Қазақ тіліндегі ішкі терминжасам тәсілдері

Кіріспе
Негізгі бөлім

І тарау. Қазақ тіліндегі терминжасам жүйесі.
1.1. Қазақ тіліндегі терминжасам жүйесінің зерттелуі.
1.2. Терминжасам тәсілдерінің жүйеленуі.

ІІ тарау. Қазақ тіліндегі ішкі терминжасам тәсілдері.
2.1. Қосымша туралы түсінік және оның грамматикалық сипаты.
2.2. Қазақ тіліндегі терминжасаушы жұрнақтар.

Қорытынды.
Термин арқылы жасалған қосымшалар
        
        Мазмұны
Кіріспе
Негізгі бөлім
І тарау. Қазақ тіліндегі терминжасам жүйесі.
1. Қазақ тіліндегі терминжасам жүйесінің ... ... ... ... тарау. Қазақ тіліндегі ішкі терминжасам тәсілдері.
1. ... ... ... және оның грамматикалық
сипаты.
2. Қазақ тіліндегі терминжасаушы жұрнақтар.
Қорытынды.
Кіріспе
Терминдер жүйесі, жалпы терминология ... ... ... ... бір ... ... көптен зерттеліп келеді. Оларды шешуде
тіл мамандары да, логиктер де, ... да ... ... өкілдері де
қатысып, еңбектерін арнады.
Терминологиялық лексиканы зерттеуде және оның қоғам үшін мәнін, маңызын
анықтауда А.А.Реформатский, В.В.Виноградов, ... ... ... ... ... ... және ... Т.Бертогаевтың еңбектерін ерекше атауға
болады. ... ... ... тілшілері А.Байтұрсынұлы, Қ.Жұбанов,
Е.Аманжолов, С.Кеңесбаев, ... ... ... ... ... де үлесі зор.
Белгілі тіл маманы А.А.Реформатский термин мен терминология ұғымының
теориялық мәнін ашуға тырысады. Ол ... ... сөз ... ... ... ... ... келіп, екі түрлі бағытқа
тоқталады: яғни терминді белгілі бір ... ... ... терминнің басты белгілеріне тоқталады: «термин емес
сөздердің мағынасы контексте ашылу керек те, ал ... ... ... ... ... ... көп ... экспрессия жат» – дейді. Ол
терминді 1) терминологиялық жүйенің элементі ретінде; 2) ... ... ... ... қарастырады. [1, 46, 54]
Г.О.Винокур терминдер тек зат есім болуға тиісті деген пікір айтады.
Яғни термин болу үшін сол сөз ... ... Ол, ... , қимыл атауларына
назар аударады. Техникалық терминдердің көбі қимыл мен ... ... ... ... ... ... [2,13]
Н.А.Щеглованың еңбектерінен де осындай пікірді кездестіруге болады.
[3,89]. В.Н.Прохорова ... ... ... ... ... ... терминге мынандай анықтама берген: «Термин-
бұл арнаулы қолданыс саласындағы ғылыми немесе ... ... ... табылатын және дифинициясы бар сөз ... ... ... ... бұдан да басқа ... бар. Атап ... ... ... ... анықтаманы кездестіруге болады.
«Термин- рим мифологиясында шекара құдайы. Термин– терминалдар
құрметіне ... ... ... аңғартады. Сонымен бірге ... шек ... ... ... ... сөзі. Бұл-1980 жылы Мәскеуде
жарық көрген бір томдық «Советский энциклопедический словарьда» берілген
анықтама.
О.С.Ахманова ... ... ... ... ... (ағыл.) дегеніміз- арнайы ұғымдар мен арнайы заттарды белгілеу
үшін ... ... ... және т.б.» ... арнайы (ғылыми,
техникалық т.б.) сөздер мен сөз тіркестері» деген пікірді айтады [5,15].
Термин ... ... ... ... ... ... мен
М.А.Теленкова терминнің бір ғана мағына беретінін айтады. Тілдегі сөздердің
бірсыпырасы көп мағыналы болып келсе, термин жалқы мағына ... ... ... пен ... ... терминнің о баста латын
тілінің «шек», «шекара» деген сөздерінен пайда болғандығын айтады. Яғни:
«Ғылым мен техниканың, ... мен ... ... алуан түрлі саласына
байланысты қолданылатын тұжырымдарды білдіретін сөздер мен сөз тіркестері,
атау сөз»- деген ... ... [7, ... ... «Русская терминология» еңбегінде орыс тілі
терминдерін дұрыс түсіну үшін ең алдымен «Орыс ... ... ... ... ... ... ... арасындағы иерархиялық байланысты
айқындап алудың ... ... ... иерархиялық тізбекте тектік
ұғымды, автордың айтуынша, «жалпы ұлттық орыс тілі» деген ұғымды ... ... осы ... функционалдық тармағы болып табылатын «жалпы әдеби
тіл», «диалектілер», ... ... ... тобы кіруге тиісті. Ал
орыс тілінің терминдер жүйесін ... ... ... тілдің функционалдық
тармағы болып табылатын ғылыми ... ... Осы ... ... жататындығын айтады. [8] Шындығында терминдерді жалпы әдеби тілдің
тармақтарының бірі ретінде қарастыратын болсақ, онда ... тән ... ... едік. Біріншіден, терминдердің пайда болуы әлеуметтік
қажеттіліктен туады, адам өміріне ғылым мен ... ... оны ... ... ... ... ... үстінде бір-бірімен қатынасатын, пікір алысатын
тілінде ғылымдық жаңа ұғымдарды білдіретін, сол ... ... ... сөздер пайда болды. Осының нәтижесінде мұндай ғылыми
ортаның тілі жалпы ... ... ... ... ... ... сөйтіп әдеби тілдің бір тарамы ғылым тілі дүниеге келді.
Бұл тіл-терминдер жүйесінің жасалатын көрігі, өмір ... ... ... ... мен ... ... осы ... оның табиғатын, ерекшеліктерін тілдің өзіне ғана тән
имманенттік ... ... келе ... ... ... ... тіл
лексикасының дамуында ... ... ... өзгерістер
терминологиядағы, ғылымдағы дамумен байланысты болса (экстралингвистикалық
себептердің нәтижесі болса), лексиканың ... ... ... ... ... көпшілігінде лингвистикалық себептер әсер
етеді.
Терминдік ... сөз ... ... де лексиканың басқа
топтарынан өзіне тән ... ... Осы ... ... ... ... қалдыруға болмайды.
Жоғарыда айтылғандардан терминология жүйесін түсіндіруде біріне-бірі
қарама-қарсы екі мәселенің бірлігін байқауға болады:
1) терминдік сөздерді жалпы ... тіл ... ... ... тән ... терминологияға тән функционалдық, басқа да қасиеттеріне нұқсан
келетін сияқты; 2) керісінше ... ... ... тіл ... оны ... бір тілдік жүйеден бөлек қарауға тағы да болмайды.
Өйткені терминология тілдің лексикалық құрамының бір ... оның ... ... ... ... табылады.Терминдер әдеби тілдің ішіндегі
ғылыммен байланысты ұғымдарды білдіретіндіктен ... ... ... ... ... етеді. Осы ортада дамиды.
Сондықтан терминологиялық лексиканың тек өзіне ғана тән лингвистикалық
ерекшелігіне байланысты мәселелерді тек ... өмір ... ... ... ... ... ... ғана дұрыс шешуге болады. ... тек осы ... ғана ... қасиетке ие болады, өзінің негізгі
қызметінде наминативті-семасиологиялық функцияда ... тек ... ... бола алады, яғни терминдік моносемантизмнің жасалуына жағдай
жасайтын бірден-бір орта ғылым тілі ... ... ... ... ... ... ... жасалады. Ол
қандай да бір механизмге сүйенген шығармашылық әрекетті талап ... ... ... ... ... терминдік бірліктің
жасалуы, қалыптасуы, орнығу сатылары бар. Оны ... ... қоса ... яғни термин жасаушыға қойылатын талаптарды
ондағы шығармашылық әрекеттерді де айқындау терминжасам ... үшін ... бірі ... ... терминдерді жасаумен тек тілшілер ... ... ... осы ... ... ... салалардың терминологиясы
дайын терминдерді алумен ғана шектелді. Термин шығармашылығы, ... ... сала ... ... ... ... терминологиясына
енді-енді күн тәртібіне қойылып, қолға алына бастады.
Бұл салаға ... ... орыс ... ... ... ілгері дамыды деуге болады. Осы ... ... ... ... тек ... ғана ... әр саланың мамандары
үлес қоса бастады. Олар тек ... ғана ... әр ... ісін ... ... ... ... жүйелілігін
қамтамасыз етіп, терминологияны жаппай қалыпқа келтіруге ден ... ... ... ... орыс ... ... мамандығы
инженер Чаплыгиннің араласуы да орыс ... бұл ... ... ... ... ... елдерінде терминологияның сала ретінде орны жеке ғылыми
жұмыстарда қарастырылады әрі ... ... сала ... ... ... ... болар, көптеген ғылыми ... ... ... әр ... мәселесіне қарасты ғылыми еңбектер көптеп
кездеседі. Тіпті, олар тіл білімі сияқты ... ... ... ... ... ... қабылданып, дамып, қалыптасып келеді. Бұл ... ... ... ... ... термин жасап, термин қалыптастыру ісі
өзіндік ерекшеліктерге толы болып отыр. Атап ... ... ... жылдар бойы қалыптасқан кірме терминдерге толы. Қазіргі кезеңде сол
қалыптасқан терминдердің өзі қазақшаға аударылып, қазақ ... ... ісі ... ... ... ... Бұл әрекет бір жағынан,
пікірлер тұрғысынан қолдау тауып жатса, ... ... ... ұшырап,
терминдердің қолданысындағы жарыспалылықты тудырып отырған фактор ... ... ... ... ... ... ... Екінші бағыттағы
пікірлердің туындауына дұрыс аударылмаған терминдердің себеп ... ... өту ... ... ... қарама-қайшылықтарына
қарамастан, соңғы кезеңде қазақ тілінің ... ... ... ... ... терминологиясына бірқатар сөздер жаңа ұғымдарға ие болып, жаңа сөздер
мен терминдер жасалды. Бұл қазақ тілінің сөздік қорын, әрі ... ... ... ... қордағы кірме терминдердің санын
азайтуға қалыптасқан қазақ тіліндегі терминдер аз да болса үлес ... ... ... ... ... мен ... ... термин
шығармашылығының жүру үрдісі, өзіндік тарихи даму ... бар ... ... жатады.
Көз жеткізгеніміз-терминжасам жүйесі біраз уақыт тоқырауларына
қарамастан, ... ... бар ... ұлт ... ... ... ... батыл әрекет
қажет. Әзірге бұл әрекетпен ... сала ... ... ... тұрғыдан бұқаралық ақпарат құралдары қызметкерлерінің қызметі ерекше
екендігін айтып кеткен дұрыс. Оның ... бұл ... ... ... ... да жасырын емес.
Термин әлі де өзіндік табиғатын зерделей түсінуді қажет ететін ... ... ... қалыптастырудағы олардың басты бағыты-ішкі
термижасам көздері екендігі белгілі болып отыр. Сондықтан ішкі ... мен оған әсер ... ... да ... ... іс жүзінде
ескеруді қажет ететін мәселелердің қатарына жатады.
Жұмыстың ... ... ... ... ... ... ... шешілуіне ықпал ететін өзекті тақырыптың бірі- ... ... ... ... ... ... беру. Ал біздің бітіру
жұмыстарымыздың негізгі өзектілігі- терминжасам көздерін айқындау болып
табылады. Бұл ... ... ... ... үшін де ... болмақ.
Жұмыстың нысаны. Қазақ терминологиясындағы терминжасам ... ... ... ... ... ... ... термин жасауға
қабілетті ішкі терминжасам көздері. Жалпы сипаттағы қосымша, жұрнақ туралы
түсінік және олардың топтастырылуы. Термин жасауда ... ... ... мен ... ... негізгі мақсаты – қазақ
тілінің терминжасамдағы морфорлогиялық тәсілдерін ... ... оның ... ... мүмкіндгнің барлығын нақтылай ... ... ... жүйесінің терминдік қоры мен жалпы тілдік қолданыстағы сөздік
қорды байытудағы ... ... Осы ... ... жету үшін
мынадай міндеттер туындайды:
- қазақ тліндегі ішкі терминжасаушы жүйенің
қазақ терминологиясындағы зерттелу тарихын
сатылай көрсетіп, оларға ... ... ... ... ішкі терминжасам көздерін
талдай отырып, жалпы жүйесін көрсету;
- ... ... ... ... ... және ... ... туралы
түсінік;
- термин жасаудағы жұрнақтардың ... ... ... басты нысаны ретінде терминжасам
көздері, ... ... ... ... ... ... ... жұмысының негізгі талдау материалдары ретінде қазақ
тілінде ... ... ... ... ... сөздіктер қолданылды. «Терминологиялық хабаршыдағы»
материалдармен қамтылды. Терминжасам үрдісінің теориялық ... ... ... ... ... ... Ө.Айтбаев,
Б.Қалиев, Ш.Құрманбайұлы т.б. ... ... ... ... ... ... сияқты орыс ғалымдарының
ғылыми еңбектері мен мақалалары негізге алынды.
Жұмыстың теориялық ... ... ... анықталуы тек
терминология саласы үшін ғана емес, қазақ тілінің қолданыс ... ... ... да ... ... ... терминологияны дамыту, төл
терминдерді қалыптастыру бағыты ... оның ... ... ашып ... түсу үшін терминжасам тәсілдерінің зерттелуі
қажет. Терминжасам тәсілдерін бір ізге ... ... үшін осы ... қызметі ерекше. Терминжасам тәсілдері, әсіресе, морфологиялық
тәсілі талданып, жүйеленуі сонымен ... ... ... ... айқындай
түсу үшін де пайдалы.
Жұмыстың практикалық маңыздылығы. ... ... ... ... ... ... лексика, грамматика салаларына байланысты
арнайы курстарды оқытуда, морфологиялық ... ... ... ... ... Жұмыста негізінен талдау және жүйелеу, салыстыру
әдістері қолданылды. Аталған әдістер негізінен жұмыстың мақсатына, ... сай ... ... ... ... жүйесі.
1.1 Қазақ тіліндегі терминжасам жүйесінің зерттелуі.
Қазақ тіл білімінде ... ... ... ... ... ... тілінің термин жасау тәсілдері бұған дейін де сөз ... Олар әр ... ... ғылыми еңбектердің зерттеу нысанына айналып
сол сала терминдерінің жасалу жолдарын сипаттауда жан-жақты қарастырылды.
Ал оның алғашқы зерттелу кезеңіне келсек, ... ... ... қай ... ... ... ... пайдаланыла бастағанын нақты
мерзіммен көрсетіп беру қиынырақ. Бұл кез келген сала терминдерін зерттеуге
ден қойған еңбектердің қай-қайсысында да ... ... ... ... қатары сонау ХХ ғасырдың жиырмасыншы жылдарының ортасы мен
соңында-ақ практикалық ... ... ... ... айналымға көрініс
бере бастады. Өйткені тілімізге ғылым мен техникалық атаулардың ... ... жаңа ... ... ... ... кезеңі осы кезең.
Бұған дәлел сол кезеңдерде алғаш жарыққа шыққан термин ... мен ... ... ... Нақтырақ айтсақ, тікелей терминжасам
шығармашылығымен ... ... ... А.Байтұрсынұлы,
М.Жұмабаев, М.Әуезов сынды белді зиялыларымыз еңбектерін брінші кезекте
атай ... ... ... «Тіл ... мен «Оқу
құралдарындағы», М.Жұмабаевтың «Жалпы педагогика» (1922) оқулықтары мен
ондағы сол ... ... ... ... аталған пкірімізді дәлелдей
түседі, әрі көптеген тілшілердің осындай пікірге ... де осы ... ... ... ... де ... мәселелерін зерттеуге
атсалысқанын көрсететін тағы бір дәйек-жазушының 1917 жылғы «Ғылым ... ... ... ... ... ... кез ... термин белгілі бір дәрежеде
ғылыми негізге сүйеніліп жасалады. Айтылған ... ... ... ... ... нұсқалары дәлелдей алады.
Бірақ бұл айтылғандарға қарап, терминжасам көздері, жаңа терминдер тобы
тек кеңестік дәуірде ғана қазақ ... ... ... ... ... келісуге болмайды әрі кеңестік дәуірмен байланысты бағаланып
та ... ... Әрі ... пікір тек терминология саласына ғана емес ,
тіл білімінің басқа салаларында қолданылып келді. Бұған ... ... ... даму ... ... тарауларында да
мынадай пікір келтіріледі: «Тілде термин сипатты сөзжасау дәстүрі бұрыннан
болғанымен, оның арнайы сөз тобы ... ... ... ... байланыстылығы негізінде, «қазақ ғылыми ... ... ... ... де ... деп оны негізінен және
сөзсіз ... ... ... ... ... ... ... теліп
қана қарау жөн болмаса керек. Өйткені әрбір сөз жаңа пайда ... ... ... ... ... ... ... уақыт
өте ұғымдық қырлары ашылып, жатталып, қатардағы жай сөзге ... [9, ... ... ... өзі де ... ғылымның бастау
кезеңдеріне қарасты айтып өткен тұжырымымызды нақтылай алады.
Көптеген басқа тілдер ... жаңа ... ... көзі ... ... көзі ... ол ... лексика болып табылады.
Сондықтан ХХ ғасыр басында қолданылған терминдік атауларға ... ... ... деп ... ... да ... сөздік қорында қолданылып
қалыптасқан сөздер ... ... Бұл ... әр сала ... ... өз ... ... пікірлер айтады. Айталық,
философия саласының терминдерін ... ... ... терминдердің қайнар көздері жөнінде: ... ... түрі ... ... ... ... ... Солай бола
тұра олар философиялық мәні жоғалмаған, ... ... ... ... ... ... ... философия қазақ философиялық ұғымдарының
қайнар көзі іпеттес. Оның әрі ... ... ... ... ... ... [10, ... ұқсас пікірді психология терминдерін зерттеген диссертациялық
жұмыстарында С.Исақова: «Халықтың бай ауыз ... ... ... ... көре ... дей ... өз пікірін одан
әрі: «Психолог ғалымдарымыз айтып жүргендей, қазақ ... ... ... ... ел ... ... ... толғаулар, термелер сияқты халықтың ауыз әдебиеті зор үлес ... ... ... ... ... ... деп ... пікірлердің қай-қайсысы да қазақ терминологиясының
терминологиялық ... ... ... ... ... ... тіл,
оның тарихы мен дәстүрі, ұлттық болмысы деген ... ... ... бұл ... аталып өткен терминологияның қалыптаса бастау кезеңін
тек кеңестік дәуірмен ғана байланысты қарамау керектігі жөнінде тұжырымды
нақтылай, ... ... ... жаңа сөздердің өзі ХІХ ғасырдың аяғынан бастап қарқынды
түрде жүргізіле бастаған ... ... ... әрі ... ... ... ... айналымға ене бастады. ... ... бұл ... ... ... ... ... сияқты
газеттер шығып тұрған еді. ХХ ғасырдың басындағы қазақ әдебиетіне шолу
жасайтын оқулықтар мен оқу ... ... сол ... ... ... ... ... даласында баспа ісі дамып, 200-дей кітап басылып
шыққан екен. ... ... ХХ ... ... 1911 жылы шыға ... ... мен 1913-1918 жылдар аралығында шығарылып тұрған «Қазақ»
газетінің де ел ... ... ... ... баяндап тұрудағы
маңызы айтылады [9,260].
Бұл тұрғыдан ғалымдар еңбегіне жүгінсек, терминолог-ғалым ... ... «ХХ ... бас ... ... ... тек қазақ
тілінің ішкі мүмкіндіктерін сарқа пайдаланумен ғана шектеліп қойған жоқ,
сонымен бірге жаңа ... ... ... ... сөз алу ... ... ... ....»,- деп көрсетеді [12, 48].
Осы мәселе жөнінде ғалым пікірін ... ... өз ... ... даму ... 5 кезеңге бөліп қарастыра келіп, оның ХІХ
ғасырдың соңынан 1910 ... ... ... ... ... ... ... «Қазақ тілінде термин жасаудың тарихын, қолда бар деректерге
сүйене ... ХІХ ... ... ... ... ... Мұның өзіндік
негізі бар» шынында да сол ... ... ... ... мен ... ... «Қазақ» газеті және «Айқап» журналы тәрізді басылымдар
тілге тиек ететін біраз деректер береді. Мұнда терминдік пішінге ие ... ... ... атқара бастаған жекелеген сөздерді кездестіреміз.
Бұл ретте «Қазақ» газетінің орны айрықша [13, 6].
Ал ғалым Б.Момынованың еңбегінде ... ... ... лексиканы
қалыптастырудағы маңызды қызметі, ондағы жаңа ... ... ... ... ... оқу-білім, халық ағарту саласына қатысты
атаулар үш деңгейде көрінеді: ... келе ... ... сөздері және
авторлар қолтумасы – жаңа ... мен соны сөз ... ... [14, 75], ... зерттеуіндегі: «.... «Қазақ» газетінен
бастау алып, нормаланып, терминге айналған сөздерге мысал келтірейік: ... ... ... -ды//-ді қосымшаларының активтенгенін
«Социалды Қазақстан», «Индустриалды ел», ... ел» , т.б. осы ... мен ... ... ... - ... ... «Қазақ» газеті
сияқты ХХ ғасыр басындағы баспасөз құралдарының термин қалыптастырудағы
маңызды қызметін дәлелдей түседі.
Дерек негізіне ... ... ... да, ... ... ... қызмет етіп, әсіресе термин қалыптастыруға үлес қосқандығын аңғара
аламыз. Демек, алғашқы терминжасамның даму ... ХІХ ... ... ХХ
ғасыр басындағы қазақ ... ... ... сонда
қалыптасып, практикалық қолданыс табуымен тікелей ... ... ... ... жаңа ... ... пайда бола бастауына
байланысты терминжасам ісі практикалық, шығармашылық тұрғысынан ... ... ... жаңа ұғымдар деп танығанымызбен, кейіннен ғылым
салаларына байланысты сөздер, арнайы атау сөздер ... ... ... ... ... тіл ... терминология тұрғысынан арнайы
түсінікке ие бола ... ... ... даму ... ... де ... өту керек. Бұл ерекшеліктер мен даму сипатына тіпті
А.Байтұрсынұлы жасап кеткен терминдер тізбегінің өзі де ... бола ... ... ... сөздер ... ... ... ... ... және
тағы басқа ғалымдардың еңбектері мен оқулықтары және оқу ... ... ... ... ... терминология саласының дамуына
басшылық ... ... ... ... ... Жұбанов болды.
Біріншіден, Қ.Жұбанов 1933 жылы Қазақстанда ... ... ... ... комиссияның төрағасы болып сайланды. Екіншіден,
терминология саласында ... ... ... ... жариялап
терминологиялық сөздік құрастырды. Нәтижесінде, сол тұстағы терминжасамның
ілгерілеуіне өзіндік үлес ... ... ... ... ары ... жалғастырғысы келді. Мұны ғалымның 1935 жылдан
бастап шығарыла бстаған «Мемлекеттік термин ... ... ... ... ... жөнінде» /1935/, «Физика
терминдері жайынан» /1935/, «Математика терминдері ... /1935/ ... мен 1936 жылы ... ... ... ... ... басылған «Принципы терминологии казахского литературного
языка, применяемые ... ... ... /1935/ атты
ғылыми мақаласы дәлелдей алады.
Өзге қазақ тілшілері сияқты Қ.Жұбанов та қазақ тіліндегі терминдердің
жасалуын ... ... ... ... ... ... ... «Термин
сөздердің спецефикасы жөнінде» атты мақаласынан пікірін келтіруге болады.
Мақаласында ... ... ... түсіндіре келе, қазақ тіліндегі
терминдердің жасалу ... ... бір ... халықаралық ортақ болып
кеткен сөздерден жасалса, екінші жағынан, ел-елдің терминдерін жасауда да
өзінің күшін сақтауы керек.
Сөйтіп қазақ тілінің ... бір ... ... интернационал
сөздермен алынса, екінші жағынан қазақ сөздерінен жасалатын ... ... ... ... ... нұсқаларының бір жүйеге түспеуіне қатысты
терминологияда аударманың немесе өзге тәсілдердің ... ... ... жүр. Ондай пікірлерге қазақ тілінде немесе өзге де
басқа тілдерде сол тілдің негізіндегі терминдердің қалыптасуының себебін
сол ... ... ... ... ... ... ең алдымен, ғылыми атау. Ал ғылыми атаулардың арнайы бір жаңа ұғым
айқындалып, оны белгілеуші, оны ... ... қай елде ... ... ұғым ... сол ... терминделетіні, ал тілдік бірлік сол ұғымды
қабылдай отырып, сол ұғымды терминологиялық өрісте,ғылым ... ... ... белгілі.
Дегенмен, көптеген тілдер терминдерді жасалған тіл нұсқауында қабылдап
қоя ... ... ... ... ... қажетті атау табады. Ең
болмағанда, терминді өз ... ... ... ... ... ... қолданады. Мұндай тәжірибе әлем тілдерінің практикасында бар.
Тіпті, орыс тіл білімінің ... ... ... ... ... латын, грек, қала берді ағылшын тілдерінен
жасалған терминдер екендігі белгілі. Бірақ бұл терминдердің ... ... ... ... орыс тіліне икемделіп, өзгертіліп қолданылған.
Орыс тіліне икемделіп қолданылған ... өзін бір ... ... ... түсіндіргені белгілі, әлі де біздің
терминологияда сондай түсінік бар. Орыс ... өзі де ... ... ... ... ... ... ұғымға алдымен ана
тілдің негізінде терминдік тұлға іздеудің ... баса ... ... ... негізін А.В.Суперанская, В.Даниленко, М.Н.Володина
сияқты ғалымдардың еңбектерінен кездестіруге болады. Аталған ... ... ... ... ... ... ... орыс ғалымдарының еңбектерінде де ең алдымен ана тілінде термин
жасауға ұмтылу қажеттігін, ... ... ғана өзге ... ... ... оның өзін ... ішкі заңдылықтары мен дыбыстау жүйесіне
икемдеп алу керектігін алға тартады [17, ... ... ... болса өз монографиясында ... ... ... отырып, ұлттық терминдерді қалыптастырудың тиімділігін
әр түрлі аспектіден дәлелдеп көрсетеді. Ғалым атап ... ... ... ... және ... ... ... терминологиясындағы телевизия терминдерін нысан етіп
алады [18,49,98]. Белгілі терминолог-ғалым В.Даниленко да өз ... ... ... ... ... әр түрлі сөз таптарының
мүмкіндігі тұрғысынан талдап көрсетеді [19, 56].
Бұл ... ... өзге ... ... ... ісі де нақты
практикалық тұрғыдан дәлелдеп беріп отыр.
Қазақ тілінің терминжасам көздері термин шығармашылығында 1940-1950
жылдары да ... ... ... ... 1940, ... жылдары да және одан кейінгі жылдары да ... жаңа ... ... қамтып отыруға тура келді. Оған 1959 жылдан бастап
шығарыла бастаған «Терминологиялық сөздіктер» сериясының 1959 жылы ... ... ... бола ... ... ол ... тілімізге жат сөздер легі
әбден сіңісіп, шет тілдік терминдер үйреншікті болып ... еді. ... ... ... күйінде алынып жатты, қазақ тілінің терминжасау
мүмкіндігі барынша пайдаланылмады.
Демек,аталған ... ... ... ... терминжасам
шығармашылығының қолданыс тауып, дамыған кезеңінің айғағы деп білу қажет.
Терминжасам ісі кеңестік дәуірдің қай кезеңінде де ... ... ... ... ... ... ... жүйесі сол кездің өзінде-ақ
жүйеленді.
Жоғарыдағы терминжасам үрдісінің жалпы ... ... ... ... терминология айналасында көптеп
қалыптасты. Бұл жөнінде терминжасам жолдарын зерттеуші ғалымдардың бірі
М.Н.Володинаның ... мына бір ... ... кетуге болады. Ол өз
еңбегінде терминдерді жасаудың екі ... атап ... Оның ... жолмен жасалған терминдер болса, екіншісі- жүйелі жолмен жасалған
терминдер [18, 42].
Демек, терминологиялық қорды құрайтын терминдер ... осы ... ... ... ... ... жүйесінің дамуындағы келесі кезең 1940 жылдан кейінгі
уақыттың еншісіне тән. ... ... ... де терминжасам саласына
байланысты С.Аманжолов, А.Әбдірахманов сияқты ... ... ... терминология мен аударма мәселесі туралы» /1958/ атты ... ... ... Олар өз ... ... 1959 жылдан бастап
1962 жылға дейінгі ... ... 12 ... әр ... ... ... ... аясында терминологияны зерттеп, осы салаға қатысты
бірқатар ғылыми ... ... ... барлығында да терминжасам
жолдары қарастырылып, нақты мысалдар ... ... ... ... ... терминообразования» атты мақаласы, Ж.Молдажаровтың
«Термины спорта в русском и казахском языках» атты /1972/ ... 80- ... ... ... ғалым Ө.Айтбайұлының
«Қазақ терминологиясының дамуы мен қалыптасуы» атты (1988) және 1997 ... ... ... сөзі» атты монографиялық еңбектері қазақ терминжасам
көздерінің ... ... орны бар ... ... ... табылады.
Қазақ тіліндегі ұлттық терминология бағытында қарқынды зерттеудің қолға
алынған кезі тәуелсіздік алған жылдардан ... ... ... ... «Қазіргі қазақ әдеби тіліндегі заң терминдері» атты ... ... ... ... ... ... атты ... «Қазақ тіліндегі психология терминдері» атты (2000),
А.Ж.Теренязовтың «Қазақ әдеби тілі ... ... ... атты (1999), А.С.Нұржанованың «Қазақ тіліндегі мұнай терминдерінің
лексика-грамматикалық ерекшеліктері» атты (2000) ... атап ... ... ... ... ... жаңа ... дамуына негіз болған басты ... ... ... ... терминдену үрдісі» (1998) атты докторлық диссертациясы.
Бұл негізінен қазақ терминологиясының күн тәртібінде өзекті мәселелері мен
қалыптасуындағы ... ... ... лексикасының
терминденуіндегі басты ғылыми тұжырымға негізделген ... ... ... ... ... даму тарихын да жан-жақты
қарастырған ... ... ... ... ... сөз еткендіктен,
аталған жұмыста қазақ ... ... ... ... ... ... Осы ... ІҮ тарауында толығымен ... ... ... яғни ... ... ... ... қабаттарға тоқталады.
Тәуелсіздіктің соңғы он жылдығындағы қазақ тілінің даму ... ... ... қазақ тілі мемлекеттік мәртебе алғаннан бастап көптеген
сөздер мен ұғымдар ... ... ... бастады. Сондай аударманы қажет
ететін лексикалық қабаттардың ... ... ... ... ... ... ... аударып, тілші қауымының
көкейіне ой сала бастаған кезең қазақ тіліне ... ... ... ... ... ... ... пайдалану және қазақ тілінің
қоғамдық ... ... ... осы ... ... терминология
саласында да бірқатар ілгерілеудің болғандығы белгілі.
Сонда да болса, қазақ тіл білімінің терминологиясы ... ... ... ... ... ... Тіпті басты тұжырымдары
нақтыланып, басым жағдайда оларды аударып, ... ... де, ... ... ... отыр.
Қазақ тіліндегі жарыспалы терминдер өзекті мәселелердің біріне айналды.
Термин жасау, қалыптастыру, оларды бекіту механизмі де бірізге ... ... бір ... осы үрдісті, қазақ тілінде терминдер жасаудың
қжеттігін ... түсу ... ... ... ... ... ... салаларына қатысты еңбектерде сөз болып жүрген
терминжасам көздерін жиақтап, қазақ тіліндегі ... ... ... түсу ... және оларды жүйелеп беру үшін
терминжасам көздерін зерттеу нысаны еттік.
1.1 Терминжасаушы тәсілдердің ... тіл ... ... сөз ... ... ... ... Мұның өзі терминдердің қазақ тілі үшін жат ... ... тілі ... тек ... ғана ... алатын тіл болып есептелуіне
итермелеп отыр. Кез келген ғылым саласы үшін термин сөз тек сол ... ғана ... ... өзге тілден жасалған сөз болуы шарт
болып келді. Сондықтан қазіргі кезде де кірме термин сөз ... ... ... ... жаңа ... болсын , барлығы бірдей термин
ретінде қабылданады. Яғни термин мен жаңа ... ... ... ... тұрғыдан өзіндік талаптары мен арасындағы шекті қоя ... тіл ... ... ... өз ... тағы бір
өзекті мәселе.
Бұл шарт, термин жөніндегі қате түсінік осы ... ... ... ... ... Яғни түсініксіз, мағынасы басқа сөз- ... тіл ... өзге ТМД ... тіл ... ... ... ... келді. Соның салдарынан тек түсініксіз сөздер ... ... ... қабылдау, сөйтіп өзге тілдік термин сөздің ... ... ... қалыптастыру бағыты қолданылып келді. Бірақ қазақ
тіліндегі ... ... ... ... оның ... анықтау
қазақ тілінде термин жасауға ұмтылу- бәрі қазақ тілшілері үшін белгісіз
түсінік болып ... ... ... сол сөздерді қолдана отырып
ғылыми мақала жазудың өзі бір кездері ... ... ... жағынан ғылым саласы болғандықтан термин сөздердің барлығының
көпшілікке мағынасы ... бола ... ... ... ұлт тілінің
негізінде жасалуы шарт емес екендігі шындық.
Ғылымды қазақ ұлтының өкілдері жасамады, ғылымға бармады деген біржақты
пікір ... жөні жоқ ... де айту ... ... ... қазақ ұлтының өкілдері де ... ... ... ... ... оны дамытуға өзіндік үлестерін ... да ... Бұл ой ... ... өзін ... ... дәуірдің өзінде де өзге тілдің терминдерін пайдалана ... ... ... ... ... атмосфера қазақ ғылымын, қазақ ... ... ... ... ... ... тілінде дамып, қалыптасуын
тежеді. Мұның зардап шеккен соңғы ... ... ... ... тілдік
мүмкіндігі еді. Осынша жылдың ішінде ғылымға деген осындай көзқарастың
салдарынан терминжасам ... ... ... ... тілі ... зардап
шекті.
Соның салдарынан терминжасам жүйесі толығымен қалыптаспады. Қазақ
тілінің терминология саласына қатысты ... ... ... ... кезде жарық көріп жатқан терминология саласының ... ... мен ... бұл ... ... ... ... көтеріліп те жүр.
Барлығы болмаса да өз тілінде жасалған біраз терминдері бар ... ... ... жолдары мен құрылым-құрылысы жағынан әр түрлі
болып келеді. Сондықтан қазақ тіліндегі ... ... ... ... аясында қарастыра отырып, іштей топтап, ... ... Осы ... ... ең ... топтастырып, оның
негіздерін көрсетіп, анықтап алуымыз керек сияқты. Бұл ... ... өз ... ... ... ... ... қарастырған
тарауында ғалым Ш.Құрманбайұлы былай деп ... ... ... ... ие ... ... тілі ... ғылым саласындағы
қызметін толық атқаруға көшуге тиіс. Ол үшін ... ... ... үздіксіз жетілдіріліп отырумен қатар, ... ... ... көздері анықталып, олар термин ... ... ... [20, ... ... ... ... құрылымдық жағынан әр түрлі жолмен
жасалған. Терминдердің құрылымына мән беріп қарасақ, олар әрі ... әрі ... ... ... ... аңғаруға болады.
Терминжасам жүйесінің жасалуына негіз ... әр ... ... ... отырып, терминжасам көздерін өзара іштей ... ... ... ... ... ... : «Жалпы кез келген ... ... ... ... болатын екі көзі бар. Оның бірі-
ұлттық тіл де, екіншісі- өзге халықтардың тілдері. Алғашқысы терминжасамның
ішкі көзі, ал кейінгісі- сыртқы көзі деп ... – деп ... ... ... ... ... болатын тілдік бірліктерді екі үлкен
топқа бөліп көрсету қажет. Оның бірі қазақ тілінің өз ... ... ... ... ... олар ішкі ... көздерінің ретін
құрайды. Ішкі терминжасам көздері көнерген сөздер қоры, қазіргі тіліміздің
жалпыхалықтық қолданысындағы лексика ... ... ... ... да ... ... термин жасауға негіз болатын әр түрлі
тәсілдерді қамтиды.
Ал екінші тобы ... ... ... сыртқы терминжасам
көздерінің құрамына өзге тілдің сөздері енеді. Яғни терминдердің бірқатары
термин дефинициялық мағынасын ... ... ... ... ... ... ... болады. Мұндай жағдайда терминдердің соңына қажет болған
жағдайда қосымшалар жалғап қабылдауға да болады. ... ... ... ... кеңінен қолданыс тапқан. Әсіресе -лық, -лік, -дық, - дік,
-тық, -тік ... ... ... ... ... ... ... ретінде қолданылады. Олар көбінесе түбірі етістік мәнді
терминдер жасау барысында жиі ... ... бар ... ... ... екі ... ... болады. Олар: ішкі терминжасам көздері және сыртқы ... ... ... ... тілдің бұрынғы тарихы және қазіргі
лексика қабаттарының негізінде термин қалыптастыратын ... ... ... ... ... қор мен ... ... арасындағы айналымды қалыптастырып, тілдің өз мүмкіндігін дамытуды
жүзеге асырады. Лексикалық қор ... ... ... ... ... ... ... қолданушыға түсінікті терминологиялық
бірлік арқылы лексикалық қорды толықтырып, байытып отырады. Екі ... ... ... жөнінде орыс тілшілері А.В.Суперанская,
Н.В.Подольская, Н.В.Васильевалар жазған «жалпы терминология» атты ... да, ... ... ... терминденуі» атты
ғылыми монографиясында да жан-жақты айтылып, түсіндіріледі.
Алайда, аталған еңбектердің ... ішкі ... және ... ... ... ... мен оларға берілген түсініктемелер
кездеседі. Бұл екі терминдік қолданысты біздің ... ... ... ... ... және ... ... көздері сияқты
терминдермен шатастыруға болмайды.
Сонымен ішкі терминдену дегеніміз- бір терминологиялық ... ... ... өте ... өріс ... бір мағыналық дефинициядан
екінші мағыналық дефиницияға ауысып қолданыла отырып қалыптасатын терминдік
бірлік. Яғни бұл терминжасам ... ... ... ... ... ... ... ствола) термині мұнай өңдеу саласында, көмір
өндіру саласында да жол салу ... де ... ... ... ствол терминінің оқпан болып аударылуы да қалыптастыруға
болатын терминдердің бірі.
Ал сыртқы терминдену кезенде ... ... шет ... сөзі ... сол ... төл сөзі ... терминологиялық өріске басқа өрісінен
алынып, термин ретінде қалыптасады. Яғни термин емес сөз терминологиялық
өріске ... ... ... ... ... қуат ... ... сөз физика саласына өте отырып электр ... ... ... ... ... тапқан. Қуат сөзі ... ... өтіп ... отыр.
Сыртқы терминжасам көздері шет тілі сөздерінен кірігіп, термин ... ... ... ... ... ... терминдер өзге тілдегі
терминдерді сол қалпында алу арқылы жасалады. Дегенмен сыртқы терминжасам
көздерінің өзіндік ерекшеліктері жоқ ... ... ... ... ... ... ... сол қалпында алынып, еш өзгеріссіз тұлғасын сақтай
отырып ... ... ... ... терминологиялық қорымызда
жеткілікті. Мысалы, синоним, сема, инфляция, радиус т.б. ... ... ... сол қалпында кірігіп, қалыптасқан терминдерге жатады [18].
Екіншіден, кейбір терминдер ... ... ... ... Бірақ
біздің тіліміздің терминологиялық қорынан мұндай терминдерді кездестіре қою
қиынырақ. ... бұл ... ... терминологиялық қорымыздың тәжірибесінде
жоқ. Соның салдарынан қолданысымыздағы терминдер өзгерместен алынған. ... ... ... ... ... ... тілдегі жүйесіздікті
тудырып отыр. Ал орыс тілінен мысал келтірсек ... ... ... ... ... өзі ... грек тілдерінде бұлай дыбысталмайды.
Олар орыс тіліне икемделіп қабылданған терминдер.
Үшіншіден, кейбір терминдер ... ... ... үшін өзге ... тұлғасын сақтап, бірақ соңына қазақ тілінің ... ... ... Мұндай терминдер қазақ тілінде көбінесе орыс тілі
арқылы қалыптасқан терминдер ... ... Олар әрі ... ... мәнді терминдерді құрайды. Мысалы, электронный, стерилизованный,
вероятность, т.с.с ... ... ... ... болжалдық
сияқты т.б. толып жатқан терминдік тұлғада қазақ тілінде береді. Яғни ... ... ... ... ... тану, ... -дік, -тық, -тік, -лық, -лік, ... ... ... лен+ген,
-тан+ған, -тен+ген тұлғасындағы қосымшалардың көмегімен өзге тілдердегі
бірқатар терминдер ... ... ... ... қазақ тіліне кірігеді.
Демек, өзге тілдің сөзін сол қалпында, тұлғасын өзгерпестен ала ... ... ... өзге ... өзінің түбір тұлғасын сақтай отырып,
оған қазақ тіліндегі қосымша жұрнақ жалғау арқылы термин ... ... ... кеңінен қолданылатын әдіс.
Бұл тәсіл- қазақ терминжасам жүйесіне енген бір термин жасаушы көз.
Қазақ тілінің ішкі терминжасам көздерінің өзін ... ... ... ... ... ... терминжасам көздері және
лексикалық терминжасам ... деп ... ... ... жүйелеу терминжасам жүйесін бірізге түсіріп, ... ... ... үшін ... ... ... грамматикалық терминжасамды, оның ... ... ... ... ... жасаушы қосымшалар
қарастырады.
2 Қазақ тіліндегі ішкі терминжасам тәсілдері.
Түркі біл білімінде ... ... мен оның ... ... ... ... А.А.Юлдашев, Ф.Ганиев ... ... ... тіл ... ... ... соның ішінде морфологиялық
(синетикалық) сөзжасау 20-30 жылдардан ... ... ... бұл ... ... ғалымдар: Ғ.Мұсабаев, А.Ысқақов, Н.Оралбаева, Ғ.Қалиев,
Е.Жанпейісов, А.Қалыбаева, және т.б. Әсіресе ... ... ... ... ... оқулығы мен А.Салқынбайдың еңбегін
арнайы атауға болады.
Морфологиялық тәсіл қазақ терминологиясы ... де ... Бұл ... ... ... пен ... ... сондай-
ақ Ш.Құрманбайұлы мен Ш.Біләловтың, А.Алдашеваның монографиялық ізденістері
тілге тиек болады.
Сөзжасамға қарағанда терминологиялық сөзжасамның өзіндік ... ... ... туыстары бар. Жай сөзжасамда сөзжасаудың бір тәсілін
пайдаланумен шектелетін болса, термин үшін терминдік ... ... ... ... ашу, ұғымға анықтама беру қажет. Жалпы әдеби тілмен
салыстырғанда, терминологиядағы сөзжасайтын жұрнақтардың қызмет аясы ... ... ... белгілерін көрсетуі тиіс. Сөзжасамның морфологиялық
тәсілі дегеніміз – түбір сөзге әр түрлі жұрнақтар жалғау арқылы туынды сөз
жасау. Бұл ... ... ... ... орын ... жолмен жасалған терминдер қазіргі қазақ тіліндегі
терминдер ... ... Бұл ... ... ... ... да негізгі көз екендігімен түсіндіріледі, сол себепті
қазақ тіліндегі терминдердің жасалу жолдарының ішіндегі өнімді ... ... ... ... сөздеріміздің есебінен термин қорымызды толықтыру
кезінде ... кез ... ... ... жаңа ... жасау барысында
белгілі бір үлгіні сақтаудың ... үшін ... зор. Бұл ең ... ... бұзбау үшін қажет. Ал терминологиядағы
жүйелілікті кейбір терминолог-ғалымдар терминологияның ... ... ... салалық терминологияны қалыптастыруда сол ... ... бір сөз ... ... ... ... ... отырып жасау тәжірибесі бар. Бізде де кейбір арнаулы
сала терминдерін ... ... ... ... өнімді жұмсалып жүрген
жұрнақтардың бар ... ... ... Қосымша туралы түсінік және оның грамматикалық сипаты.
Грамматикалық категория құраушы сөз таптарының ішінде түрленуге ... ... пен зат ... Грамматикалық категориялар негізінен осы сөз
таптары арқылы жасалады. Грамматикалық ... ... ... ... ... қазақ даласына, қазақ тіл біліміне ендіріп, оның
негізін салған белгілі ғалым А.Байтұрсынұлы болды. Ғалым өзінің әйгілі ... ... ... ... ... анықтама беріп, жалғанған сөзінің
тұлғасын өзгертіп, мағынасын өзгертпейтіндерді «жалғау» деп, ... ... ғана ... ... да ... «жұрнақ»
терминімен атайды [21].
Қазақ тілі білімінің ғылыми негізін салушы ғалым Қ.Жұбановтың «Қазақ
тілі жөніндегі ... ... де ... ... әрі ... түседі. Ғалым бұрынғы қолданылып жүрген «жұрнақ» ... ... деп ... жөн ... ... ... ... қосымшалар жігіне енбей, оның орына
А.Байтұрсынұлының ізімен «жұрнақ» термині қолданысқа енді.
Түркологияда ... ... ... ... сөз ... және сөз ... ... болып екі топқа бөлінеді. Атап
айтсақ, Н.А.Баскаков, Н.К.Дмитриев, Л.Н.Харитонов, Н.П.Кононов ... 1940 ... ... ... ... шор, хакас, өзбек тілдеріне
арналған бастапқы грамматикаларын жазды. Бұл ғалымдардың ... ... ... ... ... ... осы үлгіде қосымшаларды топтастыру, яғни сөз
тудыруды және ... ... ... ... ... ... деуімізге болады. Ғалым: «Сөйлемде грамматикалық формалармен
түрленетін ... ... ... ... тек ғана екі ... не ... ... не грамматикалық формада қолданылады. Былайша айтқанда ... ... ... ... не ... сөздік құрамына енетін
туынды түбір сөз, не білгілі бір сөз табына тән ... ... ... [22, ... ... ... ... ''Қазіргі қазақ
әдеби тілі'' оқулығында да қосымшалар осы ретпен сөз тудырушы және форма
тудырушы болып жіктеледі [23].
С.Исаевтың ... ... сөз ... және ... ... екіге бөлінеді. Ғалым бұрынғы грамматикаларда ... сөз ... ... ... ... деп атау ... ... Ол: ''Қазақ тіл білімінде қосымшаларды белгілі ... ... ... ... ... ... мағыналық сыр-
сипаты, қолданыстық қызметі, жіктелу жүйесі толық айқындалды ... атап ... ... ... ... оның ... ең ... қасиеті екенін, ал атқаратын қызметі сол мән-мағынасы
арқылы жүзеге асатын екінші қасиеті деп, ... ... ... ... ... орай 1. ... ... 2.
Форма тудырушы қосымшалар деп екіге ... Әрі ... ... ... ... ... және жалғау деп ажыратылып, жұрнақтардың өзі тағы
да сөздің мағынасын өзгерту қабілеті мен ... ... ... жағынан микротиптерге жіктеледі. Олар: 1.Модификациялық немесе
лексика-граматикалық ... ... ... ... жұрнақтар.
Ғылым түркологияда талас тудырып жүрген біршама ... ... ... күшейтпелі етістік, зат есімнің рең мәнін ... ... ... қосымшалар қатарында көрсетіп, олардың сөзжасам
қосымшалары бола ... ... ... ... ... Бұл
қосымшаларды модификациялық жұрнақтар деп атайды ... ... ... ... жіктеу үлгісі С.Уманованың модаль
формаларды жіктеуімен сәйкес келетіні бар. ... ... ... ... да ... ... сөз ... қосымшалардың жіктелу үлгілері мен ... сөз ... мен ... ... ... ... де
қызметіне жуықтап, аралық қалып танытып ерекшеленуі негізінде қосымшалар
жігіне өзгерістер еніп отырды. ... ... ... ... ... ... -сыз/-сіз, -лық/-лік, ... ... ... атап ... болады. Қазақ тілі грамматикаларында ... сөз ... ... ... деп ... ... ... қалпын алғаш сөз еткен татар ғалымы
В.М.Насилов болды. Ол сөз ... ... мен сөз ... ... де ... ... ... бір топ қосымшалар тобын
өз алдына бөліп ... ... ... етіп ... ... атап, қосымшалар жігіне енгізді.
Қазақ тіліндегі зат есімнің рең ... ... ... ... мен ... тудырушылардан бөлек өз алдына топ етіп береді. Автор
стилистикалық қосымшаларға мынадай анықтама ... ... не ... новое слово, ни грамматическую форму слова, а изменяют лишь ... ... ... ... өз ... ... етіп қоспағанымен даулы
мәселелер қатарынан саналатын -лық/-лік, -шы/-ші, -лы/-лі, ... ... сөз ... ... де, ... де қасиеттеріне жуықтайтын ''жартылай функционалды''
суффикстер деп ... ... ... Ф.А. ... ... ... категория етіп алмайды, яғни қосымшалар жігіне қоспайды.
Олардың сипаты жайлы былай деп ... ''В ... ... ... ... ... в ... объеме. Между
тем оны должны быть ... с двух ... ... Должны быть выяснены и ... ... ... и ... ... этих ... [25,53].
Ендігі кезекте өзіміз қарастырып отырған термин жасаушы қосымшаларға
тоқталып өтсек. Ондай қосымшалардың бірі ... ... ... ... ... ... ... қатарына -лық/-лік қосымшасы да бар бұл екі сөз ... зат есім ... әрі сын есім ... қосымша болып анықталып
қоймай, оның кейбір функциялық қолданысы да белгілі бола бастады. Сөйлемге
дайр тілдік единиця ... ... ... ... қолданылатын жағдайлары
ескеріліп, бұл қосымшаны ғалымдар бірде жартылай функцияналды, кірістіруші
(аффиксы включения) синкретті, және екі функциялы тағы ... ... ал ... ... ... қазақ тілі оқулықтарында бұл
тұлғаның сөз тудырмайтын туыстары жайлы айтылмайды.
М.Казем-Бектің ... ... тілі ... бұл тұлға
есімдерден есім тудырушы ... ... ... ... -лық/-лік «частица» терминімен аталса, ... ... ... ... ... ... ... беретін мағыналарын төрт түрге
бөліп көрсетеді. 1.Орындық (ташлық, агачлық). ... ... ... ... 4.Өлшемдік (айлық, күнлүк).
А.Байтұрсынұлы бұл тұлғаны зат есімнің жұрнағы деп ... ... үш ... ... «Әуелі, сол зат үшін жұмсалатын нәрсені
атау үшін, мәселен, «арқа» деген сөзге ... ... ... ... арқа үшін ... ... атау үшін ... басқа нәрселерге сол
затты өлшеу болатындығын көрсету үшін мәселен, «ай» ... ... ... ... ... ... айдың өлшеу болатындығын ... ... сол ... ... ... ... ... «аға» деген сөзге «лық»
жұрнағын жалғап ... ... аға ... ... үшін тағы басқа» [21,
212].
«Қазақ ... ... ... ... ... жалғану
мүмкіндіктері мен одан туындаған жасалымдарға (зат есімдерге) молынан
сипаттама береді. Қысқаша баяндағанда, ... ... ... ... ... ... астық), кірме сөздерге (кандидаттық, мұсылмандық,
болыстық), туынды есімдерге ... ... сын ... ... сан ... (бірлік, ондық), есімшеге (еріккендік,
алжығандық), қимыл ... ... ... үстеуге (дәлдік,
күнделік), мораль сөздерге ... ... ... ... ... [26, ... ... қосымшасының абстракт зат есім тудырушы функциясын
мойындайды. Бірақ қатыстық сын есім тудырушы ... яғни ... ... ... мағына беруін (айлық, күндік, ауылдық т.б.) шартты
түрде сөз тудырушы болып тұр деп ... пкір ... [27, 104, ... ... ... ... тілінде зат есімнің атрибут
анықтауыш формасы деп көрсетсе, кейінгі 1979 жылы ... ... ... ... морфологиясында зат есімнің ... ... ... деп анықтайды. Демек, ғалым -лық/-лік қосымшасын
сөйлемдегі қызметі негізінде ... ... ... ... атрибут
анықтауыш форма тудырушы морфема деп ... тіл ... ... ... да ... ... ... Ғалым: «Түркі тілдерінде қазақ тілінде,
-лық/-лік қосымшасы жалғанған зат есімдердің барлығы түгелдей тілдің ... ... ... түбір сөз бола бермейді. Олардың көпшілігі ... ... ... ... сөздік формаға жатады. Мысалы, қазақ
тілнде үйлік, дәптерлік деген ... даяр сөз жоқ, ... ... ... ... ... екі ... әйнек деп қолданылады. Демек, ... ... зат ... бір тобы ... ... ... ... бүтінге жатса, екінші тобы сөйлем ... сөз ... ... ... формалар. Бұлар тілдің сөздік ... ... ... зат ... сын есім, сан есім, өткен шақ есімше
формасына түгелдей талғаусыз жалғанады. Бір сөз табын ... ... ... толық қамту форма тудырушы морфемаға тән қасиет. Олай болса, -лық/лік
қочымшасының о бастағы негізгі қызметі ... ... ... , келе-келе
бұл формадағы кейбір сөздердің белгілі бір ұғымда ... ... ... ... туынды түбір сөзге айналуы заңды
құбылыс»,- деп ... ... ... ... ... форма
тудырушылық деп таныған [22, 26-30].
Шығу тарихына келсек, Н.А.Баскаков бұл тұлғаны «обильный», «полный»
мәніндегі «лық» ... ... ... те осы ... ... ... ... мен ... ... ... екілік форманың екеуімен де байланыстыра отырып, -лық/-лік қосымшасының
құрамында көптік мағына білдіретін екі ... (л және қ) бар ... ... ... ... ... ... жинақтық мағына
деп танушылар басымдық танытады. Сондай-ақ тәуелдік өлшемдік мағыналарын
көрсетуші ... да бар. ... ... ... ... ретімен
топтасақ, мынадай анықтамалар шығады.
1. -лық/-лік қосымшасын сөз туындаушы аффикс деп анықтау;
а)зат есім және сын есім тудырушы ... деп ... ... алтай
тілі грамматикасын жазушылар Г.В.Архангельский, Н.К.Дмитриев, Н.А.Баскаков,
Э.В.Севартян, Б.А.Серебренников, Н.З.Гаджиева тағы басқа.
ә) зат есім және сын есім ... ... деп ... М.Терентьев,
Г.Алпаров, А.М.Щербак, К.М.Мусаев тағы басқа.
б) сын есім тудырушы жұрнақ деп анықтау: Н.Ф.Катанов, А.А.Пальмбах,
Ф.Г.Исхаков тағы ... ... ... ... ... ... деп анықтау: Н.А.Баскаков,
Ы.Маманов.
3. -лық/-лік қосымшасын екі функциялы деп анықтау: ... ... тағы ... қосымшасы барлық зат есім сөздерге жалғану ... ... ... бұл ... ... жасалған сөздердің барлығы бірдей сөздік
құрамға енетін дербес лексикалық единица бола алмайды. ... ... ... ... зат ... ... көп емес. Мысалы: инелік,
орындық тағы басқа.
-лық/лік қосымшасы қазақ тілі ... сын есім ... ... ... Мысалы, А.Ысқақовтың «Қазіргі қазақ тілі» оқулығында
«тәуліктік, көйлектік» сөздері -лық/-лік жұрнағының жалғануынан ... сын ... ... ... ... ... есімше формасына
жалғанғандағы формаларды қимыл есімі деп ... ... ... ... тағы ... қосымшасын грамматикалық форма тудырушы тұлға деп тануымыздың
басты негізі критерийлері мыналар: 1. -лық/-лік ... ... ... ... ... 2. ... ... грамматикалық
абстракция жасайды.
Қорытып айтқанда -лық/-лік қосымшасы зат есім, сын есім, есімше,
формаларына түгелдей ... ... ... Бір сөз ... ... ... ... толық қамту грамматикалық форма тудырушы қосымшларға тән қасиет.
Олай болса -лық/-лік қосымшасының о бастағы негізгі қызметі форма ... ... бұл ... ... сөздердің белгілі бір ұғымда ұдайы
қолданылуы нәтижесінде мағыналары нақтыланып, туынды ... ... ... ... деген Ы.Мамановтың тұжырымдарын ұстанамыз.
Келесі -шы/-ші қосымшасы. Ең өнімді зат есім ... ...... ... да ... сөз ... бермейтіні жайлы көзқарас бар. -шы/-ші
қосымшасы жалғанып жасалған жаңа лексикалар ... ... ... танылады
да, бұл жұрнақ негіз форма ... ... ... ... Ал ... ... жағдайда бұл қосымша жалғанып жасалған сөз грамматикалық
форма болып танылады да, ... ... ... ... ... ... қосымшасы М.Казем-Бектiң түрiк-татар тiлiнiң ... ... тiлi ... ... ... ... тiлiнiң грамматикасында (приставка) сөз тудырушы формант
болып көрсетiледi.
А.Байтұрсынұлы оны «жұрнақ» терминiмен атайды. Ғалым: «шы» ... ... ... сол ... ... бар ... атау үшiн, ... «үй»
деген сөзге «шi» жұрнағын жалғап, «үйшi» деймiз: үй iстейтiн адамды атау
үшiн…» деп ... ... ... ... көпшiлiгi -шы/-шi қосымшасын зат есiм тудырушы өнiмдi
аффикс деп анықтайды.
-шы/-шi қосымшасы кейбiр ғалымдар сын есiм ... ... деп ... да
кездеседi. Айталық, татар ғалымы Г.Аппаров оны сын есiм ... ... сый- ... ... деп ... пен ... -шы/-шi қосымшасының ... ... оның сын есiм ... ... ... деп
көрсетедi. Олар: «Вероятнее всего ... был ... ... ... ... к чему- либо.
…Затем из сферы прилагательных, этот аффикс был ... в ... с ... ... его ... [28,2201] деп
жазады. Дегенмен, -шы/-шi қосымшасы негiзiнен зат есiм тудырушы формат
болып ... ... ... ... ... ... оны сын есiм ... ізi, бiртiндеп, зат есiмге ауыса бастады деп есептеген.
-шы/-шi қосымшасын форма тудырушы формат деп қараушылар да бар. ... ... ... ... ... ... дейдi. Н.А.Баскаков
қарақалпақ тiлiнде -шы/-шi қосымшасын зат есiмдердiң атрибут анықтауыш
формасын ... ... деп ... ... тюркских языков» деген еңбегiнде оны есiмдердiң субстантив
формасын жасаушы аффикс деп ... ... ... тудырушы жағдайларын көрсетiп, дұрыс тани
бiлген ғалымдар баршылық. Олардың қатарында Ф.А.Ганиевтің, қазақ ... ... ... ... ... болады. Бiрақ бұл
аталған зерттеушiлер -шы/-шi қосымшасының зат есiм тудырушы функциясын да
мойындаған.
Ф.А.Ганиевтің ... ... ... екi ... саяды.
Ғалым: «1.Колхозчы, докладчы, 2.Баручы, ясаучы. С помощью этого аффикса от
любого имени действия можно образовать ... ... ... ... на его ... Он присоединяется к любому глаголу. Этот
признак также дает нам право утверждать, что суффиксы в ... ... ... ... ... ... деп, түбiр сөздерге
жалғануда зат есiм тудырушы, ал «у» ... ... ... яғни ... ... форма тудырушы болады деп анықтап, бұл ... ... ... ... терминiмен атайды [25].
Н.Маманов -шы/-шi қосымшасының түбiр сөздерге жалғануындағы қызметiн
сөз жасаушы функция ... деп ... да, ... ... ... форма жасаушылық деп көрсетедi. ... ... ... ... есiмiне екiншiден, -мақ/-мек
есiмiне формасына жалғанып, үшiншiден, бұйрық рай және ... ... ... ... ... жасаушы қызмет атқарады деп анықтайды.
Автор -ушы/-ушi формасының бiр сөздерге ұдайы жалғанып, ... ... ... сөздi мысалға бередi. Олар: оқушы, жазушы, тергеушi, мұнайшы
тағы басқа [22,28].
І.Шаяхметовтің -шы/-шi қосымшасының ... ... ... ... Ол ... ... зат есiм түбiрлерiне қосылуында
орындайтын қызметiн сөз жасаушылық анықтап, мақсатты келер шақ ... ... ... жасаушылық деп көрсетедi. Автор -ушы/-ушi
формасы ... ... ... ... ... сөз ... жолымен жасалған туылымдар деп қарайды. -ушы/-ушi
тұлғасын автор осы шақ есiмше деп ... ... ... кету ... ... ... ... деп тануға
айтылған сын пiкiрлер де бар. Айталық, Е.Исаев бұл жөнiнде былай деп жазды:
«Айтып кету керек, ... ... ... ... деп тану әлi де
талассыз емес. Өйткенi, бiрiншiден, қосымшаның ізi ...... пен ... кәсiп, бейiмдiлiктi бiлдiретiн -шы/-шi қосымшаларынан
туады, екiншiден, ... ... ... де басқа есiмше
тұлғаларындай ... ... есiм ... ... «мен ... «мен ... адаммын» тағы басқа мәнде жұмсалады. Ал таза ... ... ... сөз «едi» көмекшi етiстiкпен тiркесiп келгенде
қолданылады да, ... ... Бұл ... ... ... ... мәндегi қосымша» [24,163].
-шы/-шi қосымшасының шығу төркiнi жайлы қалыптасқан екi ... ... Бiрi – кiсi ... ... ... негiзiнде қаралады, екiншiсi –
сындық сипатқа негiзделедi.
Бiрiншi ... ... ... -шы/-шi қосымшаның әуелгi
сөздiк төркiнi деп қытай тiлiндегi «адам, кiсi» ұғымын ... ... ... ... ... ... қолдау тапқан. Сол
себептi де бұл тұлға зат есiм ... ... ... ... ... ... ... пен Н.З.Гаджиева -шы/-
шi аффиксiнiң бастапқы мағынасы бейiмдiлiктi бiлдiру, яғни ... ... ... ... ... ... ... бiлдiретiн болған деп көрсетедi.
Г.Ю.Санжеев пен Н.А.Баскаков -шы/-шi қосымшасының ... ... ... ... сын есiм ... аффикстермен байланыстырады.
І.Шаяхметов -шы/-шi қосымшасы қабiлеттiлiк, бейiмдiлiк мәнiн берiп, -
шыл/-шiл аффиксiмен мәндес ... сын ... ... ... ... ... қосымшасы етiстiктiң қимыл есiмi формасына түгелдей талданып,
грамматикалық абстракция жасайды. Ал жаппай жалғану ... ... тән ... ... ... ... өзi ... мағына үстейдi. Мысалы, келушi, сөйлеушi тағы ... ... ... ұйтқы сөздерге кiсiлiк маңына үстеп тұр. ... ... ... бұл ... ... жасалған сөздер сөздiк
құралға енбейдi. Бiрақ тiлдерiмiзде осындай құрылымнан сөздiк ... ... де бар. ... ... ... ... иесi ... тәсiлмен зат есiмге ауысқан сөздер деп қарау ... ... ... ... тағы ... ... ... қимыл есiмi формасына жалғанып, етiстiк
грамматикалық формасын тудырады. Оны ... ... ... ... субстантив
форма деп атауға болар едi. А.М.Щербактың ... ... лица ... от существительных и отрицательных имен» деуi өте ... ... ... ... деп ... ... еместiгiн
көрсеткенін жоғарыда сөз еттiк. Ғалымның ... ... ... жеке ... ... ... жұмсалмайды. Бұл жерде ол заттанған
есiм сөздерше жiктеледi. Демек, автор жеке тұрғандағы ... ... ... ... деп таныған. Ал таза етiстiк мәнiнде ... ... ... ... келгенде ғана қолданылады деп
тұжырымдайды.
Сонымен, жоғарыда сөз ... ... ... етiстiктiң
грамматикалық формаларына жалғануындағы қызметтерi форма ... ... ... Ендi ... ... зат есiм түбiрлерiне тiкелей
жалғануын орындайтын қызметiне назар ... ... ... ... тiлшi т.б.. Бұл ... о ... қойды бағушы, тiгiн тiгушi түрiнде
айтылып, кейiн келе осы тiркестердегi қимыл мәндi сөз түсiп қалады да ... ... ... ... ... ... Олай ... -шы/-шi
қосымшасының өзiнiң бастапқы тұлғасы ... ... ... ... ... ... ... иесі формасынан біртіндеп сөз тудырушы
тұлғаға айнала бастаған.
-шы/-ші қосымшасының алғашқы ... ... ... ... ... ... дәлелдеріміз бар.
«Қазақ тілінің түсіндірме сөздігінде» «сылаушы» сөзіне берілген
түсніктеме- зат. Үй ... ... Осы ... сөзі мен осы ... сөзі бары белгілі. Екеуінің қандай айырмашылығы бар? ... ... да ... ... ... «тоқыма тоқушы», «киім тігуші»
деген сияқты сөздермен мағыналас. Кәсіпкер адам ... ... ... ... ... абстракциялық сипат ала алмаған. Оның
орнында «сылақ» ... ... ... араға «у» тұлғасын салмай
жалғанады.
Осы тәрізді «малшы», «егінші», «тігінші» тағы ... ... ... ... бағушы, егуші, тігуші, тоқушы мәндері бар. Сонда
-шы/-ші қосымшасы абстракцияланып, жалпыланар кезде қимыл мәнінен ... ... ... ... жалғануды қажет етеді.
Ең адымен -шы/-ші қосымшасы қимыл иесіндік ... ... да, ... ... ... ... қатардағы процесс болады.
-шы/-ші қосымшасының сөзге жалғану мүмкіндігі күшті. Тіл білім қағидасы
бойынша сөз ... ... ... ... ... ... керек.
Екіншіден, -шы/-ші қосымшасы өзі жалғанған сөздердің барлығына ... ... ... ... ... ... Біз ... қорытындылай келе, -шы/-ші қосымшасын ... ... деп ... ... ... терминжасаушы жұрнақтар
Тілдік жүйедегі сияқты терминологиялық жүйеде де ... ... әсер ... ... ... жұрнақтар болып есептеледі.
Терминжасам жүйесіндегі осындай жұрнақтардың да ... ... ... ... көрсетуге болады. Мұндай терминжасам көздерінің қатары
терминжасаушы өнімді жұрнақтар ретінде бағаланып ... ... ... ... қарай заттық мәнді және етістік
мәнді деп бөлуге болады. Кез-келген терминнің түпкі мағынасын зат ... ... ... Терминологияда терминдердің барлығы да қай сөз
табынан жасалғандығына қарамастан, заттық, заттық атау ... ... ... ... ... басты белгілердің бірі. Дегенмен,
олардың ... ... зат есім ... ... ... ... ... ерекшелігі де бар. Сол ерекшелікке ... ... ... ... ... ... жасайтын жұрнақтар және етістік
мәнді термин ... ... деп бөлу ... ... ... байланысты
ғалым Т.С.Сайрамбаевтың мақаласындағы мына пікірге ... ... ... ... қолдану ерекшеліктері бар. Оның өзі біз
екі түрлі жағдайда қарастырамыз: біріншіден, ... ішкі ... ... ... ... ... ... жағынан» [29, 47].
Бұл тұрғыдан, сын есім, сан есім және т.б. сөз ... да ... ... жоқ деп айта ... Ол сөз таптарының да
белгілі дәрежеде терминдерді жасап, ... ... орны ... терминологияда терминдерді жүйелеудің принциптерінің өзі ... ... ... кез келген терминологиялық саланың терминдерін әр
қырынан ала отырып, әр түрлі бағыттарда жіктеп көрсетуге ... ... ... ... ... «О ... терминов» атты (1983)
мақаласында терминдердің әр ... ... ... әр ... ... ... ... сөз таптарымен салыстырмалы түрде қарағанда терминжасам
жүйесінде айқын басымдық ... зат есім мен ... сөз ... ... Бұл зат есім мен ... ... жасаудағы мүмкіндігінің
молдығын, икемділігін дәлелдейді. Бұл ... ... ... ... ... ... тән.
Қазақ тілінде термин жасап қалыптастырудағы өзіндік әдіс-тәсілдер бар
екендігі. Олар ... ... ... ететіндігі белгілі. Солардың
бірі- жұрнақтар арқылы жасалған терминдер , яғни термин жасаушы ... ... ... ... ... ... ... әр сала терминдерін зертеу
барысында сол салалардың ... ... ... та жүр. ... жұрнақтар атап айтқанда, кезінде А.Байтұрсынұлының, Қ.Жұбановтың,
С.Аманжоловтың, А.Әбдірахмановтың, Т.Аппакованың, Ө.Айтбаевтың еңбектері
мен мақалаларында негізге алынып ... ... Ал, ... негізінен тек сын есім, зат есім мағынасындағы терминдерді
жасаушы жұрнақтарға тоқталған [30].
Тілде сөз жасауға ... ... ... ... да ... Ол тек ... мағыналық бөлігін беруге сәйкес келе алса болғаны.
Бұдан келіп шығатыны тілдің ... ... ... ... ... етеді. Тілдік бірлік жасаушы екі жүйе бір-бірімен өзара тығыз қарым-
қатынаста болады. Сондықтан тілдік жүйедегі ... ... да ... ... ... ... ... құрай алады.
Екінші жағынан бұл терминология мен ... ... ... ... Яғни тілдік бірлік жасау жүйесі ғана бір-бірімен тығыз
байланысты емес, олар бір-бірін толықтыру ... да ... ... ... ... ... ... мен тілдік
терминжасам жүйесіндегі қолданысы тілдік өрістегі, ... ... ... бірлік жасау қызметінің арасында айырмашылық та жоқ
емес. Екі ... ... ... екі ... ... екі ... ... беру
үшін қолданыла алады.
Мысалы -лық, -лік, -дық, -дік, -тық,- тік жұрнақтарының ... ... көп ... ... ... ... дайын тұрады. ... ... ... тағы ... ... ... құрамында қатыстық сын есім жасауға қатысатын өнімді
жұрнақтардың бірі болып есептеледі.
Ал нақ осы ... ... ... ... ... атомдық сияқты т.б. болып жатқан ... ... ... ... ... ... басымдау болып жатады.
Ал көбіне тілдік ұқсас мағынада қолданылатыны да бар. Мұндай жағдайда
тілдік ... ... де ... ... жұмсала береді. Мысалы,
терминологиялық жүйеміздегі отандық, өндірістік, банктік, оттегілік сияқты
терминдердің құрамындағы мағына, ... ... ... ... ... тұр. Бұл әрі олардың қолданысындағы тілдік табиғатқа да
байланысты. ... ... ... ... ... сәйкес, үйлесімді
болғаны жөн.
Өнімді жұрнақтар терминжасам жүйесінде ғана еміс ... ... де ... ең ... тәсілдердің бірі болып табылады.
Сондықтан бұл жұрнақтардың терминжасам көзі ретінде терминдер
Мысалы:
1. -ыш, -іш, -ш, -кіш, -гіш, -қыш, -ғыш ... ... ... ... реттегіш, қысқыш, бөлгіш тағы басқа.
Бұл терминжасам көзінің бұрыннан келе жатқанын, Ахмет Байтұрсынұлының
жиі ... айту ... ... ... тіл ... ... ... бастауыш, баяндауыш, толықтауыш, анықтауыш сияқты
бес сөйлем мүшесінің атауы болатын терминдердің біріз жүйемен жасалуы
да сол ... ... -ыс, -іс, -с ... ... жиылыс, серпіліс, сілкініс, үйкеліс,
тартылыс т.б. Бұл ... ... ... терминдері ретінде
көпшілікке таныс. Осы ... ... ... ... көз ... кезінде олардың қазақ терминжасам жүйесін
орнықтыруға септігі болғандығын, аз да ... ... ... ... сияқты салаларда терминдердің қалыптасып, қолданылғандығын
байқауға болады.
3. -ғы, -гі ... да ... те ... ... ... ... ... қондырғы сияқты сөздердің қолданысы соның дәлелі болып ... ... ... ... мән берсек, бұл сөздер жоғарыда атап
өткен -ғыш, -гіш, -қыш, -кіш сияқты жұрнақтармен мағыналас ... ... -ғы, -гі ... қарағанда -ғыш, -гіш, -қыш, -кіш
жұрнақтары өнімдірек болып келеді. Сондықтан бұл жұрнақтар ... ... ... ... ... ... өтуге болады:
турағыш, айықтырғыш, сылағыш, сүзгіш, ... ... ... ... осының дәлелі.
Тілімізде сондай-ақ, -ма,- ме, -ба, - бе, -па,- пе ... ... ... ... ... ... Мысалы, қондырма, түсініктеме,
сызба, көрме, тұнба, жайылма және т.б. Соңғы кезеңдерде қолданыла бастаған
терминдердің терминжасам жүйесінен ... ... қиын ... ... ... қосымшалардың мағынасына, терминжасам жүйесіне
негіз болып тұрған бастапқы сөз тұлғасына көз ... ... ... мәнді термин арқылы заттық мәнде қолданылатын терминдер жасауға
бейім ... ... ... ... терминдердің көпшілігі әсіресе, соңғы уақытта
қолданылып, қалыптаса бастаған термин ... ... ... -ім, ... ... тыңдалым, айналым, қойылым, дүниетаным,
басылым, келісім, сұраным, түсім, тіркелім, әкелім т.б.
Аталған терминдердің, әсіресе, ... ... ... ... ... ... ... үрдісін кешіргендігін де айта кетуге
болады. Өйткені жоғарыда аталған көптеген ... ... ... ... өте жиі ... ... болатын. Міне, осы терминдерді
орфография, орфоэпия, вклад, спектакль т.б. ... ... ... ... ... беру арқылы, не мағыналық бөлшегін толық бере алмайтын
сөздерді басқа нұсқада беру арқылы ... ... -гер ... ... ... зейнеткер т.б. Бұл сөздер
кезінде ардагер, майдангер, мақсаткер, айтыскер, жауынгер, ... ... ... де ... ... ... ... тәсілдерінің бір
өнімді жұрнағы ретінде қолданылып ... ... ... ... ... ... тілінде беру негізінде
де осы сияқты терминдер қалыптасып үлгерді. Байқап қарасақ, бұлардың да
кейбірі тек ... ... ... ... ... ... сөздер болып
табылады. Әйтсе де олардың кейбірін ... ... ... ... ... ... ... сияқты өзге тілден
алынған нұсқаларында еркін қолданылып, тілімізге ... ... Бұл ... баспасөздің де термин қалыптастырудағы рөлін ... ... ... аталған терминдердің орысша нұсқасы әлі ... ... ... ... ... болса да олардың қазақша
баламаларын газет, журнал, теледидар ... ... ... еткен сол бұқаралық ақпарат құралдары болатын.
Қазіргі кезде көпшілік соның ... ... ... орыс не ... ... ... қзақ тіліндегі нұсқасын да біледі.
Термин тудырушы жұрнақтардың өнімді түрі -у жұрнағы болып табылады. ... ... ... ... ... ... тудыру, тотығу,
реакцияға үсу, ыдырау, тербелу, ... т.б. ... ... ... тіліндегі етістік мәнді аталған жұрнақ арқылы ... ... ... ... тағы бір ... ... бір ... өзге
тілдің сөзі болып, бір сыңары ана тіліміздің сөзі болып келіп ... ... ... түсу, тебу күші. Осы терминдердің алдыңғысының
бірінші сыңары кірме термин болса, кейінгі терминдер тіркесінің екі сыңары
да қазақ ... төл ... ... ... ...... арқылы жасалған тіркесті терминдерге тән тағы бір
жай олардың күрделі терминдердің ... ... ... ... тебу күші ... ... мәніндегі тебу сыңары бұл
нұсқада сындық мағынаны білдіріп тұрғанын түсіну қиын емес.
Қазақ тіліндегі ... ... ... өнімді жұрнақтар -лану,
-лену, -дану, -дену, -тану, -тену бұл жұрнақтар жоғарыда келтірілген
мысалдарда да ... ... ... ... негіз болған -у
жұрнағымен қатар осы көрсетілген ... да атап ... ... Бұл
жұрнақтар біздіңше күрделі формалардың өзі -лан, -лен, -дан, -ден, -тан,
-тен тұлғалары мен -у ... ... ... ... тұр. ... -у жұрнағымен салыстырғанда нақты процестік, әрекеттік ... осы екі ... ... тұлғалары беретін сияқты. Мысалы,
лексикалану, семантикалану, ... ... ... ... т.б. ... ... бір ... лексикализация,
семантизация, ... ... ... ... ... ... семантизациялану,
терминологизациялану, адвербиализациялану, ... ... ... ... біз атап ... тұрғыда
қалыптасқандығын айта кету керек.
Келесі -ым, -ім, -ыс, -іс, -с ... ... атау ... де ... ... ... ... ерекшелік
ретінде атап өткен жөн. Мысалы: қойылым, айтылым, тербеліс, көрініс т.б.
Бұл ... ... ... ... соңғы кезеңдерде көптеп жасалып жүр.
Терминжасамда белсенділік танытып жүрген келесі ... ... -дық, -дік, -тық, -тік ... ... өкілеттілік т.б.
Бұл терминдер құрамында заттық мағынаны беру қасиеті басым.
Мұндай ... ... ... ... жүйесіндегі қызметі бізге
дейінгі белгілі тілшілердің еңбектерінде де ... ... ... ... ... ... қатысты өз еңбегінде -ман, -мен, -лық, -лік,
-дық, -дік, -тық, -тік, -ды, -ты, -ті, -ар, -ер, -р ... ... ... ... сөзжасам жүйесінде ғасырлар бойы
қалыптасқандығын, қазіргі әдеби ... ... ... ... ... ... атап көрсетеді [21, 104-145].
Термин жасауда өнімділік танытып жүрген -қыш/-кіш, -ғыш/-гіш жұрнағы
арқылы жасалған ... ... ... ... ... араластырғыш-смеситель,
бу таратқыш-парораспредитель, ... ... ... т.б. ... Бұл ... ... ... терминдер
осы мысалдардан көрініп тұрғанындай негізінен орыс ... ... ... ... ... ... Орыс тіліндегі құрал-
саймандар мен жабдықтардың, механизмдердің, атауын ... жиі ... ... жасалған терминдер біздің тілімізде дәл сондай мағына
беретін жұрнақ арқылы ... ... ... ... ... ... белгілі бір жұрнақтарға салмақ ... ... ... ... ... кезінде соларды ғана жаппай жалғай беруге жол
бермеу жағын да ойдан шығармаған жөн.
Ұлт тіліндегі термин ... ... ... байланысты
бұрын бірен-саран терминдерді жасауға ғана ... аса ... ... ... ... ... жаңа терминдерді жасау үрдісі де
байқалады. Оған төмендегі ... және ... ... ... ... ... Құжаттауыш-документатор, өңдеуіш-оброботчик,
шектеуіш-ограничитель, жөндеуіш-отладчик, вычислитеьный-есептеуіш т.б.
Берілген мысалдардан көріп отырғамыздай, информатика және ... ... ... тіліндегі бір ғана -уыш,/-уіш жұрнағы орыс
тілінде –атор/-ятор/-тор, -щик,/-чик, -тель, -н/-ая, -н/-ый ... ... ... қазақша нұсқасын жасауда пайдаланылған. Бұл
үлгімен жасалған терминдердің ... ... ... ... ғана ... терминдер қатарына қосуға болады.
Келесі -лы/-лі, -ды-/ді, -ты/-ті қосымшалары. Олар негізгі және туынды
зат есімдерге жалғанып, белгілі бір ... ... бір ... бар
екендігін білдіретін туынды сын ... ... ... ... ... абстракты лексика т.б.
-малы/-мелі, балы/-белі, палы/-пелі жұрнағы. Бұл -ма және ... ... ... ... ... жалғанып , сындық ұғымды
білдіреді: салыстырмалы шырай, жылжымалы мүлік, сөздің ауыспалы ... ... ... -ше ... зат есімдерге жалғанады да, зат есімдерден кішірейту
ұғымын білдіретін формалар тудырады: қосымша, тетікше, сызықша т.б.
Морфологиялық тәсіл арқылы термин ... тағы бір түрі ... яғни екі үш ... ... ... ... яғни екі кейде үш
толық мағыналы түбірлердің бірігуі нәтижесінде терминдер ... ... ... ... ... анықталады. Мысалы:
Шоқантану, әдебиеттану, тіршіліктану т.б.
Бұрын «Бабырнама», «Шаһнама», «Мухаббатнама» т.б. сияқты кітап атаулары
мен жылнама, наурызнама сияқты ... ... ғана ... ... парсы тілінен енген -нама жұрнағының жалғануы арқылы да
соңғы жылдары бірнеше жаңа ... ... ... заңнама-
законодательства, сауалнама -анкета ... ... ... ... бұл ... ... жасаушы өнімді жұрнақтардың толық нұсқасы
емес. Дегенмен ... ... ... ... ... ... тәсілі
екендігін аңғардық.
Сонымен, қазақ тіліндегі термин ... ... ... ... ... ... ... тізбекте болады.
- лық, -лік, -дық, -дік, -тық,- тік; ... -іш, -ш, ... -қыш, -ғыш; ... -гер, -ым, ... -іс, ... -ғыш/-гіш
-ман, ... ... ... -ме, -ба, -бе, -па, -пе; - ... ... ... -дану, -дену, -тану, -тену
-ым, -ім,
-ды/-ді, ты/-ті
Сондай-ақ осы жұрнақтарға байланысты келтірілген мысалдарды негізге ала
отырып олардың қайсысы қай саланың ... ... ... ... сөз табынан терминдер көбірек жасалатындығына талдау жасауға ... ... -ш, -кіш, -гіш, -қыш, -ғыш ... реттегіш, талдағыш,
сүзгіш, қосқыш, бөлгіш, еріткіш т.б.
Бұл заттық мәнді ... ... ... ... ... ... ... белгілеріне байыптап көз жіберсек, қоғамдық ғылым
салаларына қарағанда, техника ... ... ... терминдерін
жасауға бейімді жұрнақ екендігін аңғаруға болады.
Термин шығармашылығында жиі ... ... ... ... гер ... ғарышкер, заңгер, бапкер, талапкер, әдіскер т.б. Бұл жұрнақ екі
негізгі саланың екеуіне де тән терминдер ... ... Өзін ... -шы,-ші жұрнағы сияқты кәсіптік атауларды беретіндігімен
ерекшеленеді. -ым, -ім ... ... ... ... оралым,
қойылым т.б.
-шы,-ші салымшы, бақылаушы, хатшы, төреші, қолдаушы, демеуші, жолдаушы
т.б. Талданған екі жұрнақ түрі де ... ... ... ... ... ... ... байқатады. Себебі алғашқы жұрнақтың
мағынасы көбінесе техникалық ... ... ... ... ... ... атын ... гөрі құбылыс атауларын атауға бейімдеу. Ал екінші
жұрнақ түрі айтып өткендей мамандық атауы болып ... ... ... -ыс, -іс, -с ... ... құылыс, жиылыс, серпіліс, сілкініс,
шығыс т.б. жұрнақтардан ерекшелігі ... ... ... ... ... ... мысалдардың ішіндегі ең көп кездесетіні
физика салаларының терминдері.
Тұрмыстық атаулар, қолданыстағы атау ... мен ... ... ... ... ... ... да ұқсас болып келеді.
Сондықтан олардың ерекшеліктеріндегі ұқсас тұстардың болатындығы заңды. Ең
бстысы жаңа ... ... ... Бұл бір, ... мағыналары жаңа сөздер сияқты ізденіс қажет етіп тұрады.
Үшіншіден, жасанды сөз болады.
Әйтсе де олар бір сөз ... ... ... ... ... ... ... де жоқ емес. Соның бірі ... ... ... ... бір ... ... тән болады, сол
өрістің аясындағы басқа ұғымдармен байланысты ... Ал жаңа ... ... ... ... ... бағынбайды. Тек даму үрдісіне,
қалыптасу сипатына қарай жасанды түрде жасалады, еркін тілде қолданылады.
Біздің қазақ терминологиясында термин ... мен ... ... ... ... ... ... ажыратып беру міндеті
тұрғандығын да байқауға болады. Бұл ... ... ... табиғатының
айқындала түсуіне септігін тигізеді.
Біз қоғамдық қолданысқа енген жаңа сөз атаулының барлығын термин сөздің
орнына қабылдап жүргендігіміз, термин сөз десе ... жаңа ... ... алдымызға келетіндігі, соларды мысал орнына ала жүретіндігіміз жасырын
емес. Соның салдарынан келіп, бүкіл аударма саласында пайда ... ... ... ... терминдер ретінде қараудың қажеті жоқ. Бұл орайда
қоғамның дамуымен байланысты қолданысқа ... ... ... термин
сөздер ретінде қарастыру терминдердің табиғатының әлі ... ... деп ... ... ... негіз болатын жұрнақтар қатарының көбейгенін мысалдардан
олардың үлес салмағы өзге тілді терминдермен ... ... ... әлі ... ... ... байқаймыз. Расында да соңғы
кезеңде терминдердің қазақша ... жиі ... таба ... Бұл
мемлекеттік тілдің мәртебе алуымен тығыз сөзсіз ... ... ... қазақ тіліндегі сөз жасау, термин жасау тәсілі ... ... ... ... ... ... ... тілінің сөздік қоры қолданыла бастады.
Бұл терминжасам ... да ... ... ... ... ... ... арқылы төл терминдердің жасалуы қазақ тілінде де термин
жасауға, сөйтіп оны қалыптастыруға болатындығының дәлелі болып табылады.
Қорыта келе, жоғарыда талданып ... ... ... ... әр сала терминдеріне қатысты еңбектерде қарастырылғандығын айтып өту
керек. Мысалы, ... ... ... ... жұрнақтар ретінде -ыс, -іс, -лық,-лік, -дық,- дік, -ды, -ді, -ты,
-ті, -сыз, -сіз, -шы, -ші , -тыр, -тір, -дыр, -дір, -лы, -лі, -ды, ... /32/. ... ... ... ... ... ... -лық, -лік, -дық, -дік, -тық, -тік, -у, ... -с, -ма, -ме, -ба, -бе, -міс, ... ... ... -ле+с ... ... Өзге де әр сала ... қатысты зерттеу жұмыстарында
да аталған жұрнақтардың термин қалыптстырудағы қызметі ашып көрсетілген.
Сондықтан бұл жұрнақтардың дені бізге дейінгі ... де ... ... ... әр сала ... ... ... талданған.
Біздің мақсатымыз сол жұрнақтардың негізгі денін қазақ ... ... ... көздердің бірі ретінде қарастырып қазақ тіліндегі ... ... ... ретінде көрсетіп беру.
Терминологияда, сондай-ақ тіл білімінде жұрнақтарды өнімді, өнімсіз
жұрнақтар деп ... ... ... Ал ... ... термин
қалыптастыру көздері бар тілдің соншалық кедей, икемсіз тілдердің қатарынан
көрінуі мүмкін емес. Бұған нақты талдаулар барысында көз ... ... ... пайда болған термин сөздерді ... ... ... ... ... ... ... тілінде термин жасауға
болатындығына, тіл ретінде қызмет аясы мен ... ... ... ... ... терминжасам жүйесі мен терминжасам ... ... жүру ... ... ... даму ... бар қалыптасқан
жүйелердің қатарына жатады. Қазақ тілінің терминжасам жолдары мен ... ... даму ... ... ... отырып, осындай қортындыға ... ... ... ... ... ... негізгі тәсілі морфологиялық
тәсіл екендігін байқадық.
Қазақ тілінің мүмкіндігін пайдаланудың түбірге жұрнақ, жалғау сияқты
негізгі, ... ... ... тәсілдері бар. Бұл тәсіл өзге де салалық
терминологияға қатысты еңбектерде қазақ ... ... ... ... ... терминологиялық жүйесіне қатысты терминдер негізінде аталып, сол
саланың терминдерінің ... ... ... ... ... ... ... материалы етіп алу қазақ терминжасам жүйесі
жөнінде толық мәлімет бере қоймауы да мүмкін.
Осы жағдайларды ескере ... ... ... ... ... деген
салаларының терминдерін қамти отырып, терминжасамдағы морфологиялық ... ... ... ... ... ... белгілі. Бірақ
олардың қай сөз таптарына көбірек жасалатындығын көрсету мақсатында әрі қай
жұрнақтың қандай сөз табы ... ... ... ... ... екендігін талдап көрсеттік. Нәтижесінде, терминдердің ... ... зат есім және ... сөз ... ... ... ... сәйкес термин жасаушы жұрнақтарды нақты ... ... ... көзінің өнімді тәсіл ретінде морфологиялық
тәсілдің ... ... ... ашып ... ... ... тіл білімінде жұрнақтарды өнімді, өнімсіз
жұрнақтар деп бөліп қарастыратындығы белгілі. Ал осындай ... ... ... бар ... ... ... ... тілдердің қатарында
көрінуі мүмкін емес. ... ... ... ... ... ... өнімді, қарқынды пайдаланылуы осыны дәлелдеген
болар еді.
Морфологиялық тәсіл арқылы жасалған ... ... ... орын ... ... арқылы жасалған терминдердің көлемі де мол.
Термин арқылы жасалған қосымшалар
-лық,/-лік, ... ... ... ... құндылықтар
салмақтылық
сыйымдылық
тұтанғыштық
сәуле шығарғыштық
лездік жылдамдық
келтірілген ұзындық
жарық сезгіштік
сығылғыштық
сызықты жылдамдық
бұрыштық жылдамдық
ойыстық
жазықтық
бұрғыланғыштық
ылғал өтімділік
материалдық игілік
ұлтаралық игілік
ұлтаралық араздық
белсенділік
кепілдік
қос тілділік
әлеуметтік
емдік тағам
фразеологиялық бірлік
логикалық екпін
еріндік дауыссыз
еріндік
езулік
дауысты аралық
ағартушылық ... ... ... ... ... -ба/-бе, -па/-пе
анықтама
ұстама
талма
бөртпе
шүріппе
ізжазба
қума толқын
айналмалы қозғалыс
тербелмелі қозғалыс
айнымалы қозғалыс
қалқыма су
бекітпе орнату
сығылма
кеңейме
жуықтама жылдамдық
ұңғыма
дәлелдеме
қазба
даурықпа
демікпе
баспа әріп
аударма
аударма теориясы
баяндама
жолжазба очерк
қайталама ұйқас
көшірме
сілтеме
қоспа
рұқсатнама
түйіндеме
хаттама
тақырыптама
баянжазба
жазба
кейіптеме
керме
айқаспа
тіркестеме
тарпішіндеме
қондырма
-ым/-ім/-м
ашылым
болжам
жарылым
омырылым
белдем
тіркелім
құралым
сөзжасам
орам
телім
өлшем
айырым белгі
келісім
бөлім
айтылым
айырым
алмасым
екшелім
естілім
жалғаным
жаттам
жіктелім
қатынасым
дыбыс тіркесім
түрленім
басылым
таралым
ұстаным
салым
өтінім
әкелім
уатым
қойылым
оқылым
құрылым
тізілім
ауысым
өткізілім
жеткізілім
төсем
иілім
-қыш/-кіш, ... ... ... ... ... ... өткізгіш
ерігіш
еріткіш
азайтқыш
бөлінгіштік
бөлгіш
көбейткіш
қосылғыш
азайғыш
бұрғыланғыштық
жарылғыш зат
сутартқыш
сутепкіштік
ұсатқыш
күлтұтқыш
көбіктендіргіш
қойылтқыш
көрсеткіш
дірілдеткіш
тегістегіш
желдеткіш
сақтандырғыш
көтергіш
электртескіш
қабылдағыш
-шы/-ші
аудармашы
байқаушы кеңес
әңгімеші
әдебиетші
баяндаушы
баяндамашы
сұхбаттасушы
жалдаушы
бақаншы
нақысшы
сарапшы
сыншы
мысалшы
нақтылаушы демеулік
биржашы
өсиетші
дайындаушы
тапсырысшы
айыптаушы
сотталушы
жәбірленуші
ауыстырушы
әскери қызметші
дәйекші белгі
дәйекші
салымшы
мұрағатшы
әңгімелеуші
жазушы
жыршы
әдебиеттанушы
насихатшы
мысалшы
очеркші
сықақшы
-уыш/-уіш
байқауыш
тежеуіш
шектеуіш
талдауыш
жабдықтауыш
жүктеуіш
қосындылауыш
құжаттауыш
жинақтауыш
шоғырлауыш
өңдеуіш
модульдеуіш
маршруттауыш
құрылмалауыш
жөндеуіш
жоспарлауыш
сипаттауыш
есептеуіш
кодтауыш
айқындауыш
-ыс/-іс/-с
керіліс
үйкеліс күші
жарылыс
қозғалыс
тартылыс
тербеліс
сілкініс
қалыс белгі
кідіріс
түйіс
тапсырыс
сұраныс
тексеріс
шығыс
кіріс
әкімшілік бағыныс
-кер/-гер
қайраткер
зейнеткер
талапкер
ардагер
қызметкер
жауынгер
дәнекер
мұрагер
жауапкер
қылмыскер
мәліметкер
мәтінгер
заңгер
кейіпкер
бапкер

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 34 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Аударматану терминдерінің когнитивтік-семантикалық құрылымы37 бет
Біріккен терминдер жасаудағы сөз таптарының орны27 бет
Қазақ тіліндегі араб, парсы сөздерінің терминденуі23 бет
Қазақ тіліндегі лингвистикалық терминдердің жасалу көздері мен оларды аудару мәселелері56 бет
Қазақ терминологиясының қалыптасу тарихы10 бет
Ұлттық терминқор қалыптастырудың алаш кезеңі және қазіргі қазақ терминологиясы12 бет
Нейролингвистикалық бағдарламалау70 бет
Қазақша сөздіктің құрылымы мен терминжасам тәсілдері66 бет
А.Байтұрсынұлы және терминология мәселелері75 бет
Терминтанудың тарихы тереңде9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь