағандығы ... ... ... біз ... ... ... ... байланыстырып сөйлеу тілін қалыптастыруда әр бір баланың жеке
ерекшеліктері, жас ерекшеліктері, ауытқушылықтың деңгейі, қажеттіліктері
мен берілетін материал көлемі ескерілуі тиіс ... ... 1 ... ... ... сынып оқушыларының байланыстырып сөйлеу
тілінің ерекшеліктері мен қалыптастыру әдістері туралы мәселе жалпы және
арнайы әдебиеттерде қарастырылған.
Бірақ, бұл зерттеу жұмыстары тек орыс ... ... ... оқушыларымен жүргізілгендіктен, біз зерттеу жұмысымызды ... ... ... мәселеге назар аудартып, зерттеу жұмысымыздың
тақырыбын да осыған байланысты етіп ... ... ... ... ... ... ... сөйлеу тілін қалыптастыру.»
Біз зияты бұзылған бастауыш сынып оқушыларының байланыстырып сөйлеуін
дамытуға ықпал ететін жұмыс тәсілдерін анықтап, ... ... ... екі ...... ... ... және қалыптастыру эксперименті.
Анықтау экспериментінде алынған үш сериялы әдіс, зияты зақымдалған
бірінші сынып ... ... ... тілінің қалыптасу
ерекшеліктерін анықтауға тиімді болды.
Анықтау эксперименті – ақыл ойы кем көмекші ... ... ... байланыстырып сөйлеу тілінің қалыптастыру кезіндегі
ерекшеліктерін сандық және сапалық ... ... ... ... ... ... ... тілін дамытуға қолайлы әдісті пайдаланудың жүйесін
құрдық.
Қалыптастыру эксперименті – арнайы ұйымдастырылған ... ... ... ... ... ... ... салыстыру үшін екі топқа бөлдік. Біріншісі, бақылау сыныбы,
ал екіншісі экспериментальды сыныбы. Екі ... ... ... оқыту және түзету жүмысының қаншалықты маңызды екендігіне тағы да
көз жеткіздік.
Әрине, бұл көрсеткіш оң ... ... деп айта ... ... ... ... ... қойылған мақсатты, міндеттерді
іске асыра алдық.
Болашақта, зияты ... ... ... ... ... ... қалыптастыруға, біздің зерттеу –тәжірибе жұмыстарымызда
пайдаланған әдістер мен тәсілдерді тек қана орыс ... ... ... ... ... ... ... оқитын зияты зақымдалған
оқушылармен де жүргізуге болады.
Әдебиеттер тізімі.
1. Өмірбекова Қ.Қ.
«Формирование связной ... речи ... IV ... ... ... ... ... Қ.Қ.
«Формирование связной письменной речи учащихся IV классов вспомогательной
школы» Диссертация на соискание ученной степени кандидата педагогических
наук.
Москва, ... ... К.Б., ... С.
«Қазақ тілі әдістемесінің теориясы мен технологиясы »
Алматы, 2007
4. Акименко В.М.
«Речевые нарушения у ... ... ... Мещерякова Н.П., Жуковская Л.К., Терешкова Е.Б.
«Коррекция речевых и неречевых расстроиств у дошкольников»
Волгоград 2008, издание 2009
6. Ладыженская Т.А.
«Система работы по ... ... ... речи ... Педагогика, 1975
7. Спирова А.Ф.
«Особенности речевого развития учащиеся с ТНР»
Москва, Педагогика, 1980
8. ... ... ... речи у ... с ... ... ... Просвещение 1984
9. Аксенова А.К.
«Развитие связной письменной речи умственно отсталых учащихся коррекционно
– развивающихся ... ... ... ... ... отношениями младшими
школьниками с отклонениями в развитии»
\\ Дефектология\\ 1999, № ... ... ... ... ... ... в письменной речи
учащиеся средней школы »
Москва, 1974
12. Курещина А.М.
«Формирование связной речи у детей 5-6 летнего ... с ... речи ... 1998, № 6
13. Фотекова Т.А.
«Тестовая методика диагностики связной усной речи младших школьников»
Москва, ... ... ... П.А., ... В.Г.
«Работа над предложениями и связной речью в начальных классах»
Москва, Просвещение ... ... ... ... ... ... Қ.Қ., Тулебиева Г.Н., Коржова Г.М., Оразаева Г.С.
«Логопедия негіздері»
Алматы, 2009
17. Волкова Л.С.
«Логопедия»
Москва. 1989
18. ... Қ.Қ., ... ... ... ... Қ.Қ., Өмірбекова С.Ж.
«Сөйлеу тілін тексеру әдістері»
Алматы кітап, ... ... ... речи ... ... ... »
Москва, 1977
21. Петрова В.Г.
«Роль речи становлении мышления умственно отсталых дошкольников»
\\Дефектология\\ 1997, № ... ... ... над сочинением по серии сюжетных картин во вспомогательной школе»
Алматы, 1993
23. Шарапановская Н.А.
«Тяжелые нарушения звукопроизносительной школы и пути их ... ... ... ... ... А.К., ... Э.В.
«Развитие связной устной речи у учащихся с нарушениями интеллекта на спец.
уроках»
\\Дефектология\\ 1987 - №6
25. Андреева Н.Г.
«Логопедические ... по ... ... речи ... ... для ... 2006 – 182 стр.
26. Кочеткова А.В.
«Комплексные методы развития связной речи младших школьников»
\\Начальная ... 2002 №9 64-68 ... ... ... ... и ... речи ... начальных классов»
Москва, 1998
28. К.В. Комаров
«Методика обучения русскому языку в школе для ... с ... ... ... ... ... речи ... отсталых дошкольников»
\\дефектология\\ 1995 №1
30. Коровин К.Г.
«Усвоение основных грамматических понятий учащимися в
вспомогательной школы»
Москава, 1982

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 58 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Зияты бұзылған 3-5 сынып оқушылардың жазбаша сөйлеу тілі бұзылыстарының сипаты»48 бет
Ақыл ойы бұзылған балаларға білім беру6 бет
Байланыстырып сөйлеуге үйрету арқылы қазақ тілін оқытудың әдістемесі (мектепалды даярлық топтары)91 бет
Балаларды ойын арқылы байланыстырып сөйлеуге үйрету23 бет
Бастауыш сынып оқушыларын жазбаша байланыстырып сөйлеуге үйрету әдістемесі66 бет
Бастауыш сыныптарда грамматика сабақтарында оқушыларды байланыстырып сөйлеуге үйрету33 бет
Бұзылған жер учаскелерінің рекультивациясын жобалауды жүзеге асырудың жалпы ережелері31 бет
Гені бұзылған организм6 бет
Жерлерді қалпына келтіру .Бұзылған жер учаскелерінің рекультивациясын жобалауды жүзеге асырудың жалпы ережелері55 бет
Зияты зақымдалған оқушылардың жазуында кездесетін қателер және сауаттылыққа үйрету жолдары51 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь