Әріп Тәңірбергенұлы

КІРІСПЕ

1. АҚЫН МҰРАСЫНЫҢ ЗЕРТТЕЛУІ

2. ДӘУІР ЖЫРШЫСЫ

3. АҚЫН ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫНДАҒЫ АҒАРТУШЫЛЫҚ ИДЕЯ

ҚОРЫТЫНДЫ
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
        
        КІРІСПЕ
Бүгінгі биіктен төл әдебиетіміздің тарихына көз тоқтатар болсақ, уақыт
сілемі ... ... ... ... ұлы ... ... ... болып
көзге шалынады.
Өз заманының саңлағы атанып, туған халқының атын ... ... ... ... ... ... ... күнге даңқы артып, үркердей
жарқырай түспегі хақ. Ұлылық пен ... ... ... қасиетті қазақ
топырағы да осындай тұғырлы тұлғалардан кем де емес. Мәселен, Орта ғасыр,
қазақ халқына Ахмет Иассауи ... ... ... ХV ... ... Асан
қайғы атымен айтамыз. XVIII ... ... ... ... ... ... аяғы – қазақ поэзиясының шыңы – ұлы Абай дәуірі екеніне ... ... Абай - ... ... ... ... ... айқындар
темірқазығына айналған ұлы құбылыс...
Тарихымызды тыңнан толғап, ... ... ... ... ... ... ... мен мәдени дамуы түбірлі ... толы ... ... өмір ... ұлы Абайдың поэзия Алатауының асқаралы
шәкірттерінің бірі, қазақ әдебиеті тарихының өзіндік бір биігі
Әріп Тәңірбергенұлының әдеби ... ... ... ... жан-
жақты, терең зерттеуді қажетсінеді.
Жұмыстың жалпы сипаттамасы:Қоғамдағы түбегейлі бетбұрыстар ұғым-
түсінігімізге құрсау болып ... ... ... ... ... ... өрісімізге тың серпіліс әкелгеніне де біраз уақыт болды. Сондықтан
да, ... ... ... пен ... дәл ... ... үңілгенде байқайтынымыз, қазақ әдебиетінің тарихын жаңаша
тұжырымдау-өскелең уақыт талабы. Кеңестік идеология келмеске ... ... өз ... тиген тап қазіргі шақ қазақ әдебиеттану ғылымына ... ... ... ... ... ... ғылымының даму процесін жаңа ... ... ... ... аз уақытта атқарылған істер қазақ
әдебиеттану ғылымын ақтаңдақ беттерден ... бет ... ... ... ұлы тұлғалармен қатар, кешегі ... ... ... ... ... ... ... бүтіндеуде.
Абай балалары – Ақылбай, Мағауия, Тұрағұлдардың мұралары өз ... ... ... ... шәкірттерінің шығармалары енді-енді көпшілік кәдесіне
жаратылуда. Алайда, батпандап ... ... ... бетінен бір күнде
сылып тастау мүмкін емес. Сондықтан да, ... ... ... ... ... ... ... кезең есептелетін ХХ ғасыр қазақтың рухани
мәдениетіне әкелген олжаларды ... ... ... ... туды. Оны
жасамасақ, ескі сараппен тарта ... ... ... ... боламыз» (1).
Қазақ әдебиеті тарихында ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басындағы
өкілдерінің ... орын алып ... ... ... ... ... ... дейін көлегейленіп келген Әріп Тәңірбергенұлы
тұлғасын жаңа тұғырдан ... ақын ... ... ... кемелдендіре
түсудің кезі келгендей.
Зерттеу мақсаты:Ұлы Абай ... ... ... ... ... «қоғамға жат» саналып, жарыққа шықпай қалған «Көкбайдың ... ... ... ... алғаш боп мынандай пікір
білдіреді: «Абай мектебінің ақындарын айтқанда сол ... ... ... ... бар тағы бір топ ... ... ... жазғамыз жоқ. Бұл
қатарда алдымен аталатын Әріп ақын мен Әсет ... ... ... бар ... ... Бұл жерде мысалы - ... ... және одан гөрі де ... ... шығармалар тудырған бағалы
еңбектері бар екенін білеміз» /2.117/,- дейді. Әріптің ақындық қуатын алғаш
танытып, ақын мұрасының ... ... ... қозғау салған қысқа
ғана ой ұшығының келешекте кеңейіп, ғылыми түрде өрістеуіне уақыт ... ... ... біз ... ... мен ... әлі де ... ғылыми тұрғыда өз орнын таппай келуінің бірнеше себептерін айта
кетейік.
Біріншіден, абайтану мен Абайдың ... ... ... ... ... әдеби көзқарасы.
Екіншіден, ақынның социалистік қоғамға жат шығармалар жазуы (әсіресе,
дүниетанымдық мәндегі поэзия).
Үшіншіден, Әріптің төңкеріске дейінгі патша ... ... ... тілмаштық қызметте және болыстың хатшысы сияқты қоғамдық
жұмыстар атқаруы, ол аз ... ... ... кеңес өкіметі тұсында
«істі болған күдікті» ... ... ... ... ... ... көрмеген, Абайға қарсы болған»
(3),- деп Абай мен Әріп арасындағы өнерге тән өлең қақтығыстарын өршіткен
кереғар ... ... ... ... ... ... өзектілігі:Ғасыр аралығындағы әдебиет өкілдерінің бір тобы
«діншіл, ескішіл» деген айдарға ... ... ... екінші бір топ ақындарының өзі саяси идеология талғамына қарай
тұрпайы сүзгіден өтіп, әдеби мұралары ... ... ... ... ... сай ... аса дәріптеліп, ол талғамға
келмейтін мұралары ... реті ... сын ... ... келген ақын
– Ә.Тәңірбергенұлы болатын.
Абай мектебіне көзқарас өзгерген шақта, Әріптің атын әдебиет тарихында
төмендетпей ... ... оның ... ... қолдаған және Ленин туралы
өлеңдері екенін жасырмауымыз керек. Қайта ... ... ... ... төңкеріс кезіндегі ізденістері де, осыны жырлаған ақындар
да өз болмысының бар шындығымен, қайшылығымен тиісті бағасын ... ... Сол ... ... алыстап тұрған заман талабы ақынның жалпы болмыс,
алла мәселесі жайындағы дүниетанымдық мәні бар ... ... ... танытты. Әлеуметтік тақырыптағы өлеңдерінің өзі
тарихы жете танылып, тамыры қазылмай, сол ... ... ... ... ... икемделе берді. ... ... Әріп ... көзқарасты аластаған,кітаптық тұрғыдан емес,көркемдік
тұрғыдан,тақырыптық ұстанымнан қарастырылды.
Зертеудің дерек ... ... ... ... ... тәлім-түсінігіміз ақынның шығыстық үлгідегі ... етіп ... ... ... мол ... 1969 жылы ғана ... ... мені) болып бізге жетуінен-ақ, ақын шығармашылығы ... ... тым ... ... ... ... қиын ... біз
осы мұраларды дерек көзі ретінде пайдаландық.
Өз жұмысымызда біз әлі де ... ... келе ... ... ... дәл ... күн талап тұрғысынан тану ... ... жету үшін ... үш тарауға бөліп қарастырдық.Бірінші
тарауды “Ақын мұрасының зерттелуі”деп алып,Әріп шығармашылығының зерттелу
тарихын,бүгінгі жай-күйін толыққанды анықтауға тырыстық.
Екінші тарау ... ... ... ... ... ақын ... ... еткен түрлі тақырыптар мен ол ... ... ... ... «Ақын
шығармашылығындағы ағартушылық идея»деп аталды.Бұл ... ... ХХ ... ... ... қосқан үлесін, оның ағартушы ... ... атап ... ... ... ЗЕРТТЕЛУІ
Ә.Тәңірбергенұлы туындылары сонау ХІХ ғасырдың екінші жартысында Қазан
қаласында жарық көре бастағаны белгілі. Дәлірек айтсақ, ... ... ... ... ... ... ... Таһир», «Қисса Зияда-
Шаһмұрат», «Қисса Баһрам» Қазан қаласының әр-түрлі басылымдарында жаңғыра
басылып отырды. Негізінен, ақынның көзі ... ... ... ... ... ғана.
Тек, сол кездегі «Дала уалаятының газетінен» мынандай хабарлама
кездестірдік: ... ... ... ... Танирбергенову и
Иманбазару Казангапову. Ваши стихотворения не могут быть напечатаны»/5/,-
деп шолақ ... ... ... ... ... 1890 жылы өз
өлеңдерін жіберіп, оны патша үкіметінің қарауындағы ресми газет баспағаны
айқындалып отыр. Әріппен ... аты ... ... И.Қазанғапов – зерттеуші
Қ.Мұхамедханов Абайдың ақын шәкірттері қатарына қосқан, Әріптің жерлес,
сыйлас ... ... ... ... ... Әріп бір ... мақтап айтпайды Қазанқапты,
Қазанқап хақ жолында иман тапты.
Аман Қынаш – бір ... ... ... ... ... алтын сапты / 6.149/,- деп
ерекше бағаланған. ... ... ... де осы ... өлеңдерін жіберіп,
оған газет тарапынан қырғи-қабақтық танытылған болатын /7/. Бұдан ... ... ... өлеңдерге ашық түрде қарсылық танытудың ... ... ... ... көңілінен шықпағанын сездіреді. ... ... ... ... баспасөз беттерінен қағажу көрген
Әріп өз өлеңдерін баспа бетіне жариялауға қайта әрекет етпегенге ұқсайды.
Ал, ақынның қолжазбалары бізге ... жоқ. Әріп ... тек ... ... ... ... тұсында ғана қарқын ала
бастады. Қоғамымыздың әдеби-мәдени дамуы кеңестік идеология ... ... ... ... кеңестік үкіметке көп кешікпей таптық
мүддені жарнама етер жаңаша ... ... ... ... осы ... ... туындылармен қоса 1927 жылдары Ә.Тәңірбергенұлының «Париж
коммунасы» /8/, «Ленин жолдас» /9/ деген өлеңдері ... ... ақын ... ... ... ... ... Сол кездегі қоғам талабын
тұшындырарлық деген ақын ... ... ... ... ... ... ... 1936 жылы «Ленин өлгенде»,
«Балаларыма» деген өлеңдері жарияланса /10/, осы ... ... бір ... как ... горы ... ... атпен орысшаға аударылып, 1937 жылы
«Творчество народов СССР» ... ... Осы ... бастап бұл өлең орыс
орта мектептерінің 10-сынып әдебиет хрестоматиясына ... /11/. ... ... ... ... ... ... 1940 жылы Семей облыстық
газетінде жарық көрді /12/.
Әріп ақын мұрасының зерттелуін сөз ... ... ... ... өте ... ... 1951 жылы ... жетекшілігімен
Қ.Мұхамедханұлы «Абайдың ақындық мектебі» деген тақырыпта кандидаттық
диссертация қорғады.
Осы еңбегінде ... ... ... ... бірі ... ... Әріп ... мұрасын алғаш рет ... ... ... ... ... сол кездегі саяси идеология жалауын
жамылған нендей әдебиетшілер Абай мектебін «қоғамға жат, ұлтшыл топ» ... оны ... ... пен ... ... ... ... Мұхтар мен Қайым ... Абай ... ... жанбай жатып
тұмшаланды, ал Әріп сынды Абай шәкіртінің туындылары тәлекке түсті.
Бүгінгі зерттеушілеріміздің: «Следует отметить, что поэтическая ... ... ... Арип ... Асет ... Кокбай
Жанатаев, Уаис Шондыбаев, ... ... мало ... ... ... ... Казахстана только теперь получили
возможность всесторонне исследовать творчество ее представителей»/13.201/,-
деген ... Абай ... ... ... оның ... ... тигізгенін айқын аңғартып-ақ тұр.
Алайда, уақыт – емші. Елу бірдің бұлты Әріп есімін қанша бүркегенімен,
ақынның өлмес мұрасы ел есінен өшкен жоқ. 1959 жылы «ХХ ... ... ... /14/ ... ... ... мал туралы», «Тәңірбек
болысқа», «Кәрілікке», «Өлерінде ... ... ... ... 1963 жылғы
«ХХ ғасыр басындағы қазақ ақындарының шығармалары» /15/ кітабына ... ... ... ... ... ... басқа ақындармен қатар
Ә.Тәңірбергенұлының басылып шыққан шығармаларының тізімі, ол ... ... ... мен ... ... және ... кейбір
өлеңдерінде, ондағы түсініксіз сөздерге түсініктеме берілген. Бұл ... ... ... артқандығын айқындайды.
1962 жылы Ө.Есназаровтың «ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиеті тарихын
зерттеудің кейбір ... /16/ ... ... ... диссертациясы
қорғалды. Осы еңбектің көлемді бөлігі Әріп Тәңірбергенұлы мұрасын ... ... ... ... ... ... дастандарына
кеңірек тоқталып, ғылыми талдау жасалған.
1965 жылы «Үш ғасыр жырлайды» /17/ жинағына ақынның бірсыпыра өлеңдері
енсе, 1969 жылы ... ... ... ... /18/ ... ... тұңғыш шығармалар жинағы жарық көрді.
Бұл жинақ Әріп мұрасын танудағы алғашқы маңызды ... еді. ... ... ... ... жинап-терілген өлеңдері, айтыс-қағыстары енген. Ал,
жоғарыда сөз ... ... ... ... ... ... байқаған сол кездегі баспасөз беттері: «Ұмытпаңыздар мені» деген
атпен тұңғыш шығармалар жинағы басылды... Бұл кітап ... ... ... тегіс қамтып тұр деп айта аламыз» /19/,- деген ... ... ... ... тұрған «ХХ ғасыр басындағы ақын-жазушылар
шығармаларының» жинақтарына және 1989 ... «Бес ... ... ... ... ... үзілмен енгізіліп келуі – ақын
мұрасының өміршендігін танытар ұлы ... те, ақын ... ... ... ... ... терең философиялық толғамдары, өмір мен өлім туралы астарлы
жырлары сол ... ... ... ... ... ... ақиқат алауы тұтанып, тоталитаризм тоңының іргесін сөкті.
Еліміз ... ... ... ... ... ... жөргегінде
тұншыққан Абай мектебі қайта іңгәләді, Қ.Мұхамедхановтың араға 42 жыл салып
1993 жылы «Абайдың ақын шәкірттері атты еңбегі көп ... ... ... ... ... ... кітабында Ә.Тәңірбергенұлының өмірі
мен шығармашылығын ғылыми түрде кеңінен қарастырып, ақынның шығармашылық
өмірбаянын жасауға ... үлес ... ... ... ... бір ... – ақынның 140 жылдығына орай
шыққан «Ұрпақпен үндесу» жинағы /21/. Шағын жинақта ... ... ... ... «Дәл ... ... бүгінгі күй», «Мырзаларға», «Тәуба»,
«Ғапылдық қараңғы жол ... ... және ... туралы аңыз»,
«Біржан-Сара» дастандары, сондай-ақ, бүгінгі күні Көкбай Жанатайұлына
таңылып ... ... ... ... ... ... ... ғылыми тұжырым жасалмай ауыл ақсақалдарының басшылығымен кітап
етіліп басылған бұл туындылар, сөзсіз, тианақты зерттеуді ... ... ... қатпарлы істердің түбі көріне тындырылып
тасталмағанымен, игі істің төбесі көрінерлік ... ... ... ... ... ... ... бен мәдениетімізге,
әдебиетімізге қайырыла қарауға ... ... ... айқындалып,
өлмес мұраларымыздың мұратын айрықша тану сәті енді туғанда, ... ... ақын ... жаңғырта қарап, түлете түгендеу – ақын аруағы
алдындағы борыш, өскелең ұрпақ алдындағы кезек күттірмес парызымыз.
Ә.Тәңірбергенұлы және оның шығармалары ... ... ... ХІХ ... ағында-ақ көрініс берді. Олай дейтініміз, ол кезде
авторы Әріп ... әлі ... ... ... ... ... баспасөзде орын алды. 1876 жылы «Түркістан уалаяты ... ... ... Қожа ... Уә һәм ... деген кітап қазақ тілінде
басылып шыққан екен» деген мақала басылды. Осы мақалада қисса тіліне назар
аударған ... «... Тегі ... ... ... рас, көшіргенде бір
ноғайдың қолына ... со ... ... ноғайша қылып жазып шығарған деп
ойлаймыз. ... ... да ... ... ... ұқсамайды, Тобыл
ноғайының тіліне келіңкірейді» /22/,- деп қисса тілінің шұбарлығын автордан
алшақ әкетеді. ... ... сол – ... ... кітап жайында
қағылған қазақ сынының алғашқы сынасы еді.
Ресми-баспасөздік сипатта болмағанымен, осындай сын ұшығын біз ... ... ... «Мен ... өлеңді ермек үшін» өлеңінен ... ... ... ... ... сол ... ... шығыстанушы-ғалым Ү.Субханбердина: «Жырдың 1896 жылғы
басылымы туралы белгілі шығыстанушы ғалым Н.Ф.Катанов ... ... ... жақсы ой-пікірлер білдірген. Ол ... ... бере ... онда ... ... ... ... «фонарь»,
«пуд» сияқты орыс сөздері де кездесетінін атап ... ... ... он мың ... ... хабарлаған» /23.7/,- деген пікірінен-ақ
сол кезде баспа бетін көрген Әріптің қисса-дастандары көзі ашық ... ... ... ... ... дүниелер екенін байқауға
болады.
Ақын мұрасы жайында негізгі пікірлер төңкерістен кейін көрініс ... ... ... ... «сыбырлай айтқан» Абайдың ақындық
мектебі атауынан бөле қарау мүмкін емес. Жалпы Абай ... ... ... ... – Мұхтар Әуезов. Бұл жайында Қ.Мұхамедханұлы: ... ... ең ... ең соңы және ... ... ... Абайдың ақын шәкірттері»,-деп 1918 жылдан бастап айтып та, жазып та
келді» /24/,- ... ... 11 ... ... ... ... екі өлеңімен бірге 37-нің құрбаны болған Тұрлыхан Қасенұлының
«Әріп ақын» атты ... ... Бұл ... ... ... ... еңбек еді. Ақын шығармашылығы зерттелуінің сүрлеуі боп
табылатын мақалада зерттеуші өлең ... ... ... «Әріп өлеңін –
жек көргенін жамандап, жақсы ... ... ... ... ... өз заманында ру бастығы адам болғандықтан, руының жоғары ... ... ... деп, оның ... Құнанбайды жақтай сөйлеген сөз
қағыстарынан мысал да келтіреді. «Әріп, ... бәрі де Абай ... ... ... ақындар. Бұл екуі де Абайды өздерінің мұғалімі есебінде
есептеп, Абайдан тәлім-тәрбие алуға ыждаһат еткен» /25/,- дей ... ... Абай мен ... Әріп ... өлең ... ... береді.
Әрине, аталмыш мақала төңкерістен кейін әлі етек-жеңін жиып үлгермеген
тоталитарлық жүйенінң балаң шағында жарияланып қалды. Араға аз уақыт салып
бұл ... ... ... ... таразысына тартылып, ызғарына
шалынды. Әріп ... ... ... еңбектердің бірінде: «Әріп
Тәңірбергенов ... ... ... сын ... мен ... ... ... шындық тұрғысынан емес, қалай болса, солай, жөнді-
жоқсыз мақалалар да ... ... Т.Н. ... ... Соц. Қаз. 1936, ... ... ... Соц. Қаз. 1947, 2 тамыз мақалаларын
көрсеткен. Б.Е.) Осындай мақалалардың авторлары ақын ... ... ... ... Оны ... ... қарай емес, бір кездегі
атқарған қызмет орнына қарай ... ... ... деп баға ... ... ... ... бейнесін берер осындай мақалалар таптық ... ... ... ... ... ... ... жоғарыдағы
мақала авторы – Т.Қасенұлының ақын мұрасын зерттеп жинау ... он жеті ... ... жиналған туындыларға
түсініктер жазып, «Әріп ... ... мен ... атты ... ... ... академиясының қолжазбалар қорына тапсырған ерен
еңбегін ескерсек, бұл мақаланың қаншалықты іздену мен ... ... ... ғана ... екенін байқау қиынға соқпайды. Демек,
М.Әуезов көтерген Абай мектебінің көрнекті шәкірті Әріп ... ... ... ... Т.Қасенұлы деп танығанымыз жөн. Абайдың ақындық
мектебімен тағдыры тамырлас ғалым ...... ... ... шәкірті. Олай болса, Мұхамедханұлының Әріп ақын ... ... ... болғанын жоққа шығара алмаймыз.
30-40 жылдардың ішінде Әріп мұрасына байланысты ... ... /28/, /29/, /30/, ... /31/, ... /32/
мақалалары жарық көрді. Бұл авторлар, негізінен, ... ... ... шола ... ақын ... тақырыптық-идеялық мәнін
ашуға тырысады. Ақынның «Зияда-Шаһмұрат», аудармалары Пушкиннен - «Евгений
Онегин» поэмасы, Лермонтовтан - «Ақынның ... ... және ... сөз ... ... ... уақыт талабынан да ұзай алмады.
Әріптің ақындық өнерінің биігі ... ... ... жазылған өлеңдері
танылып, осы туындыларға баса ... ... Тек, ... Әріп ... ... ... ... айтпаған, ешкім шешпеген
беймәлім ... сөз ... ... ... ... мектебі» деген
мақаласында Абай шәкірттерін төрт топқа ... ...... ... ... ... махаббат, өршіл сарынды уақиғалы
дастандар жазушылар, екінші – ... күй ... ... ... ... сөз ... үшінші – қазақ өмірінен тарихи өлең ... ... ... ... ... ... туғызушылар, төртінші - өлеңінің
тірегі әзіл-мысқыл боп қалыптасқандар. Мұхамедханұлы Әріп, ... ... ... ... ... ... «Абай шәкірттерінің ішінде, ауыз
әдебиетіне, айтыс ... ... ... ... Әріптер болды... Бұл
екуінің айтыстағы өнері де өзгеше. Бұрынғы ... ... ... ... ... ... болып келеді» /33/,- деп Әріптің айтыс
өнеріндегі ақындық қасиетін даралай түседі.
Елуінші жылдары Әріп ... ... аясы ... ... ... ... ақындық мектебі» концепциясы кең түрде
зерттеліп, ... ... ... 1951 жылы ... ... ... ... /34/ кандидаттық диссертациясы үлкен
тартыспен қорғалғаны белгілі. Абайтану тарихының сүбелі ... ... ... ... өмірі мен шығармашылығы мейлінше
кеңінен зерттелді. Бірақ, қоғамға бағынған әдеби орта енді ... Әріп ... Абай ... шығармашылығына шырға тастауын
тоқтатқан жок. Оның айғағы – 1951 жылы 15 ... ... ССР ... Тіл және ... ... мен ... ... Жазушылар
Одағы бірлесіп өткізген «Абайдың әдеби мұрасы» мәселесін талқылауға
арналған ... ... Осы ... жиылыстың қаулысындай С.Мұқановтың «Абай
шәкірттері туралы» деген атышулы ... ... ... Абай ... ... ... ... Шәкәрім, Тұрағұлдарды «халық ... ... ... ... ... ... деп,
ешқайсысынан ілуге тұрарлық нышан таба алмаған ол ... ... да ... ... ... Әріппен таныспақ боп, жиналған
шығармаларын түгел оқып шықтық. ...Әріп шығармаларындағы ... ... ... ... арналған өлеңдерінің Көкбай өлеңдерінен еш
айырмасы жоқ. (Автор Көкбай өлеңдерін саяси беті теріс, шығармалары ... баға ... ... Б.Е.) ... сегіз жыл жасап, сол жастағы
шығармаларын түгелге жақын діншілдік пен ескі ... ... Әріп ... төрт жыл жасағанда, жаңа ауылдың өміріне бір ауыз өлең ... ... ... ... ... өлер алдында ғана Ленин туралы
екі өлең қалай шыққан?» /35/,- ... ... ... ... ... ... – ақын ... қиянат, Абайдың ұстаздық
құдіретіне жасалған қастандықпен бара-бар еді. Осы жылдарда Абай мектебін
қаралаған пікірлер қаптап кетті. ... бірі – ... ... ... ... хат ... ... болса да, поэзияда ру тартысы көлеміндегі
импровизатор ақындар шарқында ... ... ... мен ... ру ... байланысты айтқандары кейінгі жазғандарын ақтап
ала алмайды. Бұлар Абай ... ... оның ... дәстүрін
творчестволық жолмен меңгере алмады» /36/,- деген ... ... ... сол ... ғылыми еңбектер: “Әдетте, Абайдың ... ... ... Абай ... ... ұзап ... жүр. Біздіңше,
қазақ поэзиясында аты белгілі, ірі ақындардың Абай мектебінен өтпегені жоқ”
/37.65/, - деп Абай шәкірттерін тануда шындықтан алыс ... ... ... ... кезінде М.Әуезов іргетасын қалаған Абай
мектебінің шаңырағын ортасына түсірді. Қ. Мұхатмедханұлының «Абайдың ... ... ... ... зиянды болып, автордың өзі «итжеккенге»
айдалды.
Алайда, Абай мектебі, оның ішінде Әріптей ... ... ... ... жойылмады. Елуінші жылдардың аяғында ақын мұрасының зерттелуі
Бейсенбай Кенжебаевтің есімімен тығыз байланысты. ... сол ... ... ... /38/ атты ... мақаласы ақын мұрасы
төңірегіндегі «ызғарды» ... ... еді. ... жүз жылдығына
арналған аталмыш мақала, сол кездегі ақынның Ленин турасындағы ... ... ... ... ала ... стандарттық сипаттардан,
ақын өмірі мен шығармашылығының ... ... ... ... ... тың ... ... құнды. Автор ақынның ұстанған бағытын
айқындай келе, оның ақындық бастауының негізі болған ... ... және ... ... ... ... ... жылдар өте тың деректермен толықтырылып, автордың «Қазақ халқының
ХХ ғасыр басындағы демократ-жазушылары» ... ... жеке ... енгізілген-ді. Б.Кенжебаевтың бұл кітабына байланысты Т.Кәкішұлының
«Әдебиеттануға қосылған үлес» деген ... ... ... ... ... ... тарауына байланысты мынандай пікір
қорытады: «Автордың ... ... Әріп ... ... ... ... ... күдікті сұрақ туады.Оның үстіне Әріптікі деп айтылып келген
«Біржан мен Сараның айтысы» сияқты керемет ... ... өзі ... ... кеткен. Сол сияқты «Қисса Зияда-Шаһмұрат», «Қожа Ғаффан
мен Садуақас» деген шығармалар да әлі ... ... ... деп
ақын шығармаларының зерттелу зәрулігін тілге тиек ете келіп: «... ... ... ... ... ...... «Париж
коммунасы» туралы өлеңдері ол «совет ақыны болып өлді» ... ... бола ... Біздіңше, автор Ә.Тәңірбергенұлының совет ақындығынан
гөрі, ағартушы-демократтығын айтқаны жақсы еді» /40/,- ... ... ... ... Әріп ... ... ... шыққан Ө.Есназаров ақын
шығармаларының тақырыптық табиғатына топтама жасап, өлеңдерінің тақырыбын
төртке жіктеді /41/. ... ... ақын ... тарихи деректермен
толығып, кемелдене түсті /42/. Ақынның ... ... ... ... ... ... /43/. ... кандидаттық диссертациясының
көлемді бөлігін Әріптің өмірі мен ... ... ақын ... өмірі мен шығармашылық бастаулары, өлеңдері, айтыстағы ... ... ... және ақын ... ... мәні ... ... қалыпта қарастырып, Тәңірбергенұлы мұрасының зерттелу нысанасын
мейлінше кеңейте түседі. Десек те, ақын мұрасының зерттелуі ... ... ... Осы ... ... ... ... соңғы жылдарға
дейін тұтас алынып, ғылыми ... ... ... ... ... шығармалары турасында көбінесе жол-жөнекей үстірт пікірлер айтылып,
жеңіл-желпі топшылаулар жасалып ... ... ... ... ... енді ғана ... ... түскендігін танытады. Сондай-ақ,
Ө.Есназаровтың: ... ... ... «Нұрғазарұн», «Баһрам», «Алты
бармақ» деген қиссалар жазды деген сөз бар, бірақ бұлар әзірге табылған ... ... ... ... да ... /18.8/,- ... ... де
зерттеу зәрулігін байқатады.
Ал, ақынның дүниелік темаға жазған өлеңдерін сол ... «... ... ... ... өмірге материалистік тұрғыдан қарауға көтеріле
алмағандығы, өзі өмір сүрген заманның, әлеуметтік ортаның ... деп ... ... /44.162/,- деген уақыт тезіне салды. Осындай
заман талабынан ... ... ... ... ... ... ... жолға түсіп, зерттелуіне, танылуына айтарлықтай
тарлық жасады.
Әріп мұрасына қатысты пікір ... ... ... ... бірі – ... ... ақындық дәстүрі» атты
монографиялық еңбегі. Абайдың ақындық дәстүрін бекем ұстанған ақын ... ұлы ... ... ... ... келіп автор:
«Абайды әділет пен шындықтың жыршысы, адамның абзал қасиеттерінің жыршысы
деп білген Әріп оның ұлы ... ... көз ... жоқ. Ол ... шын ... үлгісі творчестволық авторитет ретінде қарады» /45.133/,-
деп баға берді.
Жетпісінші жылдардағы ақын мұрасын, оның ... ... ... ...... ... ақын ... жаңа деректер» /46/,- деген
қомақты мақаласы болды. Мақала құндылығы – автор бұған дейін ескі ... ... ақын ... ... архив деректері арқылы
едәуір толықтырулары мен тың түзетулер жасап, көптеген жансақ ... ... ... ... ... турасында құнды
құжаттар келтіріліп, ақын өмірбаянының тарихи мәні ... ... ... да ... ... ... алға ... Ақынның
«Ұмытпаңыздар мені» жинағы жылдар бойы әдебиет сүйер қауымның көңіліне
қонып; көкейіне көп ойлар ұялатты. Олай ...... ... болған
соң, жетіспеушіліктер мен кемшіліктер де жоқ емес еді. Негізінен, ақын
мұрасы - Әріп ... ... деп ел ... ... ... Ал, нақты
төл қолжазбасыз жиналған туындыларда бір ақын сөзі екінші бір ... ... ... ... көп ... ... келуі заңды құбылыс.
Әріп жинағында да ақынның төл ... ... ... ... жүргендігін баспасөздегі пікірлер анықтады.
А.Жүнісов Ақсуат өңірінің ақыны Көнекбайдың ... ... ... ... кітапта (“Ұмытпаңыздар мені” жинағы Б.Е) Құсекеңнің
“Бұтабайға”, ... да ... ... ... үш – төрт ... ... ... қосылған “ /47/, - десе, Қ.Егізбаев осы ... ... ... мені” атты жинағына енген өлеңдерінің бірталайы Әріп
шығармашылығына үш ... ... ... ... ... ... бөгде өлеңдері екендігі ... ... ... /48/, - ... “Тағы да Бұтабайға” , “Қабылан болысқа” өлеңдерінің негізгі
шығу тарихына тоқталып, дәйекті ... ... ... ... ... жинағына Әріптің төл туындысы деп телініп, еніп
кеткен ... ... ... ... ... бұл өлең – Сәдір ақынның өз
келініне айтқан өлеңі. Осы олқылыққа тоқталған Қ.Алтынбаев былай ... ... ... бірлі – жарым өлең шумақтарының кіріп кетуі. 120
– шы бетті ашыңыз. “Сәдірдің келіні” деген өлең бар... Бұл өлең ... сол ... ... ... ... ... ... /49/,- дей
келіп өлеңнің шығу төркіні жағынан Сәдірдікі екенін дәлелдеп береді. Осы
өлеңнің толықтау нұсқасын Қ.Мұхамедханұлы ... ... ... мақаласында
келтіріп, өлеңнің шығу тарихына толық түсінік береді /50/.
Ал, Шәкәрім Құдайбердіұлының ... пен ... ... ... ... “Ақыл” деген атпен басылып кетуі өкінішті ... ... ... 1912 жылы Семей қаласындағы “Жәрдем” баспасынан шыққан “Қазақ айнасы”
кітабында жарияланған. Екі ақынның да көзі тірі ... ... ... басылып, бертін келе Әріп еншісінде ... ... ... ... деп қана түсіне ... Егіз ... ... орындары аусқаны болмаса, өзгеріс шамалы. ... ... үш ... кем, ... ... аспайды, кем қалмайды” деп
басталатын шумақ толық ... ... – ақ, ... ... өлең
текстологиялық жағынан тұрпайы, сөз ... ... шала ... ... жинаққа енгенгенге ұқсайды. Демек,
бұл өлең Шәкәрім еншісіне толық қайтарылуы керек.
Осындай кемшіліктері бола ... ... ... - ... өрістеуіне салынған сара жол еді.
Ақын шығармаларының зерттелу мәселесін сөз ... ... ... ... ... екі ұшты ... ұрынып келе жатқан туындылардың бірі -
“Евгений Онегин” аудармасы. Абайдың Татьянасы ән болып, шым – ... ... ... ... ең ... ұстаз жаңалығына оның шәкірттері
Әріп, Әсеттер елең етісті. Пушкиннің “Евгений Онегинін” енді өздері қазақша
сөйлетуге құмарлық танытты. ... осы ... ... кейін Пушкиннің бұл
шығармасына аударма жасаған Әріп пе, Әсет пе деген пікірталас қалыптасты.
Яғни, бір ... ... ... 30- ... етек ... ... ... жарылып келді. Ж.Жұмаханов /29/, Б.Кенжебаев /39.204-205/, /53/,
М.Бейсенбаевтар /51/ поэманы аудармашы Әріп десе, ... ... ... ... /55/, ... ... Б.Ысқақов
/58/, Б.Нұржекеев /59.31.33/ сынды зерттеушілер поэманың Әсеттікі ... ... бұл ... ... қосқан халық ақындары Қ.Терібаев,
С.Әлімбетов, ... ... ... ... айта ... жырдың халықтық вариантын жырлап таратушы Әсет ... ... - ... мына бір ... ... ... ... айтуынша:
“Евгений Онегин” романының соңғы үлгісін аударушылар Әсет пен Әбіш ... Ақсу ... ... ... Шамайдың айтуынша, “Евгений
Онегин” романының мазмұнын естіп, өлеңмен өңдеп жазған Әсет әнші және ... ... Әбіш еді, ... ... ... Әбіш деген болған.
Әсет Әбішпен бірге жүріп, көп ... ... Әбіш ... ... уезі
начальнигінің тілмашы /58/,- деп жазды. ... Әбіш деп ... Әріп ... ... ... Олай ... Әріп ... жылдар
арасында Сергиополь уезінің бастығы Троицкийдің арнайы ... ... ... тілмаштық қызметте болғандығын архив құжаттары
айғақтайды /60/. ... те ... ... ... ... тілмашқа
оқытып барып аударып отырған Әсет... «Евгений Онегинді» аудармаған, өзекті
оқиғасын ғана қысқаша жырлап шыққан» /59.31/,- ... ... ... ... ... мына бір пікірін келтіруді жөн көрдік:
«Әсет тек медреседе ғана оқыған, Әсет ... ... ... ... ... ... Әсет ... оқымаған. Орысша оқымаған адамның орыс
тілінде ... ... ... ... ... ... ... білуі
мүмкін емес. Әсеттің орысша өлең ... оның орыс ... ... ... /51/,- деген пікірінде шындықтың бір ұшығы жатыр. Әйтсе
де, автор дастанның аудармадан гөрі ... ... ... ... ... ... ... Онегин» романын Абайдан
кейін аударған Әріп, болмаса Әсет ... ... ... ... ғылыми
негізсіз, екі пікірдің де сүйенері «Евгений Онегиннің» ... ... ол ... ... ... ... өз ... туған «Евгений
Онегиннің» қазақша жыр нұсқасы деп танимыз» /56/,- деген пікірі ғылыми
негізге сыйымды. ... біз ... ... ... жыры ... ... өз жанынан шығарған шығармасы. Әсеттің өзі де:
Мазмұнын осы сөздің қысқартамын,
Аяғын соза бермей енді ұзартып.
Онегиннің романын аударуда
Керек қой аударуға көп ... ... пе! ... ... пікірлерді басшылыққа ала отырып айтарымыз ... ... ... деп ... туынды аударма емес, Әсеттің Абайдан,
Әріптен Пушкин жайында естуі бар, романды білуі бар, бәрін назиралық ретпен
өзінше ... ... ... ... толы ... ... Әріп ... тың серпіліс, жаңа жарқыл әкелді. 1995 жылы Қ.Мұхамедханұлының
«Абайдың ақын ... ... ... ... Әріп есімі қайта
түледі. Ал, 1996 жылы ... 140 ... ... ... қаласынан ақынның шағын жинағы шықты. Жинаққа ақынның ел аузында
жүрген бірнеше өлеңдері мен «Біржан-Сара ... ... ... ... ... ... ... туындылары да енген. Әрине, әдеби-
ғылыми мекемелердің сараптауынан өтпей, ғылыми тұжырымсыз ел ... ... етіп ... ... атын ... гөрі, даудамайға,
әдеби айтыс-тартысқа әкелетіні айқын. Негізгі дау туғызған мәселе – бүгінде
Көкбай Жанатайұлына ... ... ... ... дастанының осы
жинақтан орын алуы еді. «Қандыжап» дастаны ... ... ... ... Әріп, Көкбай сынды Абай шәкірттерінің ... ... ... ... ғалым 1950 жылғы «Абайдың
әдебиет мектебі» деген кандидаттық диссертациясында Әріп ... ... «... ... мен ... айтысы», «Қандыжап» поэмалары халық аузында,
қолжазбаларда сақтаулы» ... деп ... Әріп ... ... өте бұл ... ... ... поэмасын Көкбай Жанатайұлынікі
делінетін М.Әуезовтың мына бір пікіріне ... ... ... ... үлкен шығармасы – «Қандыжап» деген поэма болуға керек ... ... және де ... ... мен оның ... ... Шығарманың аты
Абылай тұсында қазақ пен қалмақ арасында болған «Қандыжап» дейтін бітімнің
атымен ... ... Бұл ... ... біз ... өз аузынан
естіген сөздер бойынша айтып отырмыз. «Қандыжапты» ... ... ... жыл бұрын жазуға кіріскен еді. Бірақ, сол ... ... ма, ... ... ... ... қалыптанды, ол жайлардан бізге жеткен дерек
жоқ» /61.49-50/,- дейді М.Әуезов.
Әріп жинағы шыққаннан ... ... ... қызу ... ... жоғарыдағы Қ.Мұхамедханұлының пікірін қолдаса /62/, Әріп мұрасын
жинаушылардың бірі, және осы жинаққа «Қандыжап» дастанының енуіне ... ... ... Ғ.Шәкерұлы аталмыш дастанды Ә.Тәңірбергенұлының
туындысы деп дәлелдейді /63/. Сондай-ақ, әр ... ... ... ... «... Әріп ... «Зияда-Шаһмұрат», «Қисса-
и Баһарам», «Қандыжап» поэмаларын… жазған» /64.128/,- десе Т.Барақұлы:
«Жәнібек ... Әріп ... ... ... ... ... отыр. Б.Е.) басты кейіпкерлерінің бірі» /65.249/,- деп
дастанды Әріпке танады. Дегенмен, «Қандыжапты» Әріп шығармасы ... ... ... жоқ. Оның ... ... Көкбай туындысы ретінде
қарастырып жүрген зерттеушілердің келтірген фактілері көңілге қонымды.
Б.Абылқасымов Көкбай мұрасына тоқтала келіп: «Академия ... ... ... бар шығарманың екі нұсқасы сақталады: бірі ... ... аты ... ... екіншісі – «Абылай хан» деп
аталады... Аталған текстер бірін-бірі толыққа жуық қайталайды, айырмашылық
болар-болмас, жекелеген ... ... ... ... деп ... ақын арқылы қолжазбалар қорына түскендігін ... ... ... ... ... нұсқаны /67/ біз сөз етіп ... ... ... оның ... атап отырған
«Абылай хан» жыры екендігіне көз жеткізуге болады.
Зерттеуші Ж.Тілепов те ... ... ... ханы ... тұтқыннан босатып, келісімге келген оқиғасына тоқтала келіп: ... ... ... ... ... етіп ... шығармасында Қ.Жантайұлы
да пайдаланған» /63.39/,-деп Б.Абылқасымов тоқталған ... ... ... ... ... – қолжазбалар қорына Көкбайдың «Абылай хан»
деген туындысы болып ... ... ... ... ... жинағына енген “Ағыбай туралы аңыз” деген
дастанға келсек, ел аузынан жеткен бұл дастан ... төл ... ... ... ... ... ... түпкілікті зерттеуді
қажетсінеді. Әдебиет және Өнер ... ... ... осы ... ... ... ... халық дастаны ретінде сақталған /69/. Әріптікі
делінген ешқандай белгі ... ... ... ... басқа дәлді
деректердің болмағандығынан, “Ағыбай батыр” дастанының ... ... ... ... кездерде ел аузында сақталып, Әріп ... ... ... ... “Ер ... ... ... сияқты
дастандар аталып /63/, осылардың кейбірі Аякөз аудандық баспасөз ... та жүр ... ... бастырушылардың Әріптікі дегенінен
басқа тегеруінді дәлелдері болмағандықтан, бұл туындылар да ... мен ... ... ... ... Қолымызда аталмыш
туындылар жайында дерек көздерінің ... ... ... ... Ә.Тәңірбергенұлының төл туындылары ретінде жалаулата, үстірт
қарастыруды жөн санамадық.
ДӘУІР ЖЫРШЫСЫ
Әр – бір ... ақын етіп ... ... өзі өмір ... ... да, ақын өз ... айнасы іспетті. Артына сөз
қалдырған ақын да, ... ... ... ... да, ең ... өзі ... ... тірлігін, бет – бейнесін өзіндік бояу - ... ... ғана тән ... ... ... – түсінігімен сомдап, мейлінше шынайы
бейнелеп беруге күш салады.
Ә.Тәңірбергенұлы ... ... ... да осы бір ... ... ... адамдар мінезін айқындар әлеуметтік тақырыпқа арналған.
Қ.Мұхамедханұлының: “Ақынның әлеуметтік тақырыбына арнап ... ... ... ... орыс патшасының озбырлық саясатын, оның қазақ елін
билеп – төстеуші зұлым, парақор әкімдерінің зорлық – ... ... ... көбі ... ... ... /75.31/, - деген пікірін ескере
отырып, ақынның қолымызда бар ... ... күн ... сай ... өткізіп, ақын көзқарасының бағыт – бағдарына баға беріп
байқайық. Бірден айта кету ... ... бұл ... ...... ... ... соның ықпалында жазылған сыншыл да, шыншылдыққа
толы демократтық көзқарасын айқын ... ... ... ... ... ... негізгі күші - өз
қоғамдағы әлеуметтік теңсіздікті айқын сезінген ақынның ... ... ... Ақын ... ... ең ... жеке адам бойындағы
жағымсыз қасиеттерден деп табады. Ол қоғамдағы мін атаулыны өз ... ... ... өз ... ... көре білді. Әріптің осы
тақырыптағы арнау өлеңдері қысқа қайырылып келгенімен, ... ... ... ... ... ... “Қабілдәға” деген өлеңінде
бәтуасыз бидің бүткіл болмысын:
Қабанды ескі ауру ... сан ... зар ... бол ел ... біреу келсе
Сар жезін знак қып салбыратқан, -
деген төрт –ақ ауыз ... ... ... Өлеңнің ішкі бітіміне үңілсек,
алдыңғы үш жолды сомдар, шумақтың шырайын келтіріп тұрған “Сар жезін ... ... ... төртінші жол. Бөгде жұрт – орыс ... ... ... ... ... ... ... билердің қасиетсіз
қарекеті осы тіркеске толығымен сыйып, бұл жолдар детальдық түйін тауып
тұр. Абай ... ... ... ... ... ... жапса мәз
болған” болыс билердің берекесіз, беделсіз, ... ... ... ... ... ... ... “Жақияұлына”, “Жетінші ауылдағы қазы
биі” тағы басқа қысқа қайырылатын арнау өлеңдерінде ... ... ... ... ... әшкерелене түседі. Ақынның арнау өлеңдерін тағы бір
қырынан танытатын туындыларының бірі – “Біржан – Сара айтысынан” Сара ... ... мына бір ... ... аспас Серікбайдың жарлығынан,
Құт болды бас қадірі барлығынан.
Мақтанған Ыбырайың дәнеме ... бар ... ... деп, ... ... ... ... жоғары бағалаған Серікбай
қажыны Әріп өмірінде жақсы білген. Арнау өлеңінде:
Ассалаумағалейкум, Секең қажы,
Қазақтың ... ... көп пен ... қонған ескі қора құтікей деп
Тілеймін тілегіңді қысы-жазы,- деп қажыға деген
көңілі түзу ақын Серікбайдың ел арасындағы ... ... ... ... ... алып едің сөзбен ұтып.
Ыстықта ехрамнан көйлек киіп
Айландың Қағбаны қадір тұтып,- деп сөзге шешен
Серікбайдың қажылық дәрежесіне де бас иген Әріп ... ... ... ішің ... деп ... ... ... адам.
Пара десе асайсың балдай көріп
Жалғыз-ақ ұнатпаймын соның жаман,- деп ... ... ... Шындық қысқанда арқасы қозып, аруақтана қалатын
ақын, ... ... ... ... ... тастап,
турашыл бірбеткейлікке көшеді. Басқа алдында өзі үстем ұстау үшін өз ... ... ... ... ... ...... тән
құбылыс. Ал, өлең тылсымы – шындықты бетке айтар сыншыл ... ... ... ... Әріп ... ... ... адамының қайсысы болсын,
мейлі, жақсысын бағалап, ... ... ... ... ... ... ... турашылдығымен құнды.
Әріптің арнау өлеңдерінің бірі – «Базаралығы» деген ... ... ... ... ... ... жау түсіргіш батыры Базаралыны сол
елдің он жеті адамымен қосып Құнанбайдың ... ... ... ... ... ... да сөз ... Міне, осы Базаралы айдаудан
оралған ... Әріп ... ... осы ... сол кезде шығарған. Осы
кездесуді М.Әуезов көркем шығармасында жан бітіре, сөйлете суреттеп ... ... бақ ... ... ... көрші Сыбан бар. Оның ішінде
Жанкөбек, Салпы дейтін рулары Тобықтының Олжай, ... ... ... деп ... ата, ру ... ықшам түсінік беріп кетеді де, ары
қарай: «Содан шыққан Әріптің ... ... ... ... алыстап
арбасарлық өштігі, бәсекесі болады. Жас шағында қалада орысша ... ... ел ... ... ән ... өлең ... сылқым, серілеу жігіттің
өзі осы».
Аз аннотоциядан-ақ, Әріптің кім ... ... ... мағұлмат алып
қаламыз. Өлең табиғатына көркем туындыдағы оқиғамен орайластыра тоқталар
болсақ, алдымен, Базаралының шырқа дегеніне Әріп ... әу деп ... ... ... ... ... айналып аққудай көлін тапқанына ... ... ... ... ... Базаралыдай ұлдың өр тұлғасын шындай
түсіп:
Ақиық қыран едің бұлғын ілген,
Талай құрбың сағынды ойнап-күлген,- деп астарлы
баламаға басады.
Трі сынап секілді жұрт ... опа ... ... ... деп елдің
үрейін алып Жігітектің он жетісін бірдей Құнанбайдың Сібірге айдатқанын
тұспалдап келіп ақын, өлең ... ... ерге ауыр ... ... ... жегеніңді иесіне,
Қой бердің сан жуанның түйесіне.
Жасында үйірсек деп естуші едім,
Шауыпсың өш айғырдың биесіне.
Нұрғаныммен арадағы оқиғаны мұнан өткір, өтімді жеткізуге болмас ... ... ... ... әрі ... әрі ... ұрды. Бұл Әріптің
қанында бар кесектік. Осы бір құбылысты тағы Әуезовтен тыңдап байқайық: ... бұл ... ... жан жоқ. ... білетін, Құнанбайға өші-
кегі бардың бәрі де, дәл осы ... ... ... ... мәз болысып,
жымың қағысты».
Базаралының зекіп, қыр ... ... ... ... ... құтыра түсті:
Арғы атаң би Кеңгірбай, әкең Қаумен,
Себеп боп елді ... ... ... ... ... орай болдың
Алысқан сеңгір едің-ау талай таумен,- ... ... ... ... «Шынында, Әріптің бастауы мен аяқтауында екі
түрлі сыр ... ... ... бетімен Базаралыны көтеріп, шыңдап: «Бара
соқтық!», «Кегіңді ал!», «Іркілмей соқ! Дегендей, өшіктіріп қайрап ... өлең ... ... ... соққандай қаққы көріп қалған жерде
тақыс ақын қолма-қол құбылды. Өзінің де іргелі ел, жуан ата ... ... ... ... «Бір ... сеңгір болсаң да, бүгіндегі сенің
құның жеті қойлық бестімен тең ... ... Мен ... ... ... тиіп кетсең, қауып алатын аузым да бар дегендей бір қыр
да көрсетті.»/76.45/,- дейді. Өлеңнің туу табиғатын көркем ... ... ... ... шебер жымдастырған жазушы эпизодтарынан
Әріптің сөз арнаған адамына бар болмыс-бітімін еш ... ... ... ... ... анық ... дос, ... адамдарына тура сөйлеп, бойындағы мінін бетіне
айтар Әріптің турашыл, ...... ... ілкі ... Олай дейтініміз, «Сөзімді тасыр ұқсап, талапты ұғар» деген Абай сөз
ұқпайтын ақпақұлаққа қайран сөзін қор ... Реті ... ... ... те, улы ... шенеп те, ширықтыра сынап та отырған адамдарының
көбі – Абайдың дәмдес, сыйлас, тіпті ... ... Бұл ... ащы ... ... «Болыс болдым мінекей», «Уағалейкумассалам,
болыс, мал-жан аман ба?», «Біреуден ... ... ... деген
туындыларынан айқын байқаймыз. Осындағы бірер ... ... ... ... ... ... аман ба?» ... өлеңді өзінің
құрбысы Күлембайға айтқан... «Болыс болдым, мінекей» деген ... ... ... 1888 жылы ... ... ... ... съезіндегі
түрін көріп айтқан» /74.178/,- дейді М.Әуезов. Осы ... ... ... ... ... айтқан ащы сын, ауыр қағытпаларының
сырын аша түсетіндей.
Әділдікті ту етіп ұстанған Әріп өзінің ... ... Омар ... ... деп, ... ... жаманда» деп бетке сөйлете баулуы -
/77/, Әріптің ақ сөйлеп, тура ... ... аша ... ... ортасының бойындағы мінін ғана көріп қоймай, ел ... ... ... ... ықыласпен жырлағанда, Әріп
ақынның сондай ... бірі – ... ... ... ... ... Жинақта, «Қожа Балтабек Қожаның ұлына» деп қате берілген /18.112/.
Бұл арнау ... ... ұлы ... ... ... ... ... баласы едің,
Жігіттің өзің түстас сарасы едің.
Ортақшыл қажы марқұм көпшіл еді
Асылдың қалған сынақ парасы едің» ... ... ... қажы ... деп ... ... атын ардақтап
отырған адамы – Балтабек қажы Байсұлтанұлы (1860-1921). Мына бір ... ...... ... Қожа ... ... ... Жасынан жетім
қалғанмен, ауыл молдасынан хат таныған зерек бала 16 жасынан ... ... ... ... келе оның ... ... ... елінен асып,
Жетісу, Арқаға жайылады /78.29/. ... Әріп ... ... да
қажының осы беделін танытып тұр. «Балтабек ... ХХ ... ... ... ... ... куәгері ғана емес, қаһарманы да
болған кесек тұлға» /78.29/. Кезінде бала ... ... ... ... ... ... қажы 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліске
қатысы бар адам ... ... ... ақ патша тақтан түскенше, ... ... ... ... ... келген шақта бостандық алғанымен,
халқының азаттылығын аңсаған ел азаматы ауыл арасындағы арандатушылардың
арыз-жаласының ... 1921 жылы ... ... кеңестердің қолынан
сотсыз, тергеусіз атылып кетеді. Дәл осы жылдарда ауыл арасындағы партия
таласы, ... ... ... шағы ... де ... салып,
кеңес өкіметінің жауы ретінде тергегені белгілі. Бір заманда, бір ... ... ... мақсат-мұраттары, арман-тілектері бір, өзімен тағдырлас
тұлғаны жырға қосқан Әріпті:
Айнымас қас тұлпардан туған құлын,
Айырар мағыналы ... ... ... ... ... жүр тусаң ту деп сондай ұлың /78.34/,-
деп абыройлы әкеге жете ... ұлға ... ... ықыласы, зор үміті бар.
Әріптің адам бойындағы асыл ... ... ... ... ... өлгенде» сияқты жоқтау жырлары жатады.
Мәселен, ақын ... ... ... ... ... өткен Шәкіжан
молданың бейнесін:
Ұядан жалғыз туған ақ сұңқарым,
Үш жүзге бас тұрғыздың кереметпен, немесе,
Ғарышқа басы жеткен бәйтерегім,
Қалыбы ... досы шын ... деп ... ... ... ... мал баққандай,
Талай сырың бар еді шам жаққандай.
Құлдық тақсыр дегізіп қоюшы едің
Не көкіп келетінді жын қаққандай,- ... ... ... адам ... ... емшілік, тылсым оқудың
тілін білетін ерекше қасиеті ... ... ... ... ... де ақын ... қажының ел арасындағы беделін:
Халыққа паналаған қорған едің
Адал боп елім ... ... дос, ... тығын едің,
Жетпістің екеуінде болдың жазым,- деп халық
қамқорының кесек бетімен бере келіп:
Өткен соң, Ішім жалын, ... ... боп ... ағам туған бүтін.
Айтып-айтпай немене кейінгіге
Сыбанның арты өзіңсің есіл құтым,- деп елдің
маңдайына ... асыл ... ... ... ... ... ... дейін
еш жерде жарияланбай келген жоқтауы – «Санабай қажы». Бұл өлеңді Әріптің
көзін көрген ақынның ... ... ... ... жоғарыдағы Шәкіжан
молданың немересі – Ғабділахмет Шәкерұлынан 1998 жылы ... ... және Өнер ... аға ... ... ... ... жазып алып ҚРҒА ӘӨИ-ның қолжазбалар қорына тапсырған.
Аталмыш өлеңнің ... ... ... керек, Ғ.Шәкерұлы өлеңді поэма
қатарына жатқызады /63/. Алайда бұл – поэма емес, біздің ... ... ... ұзақ ... ... бұл ... ғасырлар бойы жалғасып келе жатқан қазақы дәстүрдің
жоқтауынша сөзді арыдан алады. Алдымен, Санабай қажының ата-бабасының қадір-
қасиетін таныта сөйлейді:
Атын ... ... ... ... ... ... ... соңғы атасы
Қу дауысты Құттыбай
Орта жүздің данасы,- деп ұлы атадан бастап
толғаған ақын, ары қарай:
Арғын, ... ... ... ... Сейтең мырза өткен
Қай жерінде шаласы.
Жеті ұл тауып жетілген,
Бәйбіше Бұлғын анасы.
Итемгендей қазақ ... ... деп ... ... келіп, солардан туған Санабайды:
Дерт шығарып қозғайын
Уақиғасын асылдың.
... Тайыңда атқа ... бір ... ... нардай бітімді.
Құрбыңнан өнер асырдың.
Әділ боп аймақ биледің.
Жоқ-жітікті жүдетпей,
Өгіздей өрге сүйредің.
Біреуін күнге күйгізбей
Көлеңкеңе жасырдың,- деп ... ... ақын ... шын ... шығып жылайын,
Дос көтермес көңілді
Қазақтың айтқан мұрасы.
Лажым жоқ ... ... ... деп аза ... ақын ... ... ... Мағзұм, Шәкіжандай дінбасының
қасиетін, Өзбеқан, Жұмақандардың ел ішіндегі беделін де ауызға ... ... ... қамқоры, панасы болған осындай тұлғалардан
айрылуы елдің қасиеттілігінен, ... ... мен ... ... Мұны ақын:
Орынды топтын бірі жоқ,
Алатаудай асқар жұрт
Айдалаға теңелді.
Балық қалай күн көрер
Қарасу жоқ қайранды.
Балапаннан құт болған
Ақ сұңқар ... ... ... нар жүгін
Ел жүдеуге айналды,- деп, елдің өткенін,
елдіктің кеткенін қамыға жырға ... ... ... ... елінің панасы бола білген
Жақсылық, Шәкіжан, Санабай сияқты ардақтыларын Әріп өмірінде қатты бағалап,
олар ... ... ... шын ... ... ... шерін
жоқтау жырларымен ағытқан.
Ел ішінде халқының бағына біткен мұндай тұлғалар әсте аз. ... да, ... да тобы – ... құртына айналған құлқын-құмарлар жағы
сіресіп-ақ тұр. Осындай жуан-содырлардың бейнесін беретін ... ... ... деп ... ... ... халықты қанын ағыза
қанаған ел билеушілерінің қылығына ақынның зығырданы қайнайды.
Сүйреме тұс-тұсыңа бір ... ... ... өз ... ... түгіл досың күлер.
Айтасың ағайынға не бетіңді,- деп ел ішінің
қатерлі кеселінен жаны түршігеді. «Байқап бас ... қорқ ... ... ескертуін елемеген елдің сиқынан көңілі қалған ақын:
Жатырсың біреуіңді бірің ... арам ... ... ... қамын ел де ойлар өкпелеме,
Басыңнан кінә аударып, бір алса ... ... ... ... алған төбе топтың азғандық ісінен жирене
түңіледі. Осыған ұқсас өлеңінің бірі ... ... ... ... ... ... ел бүлдіргіштердің онсыз да надандық қапасында қалған
қоғамды жегідей жеген айуандығына күйінеді. Әріпті күйдіріп те, ... ... адам ... құрт аурудай дендеген, қоғамның кеселіне ... ... ... елге ... ... – надандық індеті.
Надандықтың дерті шықпай өкпесінен,
Ізі адам, ісі хайуан өкшесінен.
Ұрлық-қарлық кеселі ... ... ... ... ... ... сиқы ... қораш, соншалық үрейлі. Күннен-күн заманы
адамымен қоса азып барады.
Қас сұңқар ұшып еді, қалды қарға,
Арты су душар болдық алды ... ... ... ... ... билеуші боп қасиетсіз, өлексемен күнелтетін қара қарға
қалған елдің болашағы бар ма? ... ... ... ... ... ... сиқын әшкерелеп-ақ тұр. Ел тірлігін ақын:
Автомобиль секілді қайран ... ... ... ... ... жаңаша
теңеулерді де қолдануға тырысқан. Дегенмен, бұл теңеулер өлең құрамында аса
солғын, ... ... осы ой ... ... ... деген ақын
көңілі кірбің, сенімсіз, ... ... жын, езбе ... ... ... ... ... ақын:
Қыдырлы құт түнеген жақсы бітті,
Орнына ала құйын бақсы ... ... ... көл ... ит ... ... ... заманына түңілген ақынның ашулы ойы. Ақын ... ... ... ... ұйып ... ... бүгіндігін аңсайды. Жай ғана
аңсау емес, бүгінгіден жирену бар. Кешегі қыдыр қонған ел ... ... ... ... ... ел ... келді. Көрікті оймен көмкерілген
шалқыған көл, ит екеш ит те ... ... ... ... Бейнелі
баламада ақынның заманына деген жиіркенішімен қоса, ел трагедиясына қапалы
жүректің қайғысы бедерленген. Бұл арада өткенге ... ... ... ... ... Сондықтан да, ақын ата-бабаның бойына сіңген қасиеттерін
кейінгіге үлгі ете сөйлейді:
Алтынның тапқан ... біл ... ... ... қыл сабырын.
Өткенге қайырылмай өзеуреп, пенделік пасықтықтан аса алмай жүрген
ұрпаққа ақынның айтары да қатты:
Аруағын ... ... ... да ... құдай атқан.
Өзінің кім екенін байқаған жоқ
Ол кімді уатады жылап жатқан.
Өткенін, ата аруағын ... ... ... де, ... де ... жарытпас.
Өз заманының бейнесін, ел тірлігі мен халқының мінез-құлқын аз сөзбен
бір араға шоғырландырып, мейлінше сомдай жазған ақын шығармасы – ... ... деп ... ... Әр ... ... ел ... жинақталып, ширығып кеп осы іргелі туындыда орын тепкен. Халық
ауыз әдебиетінен алынған сегіз ... өлең ... ... ұйқасқа
құрылған өлеңнің айтар ойы заман бедерін ... тұр. ... ... ... ... ... деп ... сөзін. Ақынның айтайын дегені
осы жігіттікті аңсау ма? Жоқ. Шынтуайты ... уына селт етер ... ... түсті тұлпардан,
Ителгі туды сұңқардан.
Нағыз қайғы, нағыз у – осы. ... ... ... күллі болмыс-
бітімін сыйғызып тұрған «қамшы түсті ... ... ... ... ... ... Қара қазақ баласына өз ырқынан айрылған
елінің сипатын берер сөз – бұл. ... ... ... ... ол ... ... ... балама заман құбылысын ұтымды беріп тұр. Зар
заманның сарынына сала зарланған ақын:
Тарихи ... ... ойы ... ... ... айнымас,
Зат болар бала туамады.
Өзі болған жаман қыз,
Төркінін танып білмеді.
Әкең пәлен деген сөз,
Көкейіне кірмеді,- деп толғады.
Қоғамның ең бір жаралы ... ... қам ... ақынды ұрпақ
тағдыры қатты толғандырады. Жетіліп келе ... жас ... ... ... есіл ... ... ... жолынан,
Сескеніп жаны күймеді,- дейді ақын.
«Еріншек, жалқау надан жұртты» пасық молда азғындауда. ... ... ... ... ... не ... есекпен бірге ойнады». Заманы
азған елдің ақылдысы да қалмаған, ақылды-білгіш деп ... ... ... ... ... ... ... дәмі жоқ,
Қайран бақтың алмасы,- деп ... ... Бұл – ... ... ... ... ... ақын ойы. Дәмсіз,
нәрсіз, тым құрса қышқыл қияр құрлы дәмі қалмаған, шырыны суалған алма
астарында ... ... ... кейпі бейнеленген.
Ақын тек қана нысанаға алғанын жеріне жеткізе ... ... ... ... ... ... ... тоқталған «Қомағай-мешкей
тамақ, арсыз ұйқы» өлеңінде шын жанашырлық танытқан ақынның ел басқарушыға:
Жарамас сен ... боп жол ... ... өз қақпаның,- деген ескертпесі,
екінші бір өлеңінде тікелей ақыл-кеңеске айналады:
Ел ұстауға береке, бірлік ... аз ... ... ... ... Елдің
ыңыршағы шығып үзілер хәлге жетуінің басты кінәсі, осы алты бақан алауыз,
бірлікліксіздігінде. Ел берекесін ... ... ... ... көңілі суыған ақын:
Қалған ел суын ішер сорпасымен,
Қазы, қарта демей-ақ ... ... ... ... ... ел береке ортасымен,- деп елді түйтеп,
ығыр қылған төбе топтан бойын аулақ салып, қара суды ... ... ... жүрегі бір соғады. Кезінде ақынның ... ... ... ... ... таптық көзқарасы» деп таныдық. Әрине, ақын
дәрменсіз қара халық ... ... ... ... ... ... бәрі ... жау емес. Оның ... жауы – ... ... қасиетсіз тобы. Сондықтан да, ақын өз ортасынан:
Сыбандық кісі болса о да ... ... ... ... құт боп туып ел ... өліп ... ... деп туған
елінің тізгінін ұстар өнегелі азаматты арман тұтады, қармана іздейді.
Әріптің надандық нәубеті жайлаған ел ... ... ... ең ...... ... өлеңі. Қ.Мұхамедханұлы: «... бұл
өлеңі нағыз сыншыл реалистік өлең /75.27/,- деп баға берген туындыда:
Сорлы елім көріп жүрсің ... ... ... өсек айтып, ізденіп дау.
Істейтін бар кәсібің ұрлық-зорлық
Кісі жоқ алдын ойлар бір дені сау,- деп ... ... ... ... ... Осындай сиқы қашқан елдің бетке
ұстар ауқаттылары «Мансап іздеп далақтаған, малға ... ... би ... ... ... қос ... ет ... бейшаралық танытуды...
«Қара жаһил қасқыр түстің зорлықшыл топтың бар ... ... ... ... ... ... мақсұтың нашарды зор жылатқан.
Жалға жүрген жарлының еңбегін жеп
Адал астай асайсың құдай атқан.
Құдай атқан! Қара қазаққа мұнан ауыр сөз жоқ. Елді қан ... ... ... ... ... алмастырар сөз – бұл. Бүкіл өлеңнің
басты кейіпкері де осы – ... ... ... би мен ... та, зорлықшыл
бай да, алланы аузынан тастамай құдайсыздыққа барушы ... ... да ... ... ... ел ... басы – осылар. Ел ішіне кірсеңіз:
Күн ұзын ел ... ... ... пен ... ... ... ... ет жесең еліресің
Жерден алтын тапқандай масаттанып. Бұдан ... ... ... ... дәл беру ... ... Ел ішін ... өсек,
қай жерден сорпа-су тиер екен деп сұғанақ иттей сүмең қаққан ... ... ғана тән ... тым асқынып, шектен шығып, бос
сабылысқа ұласқанын ... дәл ... ... ... ... ... бар ... екі табақ ет жеу. «Асқа арыңды сатпа» деген
аталы сөздің адыры қап, ердің құны – екі ... етке ... ... ... ... осы өлең ішіне сығыла сыйып ... ... ... ... осы бір ... ... ... қоғамымызды
бейнелеп-ақ тұр. Нені болса да басына түскенде бір-ақ көретін ... ... ... ... ... бере алмай, босбелбеулікке
салынған бүгінгі керенау тірлігін Әріптің бір ғасыр бұрын ... ... ... ... ... тоқталмасаң,
Ет қымызға боп жүрсің бәрің масаң.
Аузыңды ұстап, саныңды бір қағарсың
Тыйылып бұл әдеттен басылмасаң.
Қайта асқынбаса, басылмай келе жатқан індеттің салдарынан сақтандырған
ақын ... дәл ... мына ... ... қарата айтылғандай.
Бүгінгінің және болашақтың алдында өз құнын жоймаған ... бұл ... ... ... ... ... сақтап қала берері сөзсіз.
Әріп заманында надандық дерттің ең бір асқынған түрі – ұлға ... ... ... жас ... малға сату. Халқымыздың тарихына көз салсақ,
нәрестені туғаннан атастырып, бесік құда ... ... ... салты
заман өзгере келе асқына бұзылып, бетін басқа ... ... Екі ... және қыз бен ... ... ... іске асатын қазақтың
байырғы салт үлгісі өткен ғасырда әзірейілге айналған ... ... ... ... ... ... ... сайын ушығып, шегіне жеткен
бұл құбылысқа XX ғасыр басындағы көзі ашық ... ... бас ... дабыл
қақты. Қазақ елі үшін сол кездің ең өзекті мәселесіне үңіле білген ... де, ... ... ашық ... бір ... құрайтын ақын
атаулысы да осы бір қоғам теңсіздігін ... ... ... ... ... да әйел теңсіздігіне арнаулы көп нәрсені аңғартады ... мал ... ... - ... уақыт сұранысынан туған ... ... ... ... бас ... үшін ... ... деген идея
«Қалың мал туралы» өлеңінің ... ... ... ... /75 28/ - ... осы өлең ... Ө Есназаров «Ә Тәңірбергенұлы шығармаларындағы
ескі әдет-ғұрыпты сынау және ... ... /43/ ... өлеңнің текстологиясына үңіліп, шығармаға кеңінен тоқталады.
Өлеңдегі негізгі ой – ... Ақын ... ... мен ... мен ... ... ... астарлы бейнеде қоғамдағы теңсіздікті
ашып тұр. Ақын кінәлі қоғамнан ... ең ... ... ... көз жасына
қалған ата-анадан табады:
Әкең құрсын жас қызын малға сатқан,
Шешең құрсын өтірік жылап жатқан.
Ақиқатын аршысақ ақын сөзі діттеген жерін тауып тұр. ... ел ... ... әкенің әкелігі құрысын! Ал, ана ше? Ақын ... ... Бар ... ... болғанмен, дүниеден ең асылы -жас ... ... ... ... ... ... ... өтірік жылап қана қала
беретін шешенің салқын қандылығына ақын ашынады Қоғамдық теңсіздіктің ... ... - әке мен ... өзі. ... да, ақын ... мейілінше
қатал, мейілінше кешірмсіз. Осы бір теңсіздіктен теперіш көріп, ... ... ... ... ... ... ... өзімдей өзгені көрген көзім.
Адамды адам тұсап малға сатқан
Қиянатқа қапа боп жазған сөзім - деп ... ... ... ... ... мақаласында Әріптің «Сараға» деген
ұзақ толғауы да кеңінен сөз болды. Айта кетуміз керек, ... ... ... ... ... жеткені осы «Сараға», «Байтоқаның
кызына» деген ... ... ... ғана ... ... аты аталатын Байтоқа бидің есмі Біржан-Сара айтысында» ... ... ... ... ... ... ... бірер
ауыз түсінік берген болатынбыз. Аталмыш ... ... ... ... сәтті шыққан өлеңдерінің бірікен саналады. Сондықтан да, ... ... ... ... ... ой ... ... сөз қуатана
көңіл бөлуді қаладық. Жалпы өлеңіне шығыстық сарын ... ... ... ақын көңілі еш боямасыз шынайы, Сараның бейнесін сомдауда
да шығыстық тәсілге тән ... ... ... жансыз теңеуден бойын
аулақ ұстауға ... ... ... ... ... ақын ... ... сөзге сәулем не деп айтар екен,
Дүние бір бейнесіз сайтан екен.
Күн түскен күзгі шөптің мисалыңдай
Махаббат базарынан ... ... ... ... ... ... онда ақын ... жаралы. Сайқалдана
қалған дүниеде махаббат базары тарқап, ал ақын ... күн ... ... ... ... ... қабысқан ажарлы астар. Егер сүйгені ақын
махаббатын құп алса, одан асқан бақыт ... ауса ... ... ... мен күн сырнай тартып, жұлдыз билеп,
Той қылса көкте мәлік қуанғаннан.
Ақын қуанышының, бақытты сәтінін ... ... сұлу ... ... ... жақ ... Періште -Мәліктің ұлан асыр
тойында ай мен күн сырнай тартып, жұлдыздар билеуде. ... ... ... ... ... ... бармақ майысып іс тіккенде
Бойына ине балқып өте алмаған.
Керек десеңіз, екі-ақ жол сүйген ... ... ... тұр. Қамыс бармақ - әдемі, нәзік сурет ... ... ... ... сұңғақ бойлы, бұраң бел қас сұлудың өзі келеді. Мұндай сұлулықтың
алдында жансыз ... өзі - ине ... қыз ... мас ... ... Енді ... ақын ... табиғат тұңғиығынан табады:
Жұпар жел мас боламын самалыңа.
Туып ең нұр безеніп заманыңа
Сағымдай жазғытұры ... ... көз ... ... ... алып, сезіміңді қияға жетелейін тылсым көрніс. Бір сөзбен
айтқанда, қолы жетпеген ғашығына деген ақын махаббатының ... ... ... ... ... ой, сырлы суретпен әсерлі көмкерілген.
Төңкеріс дауылы надандық ... ... ... ... ... онсыз да арасы алшақтай бастаған ел ішін тапқа бөліп, дүрбелеңін
ала келді. «салт-дәстүрі қалыптасқан қазақ ... ... ... заман ұрандарына сын көзімен қараса, теңдік, бостандық жалауын өз
жалауым деп ұққан жалшы, ... ... ... тобы ... өз
төңкерісім деп қарсы алды» /79.69-70/. Әріп кейінгі топқа ... ... ... ... ... ... таяғында», «Сыр», «Мұсаға» ... ... ел бұл ... ... ... ... деген сияқты
болашаққа үлкен сенім бар. Өйткені, ақын патшаның тақтан құлауымен ... та қоса ... ... елі ... жол ашты деп ... ... ... орнаған соң мида бір-ақ ой, ауызда бір-ақ ауыз ... ол ... ... тап теңдігі, бостандық.
Десек те, төңкеріс дауылымен келген жоғары пафосты ақжарқын сарын,
заман шындығына мойын бұра ... ... ... ... қазақ
даласы біресе ақ, біресе қызыл орыстың астында қалды, екі-үш жылға ... арты ... ... ... ... елдің әдебиеті
дағдарысқа ұшыраы. Бұл туралы: «жүздеген ақындар заманының ... ... ... ... алғанымен, жалпы қазақ әдебиеті бұл
жылдарда өрісін кеңге жая алған жоқ» ... ... ... ... ашып тұр. Кеше ғана бостандық жалауын желбіреткен жаңа өкіметтің
ендігі ... ... ... ... ... қаламгерлер «қазақ
халқының бостандыққа ... ... ... ... ақындар
қатарынан» /79.79/ орын алды.
Әріптің кеңес өкметінің шынайы бейнесін берер шығармаларына біз ... ... ... ... ... деп өңін теріс айналдырып
баға бергеніміз де ... ... ... ақын елдегі болып жатқан
құбылыс сол ... бере ... ... ... бір ... - .1921
жылдары жазылған «Әйелдер арызы». Кеңес ... ... ... ... ашынған төрт әйелдің арызы ретінде жаталған бұл өлең - ... ... гөрі ... ... құрылған, көремдік қуаты солғын
шығарма. Кеңес дәуіріндегі елді ... ... ... ... ... ... зар жылатып, сүзбе-майын тартып алып, әлімжеттік көрсеткен
болыс пен оның шабарманының ... ... ... ... ... қарапайым, әшекей-әсерсіз жасалғанына қарағанда, ақын ... ... ... ... ... ... ... тілмен арыз-шағым
ретінде жазса керек. Шығарманың құндылығы сонда - ... ... ... ... заманындағы зорлықшыл топтан еш айырмасыз екендігі
бүкпесіз, ашық ... ... ... ... ем ... ... сұрағанда.
«Заңның жолы осы» деп ақырады.
Енді қайда барамыз, құдауанда,- деп зарлайды тұрымтайдан зорлық
көріп, лашынға ... ... ... - ... ... ... атын ... қоғамның дертін жоя алмаған ұраншыл ... ... ... ... дәл ... Кеңеске де тигізген
Әріптің «саяси беп теріс» мұндай өлеңдері сөз жоқ, кезінде «қырағы ... ... аман ... ... ... арызы»
деген өлеңінде төрт әйелдің арызы ретінде Совет өкіметін ... ... ... жергілікті советтер де, милиция, сот орындары да
ауылды талап ... Бұл ... ... ... Совет өкметі құрылған жылдары
советке ... жат ... оның ... ... ... ғана көріп,
түймедейін түйедей етіп көрсетпек болған. Әріптің «Әйелдер арызы» - ... бір ұшы» /35/,- деп сыр ашты С ... ... ... ... сол ... ... білген ақын шағармалары кешегі ... ... ... ... ... насихатталып келгені бұл күнде
жаңалық емес.
Шындықты бетке айтар бірбеткейлігі қарт ... ... ... ... көп ... ... ... өмір жолынан жақсы таныс. 1922 ... ... ... ... ... ... өлеңінде «ел тынышын
кетіріп, қазақшылықты қайта бастап, партия қуған» ... ... ащы ... ... Әр ... атын ... ... берген
ақын, сопылық құрып, мал жиған Сұрбасты:
Иттің көті тырқ етсе, бата бергіш
Партияның басы сол «терең ойлы»,- деп әжуалайды. ... ... сөз. Күн көру үшін ... ... ... ... тырк еткенге алақанын
ашып батасын сатқан сұмпайы сопыны сойып- салар тіркес. Ақыннын ... ... ащы ... ... ... жалгған жала, арыздармен екі есе болып
жұмсалады. Ақын бұл туралы:
Қылыпты Николаймен мені ... ... ішке ... ... мен ... іс көп қой ... болмас,- дегенінен
арызқойлар адымы аңғарылып-ақ тұр.
Әріптің төңкерістен кейінгі жазылған ... ... бірі – «Бір ... деп ... өлеңі. Бұл өлең түбін
тексеріп, кеңінен түсінік беруді қажет ететін кесек туынды «Ұмытпаңыздар
мені» ... ... ... деп, ал ... ... ... деген атпен жарияланған өлеңге берілген анықтаманың ... ... ... ... соны ... ... ... арызқой
атқамінерлердің сөзін сөйлейді, өрескелдік танытады. ... ақын ... ... ... /75 61-62/ Дәл осы ... қатысты Ғылым Академиясы
Әдебиет және Өнер институтының қолжазбалар ... ... ... ... айтқан бір сөзі» /174/ деген екінші бір дерекке үңілсек «1918
жылы ... ... ... ... ... ... жүріп, Кызыладыр
болысындағы Мұсағали Дулатов деген указной молланың үйіне тығылып жатқан
Әлихан ... ... ... Бір күні ел-елден басты ... ... ... басы ... ... деп 100 ... ... салыпты.
Сонда сол жиылыстың ішінде отырған Қазанбай деген кедей ақсақал отырып- -
Төреге ерген ерін ... ... бар еді, ... жолы сар ... оған
кім еріп оңды? - деп сөз бастап келе жатса, Мержақып орыннан атып ... ала ... ... Әріп ақын ... есік ... таман шығып
кетуге ыңғайланғанда, Міржақып: - Әріп мырза, отырыңыз Сізді ақын деседі Ең
болмаса екі ауыз өлең жәрдем беріңіз ... ... ... ... ... ... қалдым тантық сөйлеп ақырғанда
Итсің, қусың, залымсың деп бастадың
Акын деп жақынсынып ... ... едік көз ... ... екен ... ... жат ... бір адамға кез келмегей
Хан жайлап қазақ қалған қу ... ... қой, ... ... орақ орсаң дәмі қайды
Азабыңды арқалапта көп пақырға, - депті де есікті тарс
жауып шығып кетіпті.
Тобықты елінің аузынан ... ... - ... ... /80/. Ел ... ... ... өлеңнін шығу табиғатына біршама жақын. Жалпы жинақтағы
өлеңмен салыстарсақ, өлең тармақтары орын алмасып, кей ... ... ... ... өлең ... «Бір ... ... ел
аузындағы жұрнағы екені байкалады. Демек, бұл дерек бойынша өлең ... ... ... ... Осы ... бұл ... ... тағы бір
жайттардың бетін ашып алайық. М.Дулатұлы «Алаш партиясына қосылмаған
ақынға» деп Көкбай ... ... өлең ... Оған ... ... Міржақытың кайта қайырғаны бар. Осы өлеңге С.Карамендиннің берген
анықтамасының жалпы мазмұны былай: «1918 жылы Алаш ... ел ... М. ... Көкбай елінде болып, Көкбайдың үстінен ел байлары
берген шағым-арызға сеніп, Көкбайға өлең-хат жазады. Оған ... ... ... ... мен ... ... осы өлеңге 40-жылдары пікір
білдірген Қ. Мұхамедханұлы: «Медресесін жаңа заманның ... ... ... ... ... ... ... алған Көкбайды Алаш Орданың
басшыларының бірі Міржақып сөгіп, өлең жазып шатыстырмақ болды., осы ретпен
Міржақып Әріпке де ... Әріп те ... ... ... ... Сол ... ығымен айтылғанмен, бұл пікірден Әріптің Міржақыпқа
өлең жазғанын, ал ол жай өлең емес, ауыр сын арқалаған ... ... ... ... ... бұл пікірі кейінгі еңбектерінде сөз
болмайды. ... ... ... Абай ... ... қорында Қ.Мұхамедханұлының жинауымен Ә.Тәңірбергенұлының
теріліп, түптелген шығармалары сақталған /81/. Осындағы ... ... ... ақын ... ... ... ... алғашқы жинақтағы «Міржақыпқа» деген өлеңнің атын кейінгі
еңбегінде «Бір ... деп ... ... Ол заңды да. Енді ғана
ақтаңдақ беті ашылып, заманымыздың ұлы тұлғасы ... жаңа ... ... М. ... ... ... мүмкін деген оймен мұндай құбылыстарды
сөз етпеуін түсінуге балады. Туындының кімге ... ... ... ... ... Қ. Мұхамедханұлы кейінен айтқандай Әріп өлеңді
«өзінің үстінен түскен ... ... ... ... ... ... қорындағы дерекке жақын елді жинап, жиналыс ... ... ... насихатшы неге жұмсақ,
Майда тіл әсер қылмақ түбін ... ... етіп ... бір ... ... ... ... не жазық бар біз пақырда,
Өсиет айтпасақ қой, ... ... ма ... ... ... сөз ... деп ... кусың, залымсың деп бастадың,
Құмар боп лебізіңе отырғанда.
Тізбектелген тармақтардан Әріпті тергеп-тексеруге ... адам ... елге ... сөз ... ... ... ... адамның сұлбасын
көреміз. Екіншіден, өлең, мазмұнына ... Әріп ... ... ... ... тек, дөрекі, қатты сөздер ... ... ... өзін ... ... ... тілімді тез алама деп.
Естіген елдің ... ... ... ... я мұқаннас бала ма деп.
Өрескел әрекетті надандыққа балайды. Міржақыпқа арналған Көкбайдың
сөзін еске ... ... ... екен,
Өлеңмен сау жерімді қазған екен.
Осыған оқыған деп ат қойыпты
Заманды бақа ... ... ... - дегенде,
Міржақып өз қателігін мойындап:
Көке аға, осы күнде мен ... ... ... біле ... ... ... жылдар мешеу қалған халық үшін
Алаш деп, бәлшебек деп таластым ғой,- дегенін
ескерсек, Міржақып пен ... ... өлең ... ... өмір ... Әріп ... білген. Әріп өлеңіндегі:
Сыртыңнан естуші едім көз көрмеген,
Мінезің бір ... екен ... ... ... пен ... ... ... хаттардан хабардар ететіндей.
Сондай-ақ, Әріптің «Біреуді көп көзінше қылсаң тақпақ», - ... ... ақын ... ... ... ... өлең табиғаты да өлеңнің
Міржақыпқа арналғанын қуаттай түседі. Алаш ... ... ... жете
түсіне бермеген көптеген қазақ ақындары ... ... ... ... әлі де ... мол, ... ... жақтаушы ретінде Әріптің саяси
көзқарасы М.Дулатұлы ... Алаш ... ... әр ... қабыса
бермегендігін ашық айтуымыз керек. ... неше жыл ... ... ... ортамызға оралған ұлы есім - М.Дулатұлын бұл
өлеңге кірістіруді мансұқ ... ... ... ... ауыр ... ... Өлең табиғатана мән берсек, ақын нысанаға алған адамының
жағымсыз бейнесін жасаудан гөрі, ... бір қыры ... сөз, ... сөз ... сөз арнаған адамын сол мінездерден ада ... ... ... ... боп, ... ... ... мұндай
дөрекі сөз күтпеген ақынның:
Сенген малым сен болсаң, бәрекелді,
Қор болып неге керек ... ... деп ... ... ... да шынайы нәрсе. Сөз аяғында:
Жаман түгіл жақсыдан айрылған жоқ,
Надандықтың ... ... ... деп ... ... оқыс ... ... деп сөгуі де қартайған ақынға тән құбылыс.
Сөзімізді түйіндесек, өлеңнің ішкі сыры ... ... ... ... «Бір тергеушіге» деген ... ... ... - Міржақыптың кейбір жеке басының оғаш мінезіне көңілі қалған
Әріптің ... ... деп ... ... Осы ... ... болса
керек, кезінде: «1922 жылы Әріпті М.Дулатұлы ... ... ... ... деген саяси таптық пікірлер де айтылды. Бұл пікірдің
қиынсыз екендігі жоғарыда сөз ... Әріп ... ... ... қоғалыстың әр қимылын жіті бақылап, ел ішіндегі дүрбелеңнің
саяси астарын аңғара білді. Төңкерістен кейінгі өлеңдерінің көбі ... ... ... халықты елеңдеткен қозғалыстың саяси қимылын
көрсететін баянды ... ... ... еді. ... ... ... ... коммунасының 50 жылдығына байланысты жазылған
өлеңде Ресейдегі төңкерістің саяси қимына мейілінше ... ақын ... ... ... Краснов, Керенсхий, Колчак, Мамонтов сияқты орыс
қозғалыс лидерлерінің қимыл-әрекет, саяси жолын ... ... ... ... Б.Майлин, І.Жансүгіров, ... ... ... оның шет ... халықтарын
ойландырып, толғандырған саяси оқиғаларға кезінде үн ... ... ... ... /82/,- ... ... Әріп лирикасының саяси
астарын танытады.
Күні кеше ғана әдебиетіміздің ең бір салалы тақырыбына айналған
Ленин бейнесі еді. ... ... ... дейін Ленинсіз әдебиетте де,
мәдениетте де, қоғамның қай саласында болсын сөз бастау екі ... ... ... ... өлең ... қалам тартпаған ақын, не жазушы ... ... бұл ... тоқырағаны белгілі. Дегенмен, көзқарас жаңарды
деп, ақын - жазушыларымыздың кезінде жазған бұл ... ... ... ... берсек, тарихи мұраларымызға қиянат еткеніміз.
Сондықтан да, осы ... өлең ... Әріп ... ... ... қарағаннан гөрі, оларға жаңаша көзкарас тұрғысынан өз бағасын
беруіміз керек-ақ.
Кезінде, байшылдық пен ұлтшылдыққа қарсы ... ... ... тамып тұрған шақта, Абай мектебі сияқты үлкен шаңырақ шайқалып, Әріп
сияқты ... ... ... ... кезде,
Ә.Төңірбергенұлының ақындық атын сақтап қалуға ... ... ... ... ... ... туындылары еді. Ақын шығармаларының ішінде ең алғаш ... ... ... сол ... ... сұранымына байланысты
ауқымды зерттеліп, жеріне жете талдаған да осы туындылар /караңыз: 83/.
Жаңа келген жас ... ... ... оны ... Ленин ісін
алдымен қолдаған, жырға қосқан Әріп, төңкерістің саяси бетін, ондағы Ленин
орнын жырлаудан ... ... ... ... жеке ... ... әке-
ағасының жайын, тағдырын баян етеді. («Жұмыскердің ... ... ... әсем сурет, поэзиялық ой-өрнектер жоққа тән, көркемдік қуаты
солғын, құрғақ баяндау басым, жалаң ... жуық ... Тек, ... ... ... сюжетке құрылған өлеңнің поэзиялық деңгейі алдағы
өлендеріне қарағанда анағұрлым жоғары. Лениннің өлімін ... ... сол ... ... ... ... еш ... сол қалпында сәтті
жеткізілген. Мал ... ... ... өлімін ауылға естіртіп келген қайғылы
хәлі ... ... ... ел аһ ... ... қазасының қаншалықты
бүкілхалықтық болғанын аңғартады. ... ... ... әлі де Ленин
есімін біле бермейтін қазақ ... ... ... ... жылайтындай
Елен дегенің кім деген? таңданысы - шығарманың натуралдылығын көрсете түсер
шұрайлы кескін. Ленинге арнаған әр өлеңнің соңында ... ... ... сенімі, жарқын болашаққа деген зор үміті айқын еді ... ... ... ... ... ... былай қойғанда,
өзінің ағайын-туысы балаларына ұстаз болуының өзі ... ... /84.129/ орын ... ... орта ... бұл тақырыптағы
өлеңдеріне де сенімсіздікпен ... С. ... ... ... ... сол ... ... түгелге жақын діншілдік пен ескі сарынға
арнаған Әріп Советтік Қазақстанда төрт жыл ... жаңа ... ... ауыз өлең неге ... ... ... ақынның аузынан өлер
алдында ғана Ленин туралы екі өлең қалай шыққан?" /35/, - ... ... ... ... ... ... ұру ... ашып айтуымыз керек.
Қазан төңкерісінің дүмпуі жетіп, бір емес, бірнеше халықта тұтастай
қараңғылықта ұстаған ақ патша құлап, әр ұлт ... ... бой ... пен азаттыққа ұмтылды. Әріп сынды халық ақындарының да басты ұраны
осы бостандық еді. ... ... ... тағдыр сызығы бізге тез
арада бостандықты жазбады. ... ... ... ... келгенде
теңдігі жоқ бостандыққа айналды. «Бостандық үшін деп ... ... ... ... құрғанмен, халыққа қажет демократиялық жол ашылмай,
қайта бірыңғай өткемдік етек ... Енді ... ... ... ... ... ілеспеген поэзия жолдан ығыстырылып, тек бірбеткей
кеңес өкіметін қолдаған поэзияға ғана жол ... ... бұл ... ... ақын ... жетпеді. Жаңа ғана бүршік
жарған жас өкметтің уысына ... ... ... ... ... болашаққа, теңдікке қолы енді жетті» деген үмітін үзбей өмірден
өтті.
АҚЫН ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫНДАҒЫ АҒАРТУШЫЛЫҚ ИДЕЯ
Ә. ... ... ... ... ... – тәрбие
мәселесі ақын мұрасының ең ... де, ... ... бірінен
саналады. Алдағы тарауымыздағы ақынның ұстаздық қызмет ... ... ... Сол ... , ... жас ... ... оқу- ағарту ісіне қаншалықты үлес қосқанын білу қиын
емес .
Әріптің ұстаздық қызметін оның ... ... ... ... ... болып, бала оқытқан кезде әр оқушының зерделей ... ... ... ... тануға тырысқан. Мәселен, оқуға ынталы,
талапты шәкірті Шұғыбанды Әріп өз ... ... ... Сабақ уақытында үйіне барып келуге кеткен шәкіртінің біраз
кешігіп, «оқуды ет пен ... ... » ... ... ... ... ... өлеңінде:
Ғылым білсең ашылар кеуде көзің,
Кешіктірген елеме Күйсіз сөзін.
Мен айттым да ... ... ай деп ... бірақ өзің,- деп шәкірт
санасына ой ... Ақын ... ... ... ... ... тырысады:
Күннен де деген сөз бар ғылым жарық
Жас ... ... ... ... алып.
...Талаптан жас күніңде ғылым ізде,
Елірме еріншектік тілге нанып,- деп талапты ... ... ... ... ... ... Ыбырайдан айырмасы, Ыбырайдың
ақындығы оның ұстаздық қарекетіне қызмет ... Абай ... ... ... өзіндік ақыңдық өнеріне пайдаланады да,
ағартушылық ... өз ... ... ... ... /84.91/,-
деген пікірлер Әріптің осы саладағы мұрасына тікелей айтылғандай. Өйткені,
Әріп осы ақындық дарын мен ұстаздық қарекетті тең пайдалануға ... ... ... Әріп ... ... сөз жүзінде адам уағыздаушы
ғана емес, соны іс жүзінде адам ... ... ... ... ... ... тағылымдық тақырыбынан
бастау алғанын аңғартады. "Ғылым туралы", ... , ... ... ... ... ... бар деп ... «Ғылым таппай
мақтанба", «Интернатта оқып жүр» оқып жүр" ... ... ... ... іштей мазмұндас, мағналас екендігі дәлелдеуді қажет етпейді.
Әрине, Абай өлеңдерімен тең дәрежеде деп ... ... ... Әріп ... ... ... жаңғырта жалғастырушы. Ақын сабақ берген
уақытында кей шәкірттерттің балалық теріс ... ... ... өлеңмен
тойтарыс беріп, ұялта ой салып отырған. Оған ақынньң "Лермонтов көкіректі,
көзді туған", "Орыстың ... ... ... ... шығу ... ... 75.34-35/. Тәрбиелк тұрғыда жазылған әсерлі туындыларын да ақын
бала кылығын түзетудегі салмақты ескертуімен қатар, оның орыс ... аса ... ... Әріп ... ... мен ... қатар дамытып, өзінен қейінгі ақын шәкірттеріне де осы қасиеттерді
үйретіп отырған. "Бір күні Әріп ұйіне келген Шұғыбан, ... атты ... ... ... ... ... Кәкен кіріп кеп, керосин
сұрапты. Сонда үш ақынның Кәкенге айтканы.
Әріп: Кәке, әнекей тұр ыдысыңыз,
Шұғабан: Оңай ... ... ғой ... ... ... ... ... карай бөгелмей жылысыңыз'' /85/,-депті. ... ... ... таныс мұндай "төрттік жырды төрт ақын болып, іліп-
кағып айтатын бір ... /76.4/ Абай ... кең ... ескерсек,
бұл құбылысты сол ортадан шыкқан Әріп те ... ... ақын ... ... дамытқанын байқау қиын емес. Ақык ... ... бірі – ... ... ... жеткен тағы бір
дерекке тоқталсақ, Нұрлыбайұлы Рақымжан, Орынбайұлы Қаумет және Әріп ... ... ... Дөненбай дегеннің ауылына кұран оқимыз деп келе
жатқанда Каумет тұрып:
Өтіп ... ... ... ... ... іліп ... ... жорасынан (бауырымдап шабайық дегені) дегенде,
Әріп әлгі ... ... ... бара жатса, Көзіңнің мен байқармын
сорасынан, - деп ... ... ... ... ұстаздық ұлағатына,
ақындық тағылымына қанып өскен Шұғыбан сияқты ... ... ... бірі ... ... - ... ... бізге
жеткізушілердің бірі. Қ.Мұхамедханұлы бүл жайында былай дейді: "Мен Әріп
ақынның шығармаларын жинап, зерттеу ... 1939 - ... ... Сол ... Шұғыбанмен таныстым. Әріп ақынның шығармаларын ең көп
білетін адамның бірі де ... еді. ... ... ... ... Ол екі жыл бойы Әріп ... ... жіберіп тұрды
/75.35/,- дегенінен-ақ, көп нәрсені аңғаруға бодады.
Ә.Тәңірбергенұлының өлеңмен жұмбақтар жазуы оның ... ... ... ... Оқу-біліммен ұштасып жатқан қалам,
сиясауыт сияқты кұбылыстарды ақын жұмбақ етеді: Тілі қатты, демі ... ... ... ішер ... ... бір нақысын шауып болмас
Екі дүние бітпекші мұны жұмсап,- деп өлеңмен береді.
-Адамның ойлау әрекетін, іздену аясын кеңіне түсер ауыз ... ... ... ... ақындық өнерінің тағы бір қыры ... ... ... ... ... бағалауы арқасында бздің көп
жұмбағымыз өлең болып айтылады" /83.204/ дегені осы құбылысты аңғартқандай.
Ақынның "Ұмытпаңыздар мені" ... ... ... ... ... ... қазаққа тән ұлттық суреттен көмкерілген. Жұмбақтың
негізгі ерекшелігі сонда, ақын ... ... ... ... ... ... береді. Мәселең:
Бір патшаның жұртында екі бай бар,
Екеуі де ең қонысты бірге жайлар.
Тоғыздан екеуінде он сегіз ұл
Талассыз тату өмір ... ... дей ... енді ... ... ... ... бала туып, араздасады. Ендігі жерде:
Екі бай екі жақтан ор қылады,
Өгкен сайын ... ... ... ауыл көп шабылып
Ақырында біреуін бірі алады.
Казақ ауылының тұрмыс табиғатын ... ... ... ... кез-
келген адам ұққанмен, тоғыз ... ... ... әдіс-тәсілін
білмегенге жауабын табу ... Бұл ... ... акын шеберлігі.
Әріптің өлеңмен жұмбақ құрастырар ақындық ... өз ... ... ... ... жинаған Әріп өлеңдерінің ішінде акынның
тағы бір ... ... ... ... түсінікте Ғ.Шөкімұлы
«Әріптің бұл ... ... ... ... бас қосып бір үйде қатар
ойнап отырғанда,Абай Әріпке» картаны жұмбақтап өлеңге ... ... ... Ақынның бұл жұмбақ өлеңі еш ... ... ... келтірейік:
Жусаған бір аралда бір топ киік,
Басарға аяғы жоқ жерге тиіп,
Бәрінің катар тұрса бойы биік.
Түрлері сол киіктің екі басқа,
Шөп пен су ... жоқ ішер ... ... ... қып өз ... араласа.
Қисабы отыз алты санға барар,
Адамзат ілу-ілу тандап алар.
Ішінде ... төрт ... ... сан ... ... ... адам оның өзін ... жалғыз көзді бір теке бар,
Бетіне еш адамды қаратпайды.
Бұл өзі ойландырар зейінді ерді
Әркімге мұны ... қиын ... ... ... он ... киінеді /108/.
Жұмбақ өлеңде жансыз қартаға жан бітіп, ... ... ... ... ... өзі әрқилы киіктер дүниесінен қарапайым қартаны көруі
қиын. Дегенмен, ақын қарта ерекшелігін алақанға жайғандай анық ... Әрі ... әрі ... жұмбақ. Байқап отырсақ, ауыз ... бұл ... ... ... өнеріне Әріп шебер пайдалана білген. Ұстазы
Абайдың өлеңмен "Қыс-жаз, күн-түн, тақ-жұп, ... ... ... ... ... ескерсек, ұстазы ұстанған
ақындық өнердің осы бір түрік Әріп-шәкірттің ... ... ап, ... ... ... ... емес. Бізге жеткен осы жұмбақтарының өзі
Әріптің ұтқыр ұғымға ... ... ... ... ... ... ... қасиетін таныта түседі.
Әріп ұстаз ретінде де, ақын ретінде де алдында отырған шәкірттерін
ғана тәрбиелеп қоймай, бүкіл ... ... ... ... ... жас ... еттім талип,
Талпынып төрт лүғаттан ... ... деп ... ... мен шығысын еркін меңгерген Әріп дін жолын ... ... ... бір алла жолы ... адам ... ... оның ішінде ғылым-білмді әсерлі де, әрлі жолмен дарытуға көңіл қояды:
Тірлікте таза жолды білмек керек,
Зікір ғып адал ... ... ... ... деп адам ... себеп үшін келмеу керек.
Міне, ақын көрсеткен өмір сүрудің-себебі де, мәнісі де осында. Ғылымды
тану- ол адам болу яғни таза ... адал өлу ... сөз. ... - ... ең ... ... Сондықтан да, "Абай шығармаларында ... ... ... ... ... Әріп ақын ұлы ... өз ... ... ... сай ... түсті" /І5.29/
Ақынның "Ғылым туралы" өлең ұсаздық идеясының шыңы. ... ... ... ... сай әсерлі балама, әрлі бояумен көмкерілген.
"Толқыны тауға ұқсаған заман" бедері "ғылым-кемесіз" тым үрейлі. ... ... "жел ... айырбастағандарға ақын көңілі кірбің:
Шалағай жанның қосы жыртық қайық,
Бір қүні жел, ... ... бір күн ... ... ... ... ... өлеңдегі бейнелі ой
А.Байтұрсынұлының ... ... ... ... ... да, ... да үндестік тауып жатыр деуге болады. А.Байтұрсынұлы: Қалтылдақ
қайық мініп еспесі жоқ,
Теңізде жүрміз қалқып кешпесі жоқ
Жел ... ... ... жылжи беру,
Болғандай табан тіреу еш нәрсе жоқ,- десе, Әріп те:
Астың теңіз, үстің жел дос емессің,
Қарбайып әлек:болма қанат ... ... ... ... екі ... бір ... берілген.
Пенделіктің шеңберінде шырмалып қалмай, адамдық қасиетін берік
калыптастырған ақынды ел ертеңі, болашақ жайы ... ... ... ең ... ... - жас ... тағдыры қамкөңіл ақын назарынан бір
сәт қалып қалған емес, "Шәкірттеріме" деген қысқа қайырылатын ... ... ... ... салақықты былай қой да,- деген ғибрат сөздері Абайдың
"Жігіттер ойын арзан, күлкі қымбат" ... ... ... "Балаларыма-
'"арнауы да осы идеялас:
Шырағым жас күнінде ғылымға бас,
Рас жаным ашиды айтпаймын қас,- дегең ақын надандық
құшағында қалып, "тәтті жеп, ... ... ... арбандаған" алаөкпелерге
назалы. Абай "Жасымда ғылым бар деп ескермедім" деген өкініштің қарымтасын
балаларын оқыту ... ... ... Әріп те ... ... ... ... ем алжысам да не ... деп ... ... қуар ұрпаққа деген үмітімен басады.
Ал, өнер-білімнің қасиетін қадірлемей, ... ... ... ... пен ... ... құр ... бой ұрған жігерсіз
жастардың сиқы ақынды шошындырады:
Өнерсіз ендігі жас пәлен ... ... ... ... бергіш өсек пенен өтірікке
Қайтерсің бірі талпып ұшпайды өрге,- дейді күйген
ақын. Ғылым мен ... сол ... озық ... ... ... тосқауыл, әрине, надандық. Сондықган да, ақын ғылым-білім ұранын
көтере отырып, надандыққа бітіспес күрес жариялайды:
Көңілім сендерді ойлап сары ... ... жоқ ... ... ... ... болғаным жоқ
Надан болып қалдыңдар не қылайын,
Кара бастың қамынан ... ... ... ... ... ... ... намыстанып'' надан жастың кейіпінен қатты түңіледі. "Кара
жаһил болғаннан өлім артық" деген үкім - ... ... ... мезі ... ақын ашуы. Осындай заманның кейіпіне шарасыз ол:
Калдырма надандықтың құшағында,
Ғылымнан нәсіп ... ей ... деп ... ... амал ... ... ... мен жүгенсіздігі
ақынды талай сүріндіреді де, ... ... ... болашаққа деген
зор үмітін заманның бұл дерті де өшіре ... Әріп ... ... "Ей, ... ... жатпа, басты көтер",-деп адам рухын көтерер,
жігерлі ой тастаса, "Жақияұлына" деген арнауында кейінгі ... ... ... ... ... жас, жұрт ... ... көпірден кеттім әрі,- деп келешек елдің
тізгінін жастарға табыс етіп, үлкен жауапкерішліктің жүгін арта ... ... өлең ... ... ақын бұл туындыларында
әсем сурет, әсерлі балама сияқты поэзиялық айшықтарды қөп ... жоқ десе де ... ... ... ақылдылық басып жатыр. Ақын
көзқарасы ... ... ... дидактикалық өсиет-уағазға құрылғандықтан,
өлеңнің поэзиялық айшықтары солғын. Осы арада мына бір ... ... жөн: ... өзге ... гөрі ... өлеңнің,
дидактикалық поэзияның табиғатында өзіндік бір ерекшелік бар ... ... ... бояу ... таза ақыл ... тілі ... ... көркемдігінен гөрі сөзшеңдігі мен ... ... ... ... поэзиялық түр" /181.34/.
Демек, ақынның мақсаты заманның өрісіне лайық әдеби үлгіні қару ... ... ... ... ... де ... ... сіңіру болатын.
Ұйқыдағы халықтың құлағына айғайлап айтқан сөзі көп жағдайда адам сезімін
шарпыған, әсерлі ... ... суық ақыл мен ... ... ... ... поэзиясына айналуы занды кұбылыс.
Ақынның барлық өлеңі айшықты суреттен жұрдай ... ... Осы ... ауыз ... көріктеулері жиі ұшырасады. Ақын ... ... ғана ... Халық арасынан шығып келе жатқан
ғылым-білімге құштар ойлы жастарға үмітпен ... ... ... көп ... ... ... ақ сұңқар жастың талабына ... ... ... бар:
Білімнің электрдің жарығындай,
Сырт білмес, өзім білем арығымды-ай.
Жартысы ... ... ... ... ... едім бәрін ұдай.
Өлеңде ақын ойы бейнелі балама, әдемі теңеумен сәтті сурет тауып, өлең
ажары біршама ... ... ... ... ... ... ... ақын:
Сөзің бар ауылдаған қыран құстан,
Ұяда тоят алдын-түлеп ұшпай,- деп қөріктендіреді.
Мысалы, сіз арғымақ, мен бір мәстек,
Бәйгеге сізбен шығып жарыспаймын,- деп жас ... бас ... Ойлы ... ... қоя сөйлеп:
Абайдың айтқанынан не білесің .
Түбі жоқ дариядай інжу жұтқан,- деп Абай сөзінің
қасиетіне ... ... ... ... бейнесін беруде ақын баламасы дамып,
ажарлана түседі. "Сұңқарсың ... ... ... ... ... тән ... өлең бойында афоризмге ұласып жатыр:
Сөз қымбат қиыстырып таппағанға,
Мал қымбат көңілімен бақпағанға.
Ақыл-өсиетке толы өлеңде қуатты ой мен суретті сөз ... ... тән ... ... құрайды:
Шалдықпас тұлпар да бар апталарға,
Бола ма қарға ... ... ... ... қондырғанмен
Карақұс түлкі ала ма баптағанға.
Өнері жүйрік аттың іште кетер,
Шіркіннің жерін таусып ... ... ... бар қара ... ғана ... ... ар ... ғылым-білім мен надандықтың ара жігін айнытпай
танимыз. Білімі кемел оқыған жасқа:
Алға бас аянбастан әлде болса,
Алданып ... ... ... алаң,- деп қарт ақын ойлы
жасқа ағалық ақылын, аталық батасын береді.
Осылайша, халқын караңғылықтан алып шығам деп қарманған ақын ... мен ... күш ... ... ... Ә.Тәңірбергенұлының қасиетті
есімін келешек ұрпағы қатты қадірлеп, әсіресе, ... ... ... Омар, Боранбай сынды халық ақындары ұстаз ретінде ... ... ... ұлы ... ... ... ... құрметтеп оқығаным Абай болды, онан соң мені Әріп ақындыққа
баулып тәрбиеледі" ... ... ... етіп шолпандай боп туып едің,
Ішінен қараңғы елдің тұман басқан,- деп ақынның
ағартушылық қарекеті мен ... ... ... ... келесі бір тақырыптық топтамасы –дүниетанымдық
мәні бар, ... ... ... ... бұл тақырыптағы өлендері
кешегі күн көмбесінен қаралып, тұрпайы талданып келгенін ескерсек, бүгінгі
күн талабына сай ақын дүниетанымын ... ... ... ... мектебіне» саяси шабуыл басталған 50 жылдары Ә.Тәңірбергенұлының
мұрасы караланып, әсіресе, оның ... ... ... ... ... ... ... сөзден кұдай сақтасын" деген коғамның салқыны ... ... ... ақын ... ызғарын шашпау мүмкін емес еді. "Әріп
шығармаларыңдағы негізгі сарын ... ... /35/,- ... ... сол ... ғылыми зерттеулер алшақ кетпеді. Әріп
шығармашылығына ғылыми тұрғыда тоқталған Ө.Есназаровтың пікірі де ... шыға ... жоқ ... группу стихов поэта составляет ... ... ... деп осы ... ... сын ... "
однако, в отдельных стихах эгого цикла (Алланың хаһимлігі өз затынан -
Величие ... в ... ... Өмір ... - О ... поэт признает
бога, Он возносит бога как сотворителя мира, заступника правды, как силу
карающую лож и ... не ... при этом и ... о том, что ... само ... о боге и его ... В этом ... поэта, не сумевшего поднятся до уровня материалистического
понимания мира, оставщегося в узких ... ... ... ... ... ... ақынның философиялық терең ойларын, кеңестік материализм теориясы
тұртасынан таныған сол кездің ... ... ... ... ... апарып тіреді.
Ал, ақиқатына келсек, Әріптің аталған топтамасының құндылығы -ақын
ойының тереңдігін, философиялық ... ... ... даналығында.
Жалпы адам өмірі, дүние тылсымы, алланың ... ... ... ... ... ... туралы", "Нәпсіге", "Дүние ... ... ... туралы", "Кәрілікке" сияқты өлеңдерімен ... 140 ... ... ... ... «Ұрпақпен үндесу» жинағындағы
"Дәл ертең өзгереді бүгінгі қүй", "Тәуба", "Ғапылдық ... ... ... дүниелік тақырыпқа арналған өлеңдері оның философиялық
танымын кеңейте түседі. ... жаңа ... бұл ... ... ... жерде шықпай келіп, енді ешқаңдай түсініктерсіз Ә.Тәңірбергенұлы
туындысы болып жариялануына ... ... ... де жоқ емес ... Алайда, кешегі заман талабын ескерсек, Әріптің бұл ... ... енді ғана ... ... ... заңды құбылыс. Ал, бұл
елеңдердің нақты Әріп қаламынан шыққанын туынды табиғатының өзі-ақ танытары
сөзсіз. Ақын ... ... ... бұған көзіміз анық жетеді.
Табиғи дарынының арқасында араб, парсы, орыс, қытай тілдерін ... ақын ... жас ... ... ... ... төрт-ұлғаттан
тағлым алып",- дейді. Әріптің шәкірттері оның ... ... ... ... тиек ... ... қара ... сөйлеуші еді,
Құранның отыз пара мағынасын-деп бағаласа, бұл
жайында Қ.Мұхамедханов: "араб, парсы тілдерін ... ... Әріп ... ... ислам діні туралы жазғандарын көп оқып, мұсылманша
діннің қағидаларын өте жақсы білген, Ол құранды зерттеп, оқып ... ... ... ... айқындай түсу үшін ақынның дінге,
аллаға деген көзқарасына, оның өлеңдеріне үңіліп байқайық. "Әлім ... ... бір ... ... ... табар мағрипатпен асыл дана.
Кұданың не құдіретін айтып болар
Аспанды һақ үстінде қадір ... деп ... шек ... тіреуі жоқ, үсте байлау Хақиқат білген жанға соны да ойлау.
Ақын болмыстың құдіретін, тылсым дүниенің ... ... ... ... ... атамайды:
Аят пен аллааңдатқан.
Халис пен нәби барлатқан.
Алла нәбиімен, яғни қасындағы пайғамбарларымен. Абай сөзіне аялдасақ:
Замана, шаруа, мінез күнде өзгерді,
Оларға ... нәби ... ... ақын да алла мен адам ... ... ... ауызға алып отыр. Ғылым
Академиясы Әдебиет және Өнер институты қолжазбалар қорынан кездескен «Сыбан
Әріп молданың ... ... ... ... ... ... жазған өлеңі»
/182/ деген туындыда да ақын алланың құдіретімен жерге ... ... ... да, ... нұр" ... сөз етеді. Алла мен адам арасын ... ... ... ... балқыр көрсе жүзін шалқасында,
Перделеп бірақбұлт жүруші еді
Өткізбей күн ыстығын һәм ... өз ... ... ... ағаш қолы тисе миуа берген
...Қадамы көк шығарар тисе ... деп ... бір ... бар ... ... да ... ... деп жер бетіндегі
пеңделік пиғылдардың алла жолын – ақ жолды насихатгаушы пайғамбар ісіне ... ... ... ... өз ... алланы жалпы жұртқа танытуда, тылсым
кұдіретінің касиеттерін беруде ... ... ... баяндаумен
сөйлейді. Ел психологйясына терең бойлаған ақын алла сөзін қоғам
ішіндегі надандық, қараңғылық, зұлымдық сияқты жамандық атаулыға
қарсы қару ретінде ... Алла - ... пен ... ... ақын өлендерінде. "Тәуба" деген өлеңінде "Аллаға
жарасымды жалынғаның, немесе, жалынған тіршілікте жарасымды" десе,
енді ... ... ... ... ... құтыласың жауап беріп.
..Жігіттер қор болмайсың қияметке
Берілсе шын көңілің жалғыз хаққа,- деп алла ... ... ... ... жол ... ... де осы ойын
жалғай түсіп:
Көпшілік тексеріңдер ... су ... ... жемің.
Бертен мал ақыреттің жарығы үшін
Берді деп жүрме жаным бізге тегін,- деп пенделіктің
пердесін аша сөйлейді. Демек, аллаға ... ... ... ...... ... түсіп, адасқандарды жөнге салу. Кұранда фатиха
сүресі, 7-ші аятындағы «О біз ... ғана ... ... және ... ... ... ... ашу-каһарына ұшырағандар мен адасқандардң жолына
емес, игілік көрсеткен пенделердің тура жолына ... ... ... жолдар
жоғарыдағы Әріп сөзінің сырын аша түскендей. Өлеңде:
Алладан тірі күнде қорыққандар,
Бетінен нұры жайнап күлімдеген.
Ақыретті дүние үшін ... ... ... ... ... ... Адамды теңестіріп, ақ-қарасын айқындайтын ақырет, яғни
алланың алды. Алла ... ... ақ ... таза ... ... ал пендешіл, дүние құмарлыққа салынғандар алла, ақырет алдында
байғұс күйге түседі. Ал, бұл үрей - кеш ... жан ... ... Абай сөзімен айтсақ "дүниеде түпкі мақсатын өз пайдаңа болса - ол
құдайдың жолы ... ... те ... ... ... ... бас" дейді. Пендедік
қарекетке, алла атын, адамдық арын тосқауыл ... Осы ... ақын ... өз ... ары, ұяты, иманына келіп саяды.
Ақынның дүние туралы өлендері - мазмұндық ... ... ... өмір ... мен ... ... ... хабардар ететін терең
философиялық астары бар ... Әріп ... ... ... ... ... береді. Бірінші дүние - жалпы болмыс, кең ... ... ... жоқ, үсте ... ... ... соны да ... дүние - қоршаған ортадағы күндегі тірлікпен сипатгалады:
Дүние мейманхана біраз жүрмек,
Білдіртпей жарбандатып ... ... ... ... тылсымына үңіліп, өмір философиясына қалам
қозғамаған жазушы, сөз арнамаған ақын, толғанбаған ойшыл жоқ
Әр ... өз ... ... ... ... ... болып жеткен ұлы
сөз зергерлерінщ дүние тылсымы жайындаш түсініетерщің, сондага сөз, ой
орамдарының ... бір ... ... ... таң ... ... ... көшпелілігін, түрақсыздыган "Дүние туралы" деген бірінші өлеңінде:
Дүние - көптен калған бір үлкен тең,
Тонау, ... ... жоқ ... сең,- ... енді
бірде "Бейне теңіз секілді дүние ... деп ... ... ... ... ... дүние теңізге баланады. Бұл кездейсоқ ... ... ... Абай ... ... ... ағып ... су екен",-
деп толғанады. Тереңірек үңілсек, сонау дүние ойшылы Фалес "дүниенің ... су" ... орта ... ... ... деген бейне бұлақ, иіріледі, айналады,
Жаралған -әлем зырлап, дөңгелейді, шайқалады /87.13/,-
деп жырлайды. Байқағанымыздай, су - ... ... енші ... су - қозғалыстың, өзгерістің, тұрақсыздықтың символы. Ақын осы
тұрақсыздықты өз өлеңінде:
Кұн біреу, ай ... ... ой ... ... демей.
Тұраулы баяны жоқ еш нәрсенің
Жанар жоқ жарқыраған мәңгі ... ... ... ақын ... ... өмір тоқтаусыздығы - алланың ісі,
оны танып-білуге адам ойы жетпейді: Демек, "алла тағала - ... ... ... ... ... ... ... болмайды"
/183.189/,- дейді бұл тұрғыда данышпан Абай.
Ақын өлеңдерінде өткінші дүние қысқа ғұмыр ... ... ... ... ... туралы" деген өлеңінде;
Дүние қонып-көшпек фани сарай,
Бақи деп ... ... ... ... ... ... ... күй" өлеңінде:
Дүние көпке арналған бір қонақ үй,
Әркімге тартып жатыр әртүрлі сый.
Астары қалың, әсерлі сурет. Дегенмен, ақын фанилік ... ... ... ... ... бояуын қоюлата түседі. "Дүние туралы" деген
екінші өлеңінде:
Дүние долы қатын шоқпыт дамбал,
Алданып қыз деп ... ... ... ... ... "Нәпсіге" деген өлеңінде тіпті жандана тұсіп:
Бұл фани жалған дүниеден,
Қай заман өтер жанжалсыз.
Қыз екен деп ... ... ... ... дамбалсыз.
Ой-санасын дүниенің қызығы, ңәпсіқұмарлық билеп, жылтырақ, жалған,
өткінші өмір жарқылана мас ... ... ... кос қолдап тұрып
ұрғандай ғып ... ... ... мол, ащы сөз. ... ... бұдан ұсқынсыз
балама табылмас. Әріптің дүние туралы өлеңдерінің басты ... осы ... ... ... ғұмыр қысқалығы. Өмір мен өлім құқұпиялары - ... ... маза ... келе ... тылсым құбылыс. Ата заман
данышпаны Қорқыт өлімнен құтылар шара іздесе, Асан баба ... ... "Жер ... таңдаумен қайғы шеккен. Атақты Омар Хаям:
Жаста өтер, бірте-бірте -кәрі де өтер,
Баянсыз бұл жалғанның бәрі бекер /84.39/,- деп ... ... ... - үлкен көл
Заман - соқкан жел.
Алдыңғы толқын ағалар
Кейінгі толқын інілер
Кезекпенен өлінер
Баяғыдай көрінер,- деп өмір ... дөп ... де осы ... ... ... алшақ кетпегенін байқауға
болады.
Дүние қонып-көшпек фани сарай,
Бақи деп босқа ... ... ... ... жаңа ... жас қартаяр
Ойлашы қайта келмек осы қалай.
Ақын әр өлеңінде өмір заңдылығын мойындап ... ... ... ... бір күн ... өнер ... салар сайран,- деген ақын бір
күнгі тірліктің тәттілігін тілге тиек етеді.
Сыбызғы-сырнай қызық әлі-ақ кетер,
Білдірмей жүргенінде ажал ... ... ... бәрі ... ... ... өмір өтер.
Әріпке өкініштісі өмірдің қысқалығы емес, бостан-бос уақытын пеңделік
қарекетке жұмсағандарға, дүние ... ... ... ... да ақын пенделік тірлік пен адамдық ... ... ... ... зиян ... түк өндірмеген'' бос кеуделерге айтары:
Кақтықпай қайрат барда өнер үйрен
Бүкжеңдеп көрінгенге басыңды имей.
Дүние туралы өлеңдерінің негізгі айтар ойы да, ақтық сөзі ... таза ... ... ... ғып адал ... ... керек.
Ғылымды танысың деп адам қылды
Дүниеге себеп үшін келмек керек.
Міне - адамның ... ... ... ... өмір ... мақсаты. Осы тұрғыдан алғанда ақынның дүниетанымдық ... ... ... ... ... Өмір ... әр ... ауызға алған
ақынның айтар ойы, калдырар өсиеті біреу;
Ананың тілі ... ата ... ал ... ... ... ... ... сөзді білмеген қалар өспей. ...
Тілің бай; көкрегің ояу болса
Өтерсің дүниеден бейнет кешпей.- ... "Дәл ... ... күй" өлеңінде. Алдымен, ата-ана аясынан бастау алып, ... ... ... ... ... ... - ... мәні сонда,
Өйткені, Дүние мәңгілік емес, ал мәңгілікке қалатын:
Тек қана Абай сөзі ... ... жел тисе де ... ... деп ұлы ... ... ... Әріп қай кезде де Абайды, оның асыл сөзін өзіне
Темірқазық етіп ұстанған. Өмірінің соңғы сәтінде де Абай ... ... ... ... ... ... ... туса да
Бір жалғыздық бар деген,
Естуші едік мақалды,- деп ... ... ... ... ... ... қатты күйініп айтқан:
Атадан алтау,
Анадан төртеу,
Жалғыздық кірер жерім жоқ
Ағайын бек көп,
Айтайын ептеп,
Сөзімді ұғар елімі жоқ.
Моласындай ... ... тап ... деп ... ... ... Абай қайғысының түйнекті түйінін Әріп ақын демі ... ... ... ... ... ... ... арналған өлеңдерінде ақын адамның ... аса зор мән ... ... жігіттік,
Кәрілік жетіп улады,-
деген ол "Кәрілікке'' деген өлеңінде:
Жетелеп жетпіс алды, алпыс айдап,
Бекітіп қол-аяқты жіпсіз ... деп ... ... ... ... гүл ... ... бәрі,
Мезгілі өткеннен соң тартар сары.
Мәуесі жігіттіктің қуарған соң
Құр мұңлы үйде ... мен бір ... ... Бұл ... ... ... де анық ... Кайратың
қалың күніңде
Жас көңілге жарық бар,
Сөріде көмдік анық бар.
...Жастықтан қызық іс болмас,
Кәріде ақыл күш болмас ... деп ... Әріп ... ... ... ... баласа, кәрілікті жапалақ
етіп символдайды.
Абай дүниетанымына тоқтала келе, ... ... өлім ... былай дейді: "Абай - өлімді өлшеген тұлға. Өлімге соншама суық
қарай, әр адамның қазасын ... ... ... Абай ... жан қуаты
мен тән қуатының сарқылғанын дәл есептеп білген" /89/ ... ... ... ... Әріп ақын да өз ... ... ... болмағы хақ,
Өмірге өлшеулі дем арналған шақ, -деп, енді бірде:
Қамданып күні ... ... ... демге қонақ ажал келмек,- деп ... ... Бұл - ақын ... Ұлы данышпан Монтень: Өлімнің өзі -
өмірден ... ... ... оған құшақ жая ұмтылу керек",-
десе, Үнді философиясы Будда да: "Адамнын тірі ... ... ... ... деп ... ... ... Омар Хаям:
Өлімді неден қорқып жатсынамын.
Білемін о дүниенің жақсырағын /84.45/,- дегені
Абайдың «Өлмек үшін ... ... ... ... ... ... бұл жай ғана ... емес, өмір философиясын жете меңгерген
әр заман данышпандарының ой ... ... ... ... ... те пенде атаулыға:
Өлмей тұрып өлік боп,
Өзіңді топырақ етпейсің,- дейді. Бұл ... бір ... ... ... ... өлуді" қытай даналығы да,
құптайды: "Шын дана өзінің ішкі тұжырымын ... ... ... ... жоқ ... олар тірі өлік боп көрінеді",-дейді Әріп:
Жаннан үміт үзген соң,
Өлімді достай ... деп өлім ... ... ... ... ... қамын ойла,
Сандалып аз өмірді босқа жойма,- деген оптимистік ой
қорытады. Ақын өткен өміріне еш өкініш білдірмейді. Оның қайғысы басқада:
Адамзат гүл ... ... ... шамданамын.
Не ғылым, не өнерден хабары жоқ
Кейінгі жас жігітке таң ... ... ... ... тағдыры толғандырады.
Ақын еткінші дүние құбылыстарын жырлай келе, ... мәні ... деп ... ... ... ... ... қаракеттен аса алмай,
нәпісінің кұлына ... ... ... ... жалған әмірдің
жылтырақнәпсісі "Желілең бие байлатып, төрт ... ... де ... ... ... да ... ... де:
Жан көзің біткен соқырсың
Мысалы көпір үстінде,
Суға аққалы отырсың.
...Дүниенің қамы үшін,
Өртенесің қайнайсың.
Басыңа ажал келген соң,
Бір-ақ күнгі ... ... ... ... ... ... ... қараңғы жол
адаспаңдар" өлеңіңде осы ойын жалғайды:
Нәпсінің қаңбағы боп ұша берме,
Жаһаннан жер астында сақталасың.
Нәпсі - алла ... ... ... ... ... жауы.
Сондықтан да қу нәпсіні құртуға оған қарсы күш керек. Ақынның бұған қарсы
пайдаланған күші - адам ... ... Абай он ... он ... ... иманға толық түснік берген. Абайдың иман туралы ... ... жоқ; Ақын ... ... ... ... иман ... шынға нанбақ,
Шындықты нысап тұтып, көңілге алмақ
Жүректі адалдыққа анық байлап
Тартынып арамдықтан таза калмақ,- ... Абай ... ... ... ... ... көңіл, босанбас буын керек десе,
Әріп:
Осындай шын ниеттен қылсаң ... ... ... ... ... ... айнымасаң
Иман деп соны айтады сансыз шүкір,- деп иманды "бар
жақсылық қасиеттердің жиынтығы етіп ... ... ... ... ... ... рух жақындығының
нысаналы нысанасы... Өйткені, иманның өзгерсе, дінің өзгерсе - дүниетанымың
өзгереді. Таныммен қоса ... де, ... орай ... де, ... ... де өзгереді" /90/,- дейді.
Әріп Тәңірбергенұлы дүниетанымы терең. Өткінші дүниенің мәнін аша
келе, ондағы адам ... ... ... алады. Өмір сүрудің негізгі факторы
- адамның рухани дүниесінде, адамдық қасиетінде екенін ақын осы өлеңдерінде
ашып көрсетеді. Оның дүниетанымдық ... ... ... ойы ... жатыр.
Ақынның дүниетанымдық поэзиясы тек, өмір-дүние жайындағы философиялық
ой-толғауы ғана емес, заманын, заманға сай адамын ізгілік ... ... мол ... ... да, ... ... терең ойшылдық ие
пайымдаған, замана құбылысына қыратылықпен қараған Әріп ... ... ... асқан данышнандық әлемге жақын тұлға.
ҚОРЫТЫНДЫ
Әріп Тәңірбергенұлы сынды ақын мұрасына жаңаша талап ... ... сала ... оның ... ... ... шынайы мүсіндеп, бүге-
шүге бұлтақсыз әділ сомдауға тырыстық.
Олай дейтініміз, күні кеше ғана көрпе астынан күбірлеген күңкіл кезең
талақ етіліп, кеудені кере ... ... ... ... ... Тәңірбергенұлы тұлғасына нұр құйып, көркейтіп, кемелдендіре түсті,
жарқырата, жаңарта түсті.
Ә.Тәңірбергенұлы - қазақ әдебиеті бетінде ешкімге ұқсамайтын ... ғана тән ... ... ... ... ... Әріп – Абай поэзиясының қайнарынан қанып ішкен тағылым
бойына ... ... ... ... Оның ... биіктен, ақындық асудан
көрінуіне Абайдың әсері шексіз. ... ... ... ... ... ... әкеп ... өзегінен аттатқан да – Абай, ... ... ... ... ... қойыртпағын көзіне шұқып көрсетіп
берген де – Абай. Сөйтіп, алаңсыз асқақ ... ... ... ... ... ... қарар нағыз демократ, сыншыл ақын ... ... ... ... да – ... З.Қабдоловтың: «Алдымен,
Абай – ақын. Бұл аз ақындардың ақыны!, - деген қағидасының бір ұшығы осында
жатқан жоқ па ...... ... ... жүріп көтерілген ақын емес. Байғарадай
атадан бергі қанға бөккен қасиет пен бойдағы дарын бұл асуға еш ... ... ақын ... әдебиеті, нәзирагөйлік поэзияны жете меңгеріп, көлемді
қисса-дастандарға қалам батырды. Кезінде, Қазан ... ... ... ақын дастандарының ішіндегі «Зияда-Шахмұрат», ... ... ... ... шығыс үлгілерінің ең таңдаулы қатарына
орын алатынын атап айтуымыз қажет.
Ә.Тәңірбергенұлы – қазақтың төл өнері, өлең жарысы – айтысты ... ... ... ... Көкбай, Қуанышбай, Боранбаймен айтыстары
– қазақ айтысының ордалы ... орын ... ... ... ... тың бояу, жаңа жарқыл қосқан ерекше дүниелер. Өз айтыстарында Әріп тек
шебер айтыскерлік ... ғана ... ... ... ... ... ... білді. Айтыс табиғатының тылсымын түбегейлі таныған ... ... ... ... ... ... ... таңдай қағар озық туындыларды қашай білді.
Ә.Тәңірбергенұлы ақындардың шырқау биігі «халық мұратына, мұңын жуық
шыншыл шығармалар жазуымен» көрінеді. ... ... ... ұстанған ұлы
Абай көшіне ілескен Әріп, ұстазының өнер ... ... ... өз ... тірлігін бүркемелемей, өткір де шынайы беруде Абай
идеяларын өз ... ... ... ете ... Ұлтының ұстазы дәрежесіне
көтерілген Абайдың рухани жолын, адамгершілік тағылымдарын жалғастырушы.
Қ.Мұхамедханұлының. «Абай өлгеннен соң ... жыл ... Әріп ... ... ... таз ... өзі де басқа ақындарға ұстаз
болу дәрежесіне жеткен», - ... Әріп ... ... мән беріп, қалтқысыз
танудан туған түйін.
Абайдай асылдың алдын көріп, ұлағатын ұққан бірегей ақын ... ... Әріп ... кейінгі ұрпақтың:
Туыпты Абайдан соң Әріп асыл,
Жаратып құдай артық ғазис басын,
Сынасын сөзінен-ақ милы қазақ,
Қандайлық десем ... ...... ұлысына айналды.
Алайда, Ә.Тәңірбергенұлы поэзиясын бірыңғай жұмыр жарасымдылық тауып
жатқан табыстардан тұрады деу әбестік. Ақынның көркемдік қуаты ... ... ... ... ... ... да бар. ... өсиет-өнеге тұрғысындағы өлеңдерінің поэзиялық қуатынан гөрі,
ақынның үгіт-насихат, өнеге үйретудегі баяндаулары басым. Әсерлі поэзияның
орнын ... ... ... ... өсиет өлеңдер алмастырған.
Қоғамның саяси келбеті ақын бойындағы асқақа сезімді ... ... ... ... тағылымджық өнерге мойын бұрғызды. Сөйтіп, өлең қасиеті
өнер ... ... ... ... басып кете жатты.
Кез-келегн ақын мұрасын азаматтық, адамдық адамдық болмысынан ажырата
қарау мүмкін емес. Ә.Тәңірбергенұлы – ... ... ... ... ғана ... ел ісіне бал шеше араласқан қоғам қайраткері. Араздық пен
алаауыздықты қараңғы елдің ... ... ... сайқал саясатын ақ
патша қызметінде жүрген қырағы ақын айнытпай таниды. Ел тағдырып ойлаған
ақын мен орыс ... басы ... ... ... Әріп ... ... жаудырып, оның соңы қуғын-сүргін қамауға әкеліп соқты. Жерінде жүріп
ақиқатын ... ... ақын ... ... ... елдің
мәдениетсіздігі мен надандығы өксік болып тығылды. Оның ел ертеңіне араша
түскен шырыл ... сол ... ... аспанында үркердей жарқыраған
Ә.Бөкейханұлы, ... ... ... ... ... ... ... халқының тағдырына
айналған ұлы тұлғалардың жан айғайына ұласа жаңғырып жатты.
Орыс ... ... мен ... екенін ерте түсінген
ақын, елінің ... сөз ... ... ... аздық ететініне көзі
жетеді. Сол себепті, Әріп ... ... ... ... ғана ... өз еліне мектеп ашып, халық ағарту ісіне өзіндік ... ... ... ... Ол - ... саяси бедерін дәл түсініп,
мейлінше анық таныта білген сыншыл да шыншыл ... ... ... ел ... қалдырған мұраның үшінші мыңжылдықтың босағасын аттан
отырған осынау кейінгі ұрпақ алдында жалғыз жинақ боп жету – ... Әлі ... ... бетін көрмей, ауыл ақсақалдарыны аузында үзік-жұлық
жырымдалып жүрген, одан ... шаң ... ... ... ... ірілі-
ұсақты өлең, айтыс-қағыстарын айтпағанның өзінде, Қазақстанда жарық көрегн
«Қожа Ғафан», ... ... ... Әріп ... ... ... Ал, бүгінде Әріп туындысына телініп ... ... ... ... ... «Ер ... сияқты әзірше көбінің бізге
аты ғана белгілі көлемді ... ... ... ... ... ... жұмыстардың әлі алда екенін байқатады.
Етек-жеңімізді жиып, егеменді ел болдық деген ... ... ... Абай шәкіртінің мерейтойлары ауыл арасынан аспай
жатыр. Ақынның туғанына 140 жыл толуына байланысты «Аягөз ... ... ... үндесу» жинағын көңілімізге медеу тытқанмен, ешқандай
ғылыми талқылаудан өтпей, ел ... ... ... ... ... ... қырындай жинақтың шығуы, ақын тұлғасын танытудан гөрі, дау-
дамай, айтыс-тартысқа ... ... ... ... ... басып отырып алдындағы ақын мұрасы турасында
айтар сөзіміздің ...... ... шыққан өлең-жинағына
текстологиялық зерттеулер ... ... ... ел ... ... мұқият жинап, ғылыми зеттеу елегінен өткізіп, осылардың бәрін
тоғыстыра ақынның толық ... ... ісін ... іске ... ... бірегей шәкірті - Әріп Тәңірбергенұлы мұрасы ... ... ... осынау үшінші мыңжылдықта марқая түсері сөзсіз.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Кәкішев Т. ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиетіндегі ... // ... 1994. 26 ... Әуезов М. Абайтану дәрістерінің дерек көздері. –Алматы: Санат, 1997.
-448 бет.
3. Семей әдебиетшілері // Социалистік Қазақстан. 1947. 2 тамыз.
4. ... С. ... ... ... әдебиеті: дәуірлеу мен жаңаша
пайымдау // Егеменді Қазақстан. 1999. 16 шілде.
5. Дала уалаятының газеті, 1890. 22 ... ... Қ. ... ақын ... К.4. – ... ... ... бет.
7. Дала уалаятының газеті, 1888. 8 сәуір.
8. Тәңірбергенов Ә. Париж ... // ... ... 1927. 18 ... ... Ә. Ленин жолдас // Еңбекші қазақ. 1927. 21 қаңтар.
10. Тәңірбергенов Ә. ... ... ... // Социалистік Қазақстан.
1936. 11 қыркүйек.
11. Дубовиков А., Северин Е. Современная литература // ... для ... ... ... –Москва: Гослитиздат, 1938.
12. Тәнірбергенов Ә. Ленин өлгенде., Ғылым туралы // Екпінді. 1940. 10
желтоқсан.
13. Мамраев Б. Основные тенденции развития казахской литературы ... ХХ ... ... ... 1998. -262 ... ХХ ... басындағы қазақ әдебиеті. Хрестоматия // құрастырған:
Әбдірахманов Т., ... К. ... ... 1959. ... ХХ ... ... ... ақындарының шығармалары. Хрестоматия.
-Алматы: Қаз.ССР ҒА бас, 1963. 367 бет.
16. Есназаров О. ХХ ғасыр ... ... ... ... ... мәселелері / Әбсалық Күнғожин, Б. Айтқожаев, Т. Жомартбаев, Ә.
Тәңірбергенов ақындардың шығармалары негізінде/. ... ... Үш ... ... ... Жазушы, 1965. -680 бет.
18. Тәңірбергенов Ә. Ұмытпаңыздар ... ... ... 1969. -180 ... ... А., ... Б. Ұмытпаңыздар мені // Семей таңы. 1970. 14
мамыр.
20. Бес ғасыр жырлайды. Т.І. –Алматы: Жазушы, 1989. -384 бет.
21. ... Ә. ... ... ... ... ... ... -72 бет.
22. Қисса-и Қожа Ғафан уә һәм Сағидуақас деген кітап ... ... ... екен // ... уалаятының газеті. 1876 №29.
23. Батырлық дастандар. –Алматы: Ғылым, 1995. -376 бет.
24. Мұхамедханов Қ. Мұхтар кешкен ... ... // ... 1992 ... ... Т. Әріп ақын // ... ... 1936. ІІ қыркүйек.
26. Қазақстан республикасы Ғылым академиясының орталық ғылыми кітапханасы
қоры / ҚРҒА ОҒКҚ / 402 ... ... ... Қ. Әріп ақын // ... 1940. 10 ... ... Ж. Әріп ақын туралы // Қазақ әдебиеті. 1940. 16 қаңтар.
29. Жұмаханов Ж. Евгений ... ... Әріп // ... ... 1936. ... Жұмаханов Ж. «Біржан – Сара»
31. Тілеков Ж. Әріп ақын творчествосындағы Ленин образы // Екпінді. 1940.
27 желтоқсан.
32. Баймұратов Н. Ақын Әріп ... // ... 1941. 19 ... ... Қ. ... ... ... // Екпінді. 1945.
23,25,26,29,30 қыкүйек.
34. Мұхамедханов Қ. Абайдың ақындық мектебі. ... ... ... Мұқанов С. Абайдың ақын шәкірттері туралы // Әдебиет және искусство.
1951. №7.
36. Тұрғанбаев Қ. ... ... ... ... // ... жас. 1951. ... ... Ә. Өмір және поэзия. –Алматы: Қазмемкөркемәдеббас, 1960. -485
бет.
38. Кенжебаев Б. Әріп Тәңірбергенов // ... және ... 1956 ... ... Б. ... халқының ХХ ғасыр басындағы демократ-жазушылары.
–Алматы: Қазақстан, 1958. -308 бет.
40. Кәкішев Т. Әдебиеттануға қосылған үлес // ... ... ... Ө. Әріп ... ... туралы // ҚРҒА хабарлары.
Искусство және филология сериясы. 1962. №1.
42. Есназаров Ө. Әріп ақын туралы жаңа деректер // ... ... ... наурыз.
43. Есназаров Ө. Ә. Тәңірбергенов шығармаларындағы ескі әдет ғұрыпты сынау
және махаббат достық тақырыбы // ҚРҒА ... ... ... ... ... Қазақ әдебиетінің тарихы. Т.2.К.2-Алматы: Ғылым, 1965. 524 бет.
45. Нұрқатов А. Абайдың ақындық дәстүрі. ... ... 1966. –348 ... Бейсенбаев М. Әріп ақын туралы жаңа деректер // Семей таңы. 1978. 7
сәуір.
47. Жүнісов А. Көнекбайдың Құсайыны // Жұлдыз. 1990. ... ... Қ. ... ... қын ... ... // Үш анық. 1997. №3,4.
49. Алтынбаев Қ. Кемеңгер Абайдың көрнекті шәкірті // Үш ... ... ... Қ. Сәдір ақын // Қазақ әдебиеті. 1985. 18 қазан.
51. Кенжебаев Б. Абай және Әсет // Семей таңы. 1969. 30 ... ... М. Ұлы ... ... // ... ... 1979. 6
шілде.
53. Ысмайылов Е. Ақындар. –Алматы: Қазмемкөркемәдеббас, 1956. –340бет.
54. ... ... ... ... ... 1961. 515 ... ... Б. «Онегинді» Әсет жырлаған // Қазақ әдебиеті. 1962. 9 ақпан.
56. Абылқасымов Б. «Евгениі Онегиннің» алғашқы аудармасы // коммунизм
таңы. 1975. ІІ ... ... Б. ... бір ... жөнінде // ҚРҒА хабарлары. Тіл,
әдебиет сериясы. 1996. №1.
58. Ысқақаов Б. Әсет әрі әнші, әрі халық ақыны // Социалистік Қазақстан.
1936. 26 ... ... Ә. ... ... ... 1988. –304 ... Қазақстан емлекеттік орталық архиві. 64-қор. І тізбе. 1462-іс.
61. Мұхамедханов Қ. Абайдың ақын шәкірттері. К.2. –Алматы: Дәуір, 1995.
62. Зұлқаров Ғ. Жарға ... ... // ... ... 1997. 28 ... ... Ғ. Шындықтан қашпайық, жалғандыққа баспайық // Сарыарқа.
1998. 22 сәуір., 6,13,20 мамыр.
64. Тілеуханова А. Абай айналасындағы ақындар және поэма жанры // ... ... ... өзекті мәселелері. –Алматы: Қазақ
университеті, 1993. –144 бет.
65. Барақұлы Т. Жәнібек Тархан // ... Абай ... ... ... бас, 1995. –720 бет.
66. Абылқасымов Б. Көкбай Жантайұлы // ... ХІХ ... ... ... ... 1988. –352 ... ҚРҒА ... 657-папка. 2 дәптер. 1-40 беттер.
68. Тілепов Ж. Қазақ ... ... ... Ғылым, 1994. –172 бет.
69. Қазақстан Республикасы Ғылым академиясы Әдебиет және Өнер институтының
/ ҚРҒА ӘӨИ / қолжазбалар қоры. 643-папка. ... ... Ә. ... ... // Шалқар (Аякөз аудандық газеті) 1994.
№8.
71. Тәңірбергенов Ә. Пайғамбарларымыздың рухы ... // ... ... ... ... ҚРҒА ... 402-папка. І-дәптер. 199-200 беттер.
73. Құнанбайұлы А. Толық жинақ. –Қызылорда: Қазмемкөркемәдеббас, 1933.
74. Әуезов М. Абайды ... ... ойлы ... ... ... 1997. ... Мұхамедханов Қ. Абайдың ақын шәкірттері. К.3. –Алматы: Дәуір, 1995.
–30 ... ... М. Абай ... К.2. ... ... 1990. –624 бет.
77. Жұмаханова Ш. Омардың Әріпті мақтауы мен ... // ... ... 16 ... ... ... К.2. – Аякөз: 1993. –56 бет.
79. 20-30 жылдардағы қазақ әдебиеті. –Алматы: Ғылым. 1997. –512 бет.
80. ҚРҒА ӘӨИ қолжазбалар қоры. ... 4 ... ... ... ... мұражайы қолжазбалар қоры. 174-папка.
82. Кәкішев Т., Дүйсенов М. М. Ұлы Октябрь шуағы. –Алматы: Мектеп, ... ... ... Б. ... ... // ... 1958. №4. ... Ө. Жырлаймыз
ұлы адамды // Қазақ әдебиеті. 1966. 28 ... ... К. ... ... ... // Семей таңы. 1969. 20 қараша.
84. 40 – 50 және 60 жылдардағы қазақ әдебиеті. –Алматы: Ғылым, 1998. –400
бет.
85. Кенжебаев Х. Үш ... ... // ... ... 1997. 12 сәуір.
86. Құнанбаев А. Шығармаларының екі томдық толық жинағы. Т.2. ... 1977. –312 ... ... ... ... ... 1973. –240 ... Құдайбердиев Ш. Шығармалары. –Алматы: Жазушы, 1988. –560 бет.
89. Жұртбаев Т. Аманат // Егеменді Қазақстан. 1995. 2 тамыз.
90. Жұртбаев Т. Иман ізде // ... ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 52 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абай тұлғасы8 бет
Әріп Тәңірбергенов поэзиясындағы Абай дәстүрі41 бет
Еңбек құқығындағы құқықтық реттеу әдістері50 бет
Махмұт Қашқари сөздігіндегі фонетикалық зерттеулер4 бет
Сана туралы8 бет
Шежіре шерткен шер мен сыр300 бет
Дауыссыз дыбыс әріптерінің емілесі14 бет
Дауысты дыбыс әріптерінің емілесі7 бет
Дәрігердің әріптестерімен коммуникативті дағдыларды қолдануын бағалау әдістері. Конструктивті сынаудың негіздері10 бет
Дәрігердің әріптестерімен коммуникативтік дағдысын бағалау әдісі15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь