Қабыса және меңгеріле байланысқан етістікті сөз тіркестері

Кіріспе

1 Етістікті сөз тіркесінің байланысу формалары
1.1 Етістікті сөз тіркесі туралы жалпы түсінік
1.2 «һибат.ул хақайиқ» ескерткішінің ғылыми сипаттамасы мен зерттелу нысаны.

2. Қабыса және меңгеріле байланысқан етістікті сөз тіркестері
2.1 Қабыса байланысқан етістікті сөз тіркестері
2.2 Меңгеріле байланысқан етістікті сөз тіркестері

Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер
        
        Кіріспе
Тіліміздің сөздік құрамындағы сан ... ... оның ... жан-жақты зерттеу үшін ең алдымен ... көне ... ... ескерткіштеріміздің болуы шарт.
Тіліміздің көптеген дәуірлеріндегі жай-күйін білдіретін жазба ... да тіл ... ... ... Олай ... бұл ... ең ... әрбір тарихи ... ... ... ... бар ма, ... ол қайсылар деген сұраққа жауап беру.
Тақырыптың өзектілігі: ХІІ ғасырдағы жазба әдеби ескерткіштер –
біздің ... ... ... ... бір ... ғана. Бұларды
жасауға қазақ этносын құраған ... да ... ... ... орта ғасыр ескерткіштер тіліне қазіргі тіліміздің қаншалықты қатысы
бар екенін анықтау негізгі міндеттердің қатарына жатады. Бұл екінші жағынан
белгілі бір ... ... ... ... ... ... да қолқабыс
жасайды. Көне түркі тілдері мен қазіргі түркі тілдерінің соның ... ... де ... ... танып, олардың ішкі заңдылықтарын ашу
барысында ... ...... мән-маңызы бар
өзекті мәселе.
Ата-бабамыздың тілін, әдебиетін, тарихын танып-білуде ... ... ... ... ... ... оқып ... тілдің
сырын ашу игілікті іс. Түркі тілдерін, олардың бастау алар көздерін ... ... ... яғни ана ... ... тіл ... сөйлеу бос
әурешілік болар еді. Атақты түркітанушы П.М.Мелиоранский біздің ... ... ... ... ... ... ... «Араб филолог о
турецском языке» ... ... ... ... ... ... ... изучения овременных живых наречий турецкого
(тюркского – П.М.) языка, мы тем не ... ... ... что ... для ... ... языка все -таки являются ... ... ... ... ... ... и др.»-деген болатын
/1.2/.
Орта ғасырдағы ескерткіштер мен жаңа түркі тілдерінің өзара
сабақтастығын айырып ажыратуда ХІІ ... ... ... ... тіл ... қай ... ... өз ізін қалдырған тілші
ғалым Ахмет Байтұрсынұлының сөзімен айтқанда ... ...... ... ... ... меңзегенінше, көңілдің түйінін
түйгенінше айтуға ... ... ... міндеттерін атқару үшін халықтың өзіндік
рухани тәжірибесінен туындайтын жетістіктермен ... ... ... ... қай ... болмасын жан-жақты зерттеуді қажет етеді.
Барлық туыстас түркі елдерінің, тіпті шығыс мәдениетінің одан қалды орыс
халқының, ... ... ... түркітанушылық ой кешуіне үңіліп, қол
жеткен асыл қазынаны мақтан етіп қана қоймай, өз халқының ... ... ... ... ... ... ... әлемге әйгілі ХІІ
ғасырдағы жазба ... ... ... ... ... ... ... және оны ары қарай дамыту маңызды міндеттердің бірі ХІІ ... ... ... ... ... ... ... жәдігері
нұсқаларындағы етістікті сөз тіркестері және орта ғасыр ескерткіштері ... ... ... ... ... ... мен айырмашылықтары.
Жұмыстың мақсаты мен міндеті: жұмыстың ... ...... жазба әдеби ескерткіштер тіліндегі етістікті сөз тіркестерін жан-
жақты сипаттай отырып, олардың қазіргі ... ... ... ... мен ... даму барысындағы өзгерістерін анықтау.
Алға қойылған мақсаттарымызға байланысты мынандай міндеттер ... ... ... ... ... сөз тіркестерінің
лингвистикалық табиғатын ашу;
- ғасырдағы жазба әдеби ескерткіш тілінде атап айтқанда «һибат-ул хақайиқ»
жәдігері тіліндегі ... сөз ... ... ... ... және ... ... беру;
- ХІІ ғасыр ескерткіші «һибат-ул хақайиқ» тілі мен қазірігі қазақ тіліне
ортақ етістікті сөз тіркестерінің мағыналық ... ашып ... ХІІ ... ... ... ... тілі мен ... қазақ тіліне
ортақ етістікті сөз тіркестерінің морфологиялық айырмашылықтарын ... ... сөз ... ... ... ... ... түсіндіру.
Зерттеу нысаны: ХІІ ғасыр жазба әдеби ... ... ... ... ... ... нұсқаларындағы етістікті сөз
тіркестеріндегі және орта ғасыр ескерткіштері тілі мен қазіргі қазақ тіліне
ортақ белгілері мен ... ... ... ... көздері: негізгі тілдік материал
ретінде көне түркі сөздігі (ДТС) пайдаланылған және С.Е. Малов, ... ... ... бұл ... ... тербеген қазақ
зерттеушілерінен Ғ.Айдаров, С.А. ... М. ... ... ... ... ... теориялық және практикалық мәні: бұл жұмысты жоғарғы оқу
орындарында қазақ тілінің ... ... көне ... ескерткіштері
тілін , орта түркі ескерткіштеті тілін түркі тілдерінің салыстырмалы
грамматикасын ... ... ... ... ... болады. Сонымен
бірге филология факультеттерінің студенттеріне арнаулы курс немесе арнайы
семинар ретінде оқу ... ... ... зерттелу әдістері: зерттеуде негізінен диахрондық әдіс
қолданылған. Сонымен бірге түрлі мәселелерді анықтау үшін ... ... ... ... ... әдіс пен ... әдіс ... Етістікті сөз тіркесіндегі қосымшаның мағынасын анықтау үшін
салыстыру әдісін де, ... ... ... мақсатында санау да
(статолингвистикалық) әдіс қолданылады.
1 Етістікті сөз тіркесінің байланысу формалары
Тіл ... ... ... ... ... қозғалыста, дамуда
болатындығы секілді тіл де ғасырлар ... ... ... ... жетіліп отырады. Тілдің синтаксистік ... ... ... ... ... сұраққа мына пікір жауап ... ... ... жүйесіндегі өзгеріс, даму ең алдымен сөздердің, ... ... ... ... құбылыстарын,
синтаксистік элементтерді бір-бірімен қарым-қатынасқа ... ... ... ... грамматикалық формалардың мағынасы
мен функциясындағы құбылыстардан байқалады. Мұндай ... ... бір ... ... топтарының басқа топтағы
сөздер мен немесе өзді-өзімен синтаксистік байланысында ... ... жаңа ... туып ... ... ... ... бірі – байланысу амалдары мен
байланысу түрлері.Сөз тіркесінің ... ... мен ... ... қарағанда оның байланысу тәсілдері ... да, ... тіл ... ... ... ... ғана айтылып
келеді.
Кейбір ғалымдар сөз тіркесінің байланысы ... ... ... бағыныңқы сыңарлары мен басыңқы сыңарлары оның ... ... және ... ... байланысады деумен шектелсе,
екінші бір топ ғалымдар, бұған қоса аналитикалық, ... деп ... ( ... ... ... ... ... 728б. Ш.Әуелбаев, Қ.Қаблеева 66-68б.
Х.Арғынов ... сөз ... ... ... ... айта ... былай
дейді: «Нередко различают словосочетания именные ... ... ... ... важно. Есть синтаксические связи, типичные
для отдельных частей речи. Например, для глагола ... в ... ... для имен ... с ... ... и ... а также с согласуемым прилагательным»- деп автор
біріншіден басыңқы сыңардың түрлерін жоғары ... ... ... ... үшін ... ... формаларының да қалыптасқанын дұрыс көрсетеді
/2.13/.
А.М.Пешковский « Тіліміздегі кез-келген екі сөз қатар тұру арқылы ... ... ... олар сөз ... болу үшін мағыналық жағынан
байланыста болуы тиіс» - дейді /3.34/.
Сөз ... ... ... бірі – байланысу формалары десек,
бұл мәселе бір ... ... Бұл ... ... ... ... амалдарын ауыстырып қолданушылық бар.Сонда біздің ... ... ... ... ... деп ... Бұл пікірді
А.А.Коклянова да қолдайды /4.46/.
Байланысу формалары жайлы сөз еткенде алдымен әрбір ... ... ... жөн. Осы ... ... ... байланысу формаларын басқаша қарастырды. ... ... ... ... матасуды енгізді.
Әрбір тілдік категорияның өзіндік ... ... ... ... де ... ... ... басқа салалары сияқты оның синтаксистік құрылысы да даму
барысында ... ... ... ... ... ... ... құбылыстармен тығыз байланысты екендігі айтылып жүр.
Сөз тіркесі құрамындағы өзгерістер олардың құрылымдық ерекшеліктерінен,
яғни байланысу формасының, ... ... мен ... ... ... Олай ... сөз ... байланысу формалары мен
тәсілдеріндегі өзгерістер шындап ... ... сөз табы ... келіп
пайда болған құбылыстармен тығыз ... ... ... ... ... ... ... әрбір сөз табының тарихи дамуымен
тығыз байланысты.
1. Етістікті сөз тіркесі туралы жалпы түсінік
Етістік – тіліміздегі сөз ... ... ең ... әрі кең
грамматикалық категория. Етістіктің күрделілігі мен қарымдылығы оның ... ... ... бай ... ... синтаксистік қызыметімен тығыз байланысты.
Етістіктің лексика-семантикалық мағыналары мен формаларының байлығы
оның өзіне тән әр алуан лексика-семантикалық, лексика-грамматикалық ... ... ... ... ... әр қилы категорияларының мағыналары да,
синтаксистік қызметі де сол ... өзге ... мен және өзге ... тән өзге ... ... түскенде айқындала түседі.
Себебі, әр форманың мағынасы да, қызметі де көбінесе сөйлемде, белгілі сөз
тіркесінің ... ... ... ... ... мен ... ... қарымдылығы мен сан-салалығы жағынан етістіктер тіліміздегі
сөз таптарының ішінде ерекше орын алады. Етістіктің бұл ерекшелігі ... ... тән, ... ... жалпы сипаттары оларды етістік ... ... ... ... ... ... ... болса, әр
формаға тән жалқы ерекшеліктер оларды алды-алдына саралап, бір-бірінен
ажырататын семантикалық және ... ... ... ретінде
қызмет етеді.
Етістікті сөз тіркесіндегі етістіктің басыңқы сыңарда жұмсалуы туралы
қазақ тілінде онша алшықтық жоқ. ... бұл ... ... ... С. Аманжолов, Н. Сауранбаев, әсіресе, М. Балақаев, Р. Әмір, Т.
Сайранбаев Ә. Аблақов, М. ... т.б. ... оның ... сыңары
туралы едәуір үн қосты.
Етістікті сөз тіркесі жайында белгілі ғалым М. ... ... ... мол. ... бұл қасиеті сөйлем құрамында ғана емес сөз
тіркесін ... ... ... де көзге түседі. Етістіктер
тіліміздегі барлығы мен ... ... әр ... синтаксистік және
мағыналық қатынастар да ... сөз ... ... ... ... қатынас тұрғысынан тексеруде оның морфологиялық
құрамы мен грамматикалық тұлғасы, синтаксистік ... мен ... ... ... ... қасиеті де сөзге алынады. Бұл ... ... ... ... да ... оның ... ... лексикалық
ерекшеліктерімен ұштасып жатады деген принцп ... ... деп ... ... ... ескерткіштері тілінде де сөз ... ... ... ... да ... ... ... етістіктердің құрамы,
жасалу жолдары бірнеше ғалымдардың еңбектерінде көрсетілді. Белгілі ғалым,
зерттеуші С. Аманжолов етістіктің құрамын былай ... ... ... адыр(айыр), алқын(алқыну), айд (айт) т.б. Туынды етістіктер –
а, -е, жұрнағы арқылы: сан – ... тіл – ... -ла, -ле: ат ... ... – боғузла(бауызда); -ік(-ық, -қ), іч-ічік (бағын), -л(-
ыл, -іл) тіріл (тіріл жинал). Етістік негізгі туынды түбірлер: -н(-ын, -ін,-
ун,-үн): қылын(қылын), ... ... - ... ...... ... йағ – йағыл(жақында), -т,(-ыт, -іт): бас –
басыт(бастыр), йүгүр – йүгүрт(жүгірт); ... ... ... ... ічік(бағын) жұрнақтарымен жасалады. Бұл жерде біздің
айтатынымыз ... ... ... ескерткіштері тілінде де етістікті
сөз тіркестерін құраудағы ... ... ... ... ... ... ... тілінде де етістіктер беделді болды. ... алып ... де сөз ... ... құрамында жалпы сол
ескерткіштің тілінде, жазылуында етістіктің көп екендігі, қолданыс ... ... ... ... ... синтаксис саласында еңбек еткен ... сөз ... мән ... оның ішкі ... ... да ... – сөз ... құрауда басты тұлға. Олар өздеріне ... әр ... ... ... ... қызмет атқарады. Осы негізде
етістіктер сан есімдермен тіркескен ... дара және ... ... Дара ... жеке бір ... ... ... негізгі
және күрделі түрлері де сөз тіркесінің басыңқы сыңары ретінде жұмсалады.
Етістіктің негізгі және күрделі түрлері де сөз ... ... ... ... Күрделі етістіктер әртүрлі жасалуы мүмкін. Сондықтан
А.К. Қасенова «Как по ... так и по ... ... ... в гла ... ... ... языка занимают сложные глаголы
состоящие по двух или более слов. Их ... ... ... ... остольное компоненты могут быть выражены как глаголами так и другими
частями речи»- ... Орта ... ... ... де ... кездеседі: битирдим (жазып шықтым), бил иақын(біліп ал) т.б.
М.Балақаев етістіктің басыңқылық ролін дұрыс ... /5 123/. ... ... ... қызметін Г.Д. Санжеев былай көрсетеді: «Говоря
мемофорически, иимя это существо однорукое которые ... ... ... в ... ... ... соедиение слов, словосчитание
и предложение. Глагол – это ... ... одно ... и может
организовать в единое целое все вазможные формы соединений слов ... ... ... единицы и.т.б.» деген
/6.196/.
Олай болса жалпы сөз тіркестерінде етістіктің қызметі өте күшті. ... ... ... ... ... ғылыми еңбектерде етістіктің басыңқылық қызметін айту ... ... ... назар аударады. Сонда кейбір ... ... ... ... ... көсемше, есімше котегориялары әсер етеді
деп көрсетеді.Негізінде етістіктің басыңқылық ... сөз ... ... шақ тағы ... ... көңіл аудару оның ... ... аша ... Мұндай кезде етістікті тек түбір ретінде алған дұрыс
сияқты.
Жалпы етістіктердең ... ... ... үш ... ... ... ... тән негізгі етістікпен көмекші етістіктердің
түйдектелуі, былайша айтқанда, күрделі етістік шақ, есімше, ... ... ... ... да жеке ... сыңарда жұмсалуын тізіп сол
бойынша оның басыңқылық қызметін көрсету бар.
Екіншіден, етістіктің басыңқы сыңарда жұмсалуында олардың ... ... ... берушілік те орын алады.
Үшіншіден, етістік сөз тіркестерін байланысу формасына қарай ... ... ... сөз ... ... байланысқан
етістікті сөз тіркесі оның ... ... ... сыңарлары мен
тіркесу қабілетін сөз ... ... ... бар. Міне, осы ... ... ... сөз ... сөз ... ... ... Сондықтан, олар ... ойды ... ... басты тәсіл осы ерекшелігін еске
алсақ, басыңқы қызметінде таза етістік тұлғалары ... ғана ... сөз ... ... ... ... ... бар етістіктердің
барлығы да етістікті сөз тіркестерін құрайды. Олар ... ... ... ... ұйымдастырушы қызметі тек сөйлемнің соңында, оның
кейбір тұлғалары ... ... де ... ... ... ... қызметте келеді.
Қорыта келгенде етістік сөздер ... ... ... ерекше орында тұрады.
1.2 «һибат-ул хақайиқ» ескерткішінің ғылыми сипаттамасы мен зерттелу
нысаны.
Түркі халықтарының ... ... ... ... ... орын
алады. Тарихшылардың жобалауынша, бұл мемлекет 932-1165 ... өмір ... Оған ... ... бір ... ... Шаш,
Ферғана қараған. Х ғасырдың аяғында қараханидтер ... мен ... ... ... бұларға ежелгі Соғды территориясы түгелдей бағынышты
болады. Мәдени орталықтар шоғырланған екі өзен ...... ... ... ... ... құрамы әртүрлі ... ... ... ... қарлұқ, чығыг, арғу, яғма тайпалары
айырықша роль атқарған.
Мемлекетті ... ханы – ... ... ... мен обылыстардың билеушілері илек- хан деп атаған. ... ... ... ... әулеті болып есептеледі.Бұл
атауды ғылыми термин ретінде әдебиетке орыстың белгілі шығыс ... ... ... Қара-хан – осы мемлекетті билеген алғашқы
хандардың бірі.
Бүкіл елдің бір орталықтан басқаратын ... бір ... ... ... ... ... күшті болған. Соған
қарамастан мәдениет пен әдебиеттің ... ... ... ... ... ірі орталықтары – Қашғар, Баласағун, Үзген
қалаларында ірі ... ... ... ... ... ... Оларға ірі ғалымдар, оқымыстылар, жазушы, ақындар шоғырланған.
Көрші елдердің тілдерінен ( ... ... ... т.б.) түркі тлдеріне діни
шығармалар, әр түрлі мазмұндағы әдебиеттер аударылған.
Бұл дәуірден біздің заманымызға келіп ... ірі ...... ( ... ... білім). Дидактикалық сарындағы бұл әдеби
шығарманы Йусуф Баласағуни ... ... ... шығып, сол кездегі
тамғаш-хан Буғра Ханға тарту еткен.
Ғылыми маңызы жағынан теңдесі жоқ ... бір ... ... ... луғат ит- турк» («Түркі тілдерінің сөздігі») атты еңбегі.
«Құтадғу ескерткіште сол кездегі түркі ... тілі ... ... ... ... ... ... қаралып жүрген үшінші әдеби ... ... ... хакаийк» («Ақиқат сыйы») атты дастаны.
Зерттеушілердің жобалауынша, ХІІ ғасырдың ... ХІІІ ... бас ... Осы ... ескерткіш еңбегімізге арқау болып отыр.
«һибат-ул хақйаиқ» мораль, этика, адамгершілік тақырыбына арналған.
Негізгі мақсаты – ... ... ... ... авторы
бұрыннан келе жатқан үлгілі-өнегелі сөздерді мысалға келтіре отырып, өзінің
қорытындыларын, тұжырымдарын ... Бұл ... ... ... ... сол кездегі қабылданған әдеби дәстүр бойынша әуелі жаратушы алла
дәріптелген;Мұхаммед пайғамбар мен оның төрт ... ... ... кейін автор өзінің кітабын Тат ... ... ... ... ... мақсатымен жазғандығына тоқтала келіп, оның жақсы
жақтарын санамалап берген.
Кітаптың негізгі бөлігінде мына ... сөз ... ... ... ... ... ... келгенін сөйлей салған
кісінің көп опық жейтінін, аузын баққанның жөн екенін, ... пен ... ... бар екендігін түсіндіреді; бұл ... ... ... ... сараңдықтан сақтандырып,
жомарттыққа үндейді; тәккаппарлық пен ... ... ашып ... ашкөз адамдардың жиіркенішті қылықтарын баяндап, одан ... ... ... ... ... сияқты қасиеттерді
бойға сіңіруді үгіттейді; ең ... ... ... ... ... ақын үлгі-өнеге, ақыл-кеңеске толы кітабының
аяқталғанын айта келіп, өзінің ... әз ... ... атын қалдыру
үшін түркі тілінде осы кітапты жазғандығын ескертеді.
Кітаптың соңына ... ақын мен әмір ... ... жолдан
сегіз жолдық өлеңі, ХҮ ғасырдағы Батыс Түркістан билеушілерінің Арслан Хожа
Тарханның атынан жиырма жолдық өлең тіркелген. Бұларда ақын ... ... ... ... ... ... ... алты нұсқасы белгілі.
Бірінші нұсқа (А) Стамбул қаласындағы Айа-София кітапханасында 4012
номермен сақтаулы. Мұны ... ... ... ... ... бин
Султан Бахт Джурджаний Хусейни 1444 жылы ... ... ... Бұл
көшірме ескерткіштің біздің заманымызға келіп жеткен нұсқаларының ең
ескісі ... ... ... қапталып, өз алдына жеке кітапша болып түптелген.
Өте сапалы қағазға ... ... ... ... Тақырыптары,
мысалға келтірілген аят,хадис, бәйіттер араб ... араб ... ... бір беті ... нұсқа (В) да Стамбул қаласындағы Айа-София кітапханасында 4757
номермегн сақталады. Мұны аталған қалада Шейхзада Абдур-Раззақ ... ... ... ... бір жинақтың бас жағына түптелген. Сыртқы құрылысы ... ... ... ... ... ... араб ... Соңында екі жол бәйіт қалдырып кеткені болмаса, ең толық
нұсқа.
Үшінші нұсқа (С) біріңғай араб жазуымен көшірілген (Біз осы ... ... Бұл да ... ... сарайындағы кітапханада 35552
номермен бір жинақтың арасында сақталады. Қашан, қай жерде, кім ... Бұл ... ... 18 жол ... ... кеткен. Ғалымдардың
жобалауынша ХІҮ ғасырдың аяғында яки ХҮ ... ... ... ... (Д) ... де ... Али деген кісінің жеке
кітапханасынан табылып, Анкара кітапханасына табыс етілген.Бірақ ... ... Бұл ... ... ... ... ... ғана бар.
Бесінші нұсқа (Е) Анкарадағы Маариф кітапханасынан табылған. Араттың
айтуына қарағанда бұл нұсқаның ... беті ... ... ... Мұнда белгілі бір жүйелілік байқалмайды, ұйғыр әліппесінің ара-
арасына «һибат-ул хакйиқтан» үзінділер келтірілген.
Алтыншы нұсқа (Ф) ... ... ... ... ... 287
шифрмен ұйғырша жазбалар арасында сақталған бір-ақ ... ... ... ... көшірілген.
Бұлардың ішінде алғашқы үш нұсқаның ғылыми құндылығы жоғары.
«һибат-ул хакайик» түрколог ғалымдар тарапынан ... ... Бұл ... ... ... ... рет танытқан түрік
ғалымы Неджип Асым. Бұдан кейін оған М.Көпрүлү, В.Радлов, ... ... ... ... ... ... аса ... мұрасы ретінде
бірнеше ғылыми мақалалар жазған.
Ахмет Йүгнекидің аталған ... ... ... түрік ғалымы
Рашит Рахмати Араттың еңбегі өте зор. Ол біз ... ... ... ... сақталған текстерінің суретке ... ... ... кітабының соңына қосымша ретінде берген.
Сөйтіп, кейінгі зерттеушілер үшін өте игі іс ... ... ... ... ... Өзінен бұрыңғы
зерттеушілердің пікірін жинақтап, өз ... ... ... ... ... сөз еткен.
Р.Арат қозғаған басты мәселелер мыналар.Ең алдымен ... ... атын А ... ... ... ... деп ... Ақын өз шығармасын арнаған Тат Испахсалар Бек ... ... ... ... оны ... ... емес, Батыс Түркістандағы
әмірлердің бір деп табады.
Р.Араттың бұл пікірі шындыққа жуықтайды. А нұсқасында аталмыш ... ... ... бар: ... л- азам ... т-турки ва л- ажам
малики риқаби л- умам ... Дад ... Бек» ... ... ... мен ... ... дәулеті халыққа белгілі Мухаммед Дад
Испаһсалар Бек). Парсылар, парсы ... Орта Азия ... ... ... ... ... ... халықтардың тұрмайтыны белгілі.)
Сондықтан Р Араттың жоғарғыдағы пікіріне қосыламыз. ... ... ... ... тілдік тұрғыдан Қазақстанның оңтүстігіндегі
ежелгі Жүйнек елді мекенінің дәл осы атау ... ... ... ... бас ... Орта Азиядағы белді әмірлердің бірі ... Хожа ... ... ... ... ... атты ... өз
заманына келіп жеткен көшірмелерін мұқият салыстыртып, түп нұсқасына
мүмкіндігінше жақындаттырып, қайта көшіртеді. Бұл ... де қай ... ... ... ... ... ... Түркістан (Яса)
шахарының солтүстік-батысындағы Сауран қаласын билеген деп ... ... ... ... ... өзге ақындардың өлеңдері туралы
пікірімізді айта кетелік. Жоғарыда атап өткен аты белгісіз ... ... ... ... көзі туа ... ... он төрт ... сөзін аяқтады.
Жүк артқан пілдің арқасында алтын болса,
Бұл сөздің азы соған ұқсас болғай.
Келтірілген ... ... ... ақын ... Йүгнекидің
замандасы болған, өйткені «ақынның көзі туа көрмейтінін» ол ашып айтады.
Түкатти бу он дөрт баб ичра сөзи (Бұл он төрт ... ... ... ... ... ... ақын Ахмед Йүгнекидің ... ... бірі ... Біздің заманымызға укеліп жеткен нұсқаларда
дастан он төрт бөлімге анық жіктеліп тұрған жоқ. Белгісіз ақын он төрт ... атап ... ... ... ... төрт жолдық өлеңде Ахмед Йүгінекидің
«Ақындардың ақыны, жақсылардың жақсысы» екендігі айырықша атап ... ... оның ... да ... бар ... және ... аты ... аңғарылады.
«Арслан Хожа Тарханның айтқандарынан» деп ... ... ... ... ... жері ... екендігі, әкесінің аты-жөні Махмуд
Йүгнеки, кітабының аты «һибат-ул хакайик» ... ... ... ... ... нормада жазылғандығы ескертіледі. Көп елдерде ... ... ... атап өтіледі.
Сөйтіп, біздің заманымызға Ахмед ... өз ... ... ... ... ... ... аталған нұсқалардың барлығы
Арслан Хожа Тархан редакциялатқан варианттың көшірмелері. ... ... ... болады: қайтадан редакциялатқан ХҮ ғасырдағы шағатай
тілінің эллементтері ... еніп ... Одан ... ... ... тарапынан азын-аулақ «өзгерістер» енгізген. Мұны ... ... ... ... ... ... келіп «һибат-
ул хакайик» кейінгі заманның тіл ... ... ... бұл ... Қараханид әдебиеті мен шағатай әдебиетінің
аралығында көпірлік қызмет атқарады деген ... ... ... осы редакциялық өзгертулері негіз ... ... ... бұл ... әлде де ... түсуді қажет етеді.
Р.Арат өзге ғалымдардың пікіріне қосылып, ескеркіш ХІІ ғасырдың
аяғы немесе ХІІІ басында ... ... деп ... Ал ... ... ... жазылған болуы керек деп жорамалдайды /7.258/. ... араб пен ... ... сөз ... «Құтадғу билигке»
қарағанда көбірек.Яғни бұл ХІ ғасырдан ... ... ... Егер біз
«һибат-ул хакайикты» ... ... ... араб және парсы элементтері әлдеқайда аз ... Оның ... ... ... ... ... ерекшеліктер
ХІІІ-ХІҮ ғасыр ескерткіштері түгіл ХІ ғасырда жазылған «Құтадғу билиг» ... ... ... де ... ... ескерткіштің жазылу
кезеңі ілгеріде деп айтуымызға мүмкіндік береді.
Мына бір фактіні еске түсірген жөн. ... ... ... ... ... аза ... діннің бұзылғанын қынжыла баяндайды.Бұл
Қараханид мемлекетінің ыдырап, бытыраңқылыққа ұшырап, қара қиданьдарға
бағынатын ... алды емес пе ... ... елді ... алу оңай ... 1137-1216жылдардың аралығында Орта және Орталық Азияға, оның
ішінде қараханидтерге толық билік жүргізген.
«һибат-ул хақайиққа» совет ... да ... ... ... ... ... аталған ескеркіштен азын-аулақ үзінділер
жариялап, біршама мағлұмат берген, ... ... ... ... ... арнайы шұғылданған өзбек ғалымы Қ.Махмудов. Ол
осы ескеркіштің ... ... ... диссертация қорғады.
Қ.Махмудовтың бұл еңбегінде ескерткіштің фонетикасына, морфологиясына
сипаттама берілген.Текст араб ... ... және ... ... ... ... ... ғасырлардағы жазба мұраларының
тілі жөнінде грамматикалық очерк жазған. Мұнда өте ... ... ... ... ... ... Жүйелі болмағанмен «һибат-ул
хақайиққа» да қатысты жерлер баршылық./17.231/.
Ескерткіштің қысқаша зерттелу тарихы міне осындай. Алайда ... әлі көп. ... ... ... атап ... қай ... деп есептеуге болады және оның қандай ғылыми дәлелі бар? Өз
тұсындағы, ... ... ... ара ... қандай? Көшірмелер
енгізген өзгерістерді анықтауға бола ма? Ескерткіш жазылған дәуірдегі ауыз
екі тіл мен ... ... ... қаншалықты дәрежеде дәлелдеуге
болады? Ескерткішке қазіргі тілдердің қатысы ... ... ... ... тілдердің ескеркіш тілінен айырмашылығын қалай түсіндіруге болады?
Міне, осы сияқты толып ... ... басы ашық тұр. ... одан әрі ... ... ... ... қадесіне жарау үшін ең алдымен жазба ... ... ... осы бір ... саласы борйынша Қазақстанда
істелген жұмыс жоқтың қасы. Әрине, біз бұл жерде ескерткіштер ... ... сөз етіп ... ... ... ... деген тараушада, Ахмед Йүгнекидің
аталған дастанын ғылыми жұртшылыққа танытқан ғалымдардың есімін атап ... ... бұл ... арнайы шұғылданғандар- Н.Асым, Р.Арат және
Қ.Махмудов.
Неджип Асымның «һибат-ул хақайиқты» бірінші танытушы ретінде ... өте зор. ... оның ... ... ... мен
олқылықтар болғанын түрколог ғалымдар бір ауыздан ... ... деп ... ... ... ... снабжено
соответствующим научным апаратам- словарем и ... ... но ... ... недостатков научного и технического порядка. Допущенные в нем
ошибки ... в ... тем, что ... ... списка было
осуществлено тогда, когда другие списки оставались нейзвестными»/8.14/.
Түркияда Р.Араттың, Совет Одағында ... ... ... оралуы да осы себептен.
Енді біздің еңбегіміздің аты аталған зерттеушілердің еңбегінен қандай
өзгешелігі бар екендігіне ... ... ... бір ... екінші нұсқасының арасында көп болсын аз
болсын бір қатар ... ... ... ... ... ... де тарихи жазба ескерткіштердің әртүрлі ... ... ... ... жүр. Мысалға Хорезмидің «Махабат намасының»
ұйғыр жазуымен көшірілген вариантын А.М.Щербак ... араб ... ... ... ... ... ... «һибат-ул хақайиқтың»С нұсқасы бірінші рет ғылыми
аппаратпен жабдықталып отыр. ... А ... ... мен ... ... ... алған. Ескерткіштерді тарихи-салыстырмалы әдіспен
зерттеу үшін, әсіресе оларды өзара текстологиялық ... ... ... нұсқалардың жариялануы абзал.
Р.Арат А нұсқасын транскрипциялағанда ғылыми принцп ұстанбаған. ... ... ... ... А,В,С ... ... де ... фонетикалық, граммкатикалық өзгешеліктерді транскрипциялаған
текстіне негізіп жіберген. Оның ... А ... жоқ, ... ... бар сөздерді, тіпті толық текстерді ... ... ... ... ... ... бұл ... тексті бірде-бір нұсқаға сәйкес
келмей қалған. Мұның басқа зерттеушілер үшін ... ... ... біз ... ... ... көрнекті ғалымдардың принцпін ұстанып,
текстке ешқандай өзгеріс енгізілмеген.
Р.Арат ескерткіштің түрікше сөздігін жасаған. Алайда әр сөз ... да ... ...... ... ... ... реңктері болатыны белгілі.Бұл сөздік бойынша оны оны
айыру мүмкін емес.
Ал Қ.Махмудов өзі сөздік ... ... ... өзбек тіліне
аударып бере салған. Ал Н.Асымның сөздігіне лайықсыз көп сөздер ... ... ... ... ... жоғарыдағы кемшіліктерге байланысты «һибат-ул хақайиқтың» толық
сөздігін жасау ... ... ... қыпшақ тілінің, қала берді қазақ тілінің, «һибат-ул хақайиққа»
тікелей болмағанымен жанама қатысы бар. Қазақ тілі мен ... ... ... ... үшін ең ... сол өзгешеліктердің өзін
тізіп көрсету керек. Қазіргі қазақ тілі тұрғысынан С нұсқасындағы ... ... ... ... және ... ... Қабыса және меңгеріле байланысқан етістікті сөз тіркестері
Етістікті сөз ... ... ... ... болады
да, соның негізінде басқа сөздер етістіктің маңына топталады.Сөз таптарының
қай- қайсымен салыстырсақ етістіктің сөз ... ... өте мол ... ... мен есімдердің барлық түрлері, сондай-ақ үстеулер,
көсемшелер, шылаулы есімдер тіркесе ... ... бұл ... ... ... тіркесу тәсілдері мен формалары сол сияқты,
мағыналық қатынастары да әр ... ... ... ... ... есім ... ешбір қосымшасыз тіркеседі.Бұл ретте етістік пен есім
сөздердің ... ... ... болады.Мұнда сөздер қабысу жолымен
құралады. Қабысу жолымен ... ... ... ... ... ... қабыса байланысудың басты шарттары деп
сөздердің ... ... мен ... атайды.
Қабысу жолымен тіркескен ... ... ... ... ... да, бір ғана ... ... бағынады. Сөйтіп, бұл
жағдайдағы интонация мағыналық болмай, тек байланыстырушы дәрежеде ғана
болады.
Профессор Р.Әмір ... ... ... сөз ... ... ... етістікке тіркесетін сөз таптарын атап көрсетеді.Олар: сын есімдер,
сан есімдер, көсемшелер, үстеулер, еліктеуіш сөздер деп көрсетеді /9.158/.
Тіл білімінде сөз ... ... ... ... ... жалғаулары
арқылы байланысуы меңгеру деп аталады.Бұл жағдайда басыңқы сөздің ... ... сөз ... ... ... ... басыңқымен
байланысатын болады. Профессор А.Н.Кононов байланыстың бұл түрін «бір ... ... деп ... /10.23/. ... ... басыңқының
ыңғайына қарай тұлғалануы профессор А.Н.Кононовтың осы пікіріне негіз
болғанға ... ... ... екі түрі бар:
1) дара меңгеру;
2) ортақ меңгеру.
Меңгерудің бұл екі түрінің ... ... ... ... ... ... Кейбір сөздер дербес меңгереді, басқа бір сөздерде
ондай қабілет болмайды. Соңғылар көп жағдайда басқа сөздермен бірігіп ... ... ... ... сөз екі ... бірдей қатысты болып отырады.
Ендігі кезекте осы етістіктер меңгеруінің дамуына тоқталсақ, белгілі
ғалым ... ... ... ... қызметін атқару дертінен
біртіндеп арылып, бірыңғай тура толықтауыш қызметін атқаруға көшуі, соған
орай оның ... ... ... ... нормалануы етістіктердің
меңгеруін қалыптастырды деп есептейді.Осы айтылған пікірді біз де толығынан
қуаттаймыз.Өйткені Орхон- ... ... ... табыс септігінің салт
етістіктермен тіркесіп, пысықтауыштық қатынастарда жұмсалуы кездесіп
отыратын ... ... ... ... тоға ... қырқыз бодунығ уда
басдымыз /ҚТб.,35/ Көгмен жотасынан асып, қырғыз халқын ұйқыда жатқанда
бастық.Аны субуғ ... /Т.,27/ Анна ... ... Осы ... назар аударатын болсақ, курсивпен терілген сөз ... ... ... ... ... мекенін, іске асу
тәілін білдіретін салт етістіктер. Сондықтан да бұлар ... ... ... ... ... ... тиісті. Бірақ осыған
қарамастан, жоғарыдағы салт етістіктер табыс септігі тұлғасындағы сөздермен
тіркескен, соған орай ... ... ... ... емес ... ... Мұндай құбылысты біз осы типтес ... әлі ... ... ... ... ... ... жіктеліп болмағандығынан,
табыс септігінің толықтауыш қызметін атқаратындай болып қалыптаспағанынан
деп білеміз. ... бір ... өз ... тыс басқа септіктер
қызметін атқаруы жоғарыда көрсетілген табыс ... ғана ... ... ... да ... ... келе ... көне септіктердің
бірі- барыс септігін алатын болсақ, бұлар тіркес құрамында тұрып өзіне ... ... тыс ... ... ... бір ... ... себептік мағыналар білдіріп, шығыс жалғаулы сөз тіркесі ... Анта өтрұ ... ... /Т.,12/ Онан соң ... Қара өқуз ... қорқмас /БЛТ.,Ш,427/ Кәрі өгіз ... Егер осы ... ... ... ... ... ... өзара барыс жалғауы емес, шығыс жалғауы арқылы байланысуға тиісті.
Мұның себебін біз шығыс септігі ... ... ... ... ... ... оның міндетін жоғарыдағы септіктердің ... деп ... ... ... әрбір септік ... ... ... түсу, жетілу жолдарын ашып көрсету ... ... ... және меңгеріле байланысу жолдары келесі
тараушаларда ашып көрсетілген.
2.1 Қабыса байланысқан етістікті сөз тіркестері
Етістіктермен ... ... сөз ... ... ... сөз ... барлығы да жұмсала береді. Олардың ішінде, орын
тәртібі арқылы қабыса ...... (кеш ... ... ... ... еліктеуіштер (сақ-сақ күлу, шарт ... ... ... оқу, ... жүру), сан есімдер (екі шұқып, бір ... ... ... ... ... ... айтты), етістіктің көсемше түрі(
еңкейіп кіру).
Сын есімді етістік сөз ... ... сын ... ... ... көне тілде де, жаңа
тілдегі ... ... ... ... ... ғана ... атап айту қажет. Жалпы сөз тіркесі құрамында сын есімдердің ... және ... ... еске ... ... (әсіресе сын
есімдердің) етістікпен байланысып, сонымен тіркесіп келуін тарихи тұрғыдан
сөйлем құрылысының ерекшелігімен, ... ... ғана тән ... ... ... ... ойдын дамуымен байланысты қимылды
әр түрлі сапалық жағынан ... айту ... ... кезде қазіргі тілде
үстеулер атқаратын қызметте көне дәуірде сын есімдердің де қолданылғандығы
сол тілдің фактыларынан байқалады. V - VIII ... ... ... ... ... үстеулер жоқтың қасы, бірақ сол қызметте, мәнде
қолданылып қалыптаса бастаған сөздер бар. Оған көз ... ... ... фактілеріне жүгінелік: қарағу эдгүті үрғыл (Т) ... ... қой, ... ... (КТ) - ... қайғырдым. Иұқа қалың
болсар, тоблағүлүқ алп өрміс, йінчге йоған болсар, үзгілік алп ... ... ... ... ... мықты болады, жіңішке жуан болса, үзу ... ... ... тегмедім (КТ) - Теңізге аз-ақ жетпедім. Чыған будынығ
бай қылтым, аз будунығ үкүш қылтым (КТ) - ... ... бай ... аз
халықты көп еттім. Осы сөйлемдер құрамында етістіктермен қабыса байла-
нысқан ... ... ... ... ... ... ... «үкүш»
сөздері - біздің қазіргі ... ... ... ... ... ... ... «қатынды» сөздері туынды, бірақ сөз
тудырушы -ты // -ды ... тап ... ... ... сын есім
жасайтын қосымшасы емес, одан мұның ... ... ... кең. Бұл - ... ... ... ... тапқан қимыл есім формасы (қазіргі жедел еткен
шақ формасымен негіздес). Ал «қалың», ... ... ... ... ... кең ... сын есімдер екені айқын (жоғарғы ... ... тілі ... сәйкестендіріп, «йоғын болсар - ... ... ... ... алп эрміч - үзу қиындайды», - деп айтуға
болар еді). ... ... ... ... - ... ... қолданылған сын
есімдер.
Сын есімдермен қабыса байланысқан етістіктер ... ... ... ... -ур жұрнағы арқылы
жасалған етістіктердің сын есіммен тіркесуі ... ... ... ... ... етеді), хирадлық му
болур(ақылды днуге болама), дыраңсыз кечар(тоқтаусыз етеді), т.б. ... ... зат есім ... ... , ... есім ... ... компоненті қызметінде де жұмсалған (үкүш кісі елтіг,
т. б.). Бұл жайлар мынадай ... ... ... ... сөз ... зат есімге қатысты айтылатын сын есімдер сөйлем құрамында ойға
қатысына қарай логикалық екпінге орайласа орналасу арқылы ... ... ... болған. Бұл, бір жағынан, тіл ... ... ... пайда болуын қамтамасыз етсе, екінші жағынан, сөздердің
жаңа грамматикалық класының қалыптасуына жағдай ... ... мен ... ... ... ... функциялық
байланыстылығы олардың семантикалық ұқсастығына, ыңғайластылығына келіп
тіркеледі. Н. К. Дмитриевтің үстеуді «признак признака» деп ... ... ... ... де ... ... мен сын есімді ажырататын критерий
ретінде олардың қандай синтаксистік қоршауда ... ... ... байқалады. Айталық, егер сөз көбіне есімге қатысты, сонымен
тіркесіп қолданылса, ... бұл ... ... ... сын есім ... да, көбіне етістікпен тіркесіп айтылатын болса, қалыпты қолданысы
қимылдың әр түрлі сынын білдіру болса, ... деп ... ... ... ... сөз ... ортақ болып келетін кейбір тұлғалардың бірде сын есім,
бірде үстеу деп қаралуының өзі осы екі таптың тарихи ... ... ... -Ын ... ... біразы сын есім деп
қаралады: «жатын (жер)», «жегін», «жайын», «бүтін», ал бірсыпыра ... ... ... жатқызылып жүр: «астыртын», «үстіртін», «жасырын»,
т. б. Дұрысында осы сөздердің қайсысы да етістіктермен де, ... ... ... ... ... ... бірақ сын есім деп танылып ... ... ... жиі ... да, бұл оның ... ... табылады, үстеу деп танылып жүргендер етістік тіркестер ... ... ... әр ... ... ... ... Ал бұлардың
синтаксистік қызметінің осы ерекшелігі екі ... ... ... ... ... ... ... кетті.
Туынды сын есімдердің де етістікпен тіркесу қабілетіне ие болуы қашан
да олардың синтаксистік қызметінің ... ... ... ... сын есімдерде (жұрнақ арқылы жасалған), сапалық сын ... ... ... ... жұмсалып), не субстантивтеніп
етістіктер жетегінде айтылуға икемді. V - VIII ... ... ... ... ... туынды сын есімдердің етістіктер жетегінде ... жиі ... ... ... ... інліс (КТ) -Каладағылар
көтерілді, таудағылар төмен түсті. Көгмен йір ... ... ... жері ... ... ... қатар, сол ескерткіштер тілінде -тег
қосымшалы сөздер де етістіктер ... жиі ... ... сүсі бөрі
тэг эрміс,, йағасы кон тэг ... (КТ) - Хан ... ... еді, жауы қойдай
еді. Орта ғасырлық жазбалар тілінде -ғы, -лы тұлғалы сын ... ... ... ... асғы ... (МК) - ... ... эрмен көргенімден (МК) -Жазықты едім ... ... бір ... сын ... ... және ... түрлерінің) зат
есімдер сияқты көмекші етістікпен (әсіресе -е) тіркесіп келуі, аналитикалық
етістік жасап, бір сөздің я сөз ... бір ... ... ... ... етістіктердің көне түркі тілінде, көне дәуірдің
өзінде қалыптаса бастап, кейін тілдің ... ... ... ... ... ... сын ... етістікпен тіркесін жалпы шолып
қарағанда, мынадай ерекшеліктер байқалатын тәрізді; ең алдымен, ... ... ... ... ойды саралап, мәнерлеп айтумен байланысты
дамыған құбылыс болса керек. ... ... сын ... барлығы бірдей бұл
қызметке ие бола алмайды, мағыналық жағынан үйлесетіндері ғана етістіктер
жетегінде үстеулік мән ... Ескі ... -лығ ... ... сын
есімдер мүндай қызметте ұшыраспайды. Оның ... ... сын ... ... ... бірден қалыптаса қалған заңдылық болмаса
керек. Жоғарыда келтірілгендей, V - VIII ... ... ... ... сын ... ... ... ғана етістіктермен
тіркесетін болса, кейбіреуінің мұндай синтаксистік қызмет атқаруы көбінесе
XI - XIV ... ... ... ... ғана ... ... V- VIII
ғасыр жазбаларынан «балықдақы тағықмыс, тағдақы ... ... ... Бұл ... ... ескеретін жай -дақы тұлғалы сын есімнің бұл
қолданысы субстантивация құбылысын ... Көне ... ... сын есімдердің заттанып, септік жалғаулары арқылы етістікпен
тіркесулері де ұшырасады. Күл тегін Аэман ақығ ... (КТ) - Күл ... ... (бозын) -" мініп... Күл тегін Аз йағызын ... (КТ). - Күл ... ... мініп... Алтун йысығ йолсузын (Т) - ... ... ... ... ... ... кендіміз (Т.) - Ертіс өзенінің өткелсіз
жерінен өттік. Ол сөзүн Христос бүгін де айтар барча ... (МК). ... ... ... ... де айтар барша жазықтыларға. Алайда көне түркілік
жазбалар тіліндегі сын ... ... ... ... ... қабылдап
етістіктермен меңгеріле байланысуы аса көп таралған, қалыптасқан құбылыс
деп қарауға болмайды. Казіргі ... сын ... мен ... арқылы
құрылған сөз тіркестері тілдің кейінгі ... оның ... ... ... ... қолданылу шеңберінің
кеңейуінен деп қана түсінуге болар еді.
Пысықтауыштық қатынасты білдіретін сын есімді етістік сөз ... көне ... ... ғана ... ... ... тілдерінде де
таралған модель. Мысалы: азерб. Сүкүт узун түрдү - ... ... ... Бик ауыр һәм озақ ... - аса ... және ұзақ жүрді;
тат. Купердән таш, кирпеч тояған машиналар бер туктаусыз узып торалар ... тас, қыш ... ... еш ... өтіп ... т. б. (Гадж.).
Осы-ның бәрі аналитикалық -жолмен ... сын ... ... ... ... ... ... қатарына жа-татындағын
көрсетеді. Осыны XVII ғасыр қазақ жазбалары мате-риалдары да дәлелдейді.
Бұл кезде де сын есімдер зат ... ... қана ... етістіктермен
де тіркесіп, я пысықтауыштық сөз тіркесін жасауға қатысқан, не ... ... ... ... ... Қасымұлының кітабынан
бірер мысал: Үғлан биғаят ауру, сахып жамал уа хүп сорлығ болды. ... бү екі ... ... ... ... Ол ішні үлұғ көрді.
Хатун яшүрын иман келтірді. Бір күн Оғүз ... ол ... айды ... ... байқалатын бір ерекшелік - көне түркі жазбаларында (V ... ... ... -лығ тұлғалы сын есімдер етістікпен тіркесте
кездеспесе, бұл ... ... ... ... бере ... қазақ тіліндегі сын есімді етістік сөз тіркесінде бірқатар
өзгерістердің болғандығы белгілі; лексикалық ... ... ... ... ... ... басқа тілдердің әсері сын
есімді етістік сөз ... де сөз жоқ ... ... осы ... ... ... сөз тіркесі біраз бар. Олардың күрделі компоненттерінің
өзі әртүрлі формада көрінс беретін болған; қосарланып ... те, ... ... ... де күрделі етістік сөз тіркестері жасала беретін
болды. Мысалдар: әлгілер қатты-қатты сөйлеп терезенің ... ... де, ... ... ... ... (С. Ж.) ... құрып, безгекке ұшырағандай
бойым қалтырай түсті (Ә. Нүрш.).
Сын есімдердің етістікпен тіркесу қабілеттілігінің артуына әр ... ... ... Әдетте түсті білдіретін және «ыстық», «суық»,
«салқын», «жылы», ... ... ... ... (физикалык, сапасын)
білдіретін сын есім сөздері ... ... ... бұл ... топтағы заттардың ғана сапасын білдіретін. Кейін ойды көркемдеп
білдіру ... ... осы ... ... ауыспалы мағынада
қолдана бастайды, осыдан олар ... ... ... оның ... ... болады, осыдан келіп «жылы-жылы сөйлесе,
жылан інінен шығады» тектес оралымдар пайда болды. Осы ... ... ... сын ... кез келген етістік бағындыра ... ... ... ... ... ... ... Оның себебі «сөйле»
етістігінің зат есім негізді болуында. Осыдан «жылы» сын есімнің ең алдымен
зат"есімге тіркесі қалыптасқанын, ... ... ... сол ... өрбіген
етістікке тіркесетін мүмкіндікке ие болғанын байқауға болады. Сонымен,
бұл сөздің тіркесу ... ... мына ... болса керек: «жақсы
сөз» аналогы бойынша «жылы сөз» конструкциясы пайда болған, ... ... ... ... жұрнақ жалғану арқылы «етістікке ауысқан да,
«жылы» сөзі де ... ... есім сөз ... ... ... сөз
тіркесіне өтсе керек: «жақсы сөз» «жақсы ... Ал ... ... ... ... амандасты», «суық қарсы алды», «ыстық қарсы
алды», тіркестеріндегі сын ... ... ... артуы басқаша.
«Салкын амандасты» тіркесінің ... ... К. ... орыс ... ... ... қазақ тіліне дәлме-дәл аударылуынан деп
түсіндірді. Олай болса «ыстық ... ... ... ... ... («холодно встретил»), «ыстық қарсы алды» ... ... ... ... ... да ... ... жөн болу керек.
Сын есімді етістік сөз тіркестерінде ... ... ... жайлар
болады. Бұрын етістікпен ... ... сын ... ... ... бағыныңқы компонентінің құрамында қолданыла ... ... ... сөздін түсіп қалуынан ... ... ... ... сөз ... ... ... тіркесу қабілетіне ие
болады. Мысалы, Батыс ... ... ... өрті тұтасып, қып-қызыл
күренденіп, түнгі аспанды едәуір белдеулеп ... (Ғ. ... - ... ... ... тіркесінің пайда болуында ... ... ... ... ... сын ... ... сөз тіркесінің бағыныңқы
сыңары қызметінде жұмсалмайды, егер олар етістікпен ... ... ... ... емес, лексикалык единица құрау
ыңғайында тіркеседі (қызыл күрендену, қара сұрлану, қара ... т. ... бұл ... ... ... қып-қызыл болып күренденіп тіркесіндегі
бағыныңқы компоненттен болып сөзі түсіп калған да, оның ... ... ... (негізгі) сыңары атқарған. Осыдан ол (қып-қызыл
сөзі) ... ... ... ... ... яғни, қып-
қызыл болып күренденіп, қып-қызыл күренденіп. ... ... үнем ... сын ... ... сөз тіркесінің дамуында да алатын орны ... ... Бүл ... осы ... ... бірқатар өзгерістер болған:
бұрынғы күрделі сөз тіркесі дара тіркеске ауысқан, ... ... ... сын ... ... сөз ... ... Сан есімді етістік сөз тіркестері тарихынан
Сан есімдердің атқаратын қызметі, негізінен, заттың, құбылыстың сан-
мөлшерін ... ... зат есім ... ... оны сандық,
өлшемдік жағынан анықтайды. Дегенмен олар сөйлем ішінде іс-әрекет, кимыл-
қозғалыстарды білдіретін сөздермен де ... ... ... ... да сан ... жағынан пысықтай алады. Бұндай тіркесте олар өздері
айқындайтын ... орын ... ... ... ... ... туды екі алды (Ғ. Мүст.). ... бір ... ... екі ... Екі күн жылар, үш күн жылар, сосын қояр (Ж. С.). ... ... те ... ... (С. С.) т. ... сан есім мен ... ... етістік сөз тіркесі көне
түркі жазбалары тілінде де осы ... ... сан ... ... ... ... Мысалдар: йэті сүнүеді (Т.) - ... Иэти йүз ... (Т.) ... жүз ... Жүз ... (Ен.) - Жүз
жасаймын. Биш отуз сүледим үш иэгирми сүнүшдимиз (КТ.) - Жиырма бес ... ... он үш рет ... Көне ... жазба ескерткіштерінде
реттік сан есімді етістік сөз ... де ... Ол ... ... сан
есімдер -ынч // -инч жұрнағы арқылы ... ... ... ... ... білдіретін пысықтауыш қызметінде жұмсалған: Үчинч Чуш
башында сөнүшдим (М.) - ... рет Чуш ... ... ... ... ... (М.) - ... рет Эзгенти Кадазда соғыстым.
М. Қашқари сөздігінде де реттік сан есімдер -ынч // -инч ... ... ... икинч, т. б. Ал Ж. ... ... ... -ынч // -інч ... бірге -ынчы // -инчи қосымшалары
арқылы да жасалған түрлері кездеседі: бу төртинч, ... кут ... ... ақыл ... ... А. ... осы фактылардың негізінде XI
ғасыр түркі халықтарының тілінде -ынч ... сан ... ... ... ... ... жарыса осындай сөз тіркесінде реттік сан есімнің
жаңа формасының ... ... ... ... ... ... ... ... ... де ... ... сан есімді етістік , сөз
тіркестерінің қазіргі моделі (-ынчы // -інчі) қолданылған. ... ... ... сөз ... сан есімнің ескі -ынч // -инч ... ... ... ... ... сан ... ... «икинч»,
«бешинч» сөздері де ... ... ... бір мазмұнды білдіруде
бірнеше тұлғалар арасындағы қайшылықты байқаймыз.
-ынчы // -инчи түлгалы рсттік сан есімді етістік сөз ... ... тува ... ... ... түркі тілдерінің барлығында бар: қырғ.
экинчу көлүу; алт. Қараған ... көк ... ... ... ... ... ... үшінші рет келді; хак. Мин үзинчи сөледим -Мен ... тат. ... килү ... ... ... ... ... - бірінші
барғанымда, үчүнжи гелмек - үшінші келу; азб. икинчи марта гапирмок ... ... т. ... // -інші тулғалы сан есімнің қатысуымен болған етістік сөз тіркесінің
көне түркі ... ... ... және қазіргі түркі тілдерінің
көпшілігінде қолданылуы бұл модельдің ... ... ... көрсетеді. Ол туралы ғалымдар пікірі де осындай.
Есептік сан есімді сөз ... ... да ... ... ... бул модель де көне түркі ... ... де бар, ... мысалдарды қараңыз) және қазіргі түркі тілдерінің барлығында да
кездеседі, Алт. алты балар, он төрт артар -алты жетер, он төрт ... тув. чеды боор - жеті ... хак. ... үс ... - ... үш
бардым; к,аз. Жанбота туды екі алды; тат. ике килу - екі келу; түрк. Ел ики
айрылды - жол екі ... түр. Бин ... бир ... - мың ... ... өзб. Етти ... бир кес - жеті шішеп, бір кес, т. б.
Қазіргі ... ... ... сөз ... ... бағыныңкы
компонент қызметінде есептік, реттік, топтау, кейде болжалдық сан есімдер
де жұмсала береді. Бүл ... ... ... ... үшеу, төртеу, бесеу,
алтау, жетеу) және бөлшектік сан есімдер колданылмайды. Оның ... ... ... ... ... ... гөрі субстантив сөздерге жакын
тұратындығынан болу керек.
Есептік сан есімді етістік сөз ... ... ... ... сан ... ... қимыл-қозғалыстың бірнеше рет
болғанын, ... ... ... білдіреді дейміз де
қоямыз. Шындығында ... ... ... мағынасы одан
күрделірек: «есікті үш соқты» тіркесі мен «жол екі ... ... ... ... ... бір ... мағынасы бір емес. ... ... ... мөлшері айтылса, екінші тіркесте заттың
неше бөлікке бөлінетіндігін білдіреді. Осындай бір микро-модельмен жасалған
(есептік сан есім ... екі сан ... ... ... сөз ... түрлі семантикасы жай емес, бұл олардың әртүрлі ... ... Оны ... ... ... ... ... зат есім сөздер жетегінде айтылады да, соларды сан-мөлшерлік
жағынан айқындайды. Бұл олардың ... ... Ал бұл ... ... екінші дәрежедегі, туынды қызметі болып табылады. Бұл
қызметті сан ... ... ... ... оған белгілі бір даму
сатысынан өтіп келген.
Оны жоғарыдағы мысалдар да дәлелдейді: «есікті үш ... ... үш рет ... ... екі ... ... ... екі жаққа
айрылды» деп қолдана береміз. Осындағы «үш рет ... «екі ... ... сан ... ... ... ... бара жатқан кезеңін
меңзейтін ... ... ... ... ... ... механизмді
ықшамдау заңының әсерінен «рет», «жаққа» сөздері түсіп қалған да, ... ... ... ... жаңа ... ... ... әрине, жалпы түркі дәуірінің өзінде қалыптасқандығы белгілі). Осыдан
бұл тіркестердің дамуы, сан есім + зат есім ... ... не ... + ... сан есім + ... ... ... белгілі болады.
Олай болса, сан есімді ... сөз ... сан есім мен ... ... қалайда бір зат есім сөздің болғандығы айқын. Осының ... ... ... сан ... ... сөз ... ... әрекеттестігін ажырату үшін бұл кұрамда болуы мүмкін зат ... ... ... Осы ... ... ... екі сөз тіркесінің шығу төркіні бір еместігі айқын. Бірінші
тіркестегі ... зат есім ... сөзі ... ... ... аралық зат
есім - барыс септігіндегі «жаққа» сөзі. Сондықтан осы негізде ... ... ... ... да әр түрлі болып келген. «Жол екі айрылды»
тіркесінде компоненттер аралығында ... ... ... сөздің (бұл
тіркесте «жаққа» сөзінің) болғандығын осы модельмен синонимдес «жол екіге
айрылды» ... де ... Осы ... ... ... ... сан есімді етістік сөз тіркесі екі ... ... ... 1) ... сан -есім + рет, дүркін сөздері + етістік; 2) ... есім + ... ... есім сөз + ... ... ... Қоңырау төрт рет соғылды - қоңырау төрт соғылды, от екі рет жарк
етті --от екі жарк етті, зеңбірек үш ... ... ... үш атылды,
саған бес рет келдім - саған бес келдім;
2) ... екі ... ... - ... ... ... ... екі жаққа
айырып жіберді - екеуін екі ... ... ... үш ... де,
кесірткедей әлі бар» дегеннің түп төркіні ... үш ... ... ... әлі бар» ... жатқан сықылды.
Реттік сан есімдер де етістік сөз тіркесінің бағыныңқы компоненті
қызметінде жұмсалған, ... ... ... ... ... ... рет қайталанғандығын білдіреді. Мұндай тіркестер ... ... ... А. Тұрсынов жоғарыда аталған еңбегінде
казақ, ... ... ... сан есімдер ... ... ... ... сөздсрі арқылы ғана тіркеседі деп көрсетеді
/12.35/.
Қазақ тілінде реттік сан ... ... ... ... ... «Асан орнынан бірінші тұрды. ... ... ... ... ... ... ... Ол сайлауға үшінші қатысқанда, жеңіп шықты» деген
сөйлемдердегі асты сызылған құрылымдарда реттік сан ... ... ... ... Бұл сөз тіркестерінің де жасалу моделі бірдей
болғанымен (реттік сан есім + ... ... ... ... тұрды», «бірінші келді», «есіктен екінші шыкты» тіркестерінің
мағынасы мен «үшінші қатынасқанда» тіркесінің мағынасы бірдей емес; ... ... сан ... ... ... болғандығын білдірсе (яғни
мұнда сан-мөлшерлік ұғым ... ... сөз ... ... ... ... ... іс-әрекеттің бірнеше қайталанғандығын,
«үшінші» соның ең соңғысы екенін ... ... ... әр ... ... бұл сөз ... генезисі әртүрлі болуынан болса
керек:
1) орнынан бірінші тұрды - ... ... ... ... ... келді - бәйгеден бірінші болып ... ... ... ... -
есіктен екінші болып шықты:, 2) Сайлауға үшінші ... - ... рет ... т. т. осыны дәлелдейді. Осыдан реттік сан есім ... ... де ... сөз ... ... ... болған,
тарихи тұрғыдан алғанда екінші дәрежедегі синтаксистік конструкция ... ... яғни ... сан есім мен ... ... ... не реттік
сан есім мен көсемше етістіктің түйдегінен құрылған бағыныңқы компонент ... ... сан есім + ... ... тілінде қолданылып жүрген қабыса байланыскан сан есімді
етістік сөз тіркестерінің құрамында бағыныңқы ... ... сап ... ... Олар ... ... мен кұбылыстарды, топ-топқа бөліп,
жинақтауға жұмсалатынын керсетеді, сөйтіп етістік мүшенің қимылдық ... . ... ... ... мүше ... атқарады: «жастар
жағы бес-бестен ... ... ... сапқа тұрды, сіздер екі
кісіден отырыңыздар, ... әр үйге ... ... ... деген
сөйлемдерде асты сызылған ... ... сан ... ... ... ... сан есімі есептік сан есімгс шығыс септік жалғауы
жалғану арқылы жасалған. Бұл арада шығыс септік ... ... ... ... ... ... ... оны
топтау сан есімі қызметінде септік жалғауы деуге келмейді. Оны мына ... ... да ... ... ... ... ... сегіз
қалады» дегендегі «оннан алғанда» мен «он-оннан сапқа тұрды», ... ... ... ... ... алғанда» деген сұрақ койылса,
соңғысына сұрақты «қалай сапқа түрды» деп қояды), соңғысында сан ... ... ... Дан ... ... сан ... етістік сөз тіркесі қазақ тілінен
басқа қырғыз, кара қалпақ, алтай, шор, ... ... ... ... Боо ... ... экіден болұп салады (Ш. Б.) - Бұ ... ... ... ... ... ... өрген көмірдей кара шашы
бүктеліп жатады; алт. ... кеш - ... ... көш, ... ылғап сал -
оннан сал; түрк. икиден отурмақ - ... ... ... дурмак - сегізден
тұру; өзб. унтадан олмақ - он-оннан алу; ... ... - ... кірмек,
т. б.
Бұл модельдің зоналық жағынан ... және көне ... ... ... ... оның ... тілдері жеке-жеке халық
тілдеріне ажыраған ... ... ... ... ... ... ... тағы бір факты шығыс септік жалғауының кейін пайда болуы;
көне жазбалар тілінде ... ... ... ... септігінің де, шығыс
септігінің де ... ... ... ... ... ... ... басқа түркі тілдерінен. бір ерекшелігі - онда топтау сан
есіміндегі ... ... ... Бұл ... ... сан ... сан есімін ажырату үшін қолданылған тілдік тәсіл болу ... ... ... сан ... жаңа ... тобы ... қана ... етістікпен тіркесу қабілеті де артады және ол сөздерге жалғанған
шығыс ... ... ... ... ... ... ... бастайды. Сондықтан да бұл модельдің бірінші компонентіндегі -дан //
-ден қосымшасын септік ... екен деп, ... ... ... байланыстың формасын меңгеруге жатқызған дұрыс болмас еді.
Мұнда қабысу жолымен ... ... ... ... ... ... жөн ... тілінде «келген қонақтар әр үйге оннан бөлінді» деп те, «келген
қонақтар әр үйге он ... ... деп те айта ... Осының өзі қазақ
тіліндегі топтау сан есімінің ... ... ... ... сан есімінің өзі анықтап тұрған сөзінің орнына қолданылып, ... ... ... ... ... ма екен ... ой туады: он
кісіден бөлінді - оннан бөлінді.
Топтау сан есімді етістік сөз тіркесінің көнесі бағыныңқы компонентке
-ар II -ер II -рар II -рер I ... ... түрі болу ... ... ... тілінде топтау сан есімі осы формант ... ... ... -
оннан, учер - үштен, икире- екіден. Сол ескерткіштерде осы модельмен
жасалған ... сөз ... де ... бирер-бирер адақын бап
кемишип... (ДТП)
- аяғын бір-бірден байласып, икирер таш алып (ДТП) ... ... Бұл ... көне өзбек әдеби тілінде де ... ... ... ... ... ... (бір-бірден көрінер).
-Ар // -ер тұлғасындағы топтау сан есімді етістік сөз ... ... ... карачай-балкар, татар, башқыр, ... ... ... ... ... үшін ... норма болып табылады. Басқа да
түркі тілдерінде көненің қалдығы ретінде ұшырасып қалады. Мысалы, ... ... ... ... ... ... ... сықылды есім сөз тіркестері
(мылтықты) бірер атып жібер» тектес етістік сөз тіркесі алты ... ... ... ... ... ... гөрі ... мағынаны
білдіруге ыңғайлы, дегенмен бұл сөзде әлі де болса жинақтауыштық семантика
сезіліп тұрады. Осының бәрі -ар // -ер ... сан ... ... ... ... грамматикалық модель екендігін дәлелдейді. Бүл
модель кейін түркі тілдерінің бір ... ... ... ... ... де)
топтау сан есімнің қызметін шығыс септігіндегі сан есімнің ... ... осы ... ... ... жасалған етістік
сөз тіркесінің әсерімен ығысып, қолданылу аясы тарылған болу ... ол ... ... тілдерінде белгілі бір зоналдық ... ... ... ... бір ... пайда болған кейбір кұбылыстардын
онша әміршең ... көп ... ... ... ... да болады. Дәл
осындай бір фактыны топтау сан ... ... сөз ... ... ... X -XIV ... ... ескерткіштерінде -ын // -ін тұлғалы топтау
сан есімді етістік сөз тіркесі ұшырасады. ... ... ... ... тама-тама көл болур (ДТП, Ш, 372) - Бір-бірден мың болады, тама-
тама көл болады. Көне ... ... ... ... ... ... келді. Бұл модель бұдан бұрынғы және ... ... ... ... ... XV ... ... қалған.
Түркі тілдерін зерттеуші ғалымдар арасында жатыс септік жалғауы мен ... ... ... жалғауынын контоминациялануы (кіргуі) шығыс
септігін берген деген пікір бар: -дан -да - (-ин). Осыны ... ... ... бір ... қолданылып жүрген -дан тұлғасындағы топтау сан
есімді етістік сөз тіркесінің соңғы модель ... ... -ин ... сан ... дамуы мүмкін деген жорамал жасауға ... ... ... -бир -(де) -ин ... - (де) -ин ... - ... келдилер тәріздес болып келуі толык мүмкін.
3. Үстеулі етістік сөз тіркестері
Үстеулердің түп төркіні лексика-грамматикалық тұрғыдан қарастырғанда,
біркелкі ... ... ... жай. ... ... ... тіліміздегі
әртүрлі семантикалық топқа жататын, тұлғалык жағынан да әркелкі сөздер
негіз болған. Мәселен-бірге «үстеуі ... сан ... мен ... ... бастапқы мағынасынан арылып, пысықтауыштық қызметте жұмсалуынан
жасалған. Сондай-ақ «бүгін» сөзі «бұл» есімдік мен ... зат ... ... - ... сөзі мен ... зат ... кірігіп. жаңа мәнге ие болуынан
жасалған үсеулер екендігінде күмән жоқ.'
Қазақ ... ... ... ... ... ... топтағы сөздердің қатысы бар: осында, сонда, бірде сөздері
есімдіктерден бөлініп, қалыптасқан үстеулер болса, қайта, ... ... ... ... ... ... үстеулер. Яғни
етістік көсемше тұлғасы аркылы үстеуге айналған, ал дәл, тік, жай, т. ... ... ... сын ... ... ... бір ... негізі зат есімдерге ... ... сан есім ... де бар ... ... т. б.). ... да оларды тіл
мамандары атауыш сездердің ... ... ... ... ... топ деп түсіндіреді. Бұл-қазақ тіліндегі үстеулердің
катысымен жасалған ... ... ... сөз ... ... сөз тіркестерінің басқа типтерінен ... ... ... Тіл ... де ... ... Көне түркі жазбалар тілінде
сөйлемде ... ... ... ... сын ... күрделі сөздер, немесе септеліп келген басқа сөз таптарынан болған
пысықтауштар айқындайды. Мысалы: Бүнсыз ... ... ... ... түсүртіміз-әскерімізді санағалы тоқтадық (Тон, ... ... ... ... ... (Тон, ... ... едгүті есід, қатығды тынла - Бүл сөзімді жаксылап есіт,
қатты ... (КТ, №2). Бен ... ... үйге ... (Тон, 30). ... олурың - Алтун тоғайында калғын (Топ, 30). Капаған қаған-түн удыматы,
күнтүз олурматы - Капаған хан түнде ұйықтамады, күндіз ... (Тон, ... Екі отуз ... ... тапа ... екі жасымда табғачқа қарсы
аттандым (Мог, 25-26). Осындағы пысыктауыштық қатынасты білдіретін етістік
сөз ... ... ... сын ... ... ... ... түбір тұлғадағы не септеліп келген зат
есімдерден ... ... ... ... түн ... ... отурматы),
көсемше (есім етістік) етістіктерден (санағалы түсіртіміз), сан есім ... ... зат ... ... (екі отуз йашыма сүледім) жасалған.
Бұл сөздер пысықтауыштық қызметте тек ... ... ... ғана жұмсалса, басқа жағдайда өздерінің негізгі синтаксистік
функциясын атқарып келген. Ал тек пысықтауыштык қызметте ... ... ... сирек ұшырасады. Мұның өзі пысықтауыштық қатынастағы ... ... ... ... ... ... ... айқындауыштық қызметті
о баста басқа сөз таптары атқарып келгендігін аңғартады. Дегенмен үстеу
сөздер де жеке ... топ ... ... дәуіріне
дейін қалыптаса бастағандығы байқалады. Оған мына мысалдар дәлел ... ... ... келті-өртше жанып келді (Тон, 40). Сабымын түкеті сідгіл-
сөзімді түгел есіткін (КТ №1). Ол андағ ... ... ... (МК). ... ... бунча ітміш-Дүниенің төрт бүрышындағы халықты сонша (көп)
жайғастырды (Малов. Манч., 23). ... асты ... ... сол ... тек ... ... ... етістік сөз тіркестерінің бағыныңқы
компоненті қызметінде жұмсалған. Сондықтан да ... ... ... ... Н. 3. Гаджиева жалпы түркілік үлгідегі
синтаксистік ... ... ... . Ча (-че, -ша) ше, ... түркі тілдерінің көпшілігінде бар: қаз. Еркін курсқа кеткен ... ... ... ... еді. ... ... мындайча жооп
берди-Андрей солай жауап берді, түрік. Бир бөле олачагымдан иійчс қорқмүш ... бәле бола ма деп ... ... ... - ... бир ... ... гүрлешиәрдилер - Олар бір нәрсе жайында жайша әңгімелесті. Өзб.
Балтабай кахрамонларча халок булибди ... ... қаза ... ... осы ... ... сөз тіркестерінің мүншалық кең тарауы бүл
үлгінің (модельдің) қазіргі түркі ... ... ... ... ... шыққанына дейін калыптасқандығын аңғартады. Жұрнақ арқылы
жасалған үстеулі етістік сөз тіркестерінің басқа ... ... ... ... ... ... ... сөз тіркестері түркі тілінде біркелкі
емес. Мысалы, түркм. Акнабат Нұрмырады гөрүп ховлукман ерінден ... ... ... ... ... асығыс тұрды; хақ. Ана оларны прайла
хыгырын ... Егер сен ... ... шықсаң; чув. Михаил
Белов нырасла сырат - ... ... ... ... Асты сызылған
тіркестердегі сын-қимыл үстеулерінің әр тілде әртүрлі берілуі ... өз ... ... жасалуында бір тектестіктің
жоқ екенін көрсетеді.
Түркі тілдерінің көпшілігінде -лай // -лей (-дай // ... ... ... сөз тіркестері де ұшырасады: қырг. акчалай төле
(ақшалай теле), згиндей алуу (егіндей алу) ... ... алу ... ... ... - ... өлтіру) . Бұл үлгідегі сөз тіркестері көне
түркі, орта ғасырлық ескерткіштер ... де ... ... {ДТП, 1, ... ... Улышыб эрен
бөрлейү... (ДЛТ, 1, ... ... ... ... бұл ... ... ... түркілік үлгі бола алмайды. Өйткені, ... ... ... кең ... ... көне түркі дәуірінің өзінде
жергілікті тіл ерекшелігінен аспаса керек. ... ... ... ... ... мағынасы бір түрлі ... ... ... олар екінші түрлі ... ... ... олар ... ұқсастыру сықылды мағынаны білдірсе, бұл ... ... ... бөлу ... ... ... Олай ... тіліндегі -лапу // -лепу тұлғалы үстеулер мен ... -лай // -лей ... дей ... ... қалыптасуы жағынан
әркелкі (гетерогенді) болуы ықтимал. Осы арада айта кету ... ... ... бұл ... ... сөз ... ... салыстыру,
ұқсату мәнінде жұмсалады: ... ... ... ... бел ... бұраңдады. Білте шам безгек болғандай қалтырап тұр. ... ... ... т. б. ... негізінде тіліміздегі -дай // ... // -лей ... ... екі ... үлгідегі қалыптасуы мүмкін
деген ... ... ... ... 1) ... ... (акша-ле-й- ақшалай, бүтін-де-й -бүтіндей, тірі-ле-й
-тірілей, қыс-та-й -қыстай, жаз-да-й -жаздай). Бұл үстеулердің семантикасы
оны жасаушы сөздердің ... ... ... ... ... келеді:
«ақшалай» істің жасалау тәсілін білдіреді, «қыстай»-мезгілдік мәнде
жүмсалады.
2) салыстыру, ... ... ... сөз ... осы
тұлғалы ... ... сын ... ... ... ... Бұл тектес үстеулердің,
қалыптасуы ... ... ... ... Олар ... ... ... о баста ешбір ... ... ... ... ... -дей ... бір ... күрделі мүше кұрамында зат есім сөзі мен көмекші
етістікті байланыстыратын көмекші сөз қызметін атқарғаны ... ... бөрі тег ... йағысы кон тег ерміс (ҚТБ, 12) -Хан ... ... еді. жауы қой ... еді ... ... ... тей -тег-тей,
-дей) сөзі осындай қызмет атқарып тұр (бұл арада «ерміс» сөзін ... ... ... ... ... да, ... ... Кейін ол «тег» сын есім жасайтын жұрнаққа ауысқанда да, оның
осы қызметі өз ... ... ... боп ... ... «түйедей екен
ғой», «керіскендей болып» деп осы ... де айта ... ... ... ... -дай ... ... етістік сөз тіркесінде бағыныңқы
компонент алғашында -дай түлғалы сын есім мен көсемше тұлғалы «бол» көмекші
етістігінің ... ... ... ... ... керек. Кейін тілдік
үнем заңының әлсіреуімен ... сөзі ... ... да, оның ... ... ... ... бағынып, көсемшенін пысықтауыштық қызметін өзі
атқарғандықтан, келе-келе адвсрбиализацияланған. Осыны ... ... ... ... болып шығады: көріктісі ... ... тал ... болып бұраңдады-тал шыбықтай
бұраңдады: ұйқысы ... ... ... ... ... Сонымен, бұл
топтағы сөздер үстеулік қызметке көшкендіктен қимылдың, іс-әрекеттің болу
тәсілін де, сапасын да ... о ... сын есім ... ... ... да ... қалған. Осы айтылғандардан мынандай қорытынды
туындайды: қазақ тілінде -дай тұлғасындағы ... ... сөз ... түрғыдан келгенде екі түрлі негізде жасалғандықтан, генетикалық
тұрғыдан екі топ құрайды: 1) ... ... ... ... ... ... 2) сын есім ... үстеулі етістік сөз тіркестері.
Қазіргі тілімізде -дай түлғасындағы үстеулі етістік сөз ... ... ... түрі ... қолданылатын болған. Өйткені бұл
қатынасты үстеулі етістік сөз тіркестерінің басқа ... яғни -ша // ... ... тіркес түрі де білдіреді. Осындай, синонимдік-тілдік
элементтер арасындағы қарама-қарсылықтардың бірлігін де, ... ... ... ... жағынан дамуының ұйтқысы болып табылады.
Ескеретін бір ... ... зат есім ... -дай ... ... ... бірде сын есім, бірде үстеу деп қараушылық жиі ұшырасады. Бұл
үстеу сөздердің тек ... ... ғана ... ... ... ... керек: -дай тұлғалы үстеулер (үстеуге айналған
сын ... тек ... ... ... ... ... ... зат есімдермен тіркесу қабілетінен арылады, кейде ондай
сөздер бастапқы ... да ... ... ... мүмкін. Мысалы, жоғарыдағы «көріктей», «тал шыбықтай»,
«шайдай» сөздерін зат ... тели ... ... көкірек», «тал
шыбықтай , қыз», «шайдай ... ... ... сөз ... ... ... ... процесі бар: «көріктей көтерілген
көкірек» - «көріктей көкірек», «тал шыбықтай ... қыз» - «тал ... ... ашық ... - ... ... тіркестеріне зер салыңыздар.
Мұндай кері процестер бола береді, бұл арада «жоққа ... ... ... ... ... Бұл - ... бөлек зерттеу мәселесі.
Ал «шай-дай» сөзінің бастапқы «шайға ... ... мәні ... ... ... ... ... білдіретін болған және үнемі
етістікті айқындайды. Осы ... сын ... ... ... ... бірі ... соңғылардың зат есімдермен
тіркеспейтіндігін қабылдаудың кажеттігі ... ... М.Б. ... ... ... ... басшылықка алып отырудың қажеттігін
айтқымыз келеді .
Түбір мен септік жалғауларының бір-бірінен ... ... ... ... ... де ... ... тілінде біраз бар.
Үстеулердің жасалуының бұл жолы көне түркі дәуірінен ... ... ... «ілгері», «әрі», «бері» тәрізді үстеулер зат есім
түбір мен көне барыс ... ... ... көне ... ... ... ... «жазын» үстеулері де түркі
жазбалары тілдерінің мате-риалдарында ... Олар ... ... мен -ын, ... ... ... осы ... жасалған
«жасы-рын», «астыртын», «үстіртін», «ертеңгісін», «кешкісін» устеулері де
етістік сөз тіркестерінде жиі ... Бүл ... ... бір ... ... ... -ін шын ... алғашқысы барыс, кейінгісі көне
құралдық септік көрсеткіші ме? Түркологиялық зерттеулерде ... ... ... біріншіден, бір септік түлғасы, ... ... ... екі рет ... ... не ... ... бұл түлға
етістік түбірге тікелей ... ... ... ... дегендердің
түбірі етістік екені белгілі. Сондықтан бұл ... ... ... да болуы ... . Оны ... ... ... түсу ... морфологияның үлесіне тисе керек. Бірақ бұл
күндегі септік ... ... ... ... кіріп кетуі бар, сол,
арқылы жасалған үстеулердің ауқымы кеңіген, олар ... ... ... т. б.), ... ... ... ... т. б.), шығыс (шалқасынан,
жүресінен, тосынан, катеден, т. б.), көмектес (кезекпен, шынымен, ... б.) ... ... ... Бұлардың мағыналары да сан қырлы.
Мысалы, бір ғана ... ... ... ... ... мағынасына
назар аударайық: «зорға», «босқа», «текке» ... ... ... ... «асқа», ... ... ... ... ... ... т. ... өзі қазіргі қазақ тілінде бұл тектес үстеулер ... ... сөз ... ... ... ... құрамы жағынан да,
білдіретін мағынасы жағынан да әлдекайда кеңігендігін керсетеді.Ал осы сөз
тіркестерінің құрамы ... ... ... ... сөз ... ... тілдік механизмнің бұрыннан бар
екендігін, сондыктан ... көне үлгі ... ... ... Оны ... да ... ... «сыртқары», «қысын, «жазын»
сөздері жайында айтқанда). Дегенмен -осы көне ... аша ... ... ... тілі ... ... көпшілігінде сөз етіп
отырған топтағы үстеулерді ... ... ... жалғауларының
көнеріп, түбірге кірігіп кетуінен пайда болған деп ... Ал ... ... ... түбір құрамына неге өтіп кеткен?» - деген сұрақ болса,
оған жауап жоқ. ... ... ... мен ... құрамына өтуі де, осы сөздердің есімдер тобынан үстеулерге өтуі де
бір ғана себепке-олардың бұрын өздері меңгеріп келген ... ... ... ... пысықтауыштық" қызметте жұмсалуына байланысты
болса керек. Мысалы, «бірден бірді алса, ноль ... ... ... ... ... «алса» етістігі меңгереді. Ал «Ашу бірден
қысқан Жұмабек алғашында тығылып ештеңе айта ... ... ... қызметте жұмсалады, үстеу сөз. Екінші мысалдағы «бірден»
сөзінің адвербиализациялануына бұрын онымен мағыналық жағынан байланысы ... ... ... соны ... ... ... Меңгеріле байланысқан етістікті сөз тіркестері
1 Барыс жалғаулы етістікті сөз тіркестері
Барыс септік жалғаулы сөздер сөйлем ... ... ... ... қимылдың бағытын, мақсатын білдіру үшін қолданылады.
Қазіргі қазақ тілі нормасында барыс септік жалғауының –қа, -ға, ... -на, -не, -а, -е ... ... ... ... ... ... тек –қа, -ка, -ға, -га, -а формасы кездеседі.
-н дыбысы жөнінде А.Н.Кононов: «Конечное –н не ... ... ... мен, сен, а ... лишь признаком формы
их основного п» дегенді айтқан /10.174/.
Ә.К. Құрысшанов «Кодекс куманикус» ... ... ... кандидаттық диссертациясында былай дейді: «В третем лице между
основным и падежным ... ... ... п, ... в ... ... окончательно –ны вяснено, но все же
о нем имеются некоторые предложения. Если бы не было ... ... ... ... ... ... в основе после гласного звука и –і ... ... в ... куманов гласные звуки аффиксов и основы не ... ... ... ... ... ... «Категория падежа» деген еңбегінде: « Аффикс ... ... : ға+н, где –н ... ... по ... тот ... –н, что и в личных местоймениях мә+н, сә+н, о+н и по ... ... ... ... ... ... -деп түсіндіреді /14.50/.
Ф.Г.Искаков барыс септігінің –ған аффиксінің соңғы –н дыбысы ... по ... три ... ... 1) ... ... ... мынан>менен>ман//мен деген сияқты
жолдар мен пайда болған қосымшалар» деп ... ... ... тілінде көмектес септік жалғауының орнына қолданылатын
бирла шылауы қазіргі қазақ тілінде – мен, ... ... ... ... ауыз ... мен жергілікті диалект ерекшеліктеріне
–мынан, ... ... ... ... ... түрі де ... Осы ... -менен тұлғасы тарихи
тұрғыданбірлән шылауының қазақ тілінің ішкі заңдылығына ... ... ... ... ... керек:бірлән>бі+лән>
мы+нан. Сөз құрамындағы басқы б ... м ... ... ... тілдеріне тән заңдылық.Сол сияқты р дыбысының ... ... және ... н ... алмасып қолданыла беруі- түркі тілдерінің ... ... ... ... Бұл ... дегенде сөз басындағы б дыбысы мен м дыбысы өзара алмасып тұр.
«һибат-ул хақайиқ»тілінде көмектес септіктің мағынасын бере ... ... ... ... мадхы бирла бәзайын китаб. –Шаһымның
мадағымен кітапты ажарлайын(10). Арымаз неча йуса қан ... қан. ... ... ... ... «Форма исходного падежа – относительно новое образование.
Она отсутствует в рунических надписях ... и ... где ... ей
значения передаются формой местного падежа» /23.82/.
Э.Севортян: «Что касается енисейско-орхонских надписей, то ... ... ... пока еще не ... ... ... ... падежа в надписах выполняет, как правило, местный падеж. Но ... ... в ... уже ... и как бы ни было ... его употребления, они достаточны для опровержения вышеуказанного
мнения о времени появления исходного падежа, как особой формы» ... ... ... ... ... тұлғасының көне дәуір
ескерткіштерінен сирек болса да қолданыс тапқанын мына ... ... ... қағанғару су йорыдым – Оң жақтан ... ... ... МК: ... қачар сундылач, менде тынар қарғылач (ІІІ) ... ... ... тынар қарлығаш».
Алайда осыған қарап, көне ескерткіштер тлінде ... ... ... ... ... ... Бұл кезеңдерде шығыс септігі мен жатыс
септігі әлі де болса бір-бірінен ажырап, сараланбаған ... ... ... ... ... ... септігі атқаратын сияқты.Мысалы:
Қырғызда йантымыз, Түргес ... ... ... –Қырғыздардан қайттық.
Түргеш қағанатынан елші келді. Осы ... ... ... ... ... септігі шығыс септігінің қызметін атқарып тұр.
Мұндай пікірді біз Г.А.Абдурахманов пікірінен байқаймыз: ... в ... ... ХІв. Только начал выделяться как самостоятельное
грамматическое явление. В функции исходного падежа в ... ... ... ... ... ... бұл ... былай деп жазды: «Относительно ... ... ... в ... ... ... мнение о
том, что этот падеж возник позднее других, так как в древнейших памятниках
тюркских языков – ... ... ... ... ... ... ... Если руководствоваться лишь ... ... ... ... все же едва ли закончен.
Верно, что исходный падеж в ... ... ... в массовом
порядке впервые появляется лишь в древнеуйгурском (в ... на ... где ... с ним ... ... еще ... ... падеж в функции исходного падежа пока еще не имеет массового
употребления. Функции ... ... в ... выполняет, как правило,
местный падеж. Но форма ... ... в ... уже имеется, как бы
ни были малочисленны случаи его употребления, они ... ... выше ... мнения о времени появления исходного падежа,
как особой формы /14.55/.
Бұл ... ... ... ... (-н) ... мәнді
(инсруктив емес), белгілі бір ... ... ... ... ... ... білдіретін қосымша деп есептейді./20.105/.
Рамстедт көне жазбалар тіліндегі бірен-саран ... ... ... ... ... түрін) негізге ала отырып, мынандай жорамал
айтады: іс-әрекеттің шығар пунктін айқынырақ айту үшін ... ... йан ... сөзі ... ... оғыздайан. Кейін жатыс
жалғауы мен энклитиканың (йан) кірініп, ... ... ... ... ... –н тұлғасы жайында мынандай ... ... ... в ... языках, в том числе и в башкирским, произошел от ... ... ... ... ... элемента –н: тат. дала-
да «в степи» - даладан «из ... баш. ... «на ... ... «из ... ... ... «в его городе» -шаһари-да-н «из его города»
/26.191/.
М.Томанов ... -да ... ... ... ... ... де, -н істің бағытын (латив) білдіреді. Осы ... ... ... ... ... ... –н де бір кезгі сондай
қосымша деп қарау керек ... ... ... ... ... мағыналық жағынан өзгеруге
түсуі негізінде шығыс септігі қалыптасқан ... Өмір ... екі ... ... жаңа ... ... Бұл –да ... –н
көрсеткішінің қосылуы арқылы қалыптасады дейді.
Б.А.Серебренников –н тұлғасын іс-қимылдың ... ... ... Ал –да ... ... мекенін білдіреді /20.95/.
Ал орта ғасыр ескерткіштер тіліне сүйенсек, көне түркі ескерткіштеріне
қарағанда шығыс ... ... ... аясы кең. ... ... ... ... айдан, күнлерден т.б.
Шығыс жалғаулы сөз тіркестері түркі тілдерінің бірі қазақ тілінде ... ... ... ... ... осылардың ішінен тым
әріден келе жатқандығын, әрі басқаларға негіз болатындығын ескеріп, ... ... атап ... ... ... ... басталар орны мен шығар жерін білдіру
мағынасы; 2) қимыл»әрекеттің кімнен, ... ... ... ... осы екі ... ... ... жалғаулы сөз
тіркестері мынандай қосымша мағыналарды білдіру қасиетіне ие болады; 1)
бір нәрседен сескену, ... ... ... ... қорқу,
діннен сескену, жолбарыстан қорқу,т.б. Егер бір нәрседен сескену, қорқу
мағынасын ... ... ... сөз ... ... назар
аударатын болсақ, бұлардың тым әріде қалыптасқандығын мойындамасқа
болмайды, өйткені ... ... ... бір ... ... ... тым алғашқы кезеңдеріне тән құбылыс;
2) себептілік мағына.Мұндай мағынаны білдіретін сөз тіркестері екі ... а) ... ... зат есімдер мен заттанған сын ... ... ... ә) ... ... ... мен
етістіктердің тіркесі арқылы.
Қорыта келгенде,шығыс септік жалғауының «һибат-ул хақайиқ»қолдану
ерекшеліктерінен ... ... ... тілі ... ... ... ... 6 түрлі варианты
болса, «һибат-ул хақайиқ» тілінде 2 түрлі ... -дин ... ... Шығыс септік жалғауының басқа септік жалғауларының қызыметінің орнына
қолданылуы ... ... тілі ... ... ... тәуелденіп барып септік жалғауының жалғануы қазіргі қазақ
тілі нормасында да кездеседі.
4) Шығыс септік ... ... ... қолданылуы қазіргі қазақ тілі
нормасында ұшыраспайды.
Қорытынды
Кез келген халықтың жазба мұралары -сол халықтың тарихи ... ... ... ... жұмысымызға нысан болған «һибат-ул
хақайиқ» дастаны. ... ... ... ... аса құнды ескерткіштер
болып табылады. Бұл жөнінде Н.Келімбетов былай деп жазады: ... ... ... өмір ... ... ... ... ұйғыр халықтарының тілдері негізінде араб ... ... ... ... дүниеге келді» /27.134/.
Қазіргі қазақ тілінің қалыптасуы мен дамуындағы тарихи процестерді
ашып айқандау – ... ... ... ... Орта ... ... мен жаңа тілдің сабақтастығын айқындауда және оларға лингвистикалық
тұрғыдан баға беруге ХІ-ХІІ ғасырлардағы жазб а ... ... ... ... тілнің бастау көзі ретінде ХІ-ХІІ ... ... ... ... ... құбылыстарды диахрондық тұрғыдан
да, синхрондық тұрғыдан да қарастыру дұрыс және ... ... ... ... ... ... әдеби ескерткіштер тіліндегі етістікті
сөз тіркестері жан-жақты сипатталады.
Етістікті сөз тіркесінің байланысу формалары жайындағы ғалымдардың
пікіріне тоқталдым және ... ... ... ... ... ... іздедім.
Ғалымдар тарапынан етістікті сөз тіркесіне бірнеше нықтамалар
берілді және етістікті сөз ... тән ... ... ... ... іштей бөлінуі және олардың сөз ... ... ... ... ... ... көзі болып отырған ... ... ... ескерткіші туралы да мағлұматтар берілді.
Бұл мағынаның берілу себебі қазіргі қазақ тіліміздегі ... ... ... саласындағы ерекшеліктер т.б. ... ... ... ... оның түп ... яғни бұрыңғы тарихын білгеніміз жөн деп
ұқтым.
«һибат-ул хақайиқ» ескерткіші тлінің сөздік қорфжалпы түркі ... ... ... ... ... ... тіліндегі баламаларымен
салыстыруда формалық жағынан аздап ерекшелігі болғанымен, мағыналық жағынан
басым көпшілігі үйлесіп ... және ... ... ... өз ... ... ... ескерткіштері тіліндегі көптеген сөздер, сөз тіркестері
қазіргі қазақ ... сөз ... ... ... ... жалғанған қосымшаларда болады және ондағы негізгі түбір етістіктер
көбіне сол қалпында сақталған. Мысалы: узады йол тутып (жол ... ... ерга ... келүр (адамға тілінен келер), качан тең болур( қашан
тең болып еді),т.б. «һибат-ул хақайиқ» ескерткіші ... біл ... ... ... сөзі ... ... ... қазіргі
тілде сақталған сөздерге ескерткіште көне жұрнақ жалғана береді.
Орта ғасырдағы туынды болып есептелетін сөздер қазіргі қазақ тілінде
негізгі түбір ... ... ... де ай ... түбірден
етістіктің айт деген бұйрық райлы сөзі ... ... ... негізгі
түбір ұмытылған да , туынды түбір негізгі түбірдің мағынасын беріп кеткен.
Сонмен қатар бұл ... ... ... тілі ... қарағанда
көнерген жұрнақтар жиі қолданылады. Мысалы: тауғ ... –уғ, ... ... -бан, ... -ут, -дам, -ар, -рү, -гү бұл ... өліжұрнақтар.
Септік жалғауына байланысты айтатын болсақ барыс, жатыс ... ... ... ... жоқ, ... ... –н, -ни түрінде
жалғанады: ерни,мини,т.б. Ескерткіште –ын, -ін формалары кезігеді .Мысалы:
сөзин, суқлуғын,йоқлуғын,т.б.
Шығыс септігі ... ... ... ... ... ... –била-бирла септік шылаулур арқылы беріледі.Мысалы:
ер бирла-ермен,т.б. Осы көрсетілген септік жалғаулары етістікпн меңгеріле
байланысқа ... ... ... Адамзат қоғамы үнемі ... ... ... ... де ... бойында өзгерістерге ұшырап, толығып,
дамып, жетіліп отырады. Тілдің синтаксистік құрылымының дамуы ... нені ... ... ... мына ... ... ... сияқты: «
Тілдің синтаксистік жүцесіндегі өзгеріс, даму ең ... ... ... ... ... қасиетіндегі құбылысын, синтаксистік
элементтерді бір-бірімен қарым-қатынасқа ... ... ... граммтикалық формалардың ... ... ... байқалады. Мұндай құбылыстың нәтижесінде сөздердің
бір кездегі граматикалық топтарының басқа ... ... ... ... ... ... ... жаңа қатынастар, жаңа
тіркестер туып қалдырады.
Тіл жүйелі құбылыс екені ... ... ... ... ... да ... ... болады және тілдің тарихына бағынышты болған.
Тілдік құбылыстың шығу тегін ,өзгеруі мен тарихи дамуын білу оның ... ... жете ... ... көмектеседі. Бұл тұста қазақ тілі өз
тарихын зерттеуде өзі материал бола алады.Тіл - ... ... ... ... ... ... ... тығыз байланысты фактілердің
жиынтығы.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Мелиоранский П.М. Памятник в ... ... ... ... ... -92 с.
2. Виноградов Исследования по русской грамматике. – Москва: Наука, 1975.
321с.
3. Пешковский А.М. Русский ... ...... ... 1956 .
511 с
4. Коклянова А.А. Исследование по синтаксису туркских языков. – ... 1962. ... ... М.Б. ... ... ... в ... языках.
КазГУ им. С.М. Кирова к 40-летиюреспублики, Сбарник статьей. ... ... ... ... ... языка. – Москва – Ленинград, 1940.
16с.
7. ... С.Е. ... ... ... –Москва:
-Ленинград,1951.
8. Неджип Э.Н. Кыпчакско-огузский литетатурный язык. – ... ... ... Әмір Р. Зат ... ... –Алматы: Қазақстан мектебі,1966,№11.
10. Кононов А.Н. Грамматика современного узбекского литературного языка.
–Москва: Ленинград, 1960.255с.
11. ... ... по ... ... Құрышжанов А.К. « Ескі ... ... ... –Қарағанды, 1986. 6
14. Севортян Э.В. К истории ... ... в ... языках. Уч. записки
военного инсититута иностранных языков,1984,№6
15. Искаков
16. Ибатов А.Н. Морфемная структура казакского слова(в сравнении с ... ... ... ХІҮ ... ... д.ф.н., -Алма-
Ата,1989.
17. Аблақов А. Меңгеріле ... ... сөз ... –Алматы,
1971
18. Қайдаров
19. Абдурахманов Г.А. Исследования по старотюркскому синтаксису ( ХІ век).
–М,1967
20. Серебренников
21. ... ... Б. ... ... ХІІ ... ескерткіші. Оқу құралы.-
Алматы,2002.
23 Щербак А.М. Грамматический очерк языка тюркских текстов Х-ХІІІ вв. из
Восточного ... ... ... ... М. ... ... ... грамматикасы. –Алматы,1988
26. Киекбаев Дж. Г. Программа ... ... ... ... Уфа,1967.
27. Келімбетов Н. Ежелгі дәуір әдебиеті. –Алматы, 1991

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 49 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Газет бетіндегі атаулардың синтаксисі67 бет
Газет мақалалары тақырыптарының синтаксистік құрылымы35 бет
Диалектілік сөз тіркесі47 бет
«Қазақ тіліндегі терминдік атаулар мен ұғымдарды білдіретін лингвостатистикалық сөздер мен сөз тіркестері»29 бет
Бастауыш мектепте сөз тіркестерін оқытудың әдістемесі119 бет
Екі байланысқан нейронның синхрондық режимдері10 бет
Етістік. Етістіктің категориялары және ерекшеліктері27 бет
Етістікті болымсыз сөйлемдер41 бет
Етістікті мектепте оқыту38 бет
Етістікті тұрақты сөз тіркестер48 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь