Әдет-ғұрып ұқығы нормалары жүйесiнiң құрылымдық сипаты және оның негiзгi принциптерi

Кiрiспе . . . . . . . . . . . . . . . . .2.7

I.тарау. Қазақ қоғамындағы дәстүрлi құқықтық мәдениет ұғымы ... ... .. 8.14

II .тарау. Әдет.ғұрып құқығы нормалары жүйесiнiң құрылымдық сипаты және оның негiзгi принциптерi ... ... ... 15.30

III.тарау. Қазақ әдет.ғұрып құқығының қайнар көздерi ... ... ... ... ... ... 31.44

IV.тарау. Сот билiгi . . . . . . . . . . . . . . .. . . . ... ... ... ... ... .. .45.56

Қорытынды . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... ... ... ... ... ... 57.58
Пайдаланылған әдебиеттердiң тiзiмi . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . 58.59
        
        ЖОСПАР
Беттер
Кiрiспе . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... ... ... дәстүрлi құқықтық мәдениет ұғымы………. 8-14
II -тарау. Әдет-ғұрып ... ... ... ... және оның ... принциптерi…………………….. 15-30
III-тарау. Қазақ әдет-ғұрып құқығының қайнар көздерi…………………... 31-44
IV-тарау. Сот билiгi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . ... ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . .
. . . . ... әдебиеттердiң тiзiмi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . ... ... ... қойнауына кетер тарихы, ұлы ұлағат пен
адамгершiлiк иманға және тек ... ғана тән ... толы ... мәдениетi бар. Бұл мәдениеттiң бастаулары пәк те мөлдiр, иiрiмi –
терең де тұңғиық, түла бойы тұнған дүниетанулық ой-әуенге толы ... ... ... осынау бiр “өтпелi кезең” атты бимәлiм өлiара дәуiрде
тұрған бүгiнгi ұрпақтың ... ...... қалған осы асыл қазынасына
көңiл аударып, оны өгейсiтпей бауыр тарту, сөйтiп заман көшiнен жұққан шаң-
тозаңнан арылтып, оны ... ... ... ... ... бiрiне
айналдыру. Әрине, бұл оңай шаруа емес, дегенмен оның ... ... ... бүгiнгiсi мен болашағының қажеттiлiктерiнiң бiрi
екендiгiн мойындағанымыз абзал. ... ... ... ... ... ... оны өзiмiздiң төл мемлекетiмiз бен ... ... ... ... ... ... мемлекет құрамыз
деудiң өзi – “көзжұмбайлыққа” салыну, тарих тағлымына немқұрайлықпен ... ... және ... ... ... ... пәрмендiлiк
пен қуат берер асыл арналарды тануда кешiрiлмес селқостық таныту.
Ұлттық ... ... ... ... ... ... ашу әлi де болса келешектiң iсi. Бұған дейiн бiз бұл мәселеге тек
танымдық қана мәнi бар ... ... ... ... ... ... контексiне ден қойдық. Құқықтық мәдениетiмiздiң ... ... ... ... анық та ашық қоя алмадық. Ал, қазiр ... ... ... ... ... мемлекеттiк
тәуелсiздiгiмiз өмiр ақиқатына айнала бастасымен ... ... ... бiлу және ... шамамыз келгенше оны жаңғырту және
пайдалану күн тәртiбiне қойылып отыр. ... ғана тән ... ... ... және ... халқымыздың жадында. Ендi ... осы ...... ... ...... және ... назар
аударуды талап етуде.
Бүгiнгi күн оқиғалары халқымыздың дәстүрлi құқықтық ... ... ... ғана ... ... ... оның ... зер
салып, болашағына зор үмiт артудың артық емес ... ... ... ... бұл ... ... ... iзденiстерiмiзге де жаңа серпiн,
тың леп беру ... ... ... құқықтық мәдениетiмiздiң тарихына
арналған ғылыми зерттеулерiмiздi оның бүгiнгi халi мен болашағын ... ... ... ... әрi тығыз байланысты өрбiткен
абзал. Бiз сонда ғана ұлттық құқықтық мәдениеттегi ... ... ... ... сөйтiп оның дүниежүзiлiк тарихтағы шынайы әрi
обьективтi келбетiн мүсiндеуге жол ашамыз.
Көшпелi қазақ қоғамындағы құқықтық өмiрдi ... ... оны ... ... ... ... тарихы бар. Оның бастауы
көшпелiлер тарихының ... ... ... тiреледi. Сол кезден бастап
қазақ сахарасындағы әдет заңдары хатқа түсiрiлiп, оларды iздеп, ... iсi ... ... ... ... ... ... қазақ әдет-ғұрып құқығының зерттелу барысын Ресейдiң қол астына
ену кезеңiнен бастауға ғана мүмкiндiк бередi.
Қазақ ... әдет ... ... осы ... бастап алғанда
шартты түрде бiрнеше кезеңге бөлуге болады.
Ресей империясы тұсында әдет-ғұрып құқығын зерттеудiң өз ... ... әдет ... ... ... ... құқықтық жүйе
болғандықтан ол жәйлы деректердi ... ... және ... салу ... ... ... болды. Сондықтан бұл кезеңде әдет ... ... ... ... дұрыс ұғынып, түсiнуге көп мән
берiлдi. Екiншi жағынан ол ... ... ... ... ... ... өкiмет саясатына және ... ... ... пайдалануға, ал қарсы ... ... ... не ... өмiрден аластау шараларын iске асыруға көңiл
бөлiндi. Демек, жергiлiктi халықтың құқықтық нормаларын ... ... ... ... органдардың тапсырмасымен, бақылаумен және ... iске ... ... бұл жәйт осы ... ... ... ... және зерттелу барысына әрi деңгейiне әсер етпей ... ... ... ... өздерiнiң еңбектерi де әдет заңдары
жәйлi ресми органдардың бағыт-бағдарын, сарынын және бағасын ... ... ... ... заң-жарғылары жәйлi осы кезде қалам тартқан
жергiлiктi ұлт ... ... ... көзге оттай басылады. Олар
өз халықтарының құқықтық нормаларына немқұрайлы, “жоғарыдан” қарай алмады.
Орыс оқырманына, сырт көзге көшпелi қоғамдағы әдет ... ... ... ... ғана ... етiп ... бұл ... ұтымды, пайдалы және тиiмдi ... ... ... ... ... ... қарағанда олардың ... ... ... өмiр сүру ... ... ... ... Бұл саладағы Ш. Уәлихановтың, Ы. Алтынсариннiң, Ж. Ақпаевтың, А.
Байтұрсыновтың, Б. Сыртановтың еңбектерi айтарлықтай.
Кеңес өкiметi ... ... ... ... бес жылдықта да қазақ
әдет-ғұрып құқығы нормалары қоғамдағы өз орнын әлi жоғалта қоймаған едi.
Сондықтан жаңа ... ... да ... ... мәжбүр болып, оларды
жинау, жүйелеу, өз заңдарымен салыстырып бағалау, соған сай не ... ... ... шектеу жұмыстарын жүргiзуге мiндеттi болды. Демек, кеңес
өкiметiнiң ... ... да ... ... ... ... ... көзқарасы оны зерттеп-зерделеудегi, бағалаудағы басты
фактордың бiрi болып қалды.
Қазақ әдет-ғұрып құқығы, ... оның неке және ... пен ... ... бұл ... кеңес заңдарымен салыстырыла қарастырылды.
Оларға қарсы бағытталған ... ... ... ... ... асу тәжiрибесi қарастырылды.
Қазақ халқының дәстүрлi құқықтық мәдениетiн зерттеушiлер алдында тұрған
қазiргi ... ... ... – оның тiрi ... ... көре бiлiп, осы
қалпында тани бiлу. Егер осыған дейiн құқықтық мәдениетiмiздi ... ... ... бағалап, осы тұрғыдан қарастырсақ, ендi оның шын
келбетiн ... үшiн ... ... де түр-тұлғасына назар аударуымыз
керек. Ұлттық сананың қайта түлеуi, соған сай ұлттық құқықтық сана-сезiмнiң
де ... ... ... ... ... ... ... түседi.
Ұлттық құқықтық-мәдениеттiң өмiршеңдiгi оның ... ... ... де мөлдiр, пәк те таза әрi сарқылмас мол ... Ол ... ... ... ... ... ... әр
дәуiрде өзiне сай түрге, нысанға ие болып өмiр ... ... ... ... құқықтық мәдениетiмiз ұлт болмысының қасиеттi құнарынан нәр
алып, ... ... ... ... ... – құқықтық жүйенiң тарихи тұңғыш түрi. Бұл ... ... ... ... сай өмiр ... ... ... етедi. Әсiресе, әдет-ғұрып ... ... ... және
ауқымдағы сипаты әлi де болса толықтыруды, түзету енгiзудi, ал кей тұстарды
қайта қарауды талап етедi. Әдет құқығының ... ... ... жеке
монографиялық зерттеулер жоқтың қасы. Себебi әдет құқығының методологиялық
және теориялық мәселелерi негiзiнен жалпы құқық проблемасы ... ... ...... ... ...... реттейтiн,
дағдыға айналған географиялық, ұлттық, экономикалық факторларға байланысты
тарихи қалыптасқан, жазылмаған мiнез – ... ... ... ... билiкке және мемлекеттiкөмiрге қатысты
қарастыру, тек осы тұрғыдан зерттеу әдебиетте ... ... ... да ... заңдармен салыстыра және байланыстыра қарау кең етек
жайған едi. Осының ... ... ... ... ... байламдар
мемлекеттiк заңдарға айналған ұғымдардың ықпалында қалды, солардың
негiзiнде және ... ... ... ... ұғым ... заңдар
туралы қалыптасқан көзқарас негiзiнде дүниеге келдi, соның әсерiн өз бойына
таратты.
Әдет – ғұрыпқа негiзделген ... жүйе ... ... ... ... ... құбылыс. Бұл өзгешiлiк әдет – ғұрып
құқығының ... ... ... ... ... ... принцип қағидаларында, өмiрнамалық құндылықтарында, адамға
әсер ету ерекшелiктерiнде. Әдет - құқығы ... iшкi мәнi және ... түр – ... iс – қимылды ... және оған әсер ... ... болмысы, яғни, қандай параметрлерi тұрғысынан алса
да адамзат мәдениетiнiң ерекше туындысы ... шүбә ... бұл ... ... оның ... ... сай ... соған
лайық зерттеу әдiсi және ұғым-түсiнiктер қажет.
Көшпелi қазақ қоғамындағы құқықтық өмiрдiң iшкi құрылысы қат – ...... боп ... Ғылыми әдебиетте көбiнесе құқықтық әдет ... ... ... аударған.
Әдет – ғұрыптық нормалар мен институттар ... ... ... үлкен роль ойнады. Бiрақ қазақ сахарасындағы құқықтық ... ... ... ғана ... тек ... ғана
сайылмайтын, оның мән – мазмұны әлдеқайда кең көлемдi, сан – салалы және
терең ... Әдет – ... ... осы ... ... тек бiр жағы
және қыры ғана едi.
Құқықтық нормалардың ... ... ... мемлекеттiк билiктiң,
оның iшiнде орталық хандық билiктiң күшейген тұстарында арта ... ... ... ... қайта қаралып сұрыпталуына, електен
өткiзiлiп бiр жүйеге келтiрiлуiне баса ... ... ... ең ... ... ... ... құпталған (бекiтiлген) жинақтарын
шығару iсi қоғамның басты назарында болатын. Қасым ханның, Есiм ... ... Заң ... ... ... ... ... ең күшейген және
кемелденген дәуiрлерiнiң туындысы әрi көрiнiсi едi.
Көшпелi қазақ қоғамында құқықтық ... ......... және қорытып – бағалаудың өз ерекшелiктерi болды. Бұл
ерекшелiктер ... ... ... және ... ... ... ... анықтайтын, солардың негiзiн қалайтын.
Қазақ қоғамындағы құқықтық сана-сезiм ондағы ... ... ... әрi ... ... бiрi едi. Ол құқықтық өмiр
саласының басқа компоненттерiмен тығыз байланыста болды, ... ... ... және ... ... ... ... құқықтық өмiр түптеп келгенде ауызша сөйлеу
мәдениетiне ... едi. Сөз ... ... ... негiзгi рухани
тiректерiнiң бiрi, мәйегi, әрi құралы едi.
Құқықтық ұғым-түсiнiктердiң, қағида принциптердiң, ... ... ... ... ... ... тарап, құлаққа сiңуi, ұрпақтан-ұрпаққа
берiлiп, ел ... ... iске асып ... ... жағдайда
қалпына келуi, өзгерiп-жаңаруы-көшпелiлердiң құқықтық болмысының осы
аталған барлық ... және ... сөз ... ... ... ... ... принцип, нормалардың туындауы үлгiлi сөздiң,
аталы сөздiң өмiрге келуiмен байланыстыра қарастырылуы ... ... Бұл ... қияс кете ... ... едi. ... шын ... қоғамында билер сотының шешiмдерi прецеденттiк роль ойнайды және осы
шешiмдер халық арасында құқықтық қағида (принцип), жарғы ... ... ... ... елге кең ... ... ... шешiмдерi
құқықтық мәнге ие болатын да, кейiн құқықтық принцип, норма есебiнде өзiнiң
жеке-дара ... сүре ... ... сотының мұндай шешiм-келiсiмдерiнiң ауызекi айтылатындығы,
ауызша сөйлеу ... ... ... ... сөз, ... болатындығы, көркем де әсем безендiрiлетiндегi-басы ашық ақиқат.
Атақты Төле би, ... ... ... Абай билердiң шешiмдерi,
билiктерi осы айтылған жәйтке ... ... ... ... күә. ... бiр мысал келтiрсек. Төле би қанжыға қайыс ұрлаған ұрыға ... ... және бұл ... ... тон ... тон жан ... деп
әсем өрнектейдi. Тұсау ұрлағанға ат бастатқан тоғыз айып салады. ... ... ... ат-ер сақтайды, ер-ел сақтайды”деп нақыл сөзбен
түйiндеген.
I-ТАРАУ
ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНДАҒЫ ДӘСТҮРЛI ҚҰҚЫҚТЫҚ МӘДЕНИЕТ ҰҒЫМЫ
Көшпелi қазақ қоғамындағы ... ... ... ... ... мақсатында атқарылар iстiң ең бастысы және кезек күттiрмес маңыздысы-
осы мәселеге байланысты ғылыми тұғырнаманы ... ... ... ... ... қарап, соның мүлтiксiз болуына баса назар
аудару. Бұл- ... ... ... ... болып жатқан түбiрлi дүние
танымдық өзгерiстерге сай қоғамдық ғылыми ... ... ... ... ... ... тану ... үшiн, аса қажет iс.
Қазақ әдет-ғұрып құқығы осыған дейiн кеңестiк құқықтық тану ғылымында
таптық көзқарас тұрғысынан зерттелiп ... ... сай бұл ... ... бiржақтылық, бiрiздiлiк сарыны бiршама орын алды. ... ... ... жерiнбей, оны көре бiлiп, сонымен қатар жiберген
олқылықтарымыздың орнын толықтыру, аталмыш мәселенi зерттеудегi, оған баға
берудегi кеткен ... ... ... ... ... ... өмiр арнасының шынайы табиғатын ашып, оның объективтi
кескiн-келбетiн, бiтiм болмысын ғылыми тұрғыдан сомдау.
Таптық идеологияға негiзделген қазақ әдет-ғұрып құқығының бет ... ... аян, ... ... ... ... негiзi
экономикалық қатынастар деген тұжырымды асыра сiлтеу жатыр. Осының
нәтижесiнде адам ... ... ... ... ой-түйiнге абсолюттi
мән берiлдi. Адам қоғамды емес, керiсiнше қоғам адамды билейдi деген ... ... орын ... ... жеке адам мен қоғам арасындағы айырмашылық
назардан тыс қалып, ол жоққа баланды, адам тек қоғам үшiн ... ... адам ... тек ... ... ... ғана ... Яғни,
қоғамның адам өмiрiндегi ролi, орны барынша асыра бағаланды.
Осы бiр ... ... және олар ... ... ... тек
таптық тұрғыдан сипаттайтын ... бiз ... ... әдiстемелiк
бағдарлар ретiнде басшылыққа алып келдiк. Кез-келген жеке мәселенi осы
тұрғыдан қарап шешуге ... ... ... ... iшiнде қазақ
халқының құқықтық жүйесi жәйлi ... де осы ... ... ... нәтижесiнде әдет-ғұрып құқығының, бiрiншiден, ... ... ... ... бағаланып, қазақ халқының құқықтық ... ... ... ... ... ... жүйесiмен және солардың
негiзiнде жатқан экономикалық мүдделермен анықталды, ... ... ... әдет-ғұрып нормаларының осы қырларымен ғана шектелiп,
олардың ... ... ... тiкелей адами табиғатына, адами
қасиетiне және жаратылысына шығар байланыстары, тұстары көзден таса қалды.
Екiншiден, көшпелi қоғамдағы құқықтық өмiр, ... ... ... ... ... әдет-ғұрып құқығы нормаларының мемлекет
органдарымен байланысына дұрыс назар аударылғаныменен, бұл байланыстың мәнi
де тек ... ... ... сонымен түсiндiрiлдi. Осы
тұрғыдан әдет-ғұрып құқық ... ... ... да ... ... оны күш қолдану арқылы iс-қимылын, тәртiбiн бағындырып ұстайтын
тұстарына баса назар аударды және сонымен тұйықталды. ... ... ... мәнi, ... ... ... ... табиғатының
қоғамдық қорғаны болуы естен шығарылды, көлеңкелендi. Мұндай көзқарас ақыры
бұл саладағы ғылыми iзденiстердi тұйыққа тiреп, әдет-ғұрып құқығы ... ... ... ма, әлде оған дейiн қалыптаса ма деген ... ... ... ... ... ... тасқынын
тудырды.
Үшiншiден, таптық көзқарастың объективтi мәнiнен гөрi идеологиялық
сипатын асыра сiлтеу қазақ ... ... ... ... бұрмалап, оны
артта қалған, тарихи тұрғыдан алғанда дамуы кешеуiлдеген, ескi құқықтық
жүйелер қатарына ... жол ... ... ... мүддесiн
қорғайтын, соған бағытталған нормалар жинағы есебiнде қаралды. Қазақ әдет-
ғұрып құқығы консервативтi, негативтi ... ... Оныд ... көнерген нормалар орын алған және олар ... ... едi ... ... ... болды.
Сөзiмiз дәлелдi болуы үшiн жоғары оқу ... ... ... ... хандық дәуiрдегi құқықтық жүйесi жәйлi негiзгi ... ... Онда ... делiнедi:”Право казахского общества было
обычным ... ... т.е. ... юридических обычаев, отвечающих
интересам господствующего класса… Для казахского ... ... ... ... особые черты:
1. Консерватизм, выражавшийся в закреплении многих патриархальных, родовых
обычаев, правил ... ... о ... ... ... ... ... правил и институтов (обычай кровной
мести, самосуд, узаконение института барымты)”1.
Оқулықтың тағы бiр жерiнде ... ... ... ... ... ... свод ... закреплявших политические
отношения в раннефеодальном обществе, когда применение норм права ... ... от ... ... ... ... халқының құқықтық өмiр саласы жәйлi кеңестiк ... ... ... ... ... көрiнiсi едi, яғни әдет-ғұрып
құқығының таптық тұрғыдан келгендегi жалпы кескiн-келбетi осындай едi, ... ... ... ... өгей ... ... ... әдет-ғұрып ережелерi экономикамен, күн көрiс қамымен, әлеуметтiк
қайшылықтармен тiкелей байланысты және осы ... ... ... ... ... ... ойлау сарынын және әдiсiн сын көзбен қарау қажет-ақ.
Бұл әрине, аталмыш байланысты ... ... ... ... ... ... қатынастар мен әдет-ғұрып заңдары арасында
байланыс бар, бiрақ ол тiкелей ... ... ... мол, ... ... ара ... ... десеңiз, әдет-ғұрып нормалары қоғамдық
қатынастардың, оның iшiнде экономикалық, әлеуметтiк қатынастардың ... ... ... де рас. ... ... ... бағаламауда,
оны өз орнына қоя бiлуде.
Таптық көзқарасқа негiзделген әдiстеменiң кемшiлiгi оның ... ... ... сөйтiп, өз байламдары мен тұжырымдарының
ғылыми ақиқат ... шек ... ... ... ... мән
беруiнде едi. Бұл олардың объективтi ... ... ... ... ... ... ... олар ғылыми зерттеудiң арнасынан
гөрi тұсауына, баспалдағынан гөрi байлауына айнала бастады. Яғни, қазақ
әдет-ғұрып ... ... ... сай кескiн-келбетi мүсiнделiп қана
қойған жоқ, ол осымен бiрге көшпелiлердiң ... ... ... және оның ... ... мол әрi жан-жақты қамтитын сұлбасы деп
есептелдi. ... ... ... нұқсан келтiрер, тiптен, одан азын-
аулақ ауытқуға жол ... ... өзге ... ... тексерiске түсiп,
керi тебiлетiн. Сондықтан ... ... өмiрi ... ... шектелiп, сонымен тұйықталған болатын.
Дегенмен, соңғы жылдары “құқықтанымның кең тұжырымдамасы” деп ... ... ... ... ... ... әдет-ғұрып құқығына жаңаша
көзқарас қалыптастыру талпынысы орын ала бастады. ... оның ... ... кең ... ... тұрғыдан берiлген анықтамасын әлi де
болса кеңейте және ... түсу ... ... ... ... ... орыс әдет-ғұрып құқықтарын зерттеушiлер бұл мәселеге баса көңiл
бөлдi. Айталық, Супатаев М.А., ... Д.Ж., ... ... В.А. ... құқығына мемлекет ... ... ... ... ... орындалуға тиiстi басқа әлеуметтiк
әдет-ғұрыптар да кiредi деген пiкiр ... Ал, ... И.Е. ... құрылыстың ыдырау дәуiрiнен мемлекеттiктiң пайда болуына дейiнгi
кезеңдегi барлық құқықтық жүйелердi әдет-ғұрып құқығы деп атауды ұсынды2.
Саидов А.Х. ... ... ... ... ... ... ... жас мемлекеттердiң саяси өмiрлерiнде әлi күнге дейiн елеулi
орын алатындығын, сондықтан оны ... ... ... ... ... үстiрттiгiн ескерттi1.
Көшпелi қазақ қоғамындағы құқықтық өмiрдi оның өз ұғымына сай кең
көлемде, әр ... ... ... ... ... ... ... батыл қойыла бастады. Олар қазақ ... ... ... ... тек ... қадамдар ғана жасалғанын, онда атқарылар iстiң қыруар
мол екендiгiн баса көрсете бiлдi. ... что ... до сих пор в ... ... ... ... ... можно считать только началом,-
деп жазды академик С.Зиманов. ... ... ... в том, ... ... достигнутое, перейти к более глубокому и широкому ее ... ... ... ... ... “на ... обычного права казахов”2. Осыған сай,
қазақ әдет-ғұрып құқығының демократиялық институттарына ... ... ... ... ... тұрғыдан зерттеудiң
қажеттiлiгi алға тартылды. Яғни, қазақ ... ... ... сын ... ... оны ... ... және дамыту
керектiгi күн тәртiбiне қойыла бастаған едi. Әсiресе ... ... заң ... әдет-ғұрып құқығының нормалары мен
институттарын толық қамтымайтындығы, құқықтық ... хан ... ... ... ... ... билер сотында қолданылар жол-
жоралардың да ... ... ... мен ... әдет-ғұрыптар
арасындағы айырмашылық туралы академик С.Зимановтың байлам-түйiндерi бұл
саладағы ғылыми ойды кең ... ... ... ... ... көшпелi қазақ қоғамындағы құқықтық өмiрдi зерттеудiң ... және ... оны ... ... ... жетiстiктерiнiң бiрi, яғни,
мәдени құбылыс есебiнде қарастыруда екендiгi ғалым ... ... ... “Ни одно ... ... ... ... от того, в какой области общественных наук оно ... ... не ... так или ... ... ... ... атап көрсеттi
С.Зиманов.
Қазақ халқының мемлекеттiк және құқықтық өмiрдегi ұғым-түсiнiктердiң,
атаулардың тарихын, даму эволюциясын сонау түркi дәуiрiнен берi ... ... ... ... әлi ... ... iшкi ... сабақтастықтың сақталғанын мәдени тұрғыдан қарастыруды
ұсынады. ... ... ... ... мен ... ... дәуiрге дейiн
жетiп, қазақ халқының ... және ... ... ... ... орын алып ... ... халқының құқықтық тарихын мәдени тұрғыдан зерттеу оны ... ... жаңа ... ... ... ... сермеуi, кең тынысты
иемденуi деп бағалаған абзал. Шын мәнiнде, iзденiс-зерттеу жұмыстарын ... және ... ... ғана бiз осыған дейiн жинақталған ғылыми
ой тәжiрибесiн және нәтижесiн лайықты ескерiп, оның кемшiн тұстарынан арыла
аламыз, сөйтiп қазақ ... ... ... ... ... бiлуге жол
ашамыз, оның мәдени мән-мазмұнына барлау жасап, сол арқылы қазақ халқының
ғана емес ... ... ... оның ... және ... ... ... қазақ қоғамындағы құқықтық мәдениет ұғымы әдет-ғұрып ... ... ... ... ... және жаңа даму деңгейi деп қаралғаны
дұрыс. Оның негiзiнде сахара жұртының құқықтық өмiрiн оның iшкi мәнiне ... сай ... ... кең әрi ... ... талабы жатыр.
Соған сай бұл құбылыстың тарих тезiне төтеп ... ... ... ... ... нысана болып алға тартылады.
Әрине, қазақ халқының ... ... ... ... ... ... емес. Бұл зерттеу объектiмiздi қайта қарап, оған жаңаша ... ... ... ... ... ... в науке и
общественном мнении представления о праве, о его роли в ... ... ... сам угол ... на ... ... С. С., құқықтық
өмiр саласын мәдени құбылыс ретiнде ... ... ... ... ... ... мәдени көзқарасты орнату-бүкiл адамзат қоғамдастығы,
әсiресе бұрынғы кеңестiк республикалардың болашағы, оның ... ... үшiн зәру ... ... всему российскому обществу утвердиться в
том, что право не сводится к выступающим в качестве ... ... ... Оно ... высокозначимый феномен цивилизации и
культуры”1,- деп атап көрсетедi ол. Ғалымның бұл ... ... ... ... ... ... ғана емес ... өмiрiне де қатысты
екендiгi айтпаса да түсiнiктi болса керек.
Мәдениеттану ғылымында ... ... әр ... ... тұрғысынан
келiп зерттеп-зерделеу қалыптасқан.
II-ТАРАУ
ӘДЕП-ҒҰРЫП ҚҰҚЫҒЫ НОРМАЛАРЫ ЖҮЙЕСIНIҢ ҚҰРЫЛЫМДЫҚ СИПАТЫ ЖӘНЕ ОНЫҢ НЕГIЗГI
ПРИНЦИПТЕРI
Көшпелiлердiң құқықтық мәдениетiнiң халық ... және ... ... оның ... ... ... ең ... бiр бөлiгi-әдеп-ғұрып құқығы нормалары мен ... ... ... институциоланған, ресмилеген қабаты едi, құқықтық
сезiмнiң және құқықтық танымның шақпақталған, белгiлi бiр ... ... ... ... ... дәрежеге дейiн көтерiлген, “пiсiп-
толған” түрлерi едi.
Тарихи және құқықтық әдебиетке ... ... ... ... ... ... ... Әсiресе, олардың нормативтi кескiн-
келбеттерi тәптiштелiп сүреттелген және ... ... ... ... әдет-ғұрып құқығының нормалары мен институттарын зерттеуде
кемшiн кеткен ... мен ... да жоқ ... Әдет-ғұрып құқығы
нормалары әлi күнге дейiн көп ... ... ... зерттеу әдiстерi
тұрғысынан қаралып, осындай зерттеу әдiсiн қолдану арқылы танып-бiлiнiп
жүр. Әдебиетте әдет-ғұрып нормалары, негiзiнен ... ... ... ... ... де өмiр сүруге хақысы бар шығар. Дегенмен, бұл
әдiс әдет – ғұрып құқығы ... iшкi ... оның iске ... “өмiр сүру” мәнерiне сай келе бермейдi. Сондықтан ол әдет ... ... ... ... ... көрсетуi мүмкiн.
Мысалы, әдет – ғұрып құқығы нормалары тұп-тура және дәлме-дәл iске асып
қолданылуға, орындалуға арналмаған. ... ... ... ... ... жоғарыдан мiндеттелмеген едi. Олар адам тәртiбiнiң
классикалық үлгiсi iспеттес болатын, оның ... ... ... иелерi ол үлгiден ауытқи алатын, яғни осы ... ... ... ... ... ... ... нормаларындағы басты нәрсе –
олардың iшкi мәнi едi, олардың негiзiнде ... ... едi. Ең ... - сол ... өз мәнiн, мазмұнын жоймай iске асуы болатын..
Әдет – ғұрып нормалары сол үшiн қызмет ... және осы ... ... ... “құрбандыққа” шалып жiберетiн, яғни, осы принциптер iске
асу үшiн олар ... ... ... әр ... ... бейiмделiп,
түрлi-түрлi варияцияларға баратын, бiр ... әр ... ... айтылып,
ерекшеленетiн, нюанстарға ие болатын. Яғни, бiр норманың бiрнеше ... ... едi, олар ... ... ... осы ... өмiршеңдiгiнiң, қоғамдық
қатынастардағы титтей де өзгерiске елгезектiгiнiң және ... ... ... едi. Өйткенi әдет-ғұрып құқығы нормаларының негiзiнде
жатқан принциптердiң тұрақтылығын, бiркелкiлiгiн, ... ... ... және ... ... ... жолы, әдiсi осы едi. Түрдiң
әр қилылығына және көп ... жол бере ... қана ... сол арқылы бүкiл әдет-ғұрып құқығы жүйесiнiң бiркелкiлiгiн әрi
тұрақтылығын қамтамасыз ету мүмкiн едi. Яғни, ... ... ... бiрiншi ол-құқықтық (немесе құқықтық мәнi бар) принцип, көзқарас,
ойтүсiнiк жүйесi және ... iске ... ... ... ... ... ... iс-қимылдың, тәртiптiң негiзi болатын.
Әдетте әдет-ғұрып құқығы нормаларының көп түрлiлiгi, яғни әмбебаптығы,
елгезектiгi, ... ... ... ... керi ... ... табансыздығы, үйлесiмдiлiгi (партикуляризм) деп жазылып
жүр. Шын ... бұл ... ... ... нағыз берiктiгiн,
бiрлiгiн және бiркелкiлiгiн ... едi. Олар ... ... ... болу арқылы өздерiнiң мақсаттарына жетiп, өздерi реттейтiн
қатынастардың ... ... бiр ... ... ... ... нормаларын партикулярлық деу олардың сыртқы түрiнен iшкi
мәнiн ажырата алмау, көре алмау едi, бұл ... ... ... ... соларды зерттеу әдiсiн оларға да қолданудың және осының
нәтижесiнде әдет-ғұрып құқығы нормаларының бейнесi ... ... ... құбылмалы, елгезек, өзгергiш болу арқылы ... ... ... ... ... ... тұрақтылығын
бiр қалыпта сақталуын қамтамасыз етедi. Әдет-ғұрып нормаларын ... ... ... ... iшкi ... ... ... көре алмау едi, бұл
нормаларға мемлекет заңдары ... ... ... ... ... ... қолданудың және осының нәтижесiнде әдет-ғұрып құқығы нормаларының
бейненi бұрмалауының ... ... ... ... ... ... ... принциптерiнен, соған
сай көзқарас, ой-ағым арнасынан жеке-дара бөлiп қарауға ... ... ... ... пен ... ... ... болды және олар бiрiнен-бiрiне “өтiп” отырады. Осындай
тiзе қосқан бiрлiк және ... ... ... жүйесiнiң мәдени
(рухани) деңгейiн әркез биiкте ... ... оның ... ... ... ... ... жүйесiн құрылымдылық сипаты және
ерекшелiгi осы ... ... ... ... мәнi бар ... ... келуi соған сай реттеушiлiк күшке ие принциптердi
туындататын.
Ал, бұл кезегiнде ... ... ... ... өмiрлiк
қарама-қайшылықтарды, дау-дамайларды шешуге бағытталған нормалар толқынына
(легiне) бастау болатын. Сондықтан әдет-ғұрып құқығы нормаларының ... ... ... ... ... ... мен көзқарастарды
ажыратуды талап етедi, норма мен принцип ... ... көре ... ... ... ... ... бiр жерден шығып, бiр
тектi болады деп айтуға болмайды. Негiзiнен, құқықты ... және ... ... түсiндiру ғылымда кең орын алып келдi. Маркстiк iлiм
құқықты, оған байланысты құбылыстарды тек ... ... ғана ... iлiм бойынша құқық – үстем таптың саяси құралы, тек ... ... ... ... Ал ... ... iлiм ... құқық қоғамдағы
барлық адамдардың еркiн бiлдiрiп, мүдделерiн қорғайтын құрал ... ... iлiм ... да құқықтың әлеуметтiк мәнi бар екенiн айтады.
Бiрақ маркстiк iлiм құқықтың әлеуметтiк мәнiн өте тар тұрғыдан түсiндiруге
тырысады. ... құл ... ... ... ... тек құл
иеленушiлердiң мүдделерiн қорғап, құлдарды сөйлейтiн мүлiкке ... ... бұл ... ... ... ... ... телуге болмайды.Құқық тек үстем таптың еркiн бiлдiретiн
болса, ондай қоғамда үздiксiз тап тартысы орын ... ... ол ... ... ... өркениеттi мемлекеттерде ... ... ... ... ... құралға айнала бастағанын мойындау
керек. ... ... ... келе ... ... да ... ... тұрғыдан қарау шындыққа сай келедi десек, қателеспеймiз.
Құқықтың жалпы әлеуметтiк мәнiн мойындай отырып, оған ... ... ... (обьективтiк тұрғыдан қарағанда) – адам мен ... ... ... ... ... ... ... ресми құжаттарда формалды түрде ... ... ... ... ... нормалардың жиынтығы.
Құқықтың қандай құбылыс екенiн жалпы түрде анықтадық. Ежелден құқықпен
қатар заң деген ұғым да ... ... ... екi ... ... ... ... iшкi бауындай өте тығыз ... ... ... ... ережелерден, қағидалардан тұрады.
Ал құқықтық нормалар ресми түрде қабылданады. Дәлiрек айтсақ, ... ... ... ... ... нормативтi- құқықтық актiлердiң iшiндегi ең негiзгiлерi –
заңдар. Айта кету керек, ... заң ... және ... ... Кең ... алсақ, заңға нормативтi актiлердiң барлық
түрлерi: нағыз заңдар, жарлықтар, қаулылар, шешiмдер, бұйрықтар, нұсқаулар,
ережелер, ... т.б. ... Ал ... ... ... ... ... қана “заң” деп аталатын нормативтi- құқықтық актiлер ғана жатады. Заң,
өз мәнiнде алатын болсақ, ... ... ... ... бар, ... ... атқаратын акт болып есептеледi. Былайша айтсақ,
“заң” – төрағасы сияқты, басқа ... ... ... орын
алатын акт.
Өзара құқықтық күшi әр дәрежеде болса да, аталған заңдар ең ... ... ... саналады. Басқа нормативтi актiлер заңдарға
тәуелдi актiлер қатарына жатады.
Нормативтi-құқықтық актiлердiң ... ... ... орны
болуы, айрықша қызмет атқаруы заң мен құқықтың арақатысын ... ... ... ... жасайды, заңды мемлекет жасайды” деген
тұжырым – заң мен ... ... ... екенiнiң белгiсi. Құқықты
қалыптастыратын қоғам – ... ... ... Құқық
қалыптасуының обьективтiк барсысын формалды заң ... ... ... Құқықтың жасалуы – қоғамдық қатынастардың өздiгiнен
шынайы қалыптасып, адамдардың және олардың ... ... ... ... ... белгiлi көлемде жүрiп отыруына
байланысты. Мұнда шындық, әдiлдiк, дұрыстық – құқық қалыптасуының ... ... ... ... заң ... алғы ... ... болуының негiзi – құқықтық жасалуы. Заң шығарушылық неғұрлым
құқықтың ... ... ... ... ... болса,
соғұрлым заң құқыққа сәйкес болады. Мұндайда заңды құқықты заң деп айтуға
негiз бар. ... ... заң ... ... ... салып,
реттеуге, дамытуға атсалысады, ... ... заң ... ... ... үшiншiден, көпшiлiктiң еркiн бiлдiрiп,
халықтық сипатқа ие ... ... ... пен ... ... және ... дұрыс анықтаудың зор адамгершiлiк мәнi бар. Сонымен қатар бұл
мәселенiң ... ... де ... ... жөн. ... құқық
талаптарына сай келуi оның сапасын көтередi. Демек, бұл ... ... ... ескеруi қажет.
Құқықтың үш “алтын” тiрегi бар: ... ... ... және ... ... түсiнiгi имандылыққа, әдептiлiкке
тiреледi. Құқық имандылық негiзiнде пайда ... ... өзi ... ... ... ... күш. ... имандылықтың
талаптары заң емес, тек адамгершiлiкке негiзделедi. Ал құқық имандылықтан
нәр алады, ... ... ... имандылық шарттарына сәйкес келсе,
соғұрлым олардың сапасы да, абыройы да жоғары болады. Имандылық тек ... арқа ... ... ... ... Имандылық
әдiлетсiздiктi, жауыздықты, зорлық-зомбылық, ұрлық, тағы сондай терiс
қылықтарды айыптайды. Бiрақ ... ... үшiн жаза ... ... жоқ. ... ең ... құралы – жұртшылықтың пiкiрi. Құқық та
терiс қылықтарға тыйым салады. Тек тыйым салып ... ... ... ... ... сол шараларды қолданатын мемлекет
органдарының ... ... ... құқық нормалары арқылы мемлекет
имандылық талаптарына ресми мағына ... ... ... ... реттейдi. Имандылықтың талаптары жалпылама түрде болады,
олардың анықтамасы, дәл түсiнiгi жоқ. Айталық, ... ... ... адам деп айыптайды. Ал құқық мұндай адамдардың iс-әрекетiне мейлiнше
дәл, бұлтартпайтын анықтама берiп, ... ... ... ... ... ... оның ... қызметiнен байқалады. Оның
қызметi қоғамдық қатынастарға, адамдардың мiнез-құлқына, iс-әрекеттерiне
әсер етуге бағытталады. ... ... ... ... мыналар: 1.
Реттеу қызметi. Бұл қызметтiң мәнi – ... ... ... ... Мысалы, құқық нормалары азаматтардың түрлi жағдайлардағы
құқықтық мәртебесiн анықтайды. Конституция ... сан қилы ... ... ... ... үшiн ... қоғамдық қатынастарға
қатысу мүмкiндiктерiн туғызады. Құқықтар мен ... ... ... ... күшiн жоғалтпайды, оларды үнемi пайдалануға
болады. ... ... мен ... паш ететiн құқықтық нормалар
әрдайым қоғамдық қатынастарды реттейтiн құрал болып саналады; 2.Тыйым ... ... ... жек ... ... және ... органының
зиянды iс-әрекеттерiне тыйым салады. Зиянды iс-әрекеттердiң алдын алуға
арналған құқықтық нормалар ... ... ... ... ... сақтандырады, құқықтық нормалардың қағидаларын бұзбауды талап ... ... ... ... қызметi. Адамдарға, ұйымдарға, бiрлестiктерге
құқықтыр мен бостандықтар белгiлi бiр игiлiктi пайдалану үшiн, өз ... ... ... ... үшiн ... Мысалы,
әркiмнiң өзiнiң жеке басының бостандығына құқығы бар. Оған ешкiм қол сұға
алмайды. Егер ... ... бас ... ... ... ... адам
құқықтық жауапқа тартылады. Заңда көзделген реттерде ғана және тек ... ... ... тұтқындауға және қамауда ... ... ... же тұтқындалған адамға сотқа шағымдану құқығы берiледi. Тұрғын
үйге қол ... ... ... ... тұрғын үйден айыруға жол
берiлмейдi. Заңға сәйкес ... ... ... ... ... ... ешкiмдi де өз мүлкiнен айыруға болмайды. Кәсiпкерлiкпен
шұғылдану – азаматтардың негiзгi ... ... ... ... ... ... бередi және оны қорғау мен қолдауды ... ... ... ... ... құқықтары мен
бостандықтарын паш етумен қатар, оларды қорғау жолдарын, әдiстерiн,
мүмкiндiктерiн жан-жақты ...... ... ... ... туысқан адамдардан
тұратын қауымдастық. Оның мүшелерi өзара некеге отырмайды. ... ... ... өткен. Қазiргi халықтардың кейбiреуiнде рулық дәуiрден
қалған ... ... әлi де ... ... ... бойынша
жетi атаға дейiн қыз берiсiп-алыспайды.
Рулық қоғамда қауымдық билiк болған. Ру өмiрiне байланысты мәселелердiң
барлығын рудың жалпы жиналысы қарап, шешiп отырған. Оған ... ... ... ру ... ... қатысатын. Қандай мәселе болса да,
жалпы қауымның келiсiмiмен, әдiлдiк жолымен шешiлетiн. Ру мүшелерi ... ру ... ... Ру ... ақылы толған, ру әдет-ғұрыптарын,
дәстүрлерiн бiлетiн, рудың қамын ойлайтын, ... ... ... ... ... ... бiрiгiп, тайпа құрайтын. Тайпаны басқару үшiн ру
ағаларынан кеңес құрылатын. Сол ... ... ... ... ... байланысты мәселелер қаралатын.
Әдет-ғұрып – қауымдағы адамдардың қарым-қатынасын реттейтiн, дағдыға
айналған географиялық, ұлттық, экономикалық факторларға байланысты ... ... ... ... Әдеттер ру тұрмысының дамуына
байланысты, ру мүшелерiнiң арасындағы қатынасты жөнге салып, реттеу үшiн,
олардың өсiп-өнiп, өмiр сүруiн ... ету үшiн ... ... ... Олар ... ... ауысып, ру мүшелерiнiң сана ... ... ... ... ... ... ... мiнез-құлықтарын,
iс-әрекетiн алға бағыттап отырады. Ру әдеттерi барлық ру мүшелерiнiң еркiн
бiлдiрiп, мүдделерiн қорғайтын қағидалар деп танылып, оны ... ... ру ... ... ... Ру ... ... орындау
– мiндет пе немесе құқық па деген сауал ру мүшелерiнiң ойына кiрiп ... ... ... ру әдеттерiн, дәстүрлерiн бұлжытпай орындау
табиғи, өзiнен-өзi түсiнiктi жағдай болып ... ... ... ... ... ... халқының тарихынан да көруге болады.
Ру дәуiрiнде адамдар тек жаратылыстың даяр өнiмдерiн жинап қорек етiп,
өмiр ... ... ... өндiрiс құралдарын жасап алып, өздерi
шаруашылыққа кiрiседi. Сөйтiп, жинау ... ... ... ... Мал өнiмдерiмен күнелтуден диқаншылыққа ... ... ... ... елдi ... ... бастайды. Қалаларда қол өнерi пайда болып, ол мал ... ... ... ... ... айналады. Экономиканың аталған салалары
бiрiнен-бiрi бөлiнiп шығып, дербес өмiр сүре ... ... ... ... бiрi ... ... байқалады. Диқандарға мал өнiмi,
малшыларға жер өнiмi, қолөнершiлерге тамақ ... ... ... ... ... ... ... шығады.
Құрал –саймандардың жетiлдiрiлуiне байланысты ... ... ... Соның нәтижесiнде ортақ өнiм пайда болады. Рулық ... ... ... өнiм ру ... ... ... болған едi. Ендi еңбек
өнiмдiлiгiнiң өсуiне байланысты артық өнiм жеке ... ... ... ... ... ... ... жерге, қолөнер
бұйымдарына жекелеген иелер ... ... ... ру ... ... ... жеке ... меншiгi пайда болып, меншiктiң айрықша
түрi – жеке меншiк қалыптасады. Жеке ... ... ... байланысты
қоғам таптарға бөлiне бастайды. Бiр жағынан, құрал-жабдықтар, ... ... ... бiр тобының қолында шоғырланады да, байлар
пайда болады. ... ... ... ... тән ... ... Оның орнына жеке меншiкке негiзделген, айрықша екi үлкен
әлеуметтiк топтан ... ... ... ... ... ... қауымдық, барлық ру мүшелерiнiң игiлiгiн көздеп, еркiн бiлдiретiн
билеу құрылымы өз мiндетiн, қызметiн атқара алмайды.
Меншiк иелерiнiң – байлардың ... ... ... ... ... ... ... отырып, мәселелердi тең негiзде шешуге
бармайды. Содан байлар мен кедейлердiң арасынды қайшылықтар пайда бола
бастайды. ... ... ... ... ... ... билеу, басқару жүйесi де ... ... ... ... бiр ... ... және ... пайда болады.
Әдетте, құқықтың қалыптасуының үш жолы бар:
1) ... ... 2) ... ... 3) құқықтық әдеттер. Кезiнде
қазақ мемлекеттiлiгiнiң құқығы осы үш жолмен қалыптасқан. Оған ... ... ... ... (XV ғ.), “Есiм ханның ескi жолы” (XVI ... ... ... ... ғ.). ... қатар қазақ қоғамында
билердiң үлгi шешiмдерi де ... ... ... ... ... ... ... билердiң шешiмдерi ұқсас iстердi қарағанда күшi
бар құқықтық норма ретiнде пайдаланылған. XIX ... ... ... ... ... ... жазылып, нормативтi актiлер
ретiнде пайдаланылған. Солармен қатар ... ... ... ... ... де қоғамдық қатынастардың реттеушiсi болып
отырған.
Сондықтан әдет-ғұрып құқығы нормаларының жүйесiн ... ... ... ... ... мен ... ажыратуды талап
етедi, норма мен принцип арасындағы байланысты көре бiлудi мiндеттейдi.
Қазақ әдет-ғұрып құқығы нормалары ... ... ... оның ... ... ... ... қалыптасу, беку және ауысу (басқа принципке өз орнын беру) жолын
ашып көрсету шешушi роль ойнайды. ... бұл ... ... көлемiн, деңгейiн белгiлеу, олардың өзара салмағын және ... ... ... әрi ... ... де бұл бағыттағы
мақсатты айқындауда атқарылар ... iстiң ... ... принцип-қағидалар құқықтық ұғым-түсiнiктердiң
бiрлесе және қатар («тiзе қосып”) қызмет еттi, олар ... ... ... ... ... iштеi үндестiкке болып бiр-бiрiне айнымас тiрек
бола бiлдi.
Құқықтық қағидалар, құқықтық ұғым-түсiнiктердiң ... ... ... ... ... iспеттес едi, соған сай олар
(қағидалар) құқықтық практикаға, дау-дамай аймағына әлдеқайда жақын болып
көрiнетiн ... ... ... ... ... ... ... шапшаңдығы, құқықтық ... ... ... кей ... ... ... ... болып көрiнетiн. Дегенмен, құқықтық қағида-принциптер
құқықтық ұғым-түсiнiктер ... ... ... өмiр салаларында бағыт-
бағдар беру, осы аймақтың ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ету, құқықтық ситуацияларды,
нормаларды бақылау функцияларын атқарды.
Көшпелiлердiң құқықтық (немесе құқықтық мәнi бар) ... ... ... ... ... ... принцип, ара (ортақ) принциптер және дербес (жеке)
принциптер. ... ... өз ... және күш ... сай ... ... ... және қарым-
қатынаста болды. Олар жалпы құқықтық ... ... ... оның ... ... және ... ықпалға төтеп берер ... ... ... ... ... ... ... “Малым-
жанымның садағасы, жаным-арымның садағасы” деп ... ... едi. ... ... ... барлық салалары үшiн негiзгi қағида болды.
Құқықтық ... ара ... ... жеке дара ... ... және ... осы ... принцип аумағында, бағытында ... ... ... еттi және осы ... ... ... алынды.
“Малым-жанымның садағасы, жаным-арымның садағасы” –көшпелiлердегi
құқықтық өмiрдiң негiзгi талабы, ... әрi ... ету аясы едi. ... үшiн ең ... ... ... құндылық ол-адамның ар-ұяты,
намысы, иманы, iшкi рухани дүниесi. Сондықтан, құқықтық жүйе ең алдымен осы
басты қоғамдық әрi адами ... ... ... ... ... ... Оның барлық күш-қуаты әрi мүмкiндiгi ... ... ... ... ... ... құндылық есебiнде көшпелiлер қоғамында адамның жаны,
дене мүшесiнiң саулығы қарастырылды. Бiр ғажабы, қазақи ... ... ... ... ... болғанда басты байлық деп
есептелдi. “Алғашқы байлық-денсаулық, екiншi ... ... ... ... ... ... ... Яғни, адамның денесiнiң саулығы
рухани контекстен гөрi, тәни, мүлiктiк қатынастар аумағында қарастырылды.
Сондықтан да болар, адам ... ... ... оны ... ету, ... ... қорғау, негiзiнен мүлiктiк шығын (құн төлеу) ... ... ... ... ... ... адам өмiрiндегi
басты құндылық деп саналған емес. ... да оны ... ... санада орын алған жоқ. Байлық адами мақсат есебiнде де қаралған
жоқ. Бай ... ... болу ... ... ... ол ... деп саналды. Байлық, дәулет (мал) адамға қызмет етуi керек деген
ой-сана қоғамда кең тарады. Бұл ... пiкiр және ... ... ... өмiр ... да өз ... тигiздi. Дәулет (мал) бұл
саладағы басты құндылық емес, ... ... ары, ... ... ең ... деңгейдегi қорғау объектiсi болып саналды. әрине,
мұнан келiп көшпелiлер ... ... ... ... және ... деген қорытынды шықпауы керек. Құқықтық жүйе меншiк ... ... ... жеке ... ... ... ... бар мүмкiндiгiн жұмсады. Мәселе-сахара жұртының ... ... ... ... ... ... басты
құндылық деп есептелмегендiгiнде, оның адам арынан және тән ... ... ... болғандығында болып отыр.
Көшпелiлердiң құқықытық нормалар жүйесiнiң бас принципi өз қызметiн ара
(ортақ) ... ... iске ... ... ... ... болу,
сөзге тоқтау қағидалары жатты. Бұл принциптер ара принциптердiң мейлiнше
көрнектi өкiлдерi едi.
Ортақ принциптердiң ... олар бас ... пен ... ... ... ... ... қызметiн үйлестiрушi болды.
Олардың арасында пайда болар немесе болуы ... ... ... ... бiр-бiрiмен жалпы үйлесiмдiлiк орнатып, сол арқылы бүкiл
құқықтық жүйенiң iшкi құрылымын, қызметiн қалыпты деңгейде ... ... ... ара принциптер арқылы дербес принциптердi бақылауға ... ... ... ... ... дербес принциптер ара
қағидалар арқылы бас принципке өз талап-тiлектерiн, мұқтаждарын, ... ... ... ... ... ... даму ... өзге принциптердiң өсу
эволюциясына сай және бiртектес. Десек те, ара ... жеке ... ... ... ... ... одан ... өмiрден кетiп,
өзге принципке орын беру процесiнде айтулы роль ... ... ... ... ... ... ... болды, тiптен, осы тұрғыдан қамтамасыз
еттi.
Айталық, қылмыстық құқық саласындағы қанды кек қағидасының бiрте-бiрте
шектелiп, ... оның құн ... ... орын ... барысында
кешiрiмдi болу принципi басты рухани орын ... жаңа ... ... ... ... ... туындаған
кезде немесе жаңа құқықтық бастамаға жол ашу үшiн қолданылып отырған басты
рухани ... ... ... ... ... ... түлеу дәуiрлерiнде
кешiрiмдiлiк идеясы негiзгi құндылық есебiнде алға ұстап отырды. Сондай-ақ,
жер дауы, мал ... жан дауы ... ... ... ... ... рухани тұрғыдан нәрленiп, кең де биiк адами ажарға ие болуларына да
кешiрiмдi болу (кең ... ... ... күш рөлiн ойнағанын көремiз.
Кешiрiмдi болу (“Алдыңа келсе атаңның құнын кеш”) қағидасы ... оның ... ... ... ... ... ... ауысуына, бiртұтас мемлекет болу ой-әуенiмен суарылуына да
рухани ... бола ... ... ... ... ... ... соны
жалғастыратын және оның iске асуын қамтамасыз ... ... ... бiрi ... ... деп ... Ол ... болмыстың өн
бойына өрiлiп-тарап, оның жанды күретамыры iспеттес болып, нормативтi
жүйеге пәрмендi қуат, ... ... ... отырды.
“Сөзге тоқтау” қағидасының құқықтық өмiрдегi маңызы сөз өнерiнiң
(сөйлеу мәдениетiнiң) көшпелi қазақ ... ... ... ... туындайтын. Егер сөз өнерi қазақ қоғамының тарихи-мәдени
дамуының басты көрсеткiштерiнiң бiрi (квинтэссенциясы) оның ... ... ... әрi қазығы, әлеуметтiк ... ... және ... күш, ... ... ... ... ескерсек, онда
сөзге тоқтау принципiнiң де құқықтық жүйедегi алар орны ... ... Сөз ... басты құдiрет деп ұғынған көшпелi қазақ жөн
сөзге тоқтай бiлудi де жеке адам ... ... ... бiрi деп
санады, адамгершiлiктiң, жоғары парасаттылықтың, мәрттiктiң ... ... оны. Жеке адам ғана ... ... ... ... ... өмiрдiң рухани тазалығын, оның адами ажарлығын сөзге
тоқтау қағидасының ... ... ... ... жұрты.
“Сөзге тоқтау” қағидасы (“өз жеңiлгенiн өзi мойындау”, “жөн сөзге
тоқтамаған ... ... ... ... ... ... кейiн шешiлуi
барысын рухани тұрғыдан ... етiп, әрi ... ... ... бiрi ... ... ... қағидасының негiзiнде әдiлдiкке, жөн
iске ... ... ... ... ... ... дауға қатысушы
жақтардың азаматтық ажары, ары, намысы әрқашан да берiк ... ... ... ... ... ... қорғауға арналған механизмдердiң
бiрi (қоғамдық, құқықтық) - өз ... ... кез ... ... еркi де ... ... тоқтау”). Осы механизм арқылы құқықтық
салаға тартылған (дауға қатысушы) кез келген қоғам мүшесi ... ... ... кiр ... ... ... ала ... Сөйтiп,
адамдық пен арлылық талабының ең биiк шыңында қала ... ... ... бас және ара ... ... оның
жеке-дара салаларының дербес ... ... ... дамып
отырды. Бос, ара және дербес принциптердiң ... ... ... ... ... құқықтық өмiрдiң iшкi құрылысын, көлемiн, нәтижелiлiгiн
анықтады, оның нормаларының ... ... ... ... әр ... ... принцип-қағидасы өзiндiк бiтiм
болмысымен ерекшеленетiн. Олардың әрқайсысы тек өз ... ... ... қызмет еттi. Сол саланың ғана тыныс-тiршiлiгiн қамтамасыз етiп,
пәрмендiлiгiн, өмiршеңдiгiн еселей түсуге ... ... ... ... құқықтық саланың өзге салаларымен қарым-қатынасты үзбей өршiтуге,
өзара байланысты бекiте ... ... ... құқықтық өмiр аумағын және
негiзiн нығайту мақсатында қимыл жасады.
Көшпелiлердiң құқықтық жүйесiнiң неке саласында “Жетi атаға ... ... ... жетекшi роль ойнады. Сот процесi саласының
негiзiнде “Дау мұраты-бiтiм” қағидасы жатты. ... пен жаза ... ... ... ... ... ... төлеу”
принциптерiнiң әрқайсысының тарихтың әр дәуiрiнде әр түрлi жетекшiлiк мәнге
ие болғандығын байқаймыз. Сол ... жер ... ... ... де белгiлi бiр құқықтық принцип-қағидалардың осы
салалар аумағындағы нормалар тiзбегiне негiзгi бағыт-бағдар берушi ... ... ... ... ... мен ... негiзiнде жатқан
көзқарастардың құқықтық номалармен және институттармен ажырамас ... ... адам ... iс-қимылына ерекше әсер етуiн қамтамасыз
еттi. Осының нәтижесiнде әдет-ғұрып құқығы нормалары мен институттары құйма
күй, тұтастай ... ... ... Олар адам ... ... өтiп,
қапсыра әсер ету мүмкiндiгiне ие болады, үлкен ... ... ... ... Адамның тек қана ақылына емес, оның сезiмiне, жүрегiне, бүкiл өн-
бойына әсер еттi (ант беру ... ... ... ... ала жiп ... ... ... құқығы нормалары мен институттарының ерекше бiр
сиқыры, құпиясы осында едi.
Тағы және де бiр ... ... ... әдет-ғұрып құқығы
принциптерiнiң және нормаларының басты мақсаты қоғамдағы ... шешу едi. Олар осы ... ... ... және осы
мақсатқа бағытталған едi. Сондықтан қазақ әдет-ғұрып құқығы ... ... ... ... адам аралық қатынастарды, әлеуметтiк
байланыстарды, жалпы қоғамдық қатынастарды жүйелi түрде ... ... ... еттi деу шындыққа сай келе бермейдi. Тарихи тұрғыдан алғанда
оның ең алғашқы және ... ... ... ... алу, ... әрекет жасау, ал талас-тартыс туындап ... ... ... ... ... ... ... және принциптерi
негiзiнде шешу едi. Қоғам мүшелерiнiң ой, сөз, ... ... ... ... ету, солардың iске асуына жағдай жасау едi. Және ... ... ... мен ... ... дау-дамайлар)
уақытылы және тез шешу едi. ... ... ... ... ... ... ... реттеудi әуел бастан-ақ жеке-дара және басты
мақсат етiп қойған жоқ. Бұл ... әдет ... даму ... ... ... ... ... қоғамдағы құқықтық мәдениеттiң қомақты бөлiгi-әдет-ғұрып
нормалары-ерекше бiр ... Олар ... бiр ... ... ... көрiнiстерi, сондықтан олардың параметрлерi, өлшемдерi
мемлекет заңдарынан бөлек болатын. Әдет-ғұрып құқығы ... ... ... үшiн ... iшкi ... сай ... ... әдiстерi
керек. Әрине, әдет-ғұрып нормаларының белгiлi бiр бөлiгi мемлекет ... ... ... ... баса ... ... өз ... әсер етуге, өз қызметiне жаратуға әрекет жасады ... өз ... ... ). Бiрақ әдет-ғұрып құқығы ... ... ... ... да одан ... ... ... жоқ, өзiндiк өмiр
сүру мәнерiн жоғалтқан жоқ. Ал, бұл ... ... ... iшкi
табиғатынан, ондағы әлеуметтiк қатынастардың ... ... ... ... ... ... өзгешiлiгiнен туындап жататын,
солар арқылы түсiндiрiлетiн.
Көшпелiлерде қоғамдық қатынастарды реттеп, ... ... өз ... Оның бiр ... – адам ... реттеп басқару әлi жеке-дара,
дербес өмiр саласы, мемлекет қызметi болып толық қалыптаспағандығында едi.
Екiншiден, қоғамдық ... ... ... ету iсi сыртқы күшке,
арнайы бiр органдар ... ... ... ... ... ... ... нормаларын сақтап-орындау да, көшпелi ұжымдардың
"автономиялылығына",”дербестiгiне”, өздерiн-өздерi басқаруына негiзделген
едi. ... ... ... ... ... ... - белгiлi заң
кодекстерiнiң де, “Ережелердiң де толайым “мемлекеттiк” сипат ала алмауының
бiр ұшығы осында жатса ... ... ... те, ... ... бұл ...... даңқының басым болғандығы анық. Олардың нормативтi
жағынан гөрi iшкi мәнi, рухани қуаты халыққа ... ... ... ... ... ден қойып сүйендi, даңқын, сұсын пайдалануға баса назар
аударды.
III –ТАРАУ
ҚАЗАҚ ӘДЕТ – ... ... ... ... қайнар көздерi ұғымы ғылыми әдебиетте екi түрлi ... ... ... қолданылады. Кең мағынада бұл ұғымға құқықтық нормалардың
пайда болуына әсерiн ... ... ... жатады. Экономикалық
қатынастардың пiсiп-жетiлуi, сөйтiп құқықтық тұрғыдан реттеудi талап етуi,
әлеуметтiк мүдделердiң құқықтық ... ... ... ... сұраныстардың өмiрге келуi – мiнеки осы айтылған
құбылыстардың барлығы құқықтың қайнар көздерiнiң кең ... ... ... құқықтың қайнар көздерi деп құқықтық нормалардың өмiр
сүру нысандарын, ресми көрiнiстерiн айтады. “Құқықтың қайнар көздерi” ұғымы
жәй норма құқықтық ... ие ... үшiн ... ... ... керек, қандай нысанды иемденуi керек, қандай түрге енуi керек ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттiң құқық түзу
қызметi қалыптасқан қоғамдар үшiн бұл сұраққа ... беру аса ... ... ... ... нормалардың пайда болуының негiзiнде
мемлекеттiң құқық түзу қызметi ... да, ... ... ... деп
құқықтық мәнi бар нормаларды қамтитын мемлекеттiк ... ... ... ... т.с.с.).
Орталық өкiмет билiгi әлi толық орнығып, қатаймаған, ... ... ... ... ... ... машығына енбеген қоғамдарда құқықтық
қайнар көздерi не деген сұраққа жауап беру аса бiр аңғарымпаздықты, абайлап
басып, ... ... ... ... ... ... ... мемлекет
заңдары емес, әдет-ғұрып құқығы нормалары үлкен реттеушiлiк роль ... ... ... ... ... күнделiктi өмiр қажеттiлiгiнен
“өзiнен-өзi” туындап жатады. Ол ... ... ... төл ... едi. ... ... ... дүниеге бiрден
“құқықтық құбылыс”, “құқықтық шындық” болып енедi. Яғни, оның мемлекеттiк
құқық нормаларынан айырмашылығы – ... ... түзу ... аса қажет
ете бермейдi, оған толығымен және басыбайлы ... ... ... ... мен ... ... арасындағы байланыс бiрте-бiрте
өрбидi.
Әдет-ғұрып құқығының нормалары өзiнiң құқықтық сипатын мемлекеттiң
құқық түзу ... ... ... ғана ... ... ... әдеттiк нормаларда бекiтiлген құқықтарды ... ... ... ... ... (мемлекеттiк) мән, нысан бере отырып
өкiмет ... өз ... ... өз дәрежелерiн ... ... да ... ... үшiн ... ... ...
ұғымының кең мағынадағы қолданысы сай келедi. Ал, оның арнайы мағынадағы
қолданысын және танымдық мәнiн ... ... ... ... ... болмайды. Себебi құқықтық қайнар көздерi ұғымының ... ... ... түзу қызметiнiң орныққан дәуiрiнiң туындысы және
оның құқықтық актiлерiнiң өмiрге келуiнiң көрiнiсi. Ол, негiзiнен, ... ... ... ұғым және ... ... ... ғылыми
әдiс.
Әдет-ғұрып құқығының нормаларын олардың iшкi мәнiне, мазмұнына ... сай ... ... “құқықтың қайнар көздерi” ұғымымен бiрге
одан да кеңiрек көзқарас тұрғысынан қарастырғанды талап етедi. Әсiресе ... ... ... ... ... (мемлекет билiгi органдары немесе
иегерлерi) ауқымында және ... ... ... ... ... эволюциясы контексiнде қарау алға қойған мақсатымызды
айқындауда әлдеқайда нәтижелi болардай. Сонда ғана бiз, ... ... ... ... iшкi ... сай ... ... зерттеп-
зерделеуге бағдар алатын секiлдiмiз, сөйтiп, бұл күрделi құбылыстардың
обьективтi ... ... ... бiр ... болса да
шындыққа жақын келемiз.
Әрине мемлекеттiк билiк (оның иегелерi, ... және ... ... ... ... ... айқын да ашық байланыс
емес. Ол қабаты мол, оралымы сан-салалы, көзге көрiне бермес мөлдiр, ... ... ... ара ... бiрi. ... бұл ... негiзi
қайдан туындайды, басталар бастауы, аяқталар шегi қайда деген сауалдарға
жауап беру – қиынның қиыны. Бұл екi ... ... ... ... тауып-табысуы және бұл қатынастың өрбiп-дамуы көз көрiп, ... ... ... ... бұл ... дәл басып айтып, дөп
басып айқындау, нақты дәлелдер келтiру - әзiрге мүмкiн болмай отыр.
Әдет-ғұрып құқығы нормалары мен ... ... ... өзара
байланыстың даму эволюциясын бiрнеше кезеңге бөлуге болады. Ең ...... ... ... оның ... ... ... бола
бастаған дәуiрi. Бұл уақытта үстемдiк және жетекшi роль әдет-ғұрып құқығы
нормаларында болды. ... олар ... ... ... ... және
қоғамдық өмiрдiң белдi де басты факторлерiнiң, беделдi компоненттерiнiң
бiрi едi. Сондықтан, бұл дәуiрде ... ... ... ... ... нормаларымен жақындасуға, солармен “тiл табысуға” ... ... Сол ... олар өздерiнiң қоғамдағы орнын анықтап, бекiтуге,
абырой-беделдерiн арттыруға тырысты. Бұл кезеңде мемлекеттiк билiк ... ... ... барынша танып бiлуге әрекет жасайды. Оның iшкi
мәнiн, мазмұнын өз бойына ... ... ... ... ... ... елiктейдi, сөйтiп өзiн де осы құқықтық нормаларға, соған
сай көзқарастарға, ой-ағымдарға лайықты етiп ... ... ... ... ... ... иегерлерiнiң, органдарының) балаң
кезi едi. Оның әлi қоғамдық өмiрде өз ... ... ... ... ... ... бөлектенiп, жеке-дара, арнайы жүйеге ... ... ... бұл кезеңде ол әдет-ғұрып құқығы нормаларымен танымдық
(таныстық) байланыс орнатқанына қанағат тұтатын. Бұл ... ... ... ... сараптап-салалау әлi де болса оның ойында жоқ едi.
Демек, бұл дәуiрде ол әдет-ғұрып құқығы нормаларына әсер ... ... бiр ... ... ... түсiрiп реттейiн деген талпыныс-
талаптан, ой-әуеннен таза едi. Оның бар ... ... ... мен шуағы аймағында болу, солардан нәр алып ... ... ... пен ... ... ... ... дамуының екiншi кезеңiнде, олар арасындағы ... жаңа мән, жаңа ... бере ... Ендi олар осы ... және ... ... (арнайы) мағынадағы құқықтық мәнге ие
бола бастайды. Бұл мемлекеттiк билiктiң өз негiзiнде өзi дамып, белгiлi бiр
жүйе ... ... ... ... басты факторы деңгейiне
көтерiлген тұсы едi. Мiнеки осы кезден ... ... ... ... ... ... ... жаңа сатыға көтерiледi. Ендi
мемлекеттiк билiк әдет-ғұрып құқығы нормаларымен жәй жанасқанға, олар ... алып ... ... бiлiп ... ... Ол ... жасауға талап қылып, iс-әрекет жасауға ұмтылады, өзара байланыстың
тығыз және қарқынды болғанын ... ... ... ол ... ... ... ... күшейтедi, олармен белгiлi бiр талап, мүдде
тұрғысынан қарым-қатынас жасауға ұмтылады.
Мемлекеттiк билiк әдет-ғұрып құқығы нормаларының iшкi ... ғана ... ... де ... ... сөйтiп оған белгiлi бiр ... ... ... ... ... ... ... сыртқы нысанын өз
қалауынша емес, керiсiнше олардың iшкi сыр-сипатынан, абырой-беделiнiң
қуатынан, айбарынан ... ... ... ... ... әлi де
болса әдет-ғұрып құқығы нормаларының, соған сай ... ... сүру ... ықпалында және жетегiнде болатын. Сондықтан, әдет-ғұрып
құқығы нормаларының iшкi мән-мазмұнына талғаммен қарап, ... ... ... не қайтадан қалыптастыру ... ... ... мағынадағы, құқықтық мән беру барысында) мемлекеттiк билiк өз
тарапынан ... ... ... қалыптасқан қоғамдық сананың талап-
тiлегiн барынша ескеруге ... ... ... ... ... пен ... ... нормалар арасындағы
байланыстың келесi (үшiншi) сатысы – ол ... ... ... ... ... ... ... бiр ауқымда және деңгейде
қамтылып, сын көзден өткiзiлiп, ... ... ... ... ал
кейбiр тұстарының қайтадан қаралуы. Сөйтiп, ... ... ... ... ... ... ... елдi басқару мақсатында
қолданылуы.
Аталмыш байланыстың төртiншi кезеңi – мемлекеттiк билiктiң ... ... ... оның ... ... қалыптасып, орталықтану
процесiнiң аяқталған тұсы. Бұл кезде ... ... түзу ... ... қатынастарды реттеудiң басты факторiне айналады. Осы кезде әдет-
ғұрып құқығы нормаларының ... ... ... ... шегiне
жетедi, оның органдарының қолдауына, қамқорлығына мұқтаждығы еселенедi.
Әрине, бұл жерде бiз ... ... пен ... ... ... ... ... түрдегi даму эволюциясын берiп
отырмыз. Сондықтан көшпелi қазақ қоғамындағы ... ... ... байланыс тарихын осы схемаға сай ... ... оңай ... ... мүмкiн емес. Дегенмен, көшпелiлердiң құқықтық
нормаларының өмiр сүру нысандарын зерттеп зерделеу және ... бұл ... ... ... ... ... әдет-ғұрып құқығы нормалары ресми және биресми нысандарда ... ... ... ... ... жол, ... ереже – көшпелiлердiң
құқықтық нормаларының ресми түрде өмiр сүру ... ... ... ... нормалар өсиет-өнеге, бата, үлгiлi сөз, нақыл, мақал-мәтел,
афоризм бейнесiн иелендi.
Бидiң билiгi - әдет-ғұрып құқығы ... ... ... өмiр сүру
тарихына тән құбылыс. ... оның ... ... және ... даму ... бет-бейнесi өзгерiссiз қалған емес. ... ерте ... ... ... (принциптiк) мәндерге жақынырақ
болып, өсиет-өнегелiк сипатқа сай ... ... олар ... ... ие ... ... ... билiгi – көшпелi ұғымдардың тұрмыстық, ... ... ... ... ... ... әрi ... Қазақ қоғамындағы олардың айрықша орны осыған байланысты. ... ... ... ... ... ара ... ауытқып
өзгеруi би шешiмдерiнiң әр түрлi мән-мазмұнға және түрге енуiнiң негiзiнде
жатты.
Әсiресе орталық ... ... ... түзу ... ... ... қилы-қилы кезеңдерiнде бидiң билiктерi өз қалпын
өзгертiп отырды. Мемлекеттiң құқық түзу қызметi жаңа ... ... ... күштi болды да, ол ... арта ... ... ... ... кеми ... мәнге ие хан жарлықтары көшпелi қазақ қоғамындағы ... бiрi. Хан ... ... ... ... ... ... көшi-қон мәселелерiн реттеу салаларында бiршама орын алды.¹ Сондай-ақ,
халық съездерiнiң шақырылу орнын, ... ... ... де ... ... iске ... Хан ... билер кеңесi институтын
қалыптастыруда басты қызмет атқарған ... ... бiрi. ... ... және ... ... анықтау, мақсат бағдарын ... ... ... ... ... ... барысында хан
жарлықтары негiзгi роль ойнады. Орталық хандық билiк көшпелi ... ... хан ... ... әкiмшiлiк, ал кейде қылмыстық
жазаның жаңа түрлерiн ... ... ... ... ... ... қамау,
өлiм жазасына кесу, т. с. с. ). Тiптен, қоғамда дiни бағдар қалыптастыру
және дiни саясат жүргiзу ... да хан ... ең ... роль
ойнамағаны белгiлi.
Қазақ әдет-ғұрып құқығы нормаларының ... бiр ... ...
“жолдар”. Сахара жұрты мұндай құқықтық құжаттардың екi түрiн бiледi. Бiрi –
“Қасым ханның қасқа жолы” (1511-1523) болса, ...... ... ... ... ... – көшпелi қоғамдағы орталық мемлекеттiк билiктiң жеке-дара
дербестенуiнiң бiр ... оның ... ... ... ... ... сай бейiмдеп пайдалануға талпыныс жасауының
нышаны. Мемлекеттiң ... түзу ... ... ... бiр ... ... ... болуы мемлекеттiк билiктiң елдi басқару [1]iсiн,
қоғамдық қатынастарды реттеу мәселесiн жаңа негiзде-құқықтық-мәдени ... ... ... ... ... ... айғағы. Және осы қадамды
мемлекет қызметiнiң тұрақты да жүйелi бағыты ... ... ... қойғандығының тұңғыш дәлелдерi.
Ал, Қасымның да, Есiмнiң де хандық құрған кездерi ... ... ... ... ... саны молайып, өкiметтiң орталық билiгi
тұрғысынан алғанда қатайып және күшейiп, өз заманындағы iрi де ... ... ... ... бұл ... аралықтарында Қазақ
мемлекетi әлi толық қалыптасып бiтпеген едi, ол даму және ... ... ... билiк қазақ халқының этникалық аумағын бiрiктiру, соның
басын қосу мақсатында әр түрлi әскери жорықтар ... ... ... үшiн ... ... ... жүргiзiлдi, көршi
мемлекеттермен халықаралық дипломатиялық қатынастар орнатыла бастады. Яғни,
бұл ... ... ... саяси ахуалы толық орнықпаған, соған ... ... да ... ... ... ... аяғына дейiн қалыптасып
бiтпеген едi. Мiнеки, осы жәйттiң барлығы қоғамдағы құқықтық жүйенiң ... әсер ... ... жоқ, оның iшкi ... және ... ... ... билiк пен әдет-ғұрып құқығы нормаларының
арасындағы өзара байланысты анықтауда негiзгi ... бiрiн ... ... қоғамында пайда болған әдет-ғұрып құқығы нормаларының
тұңғыш ресми ... ... ... ... ... ... нормалары тұтастай қамтылмаған. Жоғары
мемлекеттiк билiк органдары өз уақыттарының талабына сай ... тек ... және ... дегендерiне назар аударып, соларды белгiлi бiр ... ... ... ал ... ... қайта қарап және толықтырып
қоғамды басқару мақсатында пайдалануға тырысты. Академик ... ... ... ... ... жолында” әдет-ғұрып ... бес ... ... ... 1) ... ... (жер ... мал,
мүлiк). 2) Қылмыс заңы (ұрлық, кiсi өлтiру, талау, шабу). 3) ... ... ... ... ... ... ердiң құны, тұлпар ат). 4)
Емшiлiк жаралары ... ... ... ... әдептiлiк). 5) Жұртшылық заңы (шүлен тарту, ас, той, ... ... ... ... ... ... ... “Қасым ханның қасқа жолы” ... ... ... Есiмнiң кезiнде “Есiм ханның ескi жолы” деп аталған.2
“Есiм хан негiзiнен “Қасқа жолдың” ... ... ... және Н.Өсеров. Дегенмен “Есiмнiң жолында” қылмыс мәселелерiне
арналған тарауда бiрсыпыра өзгерiстер енгiзiлдi” -дейдi Қ.Миханов. Айталық,
күн ... ... ... ... ... құны”, “сүйек құны”). ... 100 ... 6 ... ... (“Жетi жарғыда” -100 түйе немесе 1000 қой).
Әйел құны оған төленген қалың мал мөлшерiне ... ... ... әйел құны ... ... ... ... отырғанымыздай, Есiм мен Қасымның жинақтарында қомақты ... және ... ... ... ... жас мемлекеттiң ең басты
мақсаты-күн астындағы өз ... табу және соны ... едi. ... ... қатынастардың жеке-дара субъектiсi есебiнде өзiн таныту және
сол деңгейде әр кез көрiне бiлу болатын. ... да ... ... қорғана
бiлу, дер кезiнде әскери қосын жасап, оны жарақтандыру, ... ... ... ... ... ... нормаларын, жол-жораларын
ұтымды пайдалану-кезек күттiрмес қажеттiлiк болатын. Сондай-ақ, ел мен ел,
мемлекет пен мемлекет аралық ... ... ... жинақтап,
оны өз жөнiмен қолдана бiлу де-ең жоғары өкiмет билiгi тұрғысынан реттеуге
және жүргiзуге тиiстi ... ... бiрi ... керек едi. Есiм мен
Қасымның жинақтарында бұл нормаларда да арнайы орын берiлдi.
Ал, iшкi қатынастарды реттеуде, ең ... ... ... сақтауға
арналған, оның тыныштығын қорғайтын, ел арасы бүлiнген кезде жедел түрде
келiсiм-ымыраға бастайтын ... ... ... ... ... ... ... бағытталған құқықтық нормаларға мемлекет назарының
бiрден түсуi осымен түсiндiрiледi.[2]
Әрине, ел ... ... ... және ... ... реттеу, оларға қамқор бола бiлу, осы жүйедегi мемлекетке
тиiмдi жеке мүдделердiң арашашысы әрi ... ... ... ... ... ... ... пайдалануға, мал-мүлiктi иемденуге
негiзделгендiктен, бұл ... ... ... мән ... ... алу-жоғарғы өкiмет билiгiнiң парызы ... Есiм ... ... бұл ... де өз ... ойдағыдай таба алды.
Дегенмен, жоғарғы өкiмет билiгi назарынан тыс қалып, өз тарапынан нақты
қолдау таппай, аталмыш заң жинақтары ... ... ... әдет-ғұрып
нормалары мен институттары жеткiлiктi едi. Айталық, неке саласы, ... ... т. с. с. ... бұл ... ... мемлекеттiк билiктiң
қоғамдағы құқықтық нормаларға таңдай да талғай ... ... ... ... ... ... ... көрiнiсi, әрi
дәлелi. Қазақ мемлекетiнiң ең жоғарғы билiк органы – хандық билiк ... ... ... ... iшкi және сыртқы саясатына сай таңдап
пайдалануға ... ... бұл ... ... билiктiң мүддесi,
талап-тiлегi, мақсат және қызмет аясына алып, сол ... ... ... түсе ... ... ... өз қызметiне жарайды деген белдi-
белдi құқықтық институттармен ... ... ... ... “сүзгiден”
өткiзiп, өз атынан, ендi мемлекеттiң ресми ...... ... ... ... құқықтың нормалар жүйесiнiң ресми өмiр сүру
нысандарының ең ... түрi – ... Ол ... ... ... ... ... даму жолының тiкелей жалғасы және ... ... ... iшкi ... ... ... осы
тұрғыдан зерттеу, олардың қоғамдағы орнын толығырақ ашып көрсетуге жағдай
жасайды.
Қазақ қоғамы жарғының бiр үлгiсiн – ... хан ... ... ... ... “Жолдарға” қарағанда мән-мамұны жағынан бой-құрылымы тарапынан
қарағанда сан-салалы, көлемi тұсынан алсақ мол келедi.
Әлкей ... ... ... ... ... ... ережелер
жетеу. Олар: 1) Мүлiк заңы. 2) ... ... 3) ... ... 4) ... 5) Жұртшылық заңы. 6) Жесiр дауы. 7) Құн дауы.1
“Жетi ... оны ... ... ... ... қоғамының
iшкi мәселелерiне көбiрек көңiл бөлуге назар ... ... бұл ... ... ... ... тұрғыдан алғанда толысып, саяси-
экономикалық жүйесi тұрақтанып, өз ... ... бiр ... кешiп
жатқандығының көрiнiсi едi.
Тағы бiр ерекшелiк, жоғары хандық билiк “Жолдарды” құрастыру ... ... ... ... бiр бөлiктерiн жинап,
сұрыптап, кейбiр ... ... елге ... қылуға баса назар аударса,
“Жарғыны” дайындау ... өз ... жаңа ... кiргiзуге бiршама
көңiл бөлген.
Демек, “Жарғы” мемлекеттiк билiктiң құқық түзу қызметiнiң ... ... ... ... ... және ... қарағанда “Жарғыда” шариаттың әсерi көбiрек болды. Бұл қазақ
қоғамына ислам дiнiнiң жайыла бастағанының көрiнiсi едi. ... ... заңы – ... ... ... ... ... болады” 2 –
дейдi С. Зиманов және Н. Өсеров.
Әдет-ғұрып құқығы нормаларының ... бiр ... ... ... ... “Ереже”.
Ережелердiң ең көлемдiсi 100-ден аса немесе ... жете ... ... ... Шар ... ықшамдары 5, 7, 10 баптан (Бахты-шұбарған,
Құрбан-қайық ережелерi) тұрды.
Көлемдi Ережелер көшпелiлер қоғамына сай, билер сотымен шешiлуге тиiстi
барлық дау ... (жер, ... ... құн, ... т. с.) қамтуға
тырысты. Ал, кiшiгерiм ережелер бiрдi-екiлi аса маңызы деп табылған сұраққа
ғана тоқталды (салауат, мал ұрлығы, т. с. ). ... күшi, ... ... ... соны ... билер съездерiнiң шақырылу және тарқау
уақытымен шектелетiн. Бiрақ оның ... ... мәнi ... ... С.З. ... айтуынша ережелер – қазақ әдет-ғұрып құқығы
нормаларының кiшi жинақтары. Бұл анықтама көшпелiлердiң құқықтық өмiрiнде
ережелердiң алатын жалпы ... ғана ... ... ... ... ... нормаларының ресми нысаны есебiндегi мән-мазмұнын ашатын тұжырым.
Яғни, егер жора мен жарғы әдет-ғұрып ... ... кең ... ереже – құқықтық нормалардың кiшi жинақтары едi.
Жол, жарғы бүкiл қазақ қоғамы ауқамында, ең жоғары құқықтық күшке ... және ұзақ ... ... ... ... ... болатын.
Ережелер болыс аралық, ояз аралық, онан қалды облыс аралық көлемде қызмет
еттi. Оның үстiне олар қысқа мерзiмдiк ... ... (күн, ... ... ... ие едi. ... тағы бiр ерекшелiгi – олар көшпелiлердiң
құқықтық мәдениетi ауқамында қызмет еткенмен, орыс заңдарының талап-тiлегiн
барынша ... ... ... едi, ... ... келе алмайтын,
сондықтан кей тұстары ... ... ... “жалғасы iспеттес
көрiнетiн.
Әдет-ғұрыптық құқықтық нормалардың ресми нысандарының көшпелi қоғамдағы
орнын және iшкi мәнiн ... ... ... халық санасындағы
(қоғамдық санадағы) ... бiлу ... ... ... өзiнше қабылдап, түсiндi, белгiлi бiр ... ... бұл ... ... ... қатынасын анықтап,
көзқарастарын бiлдiрдi. Ел аузында қалған әңгiмелер, халық аңыздары, ... ... ... шығармашылығының (әдебиетiнiң) аталмыш түрлерi оның бұл құқықтық
құжаттарға деген қатынасының жинақы, образды (көркем) ... ... ... ... олар жәй, ... саяси-мемлекеттiк iс-
әрекеттер деп қана қаралмай, үлкен әлеуметтiк, рухани мәнi бар құбылыстар
деп саналған. ... ... ... өмiрлерiнен, өз тiршiлiк-тыныстарынан
бөле-жармаған, керiсiнше, өз бiтiм-болмыстарының ажырамас бөлшегi деп
есептеген. Билердiң ... хан ... ... ... халық рухы салқын сана деңгейiнде ғана қабылдамай, бар ... ... арна ... ... Жат деп ... ... ... Өзгенiкi (мемлекеттiкi) емес, ... өз ... өз ... деп ... ... ... құқықтық нормалардың ресми қалыптарына, олардың
мазмұндарына халық арасында сын көзбен ... ... ... олар ... ... ... тарапынан көзсiз қолдау таба ... екен ... ... ... ... ... сын ... қараған, жақтырмаған
тұстарын ашық айтып, керек кезiнде жер-жебiрiне жеткiзе мiней де ... ... ... сырт ... оқиғалар да болған. Мәселе онда емес.
Бiздiң айтпағымыз, құқықтық нормалардың қай-қай ресми ... ... ... оларға бiреудiң iсi деп салқын-сылбырт қарамағандығы.
Олардың туындап, қалыптасып, өзгерiп ... ... даму ... өз көзқарастарын бiлдiрiп, қатынастарын айқындауға мүдделi түрде
ат салысып отырғандығы. Өз iсiм, өз ... деп ... ... аямай құқықтық
құбылыстармен белсендi байланыста болғандығы.
Билердiң билiгi, хандардың жарлығы “жол”, “жарғы”, “ережелер”қазақ
әдет-ғұрып құқығының бiрден-бiр қайнар ... ... ... Яғни, қазақ
әдет-ғұрып құқығы нормаларының “ресми” түрде өмiр сүру ... ... ... ... құқықтық нормаларының “биресми” түрде өмiр сүру
әдетi болды. Ресми нысандар қалпын иемдену, сондай дәрежеге көтерiлуi ... ... үшiн ... емес едi. Олар ондай дәрежеге ... де. ... олар ... ... ие ... ... ... емес едi, оған
аса құмар болмайтын. ... ... ... ... ... осы
нормаларға әрдайым мұқтаж едi. Ресми деңгей осы нормалар арқылы, ... ... ... ... өз ... ... өз деңгейлерiн
биiктетуге тырысатын. Сондықтан, нысан осы нормаларға ... ... ... ... ... ... ... тырысты. Барлық хал-
қадiрiнше осы ... iшкi ... ... ... нәр алуға,
сөйтiп соларға сай өздерiнiң ресми нысандарын ... ... ... және ... ... осы ... беделiне, бедерiне, мән-
мазмұнына сай болуға тырысты.
Сөйтсе де, көшпелi қазақ қоғамындағы ... ... ... ... ... кейiн қайтадан өздерiнiң жинақы, ресми қалпынан айырылып,
“биресми” түрге енетiн… ... ... ... өмiр сүру ... ... (жәй) ... нысанына енедi. Әрине, мұнан келiп бұл норма,
институттар ... ... ... ... ... кемiтедi деген қорытынды шықпауы керек. Керiсiнше, құқықтық
нормалар мен ... ... ... ... нысанға дейiн көтерiлiп және
қайтадан бастапқы “халықтық” кейпiн иемдену арқылы өзiнiң құқықтық сипатын
сырлай ... ... ... және ... ... ... нормалар, институттар өздерiнiң өмiр сүру нысандарын уақыт
талабына сай өзгертiп ... ... ... бастап биресми түрге,
қатардағы әдет-ғұрып қалпына дейiнгi аралықтарда өмiр сүрдi.
Қазақ әдет-ғұрып құқығы нормаларының биресми ... ... ... ... ... мемлекеттiк билiктiң күшеюi, мемлекеттiң
құқық түзу қызметiнiң жанданып-тұрақтануы жатты.
Ал, құқықтық нормалардың ресми нысаннан ... ... ... ... одан ары ... ... ... бiрнеше факторлар болды.
Бiрiншiден, ол көшпелi қазақ ... ... адам ... ... тек ... ... тәуелдi емес екендiгiнiң
көрiнiсi едi. Көшпелi қоғамда табиғи және тарихи қалыптасқан ... және ... ... ... болды. Табиғи күштер, қоғамдық сана,
дiни сенiм, көшпелi ұжымдардың автономиялық потенциялы осы жүйенiң құрамдас
бөлiктерi едi. Ал, ... ... оның ... түзу ... осы ... бiр ... және ... ғана едi.
Екiншiден, бұл құбылыстың негiзiнде әдет-ғұрып ... ... ... ... уағыздануы және осылай қызмет iстеу тәсiлi
жатты. Яғни, көшпелiлердiң құқықтық өмiрiнiң ауызша ... ... және ... ... бұл ... ең ... роль ... жоқ.
Үшiншiден, көшпелi қоғамда орталық мемлекеттiк билiктiң әлсiздiгi, оның
“дүрсiн-дүрсiн жандану” режимiнде жұмыс iстеуi құқықтық нормалардың ресми
қалып ... ... ... ... ... ... келесi бiр себебi
болды.
Әдет-ғұрып құқығының принцип-қағидалары биресми түрде өсиет, бата,
үлгiлi сөз, ... ... ... ... ... өмiр ... мұнан халық ауыз әдебиетiнiң аталмыш түрлерiнiң барлығы, әркез
және түгелдей әдет-ғұрып құқығының биресми нысандары ... екен ... ... керек. Мәселе – құқықтық қағида – принциптердiң,
нормалардың ... ... ... және сонымен бiрге, осындай (биресми)
қалыптар кейпiнде өмiр сүре ... ... ... қалу ... ... ... ... болып тұр.
Өсиет айту, бата беру жалпы қазақ халқының мәдениетiнде, тұрмысына ... ... ... түрлерi болды және олар әр түрлi мәнге ие ... ... ... ...... ақын-жыршы, ел басшысы, тiптен
ауыл ақсақалы, жасы ... аға да ... ... ... бата айтудың бiр
түрi-жалпы құқықтық өмiр жайлы, оның мәнi-мақсаты, бұл саладағы ... ... ... ... әңгiмесi.
Мақал-мәтел, айшықты афоризмдер-әдет-ғұрып құқығының кең ... ... Олар ... ұғым-түсiнiктердiң, принциптердiң,
нормалардың халық ... ... ... ... ең ... ... ... афорзимдер көшпелi қоғамдағы құқықтық мәдениеттiң даму
эволюциясын ұғынып-түсiнуде таптырмас құбылыс және ... ... ... ... ... өмiр сүру
арқылы халық тұрмысына, оның қажеттiлiгiн өтеуге барынша жақын және бейiм
келдi. Осындай нысандарды ... ... олар ... рухани-мәдени
өмiрiнiң бiр қырына айналды, оның күнделiктi тұрмыс-тiршiлiгiнiң, ... ... ... ... және кейiпкерi бола бiлдi.
Сөйтiп, өздерiнiң бойына бiткен тәрбиелiк, ... ... ... ашып ... ... пайдалануға мүмкiндiк алды.
IV-ТАРАУ
СОТ БИЛIГI
Көшпелi қазақ қоғамындағы билiкке, оның iшiнде мемлекеттiк ... ... ... ... және пәктiгiмен ерекшеленетiн.
Бұл көз-қарастың негiзiнде билiк те байлық iспеттес өткiншi дүние, мәңгiлiк
емес деген ... ... ... те, ... та ... кiрi, олар ... мәңгi тұрмайды, уақытша ғана тұрақтайды деп ... ... ... – бiр ... дейтiн қазақ мақалдап. Бұл ... ... әдiсi ... оның ... ... да қатысты едi. Байлық пен
билiк көшпелiлерге баянсыз, алдамшы құбылыс болып ... ... ... сөйтiп өмiрлiк мақсат қылуды, iзiне ... ... ... ... ... деп ... сана ... қазақ қоғамында ешқашан да басты құндылықтар, асыл мұраттар деп
есептелген емес. Ең басты құндылықтар, ... асыл ... деп ... ар, ұят, намыс, имандылық, әдiлеттiлiк ... ... ... деп ... ... ... айрылып қалма деп
уағыздайтын ел ... ... қолы ... жан (бақ қону, аруақ қолдау, ата-баба жолын қуу,
еңбегi жану, т.с.с.) ендi оның қадiрiн бiлiп, халық игiлiгi үшiн ...... ... және ... оның қайнар көзi. Сондықтан билiк
игiлiгi халыққа бағышталуы керек, соның жағдайын жасауға, ... ... ... ... ... жағдайда билiктiң тұрақтап ... оның ... ... ... ... ханды да тақтан
тайдырады” дейдi қазақ. Көшпелiлердегi ... келе ... ... ... ... ... ... рәсiм-дәстүрлерi мемлекеттiк
билiктiң басты тұғыры халық екендiгiн көрсететiн ұғымның көрiнiсi.
Билiктi және ... ... ... ... ... ... үрке қарауға
болмайды деген ой-әуен тән едi қазақ қоғамына. Себебi билiк елге ... ал ... иесi – ел ... Сондықтан оларды құрметтеп, мәпелеп
ұстау керек, қадiрiн бiлiп, қасиетiнiң парқына жету керек деп ... ... ... ... ... жалпы көзқарасы осындай едi, яғни
мемлекеттiк билiк саласындағы құбылыстарды ... ... тану ... ... ... ... ... Сондықтан қоғамдағы саяси
(мемлекеттiк) билiк, оның iшiнде сот билiгi де осы ... ... ... еттi, оның ... және ... ... отырып, сол төңiректе ... ... ... сот ... ... ... билiктiң
аясында әрi iске асу ерекшелiгi төңiрегiнде қарастыру ғылыми әдебиетте әлi
де болса жеке мәселе ... ... ... Сот ... ... ... билiгi тұрғысынан келiп, сараптау көптеген мәселелердiң
бетiн ашар едi, немесе оларды басқа ... ... ... ... қоғамындағы сот билiгi ... ... ең ... халыққа барынша жақын әрi түсiнiктi, оның құрметiне бөленген және
соған арқа сүйеген, сондықтан да ... ... әрi ... ... едi. Оның үстiне бұл сала мемлекеттiк билiктiң басқа арналарына
қарағанда, шырқай дамыған, өз ... және ... ... мол ... ... ал кей-кейде жалпы мемлекеттiк билiктi тұтастай қамтып, оны
жеке-дара ... ... ... ... ... бiрi ... қоғамындағы мемлекеттiк билiкке қазiргi заман түсiнiктерiн
және ұғымдарын тұтастай қолдану ... ... олар ... әдiстемелiк
қағидалар талабын орындай алмайды. Бұл мәселеде аса сақ ... ... ... ... ... ... қоғамдық өмiр сияқты, мемлекеттiк билiк
салалары да бұл ... және бұл ... ... ... ажырамаған тұтас
қалыпта болатын. Олар бiрiмен-бiрi ... ... ... ... ... ... ... те, осындай күй кешкен жалпы мемлекеттiк
билiк арасынан суырыла шығып, ... ... ... ие болу дәрежесiне
жеткен сот билiгi екенiн ашық ... ... Сот ... ... ... ... iспеттес едi және ондағы мемлекеттiк билiктiң
жалпы көрiнiсi, оның қолданылуының және iске асуының ең ... да ... де ... ... ... десе де ... ... (құралы) едi.
Сондықтан да қоғамдағы мемлекеттiк органдардың барлығы дерлiк өз ... ... ... және өз ... атқару барысында соны
пайдалануға тырысатын немесе соған арқа сүйеп бағатын. Хан, ... ауыл ... ... ... ... ... жүйесi ауқымындағы
лауазым иелерiнiң бәрiнде дерлiк сот функциясының болғандығын осымен ғана
түсiндiре аламыз. Сондықтан сот билiгi ... ... ... ... ... қана ... сонымен бiрге оның iске асуының белгiлi бiр
(әрине, кең тараған, жете дамыған, т.с.с.) көрiнiсi әрi ... ... ... ... қоғамындағы орнының биiктiгi сонша, ол кейбiр
кездерi хан ... де ... ... ... боп ... және ... ... да. Бiрақ ол өзiнiң дәрежесiн қамтамасыз ету үшiн сот ... ... ... ... ... соған әр кез арқа сүйейтiн. Ал, көп
жағдайда хандық билiк сот билiгiн өзiнiң құрамдас бөлiгi немесе жалғасы, ... ... бiр қыры деп ... да, ... ... айырып қарамайтын.
Бiрақ сот билiгi хан билiгiнен гөрi халыққа жақын тұратын, және сот ... ... ... ... қамқоршысы рөлiн ойнайтын.
Халық ұғымында хан билiгi мен сот билiгiн салыстыра салмақтағанда,
әдетте, сот билiгiне басымдылық ... Би - ... ... кеңесшiсi,
рухани тiрегi, әрi ұстазы есебiнде қаралды. Би әркез халық атынан ... да ... би хан ... ... ... ... ... те көрсете алады. Қазақи түсiнiк бойынша би ... жол ... биге ... би ... ... бетiне басып сынайды, дұрыс жолдан
таймауына бас-көз болып қадағалайды, қателiктерiнен арылуға шақырады. ... ... ... ... қамы үшiн керектi жерiнде сөгуге, ел атынан сұс
көрсетiп қаһарлануға құқы бар едi (хан биге ... ... ... ... ... ... ең ... тұрған билiк саласы боп есептелдi.
Би (сот)-ел қамқоры, халық жанашыры, әрi ақылшысы деген ой-әуен, көңiл-
күй қоғамда кең ... ... сот ... ... билiктiң басқа салаларынан бөле-жара
қарайды, оны өзiне жақын тартады. Сөйте ... оның ... ... ... бағаламайды. Сот билiгiнiң қызмет ауқымын, қоғамдық
мәселелердi шешудегi iшкi ... және ... ... оны ... және деңгейде пайдалануға тырысты. Дала жұрты сот билiгiнiң рухани
болмыс-бiтiмнiң шексiз емес екендiгiн, оның тек ... бiр ... ғана iске ... ... ... ... ұғымы бойынша,
адам үшiн ең басты, әрi негiзгi сот-ол адамның өз ... iшкi ... ар ... сот, ... ... соты ар ... ... және салтанаты боп
елестейтiн. Соған сай ең әдiл де ауыр жаза ар жазасы деп ... ... арлы ... баса деп ... сол ... ... ... Бiр қызығы,
көшпелiлер үшiн сыртқы сот-билер соты ... ... ... Олар оны әлеуметтiк қажеттiлiк есебiнде ғана мойындайды. Бiрақ
сыртқы сотты (сот процесiн) онша ... ... ... Оның ... ... ... ... асыра бағаламайды. Керiсiнше, ... ... ... әр адам өз iсiн өзi, ... ... шешкендi
қалайды. Сот тек басқа жол болмағанда (талас-дауды шешудiң, бiтiмге
келудiң) ғана ... шара деп ... ... ... сот билiгiнiң негiзiнде жатқан және ... ... ... ... бiрi – ол ... ... деңгейi едi. Көшпелi қазақ қоғамындағы сот билiгiнiң шын ... ... ... өмiр аясында және контексiнде қарастырғанда жарқырап
шыға келедi. Сонда бiз сот билiгiнiң мұрат-мүддесiн жете ... ... ... сот ... ... ... бағыт-бағдары қандай едi,
адами ажары неде едi деген сұрақтарды ... ... бiз ... ... ... сыры мен қырына ... ... оның ... орны ... ... аламыз.
Осы тұрғыдан келгендегi бiздiң байқайтынымыз, көшпелi қазақ қоғамындағы
рухани өмiр ... ... ... және ұғымдары сот ... ... және ... өз ... ... ... ең пәрмендi күштiң бiрi едi. Ар
тазалығы, адалдық, ұят, ... ... ... ... мәрттiк секiлдi
түсiнiктер және бастаулары едi, оның өмiр сүруiнiң негiзiнде ... ... және ... ... ... ... сот процесiнiң әлi күнге дейiн бiздi
қызықтыратын әрi таңдандыратын қасиеттерi және ... оның осы ... ... ... және ... бiте ... жататындығынан
туындайды. Соған сай кей сәттерде сот ... iске ... ... ... ... шекараларын дәл айқындау, дөп басу қиындау соғып жатады.
Ондай сәттерi соттық сала тiкелей рухани өмiр ... ... ... рухани факторлар тiкелей сот саласында басты күшке айналып, ондағы
қайшылықтарды ... ... ... ... ... ... қоғамда жалпы
құқықтық өмiр, оның iшiнде сот ... ... ... ... ... екендiгiн, содан туындайтынын және соның талаптары шеңберiнде
ғана iске асып, өмiр сүретiндiгiн әркез сезiнiп, ... ... ... сот ... ... ... ... негiзiнен, қоғамдық рухани
өмiрдiң биiктiгiмен ... етiп ... ... ... ... адамдық өре, рухани белес биiгi ережелерiмен,
талаптарыменен шешiлiп жататындығы осымен түсiндiрiлетiн. Себебi көшпелiлер
бiр-бiрiн соттасуға, бет ... ... ... ... бұл ... мен
саласынан жоғарылап, өз мәселелерiн үлкен бiр рухани деңгейде, ... ... ... және ... деңгейiнде, артық-ауыз сөзсiз
(ишарамен, көзбен, ... ғана ... тек ... ажар ... ... ұмтылатын және шешiп кете жататын. Яғни, көшпендiлер сот ... ... өмiр ... ... ... жоқ, олардан адамның рухын
жоғары қойды, сөйтiп оларды “ноқталап”, “бұғаулап” ұстап ... ... ... ... ... ... биiктiгiмен қамтамасыз етiлдi.
Қазақ қоғамындағы сот процесiнiң ... ... едi. ... не ... ... жұрт алдында келiстiрiп, бiтiмдестiру. Бұл-
көшпелi қазақ қоғамындағы сот процесiнiң ... ... ... принциптiң
бiрi және оның айшақты да әсем ... ... ... бұл ... ... ... Мәселе тек дауласушы екi жақтың ... ... ... бұл ... мәнi ... ең ... өз ары ... таза, әрi пәк болуы керек. Онсыз мәндi де
тыныш өмiр сүру екiталай нәрсе, ... ... ... ол ... ... ... ... әрдайым жарасымды болуы
керек. Адамның сот ... ... ... ... ... ... келуi
осы iске байланысты өзiңмен-өзiңнiң үйлесiмге келуiңнiң сыртқы көрiнiсi
болуы керек.
Яғни, сот шешiмi ... ... ең ... ... өз ... өз ... абзал. Сонда ғана сот өз мiндетiн атқарады, мұратына жеттi ... ... ... сот ... тағы бiр ... қағидасы “Жасына қарай
отырып, жағына қарай сөйлеу” деп аталатын. Бұл ... сот ... ... сөз жарысының шектелмеуiне, оның мейлiнше еркiн және жан-
жақты болуына, ... өз ... ... ... ... ... ... едi.
Сот процесi дау бойынша ақиқатты ашуды ... ... ... ... ... ... және ешнәрсе кедергi болмауы керек. Сот алдында ... ... ... ... және ... ашық та ... тiке де ... қаймықпай айтуға ерiктi әрi мiндеттi.
Бұл принцип, әсiресе сот үрдiсiне қатысушы талапкер ... ... сөз ... сөз беру ... ... қою, ... ... сияқты
әрекеттерiн қамтамасыз етуде үлкен роль ойнайды. Сот үрдiсiне жiберiлген
талапкер билердi олардың жасына, ... ... ... ... ... керек, дауласушы жақтардың мүдделерiн қорғауда олар өзара тең,
бiрiнен бiрiнiң ... ... жоқ. ... ... сотқа қатысушылар
артық (сөлекет) iс-әрекетке, сөзге ... ... ... ... ар-ождандарына нұқсан келтiретiн қимылдар жасамауы керек. Олардың
арасындағы билiк талас өзара ... ... ... ... iске ... тиiс. Мiнеки, “Жасына қарай отырып, жағына
қарай сөйлеу” қағидасының астарында ... ... осы ... сот ... ... сипатына байланысты тағы бiр қомақты
мәселе, ол-сот билiгiнiң шешендiк өнерiмен байланысты.
Сөз өнерi (шешендiк ... ... сот ... ... ... әрi ... ... қоғамындағы сот мәдениетi сөз өнерiнiң шуақты нұрынан суарылап,
толып-тосылып отырды. Және соған сай оның да қоғамдағы рөлi ... ... ... сот мәдениетi де қазақ халқының рухани өмiрiнiң мейлiнше дами
алған ... бiрi ... ... ... ... кеңдiгi,
анықтығы оның соттық (төрелiк айту) мәдениетiнен айрықша көрiнiс таба
бiлдi. ... ... өмiр ... бiз үшiн ... да,
қасиеттiлiгi де осында, яғни, оның халқымыздың рухани өмiрiнiң айтарлықтай
көрiнiсi бола бiлгендiгiнде.
Қазақ қоғамындағы сөз ... ... ... ... ... ... негiзi-ауызша сөйлеу, ауыз әдебиетi болуында десек,
сөз өнерiн жетiк, еркiн ... ... ғана би бола ... сот ... ... жүргiзуге жiберiлгендiгiнiң себебi өзiнен-өзi түсiнiктi
болады.
Тек бұрынғыдан қалған өлмес мұра-сөз ... ... ... ... ... шешен атанған жандар ғана билiкке жiберiлген. өйткенi, сөз
өнерiн игердi, шешен болды деген сөз сонымен ... ... ... ... ... ... болды дегенмен парапар едi. Бұларды
бiлмей, жаттап, жадында сақтамай халық ... ... ... мәдениеттi болуы мүмкiн емес едi, яғни, көшпелiлер мәдениетiнiң
шыңы болып есептелетiн-шешендiк өнердiң иесi болып, шешен, би ... ... ... ... ... қоғамындағы сот билiгiнiң және процесiнiң
негiзiнде жатқан басты рухани принциптер, бағыт-бағдарлар осылар едi.
Қазақтың ... ... ... ... ... қоршаған ортамен
және «о дүниемен» қарым-қатынасындағы үйлесiмдiлiк пен тәртiптi бұзатын iс-
әрекеттер деп саналатын. Қылмысқа қатаң ... ... ... ... зардаптарын жою үшiн бiрқатар шара қолданылатын.
Қылмыс материалдық шығын келтiрiп, рухани күйзелiске соқтырады және
әсiресе кiсi ... ... «о ... (рух ... керi әсер ... ... едi. Сондықтан да көшпелiлердiң пiкiрi бойынша, қылмыс
жасалған жағдайда, оған барабар жауап ... тиiс. ... ... ... толығымен және сол заттармен толтырылуы тиiс; екiншiден,
қылмыскер өзiнiң кiнәлы ... ... ... тиiстi сазайын тартуы
керек; үшiншiден, аруақтар ... ... үшiн ... қолданылатын.
Қазақтардың қылмыс пен жазаға байланысты түсiнiктерiнде жоғарыда
аталған сәттерге баса ... ... ... ... ... ... сай жаза ... кең арнада, өмiрдi бүтiндей қабылдау ... ... ... Көшпелiлердiң бұл құбылыстарға ... мен ... ... осында.
Қазақтың құқығы қылмыстық-құқықтық жауапкершiлiктi (жазаны), азаматтық-
құқықтық жауапкершiлiктi (келтiрiлген шығынның ... ... ... ... бұл басты ерекшелiк ... ... ... ... ... ... және ... қылмыстың салдарын зиянсыздандыру мақсатында қолданылатын бiрегей
шаралар ... ... ... есептелген соң, олардың жүзеге асуына
назар ... ... ... жазалаудан гөрi адамдар мен «аруақтар
дүниесiнiң» арасындағы қарым-қатынастарында бұрыннан ... ... пен ... ... ... ... едi.
Қылмыскердiң кiнәсы дәл осы аяда қарастырылды. Кiнәның жеке және
жергiлiктi мәнi болмай, ол қылмысты ... ... жою және ... қалпына келтiрумен байланыста және сол арнада қаралатын.
Қазақтың құқығында қылмыс айыпты әрекет ретiнде ... ... тек адам ғана бола ... ... айта ... ... ... және орыс құқығында жануарлар адамды өлтiргенi
үшiн жауапқа тартылып, ... ... ... болған жаны жоқ заттарға да
айып ... ... ... ... ... ... да,
жануарлардың иелерi олардың келтiрген зияны үшiн, егер де ... ... ... ... ... ... егер бура бiреуге зақым
келтiрсе немесе өлтiрiп қойса, онда бураның иесi оның асау ... ... ... құн ... ал егер де иесi ... ... бiлсе
және бiлуге тиiс болып, байлауда ұстамаса, зақым келтiргенi ... үшiн құн ... Егер киiз үйге ... ... ат ... қойса, онда оның иесi жалпы қабылданған сақтық ... ... ... тартылады; егер ол атын есiк
алдында байлап қойса, онда ... құн ... егер ... ... жағына
байлаған болса, құнның жартысын төлейдi; ол егер киiз ... арт ... ... болып шықса, онда еш нәрсе де төлемейдi.1
С.Л. Фукстың пiкiрi бойынша, Тәуке заңы ... ... ... ... ... ... жануардың келтiрген зияны үшiн, иесiнiң
бұған кiнәлi не кiнәлi еместiгiне қарамастан, ... ... ... ... ... иесi оның ... зияны үшiн жауап бермей, зиян
шеккен адамға ... ... ... ... кiнәлi жануарды
беруге тиiс; жануардың iс-әрекетi нәтижесiнде кiсi өлiмi ... ... иесi құн ... де, ... ... асын беру үшiн ... және ... үшiн керектi кебiн беруге тиiс.
Есi дұрыс, он бес жасқа толған адам ғана ... ... ... Ал ... ... құлдар қылмыс субьектiсi бола алмайтын.
Қазақтың ... ... ... ... ... сай ... Мұнда кiнәлiнiң жауапкершiлiгi отбасы, ауыл, ... ... ... толықтырылады. Қылмыстық ұжымдық
жауапкершiлiк негiзiнен мүлiктiк жауапкершiлiк түрiнде болатын және ... жетi ... ... ... Сол кездерi ұжымдық жеке жауапкершiлiк
те болды.
Қазақтың әдеттегi құқығы алдын ала қылмыстық әрекеттiң түрлерi ... ... ... (қасақаналық, қорқыту, қылмысқа дайындау,
қастандық) олардың жазалануының жалпы ... ... ... ... ... ... ... нысандары
жазаланатын.
Жаза қолдану саласында түрлi принциптер мен негiздердiң ... ... ... ... ... ... кейiнiрек пайда болғандарымен қатар пайдаланылатын. Көшпелi
қоғамда талиондық принцип кеш басталып, баяу ... асса да ......... ... ... – құлақ, тұяққа – тұяқ” ... ... ... ... үшiн жауапкершiлiктiң мүлiктiк
түрлерi де (құн, айып) кең ... үшiн ... кек ... ... ... ... әрi ... болып
табылатын. Ол қазақтардың дүниетанымы мен көзқарасының құрылысымен, олардың
“о ... ... ... ... ... ... едi.
Қанды кек арқылы қаза болған адамның рухын тыныштандыруға, “оның ... ... ... кек ... өзi ... тұтылмай, қазақтардың рухани өмiрiнiң
мағынасымен құрметтелiп, екi дүниенiң арасында үйлесiмдiлiк орнатудың ... ... кек әр ... ... ... қылмыскердi өлтiрiлген
кiсiнiң туыстарына ұстап беру; екiншiден, сот ... ... ... немесе құлға айналдыру арқылы жүзеге асырылатын.
Сол заманда қанды кек принципiмен қатар құн төлеу принципi жүретiн.
Қанды кек ... ... ... ... ол ... құн ... ... Қанды кек принципiнiң ... ... әр ... ... қолданылды. Бiрiншiден, қылмыскердiң артынан
қуғыншы ... ... ... ... ... ... ... екiншiден, кек алудың белгiлi бiр ... ... ... ... ... ... ... кек алудың символды актiсi қанды кек құн төлеумен ауыстырылғаннан
кейiн де көп уақыт бойы жүзеге асырылып келдi. Ол былай болатын. ... ... ... алу үшiн қылмыскердiң қолына жақындап қалған
кезде оларға арнайы киiз үй ... ... қой ... келген
адамдарды қабылдау үшiн бәрiнiң дайын екенi хабарланады. Келген адамдар
жалаулары мен қылмыстарын жоғары ... киiз үйге ... ... да, ... деп ... қойды шабады. Содан кейiн “келген адамдар киiз үйге
кiрiп бара ... ... ... қамшыларымен соғады”. Осыдан кейiн
ғана құн төлеу туралы келiссөздер басталады.
Мүлiктiк талаптар ... ғана ... ... шығынның орнын толтыру
және кектi қанағаттандыру деп саналатын.
Мүлiктiк талаптар құн және айып ... екi ... ... Адам ... ... теңестiрiлген қылмыс түрлерi (дененi ауыр жарақаттау, зорлау,
зинақорлық, әйел ұрлау) үшiн құн төленетiн. ... құн ... ... тұратын. Бiрiншiден, өлтiрiлген адамның елiне (руына) басқа ... ... құл, ... ... Бұл адам ... ... ... орнын нақты толықтырудың символы едi. Екiншiден, кiсi өлтiрушiнiң
аты мен қару-жарағы ... ... ... құйрығы кесiлген ат”, сауыт,
мылтық). Бұл арқылы татуласу, ымыраға келу ... ... ... Үшiншiден, өлтiрiлген кiсiнiң елiне бiршама мал, басқа да
заттар берiлетiн (кiлем жабылған қара нар, қара ... ... т.б.). ... ... адамның аруағымен татуласу салты, жерлеу және қара жамылу
жүзеге асырылатын.
Кейiнiрек құнның құрамы өзгерiп, ол негiзiнен малдан ... ... ... өлтiргенi үшiн 1000 қой, әйелдi өлтiргенi үшiн 500 қой берiлетiн.
Айыптың үш түрi ... 1) ... ... көтiне тiркеу; 2) тоғыз; 3)
ат-тон.
Тоғыздың үш түрi болатын: Д.Андре былай ... ... ... ... де ауыр түрi тоғыз iрi малдан, атап айтқанда – 1 түйе, ... ... екi ... тұрады.
Тоғыздың екiншi түрi тоғыз малдан – 1 жылқы, екi сауын сиыр ... және төл, бiр ... екi iрi қара ... ... үшiншi түрi, немесе тоқал-тоғыз, сегiз малдан – қозысы, төлi
бар екi қойдан бiр бойдақ қойдан және бiр текеден тұрады”.
Ат-тон ... ... ат, ... ... және ... ... деген
түрлерi болатын.
Мүлiктiк өндiрiп алу кезiнде жәбiрленушi шеккен зиянының орнын ... ... ... бөлiгi басқа адамдар үлесiне тиетiн.
Қазақтардың әдеттегi құқығы қылмыскердi тiкелей жазалауды да ... ... өлiм ... ... ... ... бойынша
қолданылды); жазалау арқылы өсиеттеу (“басты жару”- найза ... ... ... тiлiп ... дене ... (негiзiнен үй iшiндегi жаза)
сияқты түрлерi болды.
Сол кезде жазалаудың ежелгi түрлерi де ... ...... ... ... ... ... ұштары түйiскен үш найзаның астына
отырғызып қоятын.1 Көшпелiлердiң ежелгi ... ... ... ... де ... ... ... жерде сызылған
дөңгелектiң немесе киiз үй керегесiнiң iшiне ... ... ... ... аса ... ... сирек қолданылатын. Сонымен қатар,
билер “сөгiп тастау” және “түкiрiктеу” сияқты жазаны да қолданып ... ... ... ... ... түрi бар: ... ... тiл тигiзген немесе ұрып-соққан адамды қара сиырға терiс қарата
отырғызып, мойнына құрым киiз байлайды, ... ... ... жүргiзiп,
үстiнде отырғанды қамшылап ұрады.2
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазақстан мемлекетi егемендiк алып, оның ... ... ... ... түбегейлi өзгердi. Қазақ халқы бүгiнгiсi мен
болашағына ғана емес, өткен тарихына да жаңа ... тың ... ... ... ... ... ұлттық мемлекет идеялары
қоғамдық өмiрдiң барлық салалары, оның ... ... ... ... жүйе ... да соны ... жаңа леп алып ... бостандық, еркiндiк көшпелiлер үшiн жәй ғана ұғым-сезiмдер
емес, өмiрлiк құбылыстар, ... ... едi. Олар оны өз ... ... деп ... ... Бұл құбылыстарды олар ... өз ... ... ... ... ... жоқ, ... солардың өзегi, ажырамас белгiсi, мәнi, әрi қасиетi
деп түсiндi.
Американдықтар 1787 жылы қабылданған Конституцияны, ... ... 1215 жылы ... “Еркiндiк жәйлi хартияны” қолданатындығын
мақтаныш етедi. Себебi, өткен ... сот ... ... ... ... сол өткен ғасырлардағы мемлекеттiң құқықтық сананың
жоғарғы деңгейге жетуiнiң белгiсi едi.
Бiз де сол үшiн өте бай ... ... ... күн ... ... бiлуге үйренуiмiз керек. өйткенi, қазақ әдет-ғұрып құқық
нормаларының ... ... ... ... ... ... ... ұғымдары жатыр.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕРДIҢ ТIЗIМI:
1. Кенжалиев З.Ж. Көшпелi қазақ қоғамындағы дәстүрлi құқықтық мәдениет.
Алматы: Жетi ... ... ... ... ... материалдары./ Құрастырушылар: Кенжалиев
З.Ж., Дәулетова С.О., ... Щ.А., ... М.К., ... Е.Л. ... Жетi Жарғы.-1996.
3. Сапарғалиев Ғ.С., Ибраева А.С. Мемлекет және құқық теориясы. Алматы:
Жетi Жарғы.-1997.
4. Проблемы обычного права ... / Под ... ... С.З. – ... ... Н. Жетi ... ... Фукс С. Уголовное обычное право казахов. Алма-Ата.-1956.
7. Культелеев Г.М. Уголовное обычное право казахов. ... ... Т.Қ. ... ... Алма-Ата; 1994.
9. Дулатбеков Н. Қазақстан Республикасы. Мемлекет және құқық тарихынан
хрестоматия. Қарағанды. 1994.
10. История государства и ... ... ССР. А., ... ... и ... ... Казахстана. Т.1.А.,
1961.
12. Зиманов С.З. Политический строй Казахстана конца XVIII ... ... ХХ в. А., ... ... К.А. ... ... ... в ХIХ- начале ХХ
веков. А., 1996.
14. ... ... ... ... 1991.
15. Сапарғалиев Ғ. Қазақстан мемлекетi мен құқығының негiздерi. А.,
1994.
16. Исмагулов О. Население Казахстана от эпохи ... до ... ... ... Ә.Х. ... ... ... А., 1996.
18. Сәрсембаев М.А. Международно-правовые отношения государств
Центральной Азии. А., 1995.
19. Толыбеков С.Е. ... ... ... в ... А., ... Толыбеков С.Е. Кочевое общество казахов в ХVIII-начале ХХ ... ... ... Н., ... М. ... ... А., ... Қашқари Махмұд. Түбi бiр түрiк тiлi. А., 1993.
23. Өзбекұлы С. Төле би хақында бiрер дерек. А., ... ... С. ... хан Жетi ... А., ... ... А.Х. Открытие основных памятников эпохи бронзы
Центрального ... М., ... ... ... и ... Казахской ССР, ч.1. А., 1982, 62-63 с.с.
2 Сонда, ... ... М.А. ... ... в странах Всоточной Африки. М., “Наука”,
1984. 15-б.
Крашенинникова Н.А. Индуссное право: история и ... М., 1982. ... ... И.Е. ... и обычное право в современной Африке. М., “Наука”,
1978. 11-б.
1 ... А.Х. ... в ... правовые системы современности. Ташкент,
1988. 141-150-б.б.
2 Зиманов С. Состояние и задачи ... ... ... ... казахов.
А., 1989. 22-б.
3 Созакбаев С. Социально-нормативное содержание обычного права ... ... ... ... А., 1989. 43-55-б.б.
4 Жекебаев У.С. Криминологические аспекты обычая и обычного права.//
Проблемы казахского обычного права, А., 1989. 72-84 б.б.
1 ... С. ... и ... ... обычного права казахов.//
Проблемы казахского обычного права. А., 1989. 21-б.
2 Ғ.Сапарғалиев. Қазақстан мемлекетi мен ... ... А., 1994. ... ... С.С. ... и ... М., ЮЛ. 1994. 73-б.
1 Розин В.М. Введения в культурологию. М., 1994. 18-б.
[1] Культелеев Т.М. ... ... ... ... ... ... Сонда, 542-б.
3 Зиманов С.,Н.Өсеров.”Жетi жарғы” жәйлы. //Проблемы казахского обычного
права. А.,1989,138-б.
4 Қазақ халқының тарихынан. Орал. 1991. 14-б.
1Қазақ совет энциклопедиясы. ... ... ... ... ... А., 1975. 6-т, ... Зиманов С., Н.Өсеров. “Жетi жарғы” жайлы. А., 1989, 134-б.
1 Зиманов С.З. Состояние и задачи разработки проблем обычного права
казахов. // ... ... ... ... А., 1989, ... ... по ... обычному праву. А., сб.1. 1948. 108 б.
1 Материалы по ... ... ... Сб.1. А., 1948. ... ... Қазақстан мемлекетi мен құқығының негiздерi. А., 1994. ...

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 43 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Бала тәрбиесіндегі халықтық ұстанымдар."12 бет
«Қазақстан Республикасының азаматтық құқығы»18 бет
Қасым хан, Есім хан, Тәуке хан, жеті жарғы10 бет
"Тілдің жүйелік, құрылымдық, таңбалық сипаттары"6 бет
19-20 басындағы қарақалпақтардың отбасылық некелік қарым-қатынастарына байланысты әдет-ғұрыптары мен салт дәстүрлері жүйесі44 бет
SQL құрылымдық сұранымдар тілі32 бет
XV-XVІІІ ғасырлардағы әдет-ғұрып құқығы32 бет
«Зиянды әдеттерден аулақ бол!». Тәрбие сағаты7 бет
«ш. бейсенованың «сүзгенің соңғы күндері» хикаятындағы лиризм мен психологизм. а.кемелбайдың "қоңыр қаз" шығармасын талдау. е.раушановтың « ғайша - бибі»поэмасының құрылымдық ерекшелігі. е.раушановтың «аспанға көшіп кеткен ел» поэмасының сипаты. е.раушановтың «қызық емес оқиға» атты поэмасының діни- мифологиялық сюжеті. ақын н.айтұлының «тоғыз тарау» поэмалар кітабына қысқаша талдау»21 бет
«қазақ әдет-ғұрып құқығы бойынша мүліктік қатынастарды құқықтық реттеудің ерекшеліктері»103 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь