Қазақстан Республикасының ақша жүйесінің қазіргі жағдайы және проблемалары

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..5
1. Ақшаның қажеттілігі мәні, түрлері және айналымының теориялық негізі ... ... ... ..8
1.1 Ақшаның экономикадағы рөлі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...16
1.2 Ақшаның қызметі мен функциясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 17
1.3 Ақша массасы және айналым жылдамдығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .25
2. Қазақстан Республикасының ақша жүйесінің қазіргі жағдайы және проблемалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 33
2.1 Қазақстан Республикасында ақша жүйесінің заңдылық негіздері ... ... ... ... ... ... .36
2.2 Ақша айналысын басқару және реттеу әдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...42
3. Қазақстан Республикасында ақша жүйесінің жетілдіру жолдары ... ... ... ... ... ... ...45

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 47
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..49
        
        Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
.............................................................5
1. Ақшаның қажеттілігі мәні, түрлері және айналымының теориялық
негізі..............8
1.1 ... ... ... ... ... Ақша ... және айналым
жылдамдығы.............................................................25
2. Қазақстан Республикасының ақша жүйесінің қазіргі жағдайы және
проблемалары................................................................
....................................................33
2.1 ... ... ақша ... заңдылық
негіздері.........................36
2.2 Ақша айналысын басқару және реттеу
әдістері.......................................................42
3. Қазақстан Республикасында ақша ... ... ... ... ... ... атты халыққа жолдауында үшінші ұзақ мерзімді басымдық
ретінде ... ... ... ... ... ... ... экономикалық өсуді көрсетеді. Бұл басымдықты жүзеге
асыру үшін инфляцияны қолайлы деңгейге түсіре отырып, ... ... ... ... Бұл ... таяудағы жылдарда біз
назарымызды экономиканың нақты секторына, оны сауықтыруға, ... ... ... ... ... өсу мен ... ... саясатқа
аударамыз деп көрсетілген[1,2б]. 
Бұл курстық жұмыстың негізгі мақсаты ақшаның пайда болуына, құрылымына,
маңыздылығына теориялық аспектілер беріп, ақшаны ... - ... және ... ... ... ... ... бағалау өте қиын. Оның ... ... ... ... ... механизмін және де оған ақшаның
әсерін танып білу мүмкін емес. Егер де сіздер «экономиканың» не екенін және
онда болып ... ... ... өміріне әсерін білгіңіз келсе, ... ... ... және ... ... біліңіз. Бұл сұрақтардың
білуі, біздің қоғамда кездесетін экономикалық проблемаларға ... ... ... ... ... ақша дегеніміз не деген сұраққа келетін болсақ, ақша - ол
тауарлардың тауары, оның өз бойында ... ... ... ... ... егер ... ... қызығарлық және тілеген заттың қандайына болса да
айнала алатын сиқырлы құрал. Құнның ақшалай нысанының бекуімен байланысты
баға пайда болады. Баға ... ... ... Оның ... жоғары да,
төмен де, тең де ... ... Бұл өз ... талдауды талап етеді. Табиғат
өздігінен ақшаны да, банкирді де туғызған жоқ. ... ... ... ... ... қасиетті қоғам берген. Адамдардың
алтынды ақша ретінде пайдалануы оның осы ... ... ... ... тауар, ол тауарлар дүнимесінен жеке дара бөлініп шығып жалпы
эквивалент рөлін атқарады. 
Ақшаның жалпыға бірдей эквивалент ретінде мынадай ерекшеліктері ... Ол ... бір ... қоғамдық тұтыну құнының болатындығын; 
- Онда абстракты еңбек бейнелейтін құнның да болатындығын; 
- Тауар өндірушінің жеке еңбегі ... ... бір ... ... ... мен ақша ... бірлік те, қарама-қарсылық қайшылық та тұтыну
құны арқылы көрінеді. Мысалы, өндіруші қоғамға бір ... ... ол ... оны ... ... ... ... ол тұтыну
құны тұрғысынан қоғамдық қажетті де, оның мүшелерінің қажетін ... ... Егер ... жеке ... ... ... арада өтіп кетеді, ақшаға айналады. Міне тауар мен ақша арасындағы әрі
бірлік, әрі қарама-қарсылық осылай түсіндіріледі. Қазіргі рынок қатынасында
бұл заңдылықты ... ... жөн. Ақша ... ... ... ... бейнелейді. Яғни ақша зат емес, адамдардың арасындағы
өндірістік ... ... құн ... айналыс құралы; төлем құралы; қазына
жинау; дүниежүзілік ақшалар болып табылады. Жалпы, ... ... ... ... осы ... ... ... тарауында танысасыздар. Біз
білетіндей, ақша болмаса, айырбас жасау да мүмкін емес. Бұл ... ... ... ... - ... ... бөлінісінің) жүзеге
аспайтындығы, болмайтындығы. Қазіргі экономиканың барлық құрылымы ақшаға
тәуелді. Сауда-саттық ақшаны «туғызды», ал ... ...... ... ... бірі ... ... пайда болу тамыры да ... ... ... ... құрылымы да ( түрі де) ... ... ... рет ... ... ... ... шешу жолдарын табу үшін оған
терең үңіліп,барлық тақырыпшаларға жеке – жеке ... ... ... түрде қарастыру қажет. Ақша қызметінің дамуы мен перспективалары ... ... ... ... ... аз зерттелген мәселе болса да, қаржы
саласында қызмет атқарып жүрген көптеген экономисттердің көкейінде жүрген
маңызды сұрақтардың бірі. 
І.Ақшаның ... ... ... және ... ... ... экономикадағы рөлі
Нарықтық экономиканың әрекет ету механизмін түсіну үшін ақшаның ... ... ... ... жоқ. Сол ... ... «нарық тілі» деп
аталуы да тегін емес. Ақша – тауар өндірісінің ... ... ... ұзақ мерзімдік дамуының объективті негізделген нәтижесі.
Қоғамдағы ақшаның қажеттілігі тауар өндірісі ... ... ... Ақша ... ... өнімі және оның дамуының міндетті шарты
болып табылады. Егер ... ... ... ... ... ... ... онда ол тауарға айналады. Ал бұл ақшаның қажеттілігін
туындатады, яғни ... ... ... ... ... ... асырылады.
Бұл жағдайда ақша балама негізде тауарды сатып алу-сатуда ... ... ... Бұны ... ... үшін ... ... (Т) ақшамен өлшеу
керек және осы сомаға басқа тауарды (Т') сатып алу қажет.Ақша үнемі тауарға
қарсы ... ... мен ақша ... ажырамас категориялар. Дегенмен
ақшаның өзі тауар, яғни ол тауар өндірісі мен ... ... ... тауар екендігін тақырыптың келесі тарауларында сөз етеміз.
Ақша ... ... ... ретіндегі тауар өндірісі мен тауар айырбасына
қажет, ол еңбектің әр түрлі ... ... әр ... ... ... қоғамдық еңбек шығындарын салыстыруға мүмкіндік береді.
Байқап отырғанымыздай, ақша ... ... ... ... буыны, онсыз тауар өндірісі өмір сүре алмайды.
Тауар мен ақшаның шығуында ортақ негіз бар, бірақ олардың ... ... та бар. Егер ... ... ... уақытша болса (ол
тұтынуға кетеді), ал ақша айналыста тұрақты, мәңгілік болады, ... ... ... ... арасында дами отырып, ақша бүкіл
тауар әлемінен ерекшеленетін айрықша тауар болып қала береді.
Ақша – қоғамдық ... ... ... ... ... өндірушілерді
және нарықты ортақ экономикалық организмге біріктіруші айналыс құралы. Ол
жеке меншік ... ... ... ... ... ... өндірушілер
арасындағы айырбастың баламалылығын қамтамасыз етеді.
Қазіргі кездегі нарықта ... ... ... көрсету мақсатында
Дж. Долан, Д. Кемпбелл, Дж. ... ... ... ... ... Бұл сызба «Деньги, банковское дело и денежно-кредитная политика»
кітабында. (Мәскеу-Ленинград, 1991ж. 13-бет) келтірілген.
Тауарлар
Тауарлар
ұлттық ... 1. ... мен ... ... сызбасы
Сызбада (сурет 1) тауарлар мен қызметтер ағымы көрсетілген, оларды
үй шаруашылықтары және фирмалар айырбастайды, бұл ағым ... ... ... ... ... ... ... теңестіріледі.
Тауарлар мен қызметтердің ағымдары сағат тілі бойынша бағытталған. Осы
экономикалық ... жеке ... және ... ... тауарлар мен
қызметтерді сатып алады. Сызбаның төменгі ... ... ... онда ... өз ... үшін ... ресурстарды – жұмысшы
күшін, капиталды және табиғи ресурстарды сатып алады.
Бұл ... ... ... шаруашылықтарына тиесілі, ... ақша ... ... ... яғни ... еңбекақы,
пайыз, ренталық төлемдер және т.б. түрге айналады.
Сызбаның ішкі айналымда ел масштабындағы ... ... ... пен ресурстар қозғалысы көрсетілген.
Ақшаның қажеттілігі еңбектегі ерекшеліктермен де байланысқан, ... ... саны ... ғана ... ... ... сапасы бойынша
еңбекақы түріндегі еңбек төлемінің қажеттілігін туындатады. Сондықтан ақша
еңбек шамасы мен ... ... ... құралы ретінде қолданылады, өткені
материалдық құндылықтарды бөлу қоғам мүшелерінің ... ... мен ... ... жүзеге асады.
Ақшаның пайда болуы және оның мәні. Экономикадағы ақшаның пайда болуын,
мәнін, қызметі мен рөлін анықтау ... көп ... ... ... ... бұл сұрақтар Аристотель, А.Смит, Д. Рикардо, К.Маркс, және
т.б. еңбектерінде – ақ ... ... ... Дж.Тобин,
Дж.Хикс, Ф. Мишкин, М. Фридмэн және т.б. ... ... ... ... өкілдері дамытты.
Ақшының пайда болуы, жаратылысы және мәні туралы ортақ пікір жоқ. Бірақ
та ақшаны анықтаудың көп ... ... ... екі ... ... рационалистік және эволюциялық.
Біріншісі (ол ХІХ ғасырдың аяғына ... ... ... ... ... ... адамзаттың жалпы келісімді бекітуінің нәтижесі
ретінде түсіндіреді, яғни ... ... ... ... ... бір – біріне айырбастау кезінде ғана анықталуы мүмкін
екендігі баршаға аян және ол ... ... құны ... ... ... - бұл сату ... айырбастауға арналған еңбек өнімі. Адам дайындаған
зат сату ... ... ... ... ... Ал бұл ... үшін объективті алғышарттарды қалыптастырады. Тауарды тұтыну –
құны және құны (оны өндіруге кеткен ... ... ... ... ... байланысты құнының әр түрлі формалары бар, олар
тауардың тұтынушылық құны деп ... құны оны ... ... ... анықталады.
Тауар айырбасының дамуы тауарлар құнының әр түрлі формаларының бірте
бірте алмасуы нәтижесінде жүзеге асты.
- Қарапайым немесе ... ... , ол ... ... ... яғни тауардың бір түрін басқасына қарапайым айырбастау
кезінде туындады. Бұл жағдайда бір ... ... ...... ... ... ... Тауардың басқа тауарға айырбасталу қабілеті
соңғының құнынкөрсетеді, яғни ... құн ... ... ... ... ... құн ... мен малшылардың
алғашқы ірі қоғамдық еңбек бөлінісі нәтижесінде туындаған айырбастың
дамуымен байланысқан. Көптеген ... ... ... ... ... өтімді тауарлар айқындалады, оларды басқа ... ... ... ... ... ... ... өту жүзеге асырылады, яғни әр алуан ... құны ... ... ... ... ... өрнектеледі.
- Құнның жалпы формасы . Тауарлық әлемнен жалпы балама ретінде бір тауар
алынады.(басқаша айтқанда ығыстырылып ... ... ... осы
тауарға теңестіріледі, сол арқылы олардың ... ... ... ... ... ... ретінде әр түрлі тауарлар алынды.
Мысалы, солтүстіктің халқы ақша ... ... аң ... ... ... ...... егін егуші халықтар – астықты , ... ... яғни ... ... ... металдарды және т.б. қолданды.
Тауарды үлкен кеңістік ортасынан барлық басқа тауарлар ығыстырған
жағдайда ... ол ... ... ... ... бола ... ... аяқталған соң, арнайы тауар пайда болады, оның нақты формасымен
жалпы балама формасы бірігеді де, бұл ... ... ... ... ... Құнның ақшалай формасы ары қарайғы айырбас нәтижесінде жалпы балама
орнына бір ақшалай тауарды қоюмен ... Бұл ... ... алтын мен күміс жеңіп алды. Бұл тауарларды ... ... ... байланысты бөлу жүзеге асты. Алтын ақшалар өз
құнын ақшалай тауарды құндық субстанциясынан алады, ол ... ... ... болады, яғни олардың құны кез келген басқа ... ... ... ... ... ... нәтижесінде тауарды
ақшаға айырбастау баламалардың айырбасы болып табылады.
Сондықтан да ақшаның мәні мынада болады, яғни ... ... ... ... ... ... нақты формасы бар бір арнайы тауар
бөлініп ... мәні үш ... ... өрнектеледі:
- Ақшаның жалпы тікелей айырбасталу қасиеті бар, яғни оны тауарлар мен
қызметтер үшін төлем құралы ретінде әрқашан және ... ... ... ... тиіс;
- Ақша тауардың айырбас құнын бейнелейді. Соның ... ... ... ол ... қамтамасыз етеді және әр түрлі тұтыну
құны бар әр түрлі тауарларды сандық тұрғыда салыстырады;
- Ақша ... ... ... ... ... ... ... жұмыс уақытының шығындары арқылы тауарлар құны ... ... мен ... Ақша ... ... ... яғни ақша біртекті масса болып табылмайды. Ол өтуі бойынша және
өмір сүру уақыты бойынша, сонымен бірге айналым ... ... ... ... келеді. Іс жүзінде ақшаның формасы ...... ... ... ... құны , ол айналымдағы тұрақтылықты
көрсетеді. Әр ... ... ... ... металдарға, қарыз
міндеттемелеріне, банк ... ... ... ақша өз формасын
қалыптастырады. Ақша формалары ретінде алтын, күміс монеталар, ... ... ... ... аян.
Ақшаның материалдық-заттық ерекшеліктеріне сәйкес оны толыққұнды және
толыққұнсыз деп шартты түрде бөлуге болады.
Толыққұнды ақша – номиналды құны ... ... ... сәйкес келетін
ақша, яғни дайындау кезінде көрсетілген құн олардың құрамындағы металдың
(алтын,күміс) құнына сәйкес келеді. ... ... және ... ... емес ақша – ... ... құны ақша қатынастарының
тасымалдаушысы ретіндегі тауар құнынан асатын ақша. Толыққұнсыз ақшаларға
билондық монеталар, ... және ... ... ... ... даму ... ... сатыларды өтті (Сурет 2):
Сурет 2. Ақша эволюцияларының даму сатылары
Метал ақшалар – бұл толыққұнды, нағыз ... ... ... (оларға қойылған құн) нақты құнына, яғни өздері дайындалған металл
құнына сәйкес келеді. Металл ... (мыс, ... ... әр ... ... алдымен бірліктік, содан соң салмақтық.Олар ... ... – бұл ... ... ... ... ... салмақтық
құрамы бар металдан дайындалған ақша белгісі.
Алғашқы монеталар біздің дәуірімізге дейінгі VIIғасырда ... ... ... ал ... дәуірімізге дейінгі 279-жылы Римде
металдың стандартты бөліктері монета деп аталды.
Өз бейінін монетада кескіндеген тұлға А. ... ... ... ... ... енгізілуі
ақшалардың толық көлемде құн шамасының ... ... мен ... ... ... үшін ... жасады. Монеталар ... да, ... ... өте арзан түсті металдардан және олардың
қоспаларынан дайындалды.
Монеталар толыққұнды, сонымен бірге айырбастық ... ... ... ... ... және ... ... олардың номиналдық құны нақты құнмен ... ... ... барлық қызметін атқарады.
Айырбас монеталар арзан түсті металдардың қоспаларынан ... ... құн ... ... ... асып ... құю ... ретінде қарастырылады. Эмиссия латындық
«emission» сөзінен аударғанда «шығару» деген мағынаны береді. ... – бұл ақша ... ... ... ... ... ... ақша массасын ұлғайтуға бағытталған.
Тауарлық өндіріс пен ... ... ... ... өсуіне әкеледі. Толық құнды ақшалар саны шектеулі ... ... ... ... өскелең сұранысын
қанағаттандыра алмайды. Алтын өндіру тауар өндірісін ... жете ... ... ... ... ете ... ... бірге жоғары
құндылығы бар алтын ақшалар құны бойынша өз айналымды қамтамасыз ете
алмады. Сондықтан оны ... ... ... ... олардың номиналды құны оларды өндіруге кеткен еңбектің шынайы
құнынан жоғары болады.
Оларға ұсақ монеталар , қағаз және кредиттік ақшалар ... ...... ... өкілдері. Тарихи тұрғыда ... ... ... ... және ... ... болған
күміс және алтын монеталардың орынбасарлары ретінде әрекет етті. ... ... ... ... және ... бастапқы формасы мен құнын
жоғалтты, сонымен бірге оларды сақтау, тасымалдау және тауарларды ... ... алу ... ... өте ... ... ... нағыз ақшалардың орынбасарларымен, яғни қағаз ... ... ... ... Олардың мәнісі мынада, яғни
олар мемлекет тарапынан мәжбүрлі бағаммен шығарылатын және ... ақша ... ... ... ... ... құны жоқ, егер ... ... ... онда олар ... ... сәйкес келмейді.Мысалы, 5 мың теңгелік
қағаз ақшаның бір купюраны шығару шығындарына тең құны ... ... ... ... тиын ғана тұруы мүмкін. Бұл купюраға 5 мың теңгелік құны бар
тауарды ... ... ... ... қағаз ақшаларға тұрақсыздық тән екендігін атап ... Олар ... ақша ... ... ... оларды толтырады және
шектен тыс эмиссия негізінде ақша массасының айналымда жүрген ... ... ... ... ... сәйкесінше ол
инфляцияға әкеледі.
Әрбір егеменді мемлекет ... ... ... яғни өз ... бар,
әр түрлі купюра мен бағаммен қағаз ақшаларын шығарады. АҚШ өз валютасын –
доллар, Ресей – ... ...... деп ... Қағаз ақшалардың
кемшіліктері де бар. Олардың ең бастысы мынада жатыр, яғни біріншіден,
оларды ұрлап алу өте ... ... ... ... өте ... ... ... және банктік кредиттеу саласының
кеңеюі нәтижесінде металл ақшалар тауар ... ... ... және оның ... ... ... пайда болды.
Қағаз ақшалар сатып алу және төлем ... ... ... ... үшін ... ... олардың
эмитенттері болып Ұлттық Банк есептеледі. Шығарылған ақшаның номиналды
құны және оларды шығару құны ... ... ... ... ... табысты құрайды. Қағаз ақшалар екі қызметті ... ... ... және ... ... . Олар алтын стандартты алып
тастағаннан кейін ішінара жинақтау қызметін атқара алады.
Қағаз ақшалардың ұзақ, дербес айналымы ... ... ... олардың
жоғарыда көрсетілген кемшіліктері бар. Сондықтан олармен қатар кредиттік
ақшалар әрекет етеді.
Кредиттік ақшалар - ... ... ... ... кредит белгісі ретінде әрекет етуші қағаз ақша белгілер. Олардың
өзіндік құны болмайды, балама ... ... ... ... Кредиттік ақшалардың негізгі ... ... банк ... ... алуға байланысты жасалған ірі мәмілерге банктердің
кредиттік ақшалар тауар айналымының қажеттілігін қанағаттандырады.
Кредиттік ақшалар өз ... ... ... ... ... чек, электронды ақшалар және олардың соңғы түрі – кредиттік ... ... – бұл ... ... заңымен бекітілген мерзім ішінде
онда көрсетілген соманы сөзсіз төлеу ... ... ... жай және ... деп бөлінеді. Жай вексельді қарыз алушы
береді. Бұл вексель ... ... ... ол ... ... соманы төлеуі тиіс.
Аудармалы вексель (тратта)- вексель беруші кредитордың қарыз алушыға
белгіленген мерзімде көрсетілген соманы ... ... ... ... бұйрығы.
Вексель абстрактылығымен, яғни құжатта мәміле түрі ... ... ... ... ... көрсететін
даусыздығымен; айналымдылығымен , яғни вексельді төлем құралы ретінде
басқа кредиторларға ... ... ... , ... ... және ақшалық есеп айырысу құралы ретінде әрекет
етеді. Ол кредитке қойылған тауарларды кепілді ... ... ... ... пайдалану айналым шығындарын үнемдеуге ықпал етеді.
Қазіргі таңда Қазақстанда ... ... ... ... ... ... ... егуші шаруашылықтар есептеледі, олар азық-
түлік корпорациясына жанар май, тұқым, тыңайтқыштар, өсімдіктерді қорғау
құралдарын сатып алу үшін вексель береді, олар ... ... ... өз ... ... ... нәтижесінде банкноттық айналым пайда болды.
Банкнота – бұл эмитент банктің міндеттемесі. Ол ... екі ... ... ... : ... , ... ... белгіленген мерзімге шығарылады, ал банкота шексіз мерзімге
беріледі; екіншіден, қамтамасыз ... ... : ... ... ... ... Орталық банкімен айналымға шығарылады, ал
вексельді жеке ... ... ... заңды және жеке тұлға
шығарады.
Қазақстандағы банкоттардың эмитенті болып ... Банк ... ... аумағында ұлттық ақша болып табылады. Тауарлар немесе алтын
түріндегі материалдық қамсыздандырылмаған , бірақ банкноттардың кредиттік
негізі бар, өйткені олар банктік ... ... ... ... және ... қордың элементі болып табылады.
Кредиттік ақшаның келесі түрі чек болып ... – бұл ... ... ... қатаң есеп берудің ақшалай құжаты,
онда чек берушінің (шот иесінің) чекте көрсетілген соманы чек ... ... ... ... бұйрығы бар. Ол қысқа мерзімді
әрекеттегі ақшалай ... ... ... ... құралы мәртебесін
иеленбейді. Ол ... ... ... ... құжат ретінде заңды
төлем құралы мәртебесін иеленбейді. Ол ел ішінде және ... ... ... Негізінен чектер ақшалай және есеп айырысу чегі
болып бөлінеді.
Ішкі айналымдағы ... ... ... ... ... алу үшін;
тауарлар мен қызметтер үшін есеп ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асырылатын қолма-қолсыз есеп
айырысу ... ... ... ... ... ... сипатында болады. Шот иелеріне арнайы чек
кітапшалары ... ... есеп ... ... ... мен ... қызметтер үшін қолданылады.
Банк қызметіне механикаландыру мен автоматтандыруды ... ... ... ... ЭЕМ мен ... кең ... өту
электрондық ақшалардың пайда болуына ықпал етті, яғни ... ... ... қолма-қол ақшалар мен чектерді ... ... ... ... Олар ... шоты ... ... бар пластикалық карточка түрінде банк тарапынан
шығарылады.Пластикалық карточкалардың иелері тауарларды сатып алып ... ... ... төлеп қана қоймай, сонымен бірге тұтынушылық
мақсатта банктерден қысқа мерзімді кредиттерді де ала ... ... ... ... бірнеше түрлері қолданылады, олардың
ішінде банктік және саудалық карточкаларын өте кең ... ... ... ... өте кең ... өміріне тікелей
ықпал етті. Көптеген дүкендер пластикалық карточкалар көмегімен сатып
алуларды жүзеге асыруға ... ... ... сомма тауарларға төлеу
үшін сіздің шотыныздан ... ... ... ... ... ... айына бір рет сіздің шотыңыздан аудару арқылы
автоматты түрде жүзеге асырылады. ... ... ... өз ... банктік шоттарына ақшаны тікелей аудару
арқылы еңбек ақы төлейді. Жекелеген банктер өз ... ... ... ... ... ... компъютерін компътерлік желіге
қоса алады, ол ... ... ... ағымдағы шотына аударуға
мүмкіндік береді.
Соңғы жылдары шет елде және Қазақстанда тауарларды «Интернет» ... ... алу кең өріс ... ... ... ақша өте ... және алуан түрлі рөлді атқарады.
Ақшаның рөлі жалпы балама түріндегі ... ... ... бұл рөлге
айрықша арнайы тауарды бөліп шығару тауар өндірісі мен ... ... ... Ақша тауарларды айырбастау құралы ретінде әрекет етеді, ол
тауар өндірісімен ... ... ... Осы ... ... ... мынаны сеніммен атап өтуге болады, яғни ақша дамыған тауарлық
шаруашылықтың ажырамас ... ... ... ол ... ... және ... ... жатқан экономикалық үрдістерге маңызды түрде
және үнемі ықпал етеді. Ақша ... мен ... ... ... мен ... арасында ақша құралдарының ... ... ... рөлі жинақтарын қалыптастырудың
механизмдерін құру және ... ... ... ... ... ... ... өндірісте тиімді қолдану үшін инвесторларға беруде жатыр.
Осылайша, ақшаның экономикалық жүйедегі қоғамдық рөлі ... яғни ... ... ... субъектілер арасында байланыстырушы буын
болып ... ... ... тауарлық-материалдық құндылықтарды
шаруашылық-қаржылық қызмет ... ... ... алу және бақылау
құралы ретінде қолданылады.
Ақшаның нарықтық экономикадағы рөлі еңбекақы , ... ... ... ... ... және ... ретінде, яғни еңбек өлшемі мен тұтыну
өлшемін, ... саны мен ... ... ... ... сонымен бірге
еңбек өнімділігін ынталандыру және арттыру құралы ретінде айқындалады.
Ақшаның экономикадағы рөлі тауарларды, ... сату – ... ... ... ... субъектілері арасында келісімдік
міндеттемелердің орындалуын бақылау құралы ретінде ... яғни ... ... және ... ... ... ұйымдастыруға қатысы
жабдықтаушылар мен сатып алушылардың материалдық жауапкершілігі артады.
Мемлекеттер экономикасын ... ... ... ... онда бұл реттеу ақшаның монетаристік теориясы негізделеді. Әрбір
елде жыл сайын орталық банк тарапынан ақша массасы өлшеудің ... ... ... көмегімен оны реттеу жүзеге асады.
Мұндай ақша-кредиттік реттеудің мақсаты – ақша массасының өсуін ... ... ... ... ... ... ақша экономикада өте маңызды рөлді ... ... ... ... еңбектің мамандануы мен бөлісін
ынталандыру ... ... ... ... жүзеге асыратын жағармай».
1.2 Ақшаның қызметі мен функциясы
Экономикалық ... ... ... мәні ... қызметтерінде
көрініс табады, олар ішкі ақшаның негізін және ... ... ... ... тауарлардың айналымы процесінен шығатын әлеуметтік –
экономикалық қатынастардың бір ... ... ... ... әдебиетте қызметтердің саны жөнінде әр түрлі пікірлер
кездеседі. Батыстың теория ақша ... өте ... және ... ... ... құн ... ... құралы және жинақтау құралы. Бірақ та
басқаларға қарағанда оларды К.Маркс ... ... және ... ол
жоғарыда аталған ақшаның үш қызметімен қатар барлығы тағы екі ... ... ... және ... ... олар ... ... және нарықтық экономикадағы ақшаның маңызы
мен рөлін өте толық ашады деп ... ... біз 5 ... ... ... 3. ... ... өлшемі. Ақшаның алғашқы және негізгі қызметі болып, барлық тауарлар
құнының өлшемі қызметі болып табылады, ол ... ... ... ... ... та тауарларды салыстырмалы ететін ақша ... ... ... қоғамдық қажетті адам еңбегі саналады. Барлық
тауарлар қажетті еңбек өнімі ... ... ... да ... құны ... ақшалар олардың құнының өлшемі бола алады. Онда ... ... ... оны ... үшін ... ... ... еңбек шығындалады.
Ақша мен тауар салыстыру үшін ... ... ... ... ... ... ... болады. Ақшалар құн өлшемі қызметінде идеалды
оймен ойлау ... ... Яғни ... ... ... ақшаға
айырбасталғанға дейін орындалады. Құнның тауарлық формасының ақшалай
формаға айналуы үшін ... ... ... жеткілікті, бұл жағдайда
тауарлардың өткізу сатып алушыда нақты ақша болған жағдайда ғана ... ... ... ... ... болып табылады. Ол тауарды өндіру
мен өткізуге кететін қоғамдық қажетті еңбек шығындарымен анықталады, ... бұл ... ... ... құны ... табылады. Тауар бағасы
нарықта қалыптасады, тауарларға деген ... пен ... ... ол ... ... және ақша құнына тәуелді болады. Нарықтағы сұраныс
пен ұсыныстың ... ... ... ... оның құны ... әр ... тауарлардың бағаларын салыстыру үшін оларды бір
масштабқа келтіру керек, яғни оларды бірдей ақша ... ... ... ... рөлі ... яғни ол өз ретінде ұлттық ақша бірлігі
салмағын тұрақтандырушы ... ... ... Бұрын мемлекет ақшаның
алтындық құрамын оқтын-оқтын белгілеп отырған. Бірақ та ... ... ... ... ... ... валюта қорына (ХВҚ) қатысушы
елдердің ақша бірліктерінің алтындық құрамын ... ... ... ... ... ... бағалар масштабы баға көмегімен ... ... ... ... ... ... ... қалыптасып жатыр.
Құн өлшемі және бағалар масштабы ретінде ақша әр ... ... Олар адам ... ... ... ... ретінде құн өлшемі
болып айқындалады, бағалар масштабы – ... ... ... ... ... да құн өлшемімен құн ретіндегі тауарлар, және
керісінше, бағалар ... ... ... ... оның әр ... өлшенеді.
Қазіргі жағдайда алтын ақшаның міндетті атқарудан қалды, яғни ол ақша
қызметін, соның ішінде құн ... ... ... ... кредиттік
ақшалармен алмастырылады.
Әрбір мемлекет өз құн өлшемін белгілейді. Қазақстанда құн өлшемі ретінде
теңге, Ресейде – рубль, АҚШ-та – доллар, Еуропалық Одақта – евро ... ... ішкі ... ... масштабы айрықша рөлді атқармайды,
ал ел шегінен тыс сыртқы айналыста ол ... ... ... ... үшін ... рөл ... ... қажетті жағдайда үкімет алдын ала
белгіленген ... ... ... ... ... ақша реформасы деп
аталады. Ақша реформасы – бұл құнның бір өлшемінен ... өту, ... ... ... ... түсіндіріледі.
Демек, құн өлшемі – бұл ақша бірлігі, ол тауарлар мен қызметтер құнын
өлшеу және салыстыру үшін ... ... Бұл ... ... ... ... ... формуласының көмегімен ашуға болады. Бұл жағдайда ақша тауар
айналымдағы делдал рөлін атқарады, оның негізі ... ... ... ... ... ... екі актіден тұрады: тауарды ... оның ... ... және тауарды сатып алу, яғни ... ... Бұл ... ақша ... ... ... ... болып
табылады. Осы қызметті орындау үшін ақша үнемі қолда болуы ... ... ... ... ... ақшалар атқара алады. Егер сатып алушыда ақша
болмаса, онда ол тауарды сатып алмайды. Бұл ... ақша ... ... алу үшін ... ... Олар тауар сатушының қалтасында жатпайды,
сатушылар оларды басқа қажетті тауарды сатып алу үшін ... ақша ... ... ... бұл ... ... рөлі өте ... және ол бір
тауарды екіншісіне айырбастау процесі қызмет ... үшін ... ... ... ... ... ақша үшін ... құндық құрамы маңызды
емес, яғни айналыс құралы ретінде ақша шынайы ақшалық тауардан бөлінуі
мүмкін. ... ... ... ... толыққұнды ақшалар емес, қағаз
ақша белгілері сияқты ... ... ... ... ... Тікелей тауар айналымы кезінде, яғни бартерде
(тауарды тауарға) сатып алу мен сату ... ... ... ... ақша ... ... тауарларды сатып алу және сату актілері
арасынында алшақтық пайда болады, ... ... ... ... сәйкес
келмейді. Сатушы тауарды сатып болған соң, қолдағы ақшасын басқа тауарды
сатып алу үшін жұмсауға ... ... ... ... ... яғни сатылған тауар сатып алынған тауардан көп,
нәтижесінде дағдарыстық жағдай қалыптасады.
Тауар айырбасының бастапқы сатыларында, яғни ... ... ... ... ... ... шыққан кезде, ол бір мезетте әрі құн өлшемі,
әрі айналыс ... ... ақша ... ... ... екі қызмет бір-
біріне сәйкес келмеді.
Тауарлық айналымның ары ... ... ... осы қызметінің бір-бірінен
бөлектенуде әкелді, құн өлшемі қызметін толықұнсыз ақшалар орындады, ... ... ...... белгілері: қағаз және кредиттік ақшалар
атқарды.
Құн өлшемі ретіндегі ақша гиперинфляция ... ... ... атқармайды, Қазақстанда 1994-1997 жылдары тауар ... ... ... екі бағада: доллар және ... ... ... бағалар күн сайын долларға қатысты ... ... ... ... ... мезетте теңгемен өрнектелген бағалар
жедел өсті, доллардағы бағалар өзгеріссіз ... Бұл мына ... ... яғни ... ақша массасы тауар массасына қарағанда
едәуір өсті, ол ... ... яғни ... ... ... құралы – тауарлар мен қызметтерді сатып алу ... ... ... ... үшін ... ... Ақшаның айналыс
құралы ретіндегі қызметінің айрықша белгілерінің бірі – бұл ... ... ... құрама-қарсы қозғалысын белгілеу; оны қолма-қол ақшалар
атқарады, ... бұл ... ... ... ... ... ұшқыр
делдал ретінде әрекет етеді, онда оны ... ... ... ...... және ... ... орындайды.
Төлем құралы. Тауар өндірісі және тауар айналымының дамуы, сонымен бірге
кредиттік қатынастардың дамуы нәтижесінде ақшаның ... ... ... ... ... туындады. Бұл жағдайда Т-А-Т айналымы Т-А және А-Т ... ... ... ... ... ... ... гөрі тауар сатып
алушының қолына ... ... Бұл ... ... ... ... ал ... алушы – қарыз алушыға айналады. Сату және төлем актінің
бөлінуі нәтижесінде ақшалар ... ... ... жаңа ... ... Тауар сатылғаннан кейін, төлем құралдары айналымға түседі. Ақша
айналым процесін бастамайды, оны ... ... ... ... үшін ... міндеттеме төлейді. Сонда тауар кредитке сатылады ... ... ... ... ... ... сәйкесінше, ақшалар сату-сатып
алу актін анықтамайды, кредитті жаба отырып, тек қана оны аяқтайды.
Нәтижесінде тауарларға қатысты ... ... ... ... асады.
Егер ақшаның айналыс құралы ретіндегі қызметі кезінде ақша мен тауардың
қарама-қарсы бір уақыттағы қозғалысы орын ... ал ... ... құралы
қызметінде бұл қозғалыс барысында уақыт бойынша алшақтық болады, яғни қарыз
алушы тауарды несие ... алып ... ... ... ... ... ғана төленеді. Төлем құралы ретінде ақшаны пайдалануды
К. Маркс былайша сипаттады: «Бір тауар иесі қолма-қол ... ... ... ақша ... ... ... ақша иесі ... әрекет ете отырып,
сатып алады. Сатушы кредит беруші болса, сатып алушы – қарыз алушы болады».
Төлем ... ... ақша ... ... ғана ... ... бірге
қаржылық және кредиттік қатынастарға қызмет етеді: тауарлар мен қызметтерді
сату кезінде, жұмысшылар мен ... ... ... ... және ... ... міндеттемелерді мемлекетке төлеу кезінде,
банктік қарызды ... ... ... өтеу ... және т.б.
Ақшаның төлем құралы ретіндегі қызметінің дамуы ... ... және ... ... ... ... ... Осылайша, айналыс
шығындары қысқарады, төлемдер жеделтіледі және қолма-қол ақшалар айналыстан
шығарылады, сонымен ... олар ... ... ... Төлем құралы қызметіндегі ақшалар көптеген тауар иелерін,
сатушылар мен ... ... ... ... олардың әрқайсысы
тауарды кредитке сатып алады және сатады. Егер ... бір ... ... ... ... ... төлемдер нақты уақытында
түспесе, яғни төлемдік тізбектің бір буынанда үзіліс болса, онда бұл ... ... ... ... ... ... (кредит бойынша
мерзімінен асып кеткен борыш, бюджетке ... ... ... ... ... ... Мұндай дағдарыстар 1991-1996 ... ... ... Ол ... аса зор ... ... ... жекелеген кәсіпорындар мен кәсіпкерлерді дағдарысқа және
банкротқа ... ... ... ... электрондық ақшаның дамуы кезінде
есеп айырысудың басым ... ... ... есеп ... ... басым болып келеді.
Жинақтау және қорлану құралы. Төлем құралы ретіндегі ақша қызметінің
дамуы ақша ... ... ... қажеттілігін, яғни ақшаның
жинақтау және қорлану ... ... ... ... ... қажеттілігі қайтадан Т-А-Т айналымының екі құндық актіге ... А-Т ... ... ... тауар сатылады да ақшаға айналады, бұл жағдайда өз
қажеттіліктеріңді қанағаттандырудан жиі бас ... тура ... ... көз ... алады. Сондықтан оны жинақтау мен сақтауға ұмтылады,
өйткені бұл қор кез келген тауарды сатып алуға ... кез ... ... яғни кез ... ... ... ... қажеттіліктерін
қанағаттандыруға мүмкіндік береді. Және олар осы қызметте ... ... ... ... ... ... өз байлықтарын асыл
тастар, өнер туындылары, ... ... ... ... ... және т.б. түрде сақтай алады. Бірақ ақшалар көбінесе осы қызметті
орындайды, ... ... ... тән, өтімді актив төлем құны ... ... ... ... ... ретінде пайдаланылады және олар құн
өлшемі қызметін атқарғандықтан, олар әрекет етуші ... ... ... ... ... өзгертпейді.
Бірақ та жоғары инфляция кезінде ақша өзінің жоғары ... қор ... ... ... өз ... ... Егер долларға
немесе теңгеге сатып алуға болатын тауарлар саны ... ... яғни ақша ... онда адамдар өте қысқа мерзімге ... және ... бас ... КСРО ... ... ... мысалы, олар Одақтас Респубдикалар дербестігін алған кезде толығымен
жоғалып кетті. Қазақстан өз азаматтарының осындай ... аз ... ... Бұл ... ... ... мысалы. Айналым
құралы қызметінен және міндетті түрде ... шын құны ... ... ... қызметін негізінен толыққұнды нақты ақша (алтын,күміс,платина)
атқарады, бірақ ол қағаз, ... ... ... ... жоғарыда айтылғандай, гиперинфляция немесе дағдарыс кезінде олар өз
қызметін жоғалтатынын естен шағаруға болмайды.
Жекелеген адамдар сияқты, мемлекет алтын қоры және ... ... ... ... ... құрады. Ол оған ... ... ... яғни ... кез ... сәтте өзінің халықаралық
міндеттемелері бойынша есеп айырсады.
Алтынды айналымнан шығару нәтижесінде оның жинақ және ... ... рөлі ... алтын әлі де ... ... ... ... ... ... елдің байлығын көрсетеді және
басқа елдер мен инвесторлардың осы елге деген сенімін ... ... ... ... ең ... қоры – АҚШ-та 260 млн ... ... ... ... – 120, ... – 102, ... ... тройск унция бар.
Ақшаның жинақтау және қазыналық қызметінің объективті алңышарты бар ... ақша ... ... ... ... ақша ... ... өзгеріп
отырады, ақша айналыс аясынан жинақтау аясына және ... ... ... Қазақстанда 2004 жылы мұнай бағасының жоғарылауы
шарттарында экспорттық түсімдер айналысқа ... ... ақша ... ... ҚР ... ... жедел шараларды қолдануға мәжбүр болды,
яғни бұл ақшаны айналымының тұрақтылығына қол ... ... ... ... . Ақша ... ... ... жаңа кезең әлемдік
ақша арқылы өрнектелді.
Әлемдік ақшалар ақшаның барлық қасиеттерін өзіне жұмылдыра отырып, ол
қазыналық және төлем ... ... ... ... ақша формасының
тікелей логикалық жалғасы болып табылады. К.Маркс былай жазған «Өзінің
түсінігі ғана емес, ... ... ... ... ... ... ... төлемін құралы ретінде әлемдік нарықта жалпы айырбас құралы, ... ... ... ... ... ... ... ақшалардың
табиғаты,экономикалық категория ретіндегі маңызы олардың қызметінде айқын
көрініс табады, ... ... ... ... ... ... ... көрінеді. Халықаралық төлем құралы қызметі жөнінде айтсақ,
онда ол құнның ұлттық белгілері ... және ішкі ақша ... ... құнның айрықша интернационалдық белгілері бойынша ... ел ... ақша ... ... ... ұлттық ақша
формасында әрекет етсе, онда оның шекарасынан тыс ... К. ... ... ... ... ... ... де, өзінің бастапқы формасы –
бағалы металл құймалары түрінде әрекет ... ... ... етуі ... яғни ... ... және
алтынға айырбасталатын кредиттік ақшалар айналымда жүрген кезде, әлемдік
ақша ... ... ... және ... ақша ... ... ... жүзеге асты.
Қазіргі таңда айналымда алтын құймалар және еркін айырбасталымды валюта
түрінде қолданылады. Бірақ та ХХ ғасырдың бірінші ... ... ... құралы ретінде еркін айырбасталатын валюта мен ығыстырыла
бастады,яғни ... шет ... ... ... басқа мемлекеттер тарапынан
еш тоқтаусыз қабылдайды. Мұндай валюталарға ... ... евро ... ... ... АҚШ ... қазіргі кезде Қазақстанның әлемдік
нарығында кең қолданылатын төлем құралы болып табылады. ... ... ... ... ... басқа валюталар арқылы жүзеге асырылады. Барлық
мұнай, металл долларға экспортқа шығарылады.
Әлемдік ақша қызметін ... ... ... ... атап ... ... валюталық қор (ХВҚ) тарапынан
айналысқа ақша ... ... ... ... ... (СДР); Ортақ нарық
елдерінің есептік бірлігі (ЭКЮ), ол ХХ ғасырдың 90-жылдарының ... ... ... ... ... ... ... әлемдік ақшалар
елдер арасында өзара қарым-қатынастар және есеп ... ... ... ... немесе жоқ болған жағдайда әрекет етеді (астықтың шықпауы)
Мысалы, ХХ ғасырдың ... ... ... ... ... ... КСРО ... алтынға сатып алды.
Ақшаны қоғамдық байлықтың абстрактылық заттанған формасында пайдалану
мына жағдайда жүзеге асады: ... ... және ... қорын толтыру
кезінде, алтын немесе еркін айырбасталымды валюта ... ... ... ... елдің төлем балансы активті болса, яғни ... ... ... онда ... ... ... валюталық резервтерді толтыруға
бағытталады, егер төлем балансы теріс болса, онда керісінше, ... ... ... ақша қызметтері бір-бірімен өзара байланысқан, бір-
бірін толықтырады және жаппай балама ... ... ... ... Олар ... ... және ... болады. Логикалық және
тарихи тұрғыда әрбір келесі қызмет алдыңғылардың танымал дамуын алдын ... Ақша ... ... ... ... болып құн өлшемі
ретіндегі ақша қызметі есептеледі. Бұл өте орынды, өйткені ақшаның ... ... ... ... Ақшаларда бұл қызмет болмаған жағдайда
барлық басқа қызметтер өз рөлін іс ... ... ... ... Ақша ... және оның құрылымы. Ақша айналысы
Ақша айналысы ... ... ... әр ... ... өте ... ... немесе тауарлық емес фирмада ... ... ... ... ... өнімдер мен көрсетілген қызметті ақша арқылы
сатылады. Ақшаның көмегімен ... оның ... ... өнімнің құны
қалыптасады әрі бөлінеді.
Сондай-ақ, ақшаның көмегімен кредит мен басқа ... ... ... және ... Бұл ... ... жүргізуші органдар
мен жекелеген кәсіпкерлер арасындағы, олардың ... ... ... ... және ... ... арасындағы,
халық пен мемлекеттің арасындағы, сондай-ақ жеке азаматтардың арасындағы
тікелей ақша қатынасында ... ... ... ... ... есеп ... болады. Бұл жағдада есеп аырысудың қолма-қол
ақшасыз формасы мен ... ақша ... ... ... ... ... ақша айналымын құрайды. Сондықтан да ... ... ... ... ... процесіне қызмет етуі барысында,
өндірісті ... ... ... ... ... (ЖҰӨ) және ... (ҰТ) ... құнын қалыптастыру, бөлу және қайта бөлу барысында
пайдаланылуы ақша айналымын қалыптастырады.
Кәсіпорындардың, ұйымдардың ... олар мен ... ... азаматтардың арасында тауарлар мен қызметтерді ... ... орын ... ... есеп айырысулар ақша айналымының көп бөлігін
құрайды.
Алайда, ақша ... ... ... ... ... ... ... айналымның жиынтық көлемі кәсіпорындардың, ұйымдардың
және халықтың өткізген тауарларымен қызмет бағаларының сомасынан ... ... ... Мұны ақша ... ... мен ... сату және
сатып алумен ғана шектелмейтіндігімен түсіндіруге болады. Ақшаны ... ... ... мен ... ... ... еңбекақыны төлеу үшін пайдаланады. Жалпы ақша айналымның көп бөлігін
... ... ... бөлінуімен және қайта бөлінуімен
байланысты жүзеге асатын ... ... ... ... ... ақша айналымы шаруашылық органдардың да, жеке ... ... ... ... ... мен өткізу процесінде қалыптасатын
шаруашылық органдардың таза табысы мен ... ... ... ... бюджеттің табысына айналымнан алынатын салық ... бір ... ... ... Халық та өз табысының бір бөлігін
мемлекеттік бюджеттің табысына аударады.
Ақша айналымының біршама ... ... ... ... сатысында, яғни әлеуметтік ... ... ... ... және т.б. қаржыландыруға жүзеге асады.
Ақша айналымының бір бөлігіне банктің кредиттік ресурстарын жұмылдыру
және оларды орналастыру (инвестицияны ... ... тағы бір ... ... ... ... жәрдемақы, шәкіртақы және ... ... ... ... ... халықтың тұрғын үй, коммуналдық
қызмет, газ, электр энергиясы, жылу ... ... ... ... ... ... көлік және басқа да осындай қызмет
түрлері үшін ... ... ... айналым да кіреді.
Осылайша, бүкіл ақша айналымы қолма-қол ақша айналымына және қолма-қол
ақшасыз айналымға ... ақша ... ... ... және ... құралы қызметінде
төлемдердің ақша арқылы жүзеге асатын ... ... ... мемлекеттік, жеке және ... ... және ... мекемелерінің, халықтың қаражаттар жиынтығын
білдіреді. Қолма-қол ... ... және ... ақшасыз есеп айырысу
тәртібімен жүзеге асырылатын жоғарыда аталған әрі әлі ... ... ... ... ... ақша айналымының мазмұнын құрайды.
Экономика тиімді басқарылғанда ғана ақша айналымын дұрыс ұйымдастыруға
болады. Ақша айналымы ... оң ... де, ... ... де ... ... жүргізудің тәжірибесі мемлекеттің біріңғай эмиссия,
кредит, есеп ... ... ... ... ҚР Ұлттық банкке ақша
айналымын шоғырландырып басқаруды беру дұрыс мақсатқа ... ... Ол ... ақша ... мен ақша айналысына жауапты ұйым.
Ақша айналымы мынадай принциптердің негізінде ... ... ... мен ... ... органдары өз ақшаларын
банктерде сақтауы керек;
- Шаруашылық органдарының арасындағы ақшалай есеп айырысу, әдетте,
қолма-қол ақшасыз аударымдар мен өзара ... ... ... жүзеге асырылады;
- Есеп айырысу құжаттары тек банктер мен байланыс органдары арқылы
өтетін төлемдер үшін пайдаланылады әрі олар айналыстың ... бола ... ... тек ... ... ғана жүзеге асырылады. Бұл
келісімшарт тәртіптерінің сақталуына тиімді ... ... рөл ... ... айта кету ... ақша өзінің айналысында қолма-қол ақша
айналысынан қолма-қол ақшасыз айналысқа және осыған ... ... ... ... ақша ... ... өтіп ... Мәселен,
банкке қолма-қол ақшамен берілетін сауда ұйымдарының түсімі олардың есеп
айырысу шарттарында қолма-қол ақшасыз ... ... ... ... өз жабдықтаушыларына ақша сомасын аудара алады. Соңғысы өз
шоттарына кеп ... бұл ақша ... ... мен қызметкерлердің қолма-
қол ақшасымен еңбекақысын төлеу үшін пайдаланады.
Ақша банк кассасынан шаруашылық органдардың кассасына, ... ... ... халықтан сауда-саттық, тұрмыстық,
көліктік кассаларға және мекемелерден банк кассасына түсіп, ұдайы ... ... ... ... ... ... бәрі ақша айналымының
біріңғай болатынын көрсетеді. Біріңғай ақша қолма-қол ... ... да және ... ... есеп ... пайдаланылады.
КСРО тұсында « ақша айналымы» және «ақша ... ... ... ... ... ... тек қолма-қол ақшаның қозғалысын ғана қамтиды, ал ақша
айналымына ... ақша ... да, ... ... ... ... Ақша айналымы ақша айналысына қарағанда сыйымдылығы ... ... кең ұғым ... ... ... ... еркіне жіберілуі,
орталықтандырылған басқарудан нарықтық қатынасқа көшу ... ... мен ақша ... арасындағы айырмашылық жойылып, қолма-қол ақша
қозғалысын және қолма-қол ақшасыз айналымды ... ... ... ... ... ақша қозғалысы мен қолма-қол ақшасыз айналымның ... ие ... ... ал ... бір ... басқа формаға ауысуы
шаруашылық органдардың, кәсіпкерлердің және жеке ... ... ... орны ... ... ... ... «ақша айналымы» мен ... ... ... ... ... Ақша ... – бұл ... тауарлық
және тауарлық емес сипаттарына қызмет ететін қолма-қол ақша және ... ... ақша ... ... ... ... екі формада бөлінеді: қолма-қол ақша айналысы және қолма-
қол ақшасыз айналыс. Қолма-қол ақшасыз айналыстың артықшылықты жақтары көп,
өйткені ... ақша ... ... ... ... ... ... шығындары болады, оның үстінде, қолма-
қол ақша формасынан қолма-қол ақшасыз формаға немесе осыған ... ... ... ... қолма-қол ақша формасына ауыстыру тұрғысынан келгенде
бұл арада ешқандай мәселе ... ... ... ... мен тауар
айналысы ақша айналысының объективті негізі болып табылады.
Алайда ақша ... тек ... ... ... ғана емес. Бұл
екі процесс біршама оқшау жүзеге асады. Тауарлардың ... ... ... айналыстан шықпайды, осы айналыстың ішінде ұдайы болады, ал тауарлар
сатылғаннан кейін айналыстан ... ... ... тауар айналысы
бастапқы, ал ақша айналысы екінші сипатта болады.
Тауар айналысы ақша айналысын тудырады.
Ақша айналыста ... ... ... ... ... ... ... құралының ( қолма-қол) орындайды. Олай болатын ... ... ... ақша қатынастарын бейнелеуші болып табылады, яғни ... ... ... және ... ... ретінде ақша қызметтерін танытады.
Қолма-қол ақша мен қолма-қол ақшасыз айналымдары ішкі төлем айналымын
шетелдік валюталардың еркін еніп ... ... ... ғана
біртұтастығын сақтай алады.
Қолма-қол ақшасыз айналыс және оны ұйымдастыру. Қолма-қол ақшасыз
айналыс ақша ... бір ... ... ... әрі ... ақшаны
пайдаланбай, яғни есеп айырысудың бірінен екіншісіне ақша ... ... ... ... алу жолымен жүзеге асырылатын төлемердің жиынтығын
білдіреді.
Қолма-қол ... ... екі ... ... тауарлық айналым және
тауарға қатыссыз айналым. Негізгі артықшылықты айналымға тауарлық айналым
жатады, ол ... ... ... ... мен ... ... ... тауарлық қолма-қол ақшасыз айналыс құрамына тауарлар мен
көрсетілген қызметтер үшін халықтың, кәсіпорындардың, ... ... ... ақшасыз аударымдар жүзеге асырылатын кіреді.
Тауарға қатыссыз қолма-қол ақшасыз айналымда ... ... ... ... ... ... ... және қайта бөлу, амортизациялық аударымды қайта бөлу ... ... ... пен ... ... ... ... басқа да тауарға қатысы жоқ төлемдер көрініс табады.
Тауарға қатысы жоқ қолма-қол ... ... ... ... салық төлемі; тұрғын үй, коммуналдық, тұрмыстық,
пошталық және т.б. қызмет төлемдері; кредитті өтеудің ... және ... ... есеп ... ... жүзеге асырылатын басқа да төлемдер.
Ақша айналысын оңтайлы ... оны ... үшін және ... ... үшін әрі ... ... шығындарын азайту үшін
қолма-қол ақшасыз есеп ... ... одан ары ... қажет. Қолма-қол ақшасыз есеп айырысу жолымен кәсіпорындар
мен ұйымдар арасында, олар мен ... саты ... ... ... арасында, олар мен мемлекеттің жәнеқаржы-кредит мекемелерінің
арасында есеп айырысулар жүзеге асырылады. Бүгінгі ... ... ... ... ақшаның қолданылу салалары кеміп келеді. Еңбекақы беру,
коммуналдық, пошталық төлемдер және басқа да ... көп ... ... ... ... ... ... пластикалық
карточкалармен аудару арқылы қолма-қол ақшасыз жүзеге асырылады, ... ... ... ... ... чектер мен пластикалық
карточкалар арқылы төленеді. Осы шаралардың барлығы қолма-қол ақшаның
пайдаланылатын ... ... ... ... есеп айырысудың үлесін
арттыруға мүмкіндік береді.
Қолма-қол ақшасыз есеп айырысудың артықшылықтары мынада:
- ол банк ... ... ... ... кредит қатынасын
дамытуға мүмкіндік береді;
- ол айналымға аса қажетті қолма-қол ақша сомасының тұтынылуын кемітеді;
- ол трансакциялық шығындардың ... мен ... ... шығару,
сақтау, тасымалдау, санау түріндегі айналыс шығындары) ... ... ол ... ... ... ететін жұмысында есеп айырысуларды және
қаражат айналымын шапшаңдатады;
- қолма-қол ақшасыз есеп айырысу процесінде шаруашылық органдардың төлем
қабілеті ... әрі ... ... ... мүмкіндік
алады. Нәтижесінде олардың ... ... ... ... мен ... жоғарлайды.
Мынаны айту кету керек, қолма-қол ақшасыз айналыстың ... ... есеп ... үнемі жүзеге асырылғанда ғана ... ... Есеп ... ... ... асуы үшін қолма-қол ақшасыз
айналымды ұйымдастыруда белгілі бір принциптері сақталуы керек.
Оған мыналарды жатқызуға болады:
- Төлеушілердің банктерді және ... ... есеп ... ... ... ... Бұл принцип болашақ клиентке
қызмет көрсету мәдениеті жоғары әрі есеп ... ... және дәл ... ... ... ... ... шарттардың орындалуын қамтамасыз ететін қолма-қол
ақшасыз есеп ... ... ... ... мүмкіндік береді.
- Төлеушінің төлем келісімін міндетті түрде беру ... ... ... ... ... ... бермегені туралы ақпарат
міндетті түрде болуы керек. Мұның мағынасы мынадай; шот иесінің
шоттағы қаражатын банк ... ... ... ... ... ... қаражаттың мөлшерінде төлем жасайды. Соңғысы (шот
иесінің шоттағы қаражатының шегінде төлемнің ... ... ... ... ... ... ... принципін
білдіреді.
- Төлемнің мерзімділік принципі. Бұл принциптің экономикалық мағынасы
мынадай: ақшалай ... ... ... ... ... ... ... аударылуына мүдделі. Төлемді
уақтылы алудың маңызы өте зор.
- Барлық есеп ... ... ... ... ... ... пен есеп айырысудың үздіксіз
жүруіне бақылауды жүзеге асыру принципі.
Есеп айырысудың барлық принциптері бір-бірімен өзара тығыз ... ... ... ... ... ... ... Барлық қолма-қол ақшасыз есеп айырысулар шаруашылық органдардың,
кәсіпкерлердің бір шоттан ... ақша ... ... ... ... есепке алу туралы банкке берген тапсырмаларын білдіретін ... ... ... жүргізіледі. Есеп айырысу құжаттарының
қозғалысы мен құжат айналымын бір-бірінен ... ... ... ... ... ... – бұл құжаттардың есеп айырысудың ... ... ... қозғалып пунктері бойынша дәйекті жүйелі ... ... ... есеп ... ... ... қажетті уақытпен қоса
есеп айырысуға қатысты әр түрлі операциялардың жүзеге асырылатын уақытты да
қамтиды. Есеп айырысу құжаттарына ... ... мен ... ... ... есеп ... жеке және заңды тұлғалармен оларға
тиісті шот ашқан банк арқылы жүргізіледі. Ол шоттар мынадай ... ... ... ... және ... Шот жай ... ... болуы да мүмкін. Есеп айырысу шоты, депозит ... ... шоты ... ... ... барлық заңды тұлғаларға ашылады.
Есеп айырысу қызметі үшін банк пен ... ... ... ... – екі ... дербес азаматтық-құқықтық келісімшарт бекітіледі.
Банктер мен басқа кредит мекемелері өзара есеп айырысуы үшін ... шот ... әрі бір банк ... банктің депозиттерін ұстауға
және мұның ... ... мен ... ... ... ... ... бекітілген келісім шарт негізінде ҚР Ұлттық банк мекемелерінде ... аша ... ... ... бір ... аса ірі ақша сомасын аудару
бойынша банкаралық есеп ... ... ... және нақты уақыт аралығында
жүзеге асырылады.
Ақша айналысының ... Ақша ... және ... ... түрлі формадағы ақша айналысы тауарлар массасының, олардың ... және ақша ... ... арасындағы экономикалық
байланысты білдіретін экономикалық заңмен реттеледі.
К.Маркс айналысқа қажетті ақша мөлшерін былайша анықтайды.
Сатылған ... ... ... - ... ... - ... ... ... ... ... пен ... ... ретіндегі айналымның
орташа мөлшері
Осылайша, К.Маркс ашып беріп ... ақша ... ... мәні ... ... және ... құралының қызметтерін орындауға қажетті ақша
мөлшері сатылған тауарлардың баға ... ... ... ... тең болуы керек.
∑ТБ
М=—————
V
мұндағы М – ақша массасы,
Т – тауар массасы,
Б – тауарлардың орташа бағасы,
V – ... ... ... ақша ... ... ... ... қажетті ақша мөлшері автоматты түрде стихиялы жолмен реттелген:
егер ақша нақты қажетті деңгейінен асып ... онда ... ... шығып
асыл қазынаға (қор жинауға), яғни жеке қазына жинауға кететін. Егер ақшаға
деген қажеттілік артатын болса, онда алтын асыл ... ... ... Осыған ұқсас ахуал алтынға еркін ... ... да орын ... яғни ... ақшалар ақша бірліктерінің ролін
мүлтіксіз орындады.
К.Маркстің айналыс заңына сәйкес қағаз ақша ... ... ... ... ... ... шектелуі керек.
Проблема ештеңемен шектелмеген ақша ... ақша ... ... ақша ... ... бұзылуына жол ашып ... ... ... жағдайда ғана пайда болады. Ақша айналысының
негізгі принципі – айналыста тұтынылатын ақша массасын шектеп, осыған қарай
экономиканың балансты түрде дамуына ... ету ... ... немесе қағаз ақшаға айырбасталмайтын ... ... ақша ... ... ... ... ... жүреді.
Экономикалық ғылымда айналыстағы ақша массасын анықтау бойынша басқа
монетаристік көзқарас бар.
Айналыстағы ақша Жалпы ішкі өнім ... М = ... ... ... қажетті ақшаның мөлшері елде өндірілген тауарлар
мен көрсетілген қызметтердің бүкіл мөлшерін ... баға ... ... ... ... банк ... ... маңызды объектіге ақа мөлшері немесе
айналыстағы ақша массасы жатады. Шаруашылық ... ... ... ... және жеке ... ... мемлекетке тиесілі сатып алу және
төлем құралдырының жиынтық ... ақша ... ... ... ... ... яғни халықтың қолындағы, сондай-ақ
кәсіпорындардың, мекемелердің және ұйымдардың кассаларындағы ... ... мен ... ... ... Ақша ... ... ақшамен қатар
халықтың, сондай-ақ кәсіпорындардың, ... және ... ... ... ... ... немесе салым ақшаларын
құрайды. Ақша массасының ұғымы өтімді актив топтарына жатады.
Қазақстандағы қаржы статистикасында ... ... ... мынадай
ақша агрегаттарының есептері жүргізіледі:
М0 – айналыстағы қолма-қол ақша (банкноттар, монеталар)
М1 = М0 + ... ... есеп ... ... ... ... қаражаты, коммерциялық банктердегі салым ақшалар, халықтың
талап ... ... ... = M1 + ... банктердегі мерзімді салым ақшалары.
М3=М2 + мемлекеттік қарыз ... ... ... ... ... ... тек ... қана қоймай, жаңа ақшаларды
тудыра алатын, яғни қысқа мерзімді кезеңде ... ... ... ... ал ұзақ ... кезеңде олардың жаңа түрлері мен
формаларына «өмір сыйлай» алатын қабілеті көрінеді.
Алтын және күміс тиындар ... ... орын ... ... олар өз ... ... жазылуы жолымен сақталатын болады.
Бүгінгі таңда Қазақстандағы депозиттердің мөлшері банк ... ... асып ... яғни ... жаңа ... «ескі»
ақшаның орнын басып қана қоймай, оны мультипликациялап та ... ... (М0 + ... ... еткенге дейінгі депозиттерді + заңды тұлғалардың
шоттарындағы қаражат) ақша агрегатының ... ... әкеп ... ... ... ... болуы мен кредиттеудің икемді жүйесіне көшу шектеулі,
өтімді пассивтердің қалыптасуын қажет етеді, яғни халыққа пайыз ... «М1 + ... ... ақшалар + талап еткенге дейінгі жинақ ... ... ... ... ... сұранысының артуы жаңа кепілдік объектілерінің пайда болу
қажеттілігін тудырады. Ал, бұл ... ... ... сертификаттар
басты, ол өз кезегінде – М3 (М2 + ... ... ... ... ... бұл ақша ... жиынтық ақша айналымының құрылымын,
жекелеген компоненттердің динамикасын, кредиттеудің мөлшерін сипаттайды.
Бұл агрегаттағы ақша массасының мөлшерін бағалау ақша-кредит айналымының ... ... ... ... ақша айналысының ... және ... ... сәйкесуі бағалауға мүмкіндік береді.
Айналысқа қажетті ақша массасын тауар айналымының мөлшері мен құрылымына
қарай анықтап ... ... ... ... ... мен ... ақша сұранысы мен ұсынысының арақатынасын ескеру керек.
Қазақстандағы ақша ... ... ... ақша базасы
жатады. Оған М0 + екінші деңгейдегі банктер ... ... ... ... резервтері мен олардың ҚР ... ... ... ... ... Бұл ... үлкен
өтімділікке ғана ие емес, ... ... ... ... өз ... ... көрсетеді. Айналымдағы ақша массасының өзгерісі
ақша массасының өзгерісіне тәуелді. 2011 ... ақша ... ... ... 1
| |
| |I |II |III ... |1014,2 |115,7 |11,4 ... |1415,8 |135,0 |9,5 ... |1672,1 |173,0 |10,3 ... |1733,3 |148,5 |8,6 ... |2016,5 |273,9 |13,6 ... |2600,0 |397,0 |15,3 ... |3250,6 |376,0 |17,7 ... |3747,2 |764,9 |20,4 ... |4449,8 |969,9 |21,8 ... |5542,5 |1650,1 |29,8 ... |6867,0 |1881,3 |27,4 ... |9738,8 |3716,0 |38,2 ... – ҚР ... ... ... бойынша құрылған. ... ЖІӨ мен ақша ... ... ... нарығында Қазақстан экспортының негізгі ... өсуі ... ... ішкі ... өз тауарларының бағасын
соған сәйкес ... ... ... Бір ... мемлекеттік бюджет
шығынының өсуі экономикалық белсенділікті ынталандырса, екінші жағынан,
инфляциялық ... ... Ел ... өсуімен қатар күтілген инфляция
қосымша инфляциялық фактор ... ҚР ақша ... ... ... және ... ... Республикасында ақша жүйесінің заңдылық негіздері
1993 жылдың қарашасында теңгенің айналысқа шығарылуы ... ... ... ... ең ... ... бірі ... Ол еліміздің тәуелсіздігін нығайту жолындағы түбегейлі әлеуметтік-
экономикалық реформаларды жүргізу үшін қажетті ... ... ... ... пайда болғалы жүргізіліп келе жатқан мемлекеттің тізбекті қаржылық
саясатының арқасында ... ... ... ... тұрақталып, біртіндеп қалыптаса бастады.
Өзіміздің ақша бірлігімізді енгізу қазіргі кездегі қол жеткен экономикалық
табыстарымыздың ... ... Оның ... қаржы-несие секторының
белсенді дамуымен және теңгенің тұрақтылығымен айқын дәлелденді.
Ақша мен экономиканың өзара байланысы өте ... олар ... ... ... ... ... Ақша жүйесі экономикалық үдерістерге
оларды күшейтумен немесе бәсеңдетумен әсер етеді.
Елдің экономикалық жағдайы, сол елдің ... ... ... ақша ... оның ... ... тікелей
байланысты. Макроэкономикалық тепе-теңдік ақша рыногында белгілі бір тепе-
теңдіктің болуын ... ... ... ең ... ... ... ... ұсыныстың тепе-теңдігі.
1991 жылы Қазақстан нарықтық қайта құруды ... ... ... сол ... ... істеген бірыңғай ақша жүйесі тұрақсыз болды. Жас
мемлекеттер бірінен соң бірі өздерінің ... ... ... ... белгілерін енгізе бастады. 1992 жылы ... ... ... ... және ... елдері ғана қалды. Республикаға кеңестік
рубльдің бақылаусыз ... ... ... шарықтап өсуіне әкеліп соқты.
Қазақстан өз валютасын енгізуге мәжбүр ... ... ... ... ... ... ... институттарына бағынышты күй кешті, дербес
монетарлық, ... ... ... ... жылы 3 ... ... ... құрылған Ұлттық валютаны
енгізу жөніндегі мемлекеттік комиссия ... ... ... ... Бұл ... жаңа ... енгізілу мерзімі,
тәсілі, жаңа валютаны айырбастау пункттеріне жеткізу мәселелері, қолма-қол
ақшаны айырбастау коэффициенті мен лимиттері, ... ... ... ... ... ... айқындалды. Ұлттық валютаны ... ... және ... ... ... үшін ... ... іс-
шаралар туралы халықаралық ұйымдар және көрші елдердің үкіметтері дер
кезінде ... ... күн ... Қазақстан Республикасының Президенті теледидар
арқылы халыққа алда болатын акцияны түсіндіре ... сөз ... ... ... ойластырылғанын, елдің бүгінгі мүмкіндіктері мен ... ... жаңа ... ... өз ... ... ... халыққа ұғындырды.
Теңге ресми түрде 1993 жылы 15 қарашада енгізілді. Ең ... ... 1 ... 4,75 теңге болды. Әр теңге 500 ... ... ... ... ... оның құнын жоғалтпай ұстап тұру – ең маңызды
шаруалардың бірі ... ... ... ... және банктік жүйенің қызмет етуі
бойынша бағдарламада қарастырылған шаралар ... ... ... орай, бағдарламаға сәйкес «Қазақстан Республикасы Ұлттық банк
туралы» және «Қазақстан ... ... және ... қызмет туралы»
Қазақстан Республикасы Президентінің заң күші бар төмендегідей  Жарлықтары
шықты.
1997 ж. 6 ... «Заң күші бар, ... ... ... ... ... ... 1997 ж. 28 сәуірде «Қазақстан
Республикасындағы вексельдік айналыс туралы», 1997ж. 11 ... ... ... ... Қазақстан Республикасының кейбір заң актілеріне
өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» заңдары қабылданды.
Ұлттық валюта енгізілгеннен кейінгі ... екі жыл ... ... үшін
өте қиын жылдар болды. Жалпы экономикалық сипаттағы ... ... ... және өндірістің құлдырауына байланысты инфляцияның
жоғары деңгейі, импорт ... ... ... ... көлемі) шетел валютасына сұраныстың өсуіне, ал ізінше бағаның өсуіне
әкеліп ... 1994 жылы ... ... ... өзара шаруашылық
есептесуі сияқты өкінішті экономикалық жаңсақтықтар алғашқы ... ... ... ... ... ... ... алғашқы 7 айда
теңге 8 есе құнсызданды.
Ең әуелі теңгеге байланысты бүкіл инфрақұрылымды қайтадан құруға тура
келді. Бұл іс банк ... ... ... кейін кеден, қаржы
қызметтеріне көшірілді. ... ... ... ... ... айырбастайтын
биржа құру, алтын және валюта қорын жасақтау, теңге сарайын іске ... ... ... ... ... ... операциясы теңге арқылы
есептелінгендіктен, оның бағамы басқа елдердің валютасымен күнбе ... ... ... ... ... ... жасауын қамтамасыз ету
қажет болды. Бұған дейін теңге құлдырап бара жатса, ... банк ... ... ... ақша ... оны ... ... Бірақ бұл
әрекет жасанды бағамның жасалуына жол ашты. Теңгенің шын бағамын белгілеу
үшін оны еркін ... ... ... ... Аталмыш шарадан кейін теңге
бағамы АҚШ долларына шаққанда бірден екі есеге ... ... ... кейінгі жылдары теңгенің АҚШ долларына қатынасы бойынша
құнсыздану қарқыны едәуір баяулады. ... егер 1995 жылы ... ... ... ... 1996 жылы – 15,4 пайызға төмендеді, 2001 жылы теңгенің
номиналдық құнсыздануы 5,17 пайыз, ал 2002 жылы – 3,25 ... ... ... ... ... бір ... оның ... Ішкі құндылығы инфляция деңгейімен, ал сыртқы ... ... ... арқылы анықталады. Бізге мәлім деректерге сүйенсек,
инфляция 1995 жылы 276,2 ... 2005 жылы 5,9 ... ... ішкі ... ... отыр [10,125б].
Тәуелсіз егемен мемлекеттің міндетті рәміздерінің бірі оның ұлттық
валютасы ... ... Кез ... ... тарихына оның бір-ақ рет
енгізілетін өз валютасының тарихы да ... ... ... елдердің ұлттық
валютасының тарихы сан ғасырлар бойы қалыптасқан. Кез келген ұлттық валюта
елдің өткенін, бүгінгісін және ... ... Ал ...
Қазақстан Республикасы ұлттық валютасының тарихы Президенттің 1993 ... ... ... ... ... ... бірінші шығарылған қатары (1 теңге = 100 ... ... ... 1, 3, 5, 10, 20, 50 және 100 теңгелік банкноттар;
▪ 1, 3, 5, 10, 20 теңгелік ... 1, 3, 5, 10, 20 және 50 ... ... ( ... қағаздан
жасалған).
Кейіннен айналысқа :
▪ 1994 жылы 1993 жылғы үлгідегі номиналы 200 теңгелік және 1994 ... 500 ... ... ... 1995 жылы 1994 ... ... номиналы 1000 теңгелік банкноттар ;
▪ 1996 жылы 1996 жылғы үлгідегі номиналы 2000 теңгелік банкноттар ;
▪ 1997 жылы ... 1, 5, 10, 20, 50 ... ... ... 1999 жылы 1998 ... үлгідегі номиналы 5000 теңгелік банкноттар;
▪ 2000 жылы 1999 жылғы үлгідегі номиналы 200 және 500 ... ... ... жылы :
▪ 2000 жылғы үлгідегі номиналы 1000 және 2000 теңгелік банкноттар (
дизайны өзгертілген ... 2001 ... ... ... 100 ... ... ( дизайны
ішінара  өзгертілген );
▪ 2001 жылғы үлгідегі 5000 теңгелік банкноттар ( ... ... ... ... ... тәуелсіздігінің 10 жылдығына арналған ... ... 5000 ... ... ... ... жылы :
▪ 2003 жылғы үлгідегі номиналы 100 теңгелік банкноттар;
▪ 1999 жылғы үлгідегі номиналы 200 және 500 ... ... ... ... ... ) ... жылы ... 2003 жылғы үлгідегі номиналы 10 000 теңгелік банкноттар.
2006 жылғы үлгідегі банкноталар бірыңғай ... ... ... ... негізінен тігінен, сырт жағында ... ... ... ... ... қазіргі бейнесін көрсетеді, барлық
мемлекеттік нышандар, сәулет ... және ... ... ... кіреді.
Банкноталардың бет жағында орталық бөлігінде «Астана-Бәйтерек»
монументі — қазіргі заманғы ... ... ... ... ойдың жетістігі, тәуелсіз Қазақстанның даму ... ... ... түрлі-түсті жолақтарда Қазақстан
Республикасының мемлекеттік әнұраны ... ... ... ... ... белгісі жазылған. «Бәйтерек» ескерткішінің ... бір ... ... ... мемлекеттік елтаңбасы
салынған. Оң жақ жоғарғы бөлігінде – ... ... ... ... ... ... ... және әділеттілікті
білдіретін классикалық геральдикада ашық алақан бейнеленген.
Номиналы 200 және 500 ... ... ... ... ... белгілеуі оң жақ төменгі бұрышында тігінен, номиналы ... 5000 және 10000 ... ... ... сол ... ... ... 500 теңгелік номиналдардағы «ҚАЗАҚСТАН ҰЛТТЫҚ ... ... ... елтаңбаның астына, ал 1000, 2000, 5000 және 10000 ... ... ... оң ... орналастырылған.
Сериялық нөмірлері бет жағына жазылған және банкноталардың қарама-
қарсы екі бөлігінде ... сырт ... ... және ... аумағындағы қазіргі
заманғы сәулет объектілерінің бейнелері бар. Олар Қазақстан картасының
контурымен жиектелген. Сол жақта ... және оң ... ... банкнота
номиналының сандық белгісі, ал ... ... орыс ... ... ... ... жақта ортада «Қазақстан ұлттық банкі»
деген жазу және эмитент банктің логотипі басып жазылған.
Банкноталарды қорғау тұрғысынан алғанда жаңа ... ... және ... ... ... бұл ретте ақшаны қолдан
жасаудан қорғайтын, ортақ бейнеге үйлесіммен кіріккен ... және ... ... ... қорғаныш құралдары пайдаланылған. Осыған дейін ... 2000 ... ... банкноталарды ауыстырған кезде, сондай-ақ
айналыста жүрген 5000 және 10000 теңгелік ... екі ... ... де осындай кейбір қорғаныш элементтері пайдаланылған болатын. Жаңа
дизайндағы банкноталарда арнайы құралдарсыз анықталатын, яғни ... ... ... сондай-ақ саусақтың ұшымен анықтауға ... ... ... ... саны ... ... арнайы
техникалық құралдардың көмегімен танылатын жасырын элементтер де кездеседі,
бірақ ақша белгісінің ... ... және ... ... ... жасалған [11,19 б].
Банкноталарда мынадай қорғаныш элементтері пайдаланылған:
Сутамғы ... ... ... ... ... жарыққа тосып
қарағанда анық көрінетін қарама-қарсы қою және ашық реңдерден ... жіп: Бір ... жіп ... ... енгізілген және
банкнотаны жарыққа тосып қарағанда тұтас сызық түрінде ... ... жіп — ... ... тосып қарағанда анық көрінетін жазбалар
және суреттер тұтас сызық болып пунктир түрінде қағаздың ... ... ... Банкнота жарыққа тосып қарағанда жақсы көрінетін ашық
орындағы полимерлік лентадағы сурет.
Қосарланған бейнелер: Банкнотаның беткі және ... ... ... ... ... тосып қараған кезде тұтас суретті ... ... ... ... Тығыз жоғары рельефті қабатты алтын түстес ... бар ... ... түрлі-түсті көшірмелеуден жоғары деңгейде
қорғайды.
Көзі ... ... ... арналған белгі: Банкнотаның бет жағында
саусақтың ұшымен жақсы ажыратуға болатын жоғары рельефті ... ... ... ... ... ... Банкнотаның көлбеу бұрышы
өзгерген ... ... түсі ... ... ... ... атап
айтқанда, АҚШ долларында бар.
Микроқаріптер: Микромәтіндер, бірнеше есе ... ... ... ... ... немесе цифрларды басудың әртүрлі тәсілдерімен
орындалған.
Көшіруге қарсы элемент (тартан, ... ... ... ... растр түріндегі тордың сызықтары бұзылады.
Сериялық нөмір: Магниттік сериялық нөмір құрамында ... бар ... ... екі ... ... және жеті ... ... тұрады.
Фосфорлы сериялық нөмір құрамында фосфор бар қара бояумен басылған екі
әріпті сериядан және жеті ... ... ... ... ... ... ... бар арнайы бояумен басылған
жолақ, банкнотаның көлбеу бұрышы өзгерген кезде сурет пайда болады.
Жасырын бейне (лифт): Купюраны көз деңгейінде ... ... ... оюлы ... банкнота номиналының цифры көрінеді.
Иристік басу: Бір бояудан басқасына өтуі кезінде ... ... ... ... басу ... ... ... сәулелердің негізгі көздері болып
табылатын құралдардың әсерінен көзге ... ... ... ... ендірілген талшық: Банкноталардың жоғары номиналдарына қызғылт
талшық қағазға ендірілген, ол ультракүлгін сәулелер ... ... ... ... ... ескі және жаңа ... бір жыл бойы ... жүруін көздейді. Осы жыл аяқталғаннан
кейін ескі ... ... ... деңгейдегі банктерде және Ұлттық
Банктің филиалдарында ауыстыру тағы бір жыл жалғасатын ... ... ... ... ... Ұлттық Банк ескі үлгідегі банкноталарды қабылдап, оларға
сараптама жүргізгеннен кейін ауыстырады. Егер ... жүру ... ... бір ... тұлға номиналына қарамастан ескі немесе жаңа дизайындағы
банкноталарды қабылдаудан бас тартатын ... онда ... ... ... құқық бұзушылық туралы кодексінің 166-1-бабында ... ... ... ... ... қабылдаудан бас тартылған
тұлғаның өтініші бойынша Ұлттық Банк өзінің филиалдары ... ... ... ... ... ... алғаннан кейін 1993 ... ... ақша ... Ұлттық ақша бірлігі болып, сол ... ... ... ... ... ақша ... деген
заңмен бекітілді. Енді ол, еліміздегі жалғыз ғана төлем құралы.
— Ақша белгілерін қамтамасыз етудің тәртібі. Қазақстанда ... ... 9-шы ... ... ... мен ... ... банктің
сөзсіз міндеттемелері болып табылады. Сондықтан олар, осы банктің барлық
активтерімен қамтамасыз етіледі.
— Эмиссия тетігі. Ақшаны ... ... және оны ... ... ... эмиссия тетігі деп аталады. Қазақстанда ол тәртіп мынандай:
а) қолма-қол емес ақшаның айналымға ... және оны ... ... алу,
екінші дәрежелі банктерге жүктелген. Олар несие берген кезде айналымда
қолма-қол емес ақша ... ... да, ал ... ... ... ақша
айналымынан шығарылған болып есептеледі;
б) қолма-қол ақшаны ... ... және оны ... ... алу ... және оның ... ... (облыстық бөлімшелер мен есеп
кассалық орталықтары — РКЦ).
— Айналымдағы ақша жинағының құрылысы. Бұл ұғым екі ... ... ... ... ақша мен ... емес ... ара ... қаралады.
Дүние жүзілік экономикада бұл көрсеткіш 1/3 болып, қолма-қол емес ... ... ... ... ... билеттер мен қазына
билеттерінің ара қатынасы қаралады. Бұл ... ... ... ... ... ... егер айналымға 100 мың сом шығарылса, оның ... (10, 25, 50, 100 ... ... ... ... ... (1, 3, 5, сомдық). Қазіргі жағдайда бұл ара ... ... ... ... жоқ. ... ... ... тіпті жоқтың қасында, ... ... ... ... барады.
— Ақша мен несиені реттеу тетігі. Бұл ақша-несие мәселелерін реттеудің
әдісі. Қандай орган мұнымен шұғылданады, оның міндеттері, құқықтары қандай
және оның ... ... ... ... ... Ақшаның құнын белгілеу тәртібі. Бұл, осы елдің ақшасының, ... ... ара ... ... ... ... Ұлттық ақшаның
(валютаның) бағамын белгілеу. Қазіргі жағдайда Ұлттық ... ... екі ... ... ... ... бағамды бекіту
және еркін жүзетін бағам. Валюталық ... ... ... ... ... дейін), оның бағамы алтынмен салыстырғандағы құнымен тең
болатын. КСРО да бұл тәртіп соңғы ... ... ... Оны тек, ... Ресей Үкіметі жойды. Осыдан кейінгі жылдарда, Ұлттық валютаның
бағамын, оның ... ... ... мен ... ... валюталарына
ұсыным мен сұранымға байланысты анықталатын болды. Бір ескеретін жағдай,
бұл режимде Орталық банк (Ұлттық банк) басқыншылық ... ... ... ... ... ... 1999 ... 5 көкегінен бастап осы
режимнен бастап валюта бағамының еркін жүзу режимін ... Бұл ... ... ... ... мен ... байланысты валюта
нарығында анықталады [12,66б]
Қазақстан Республикасында ақша жүйесінің заңдылық негіздері. 2011
жылғы республикалық бюджетті ... ... ... ... Жолдауында айтылған дағдарыстан кейінгі орнықты даму үшін
экономиканы одан әрі жаңғыртуды және жұмыспен қамту стратегиясын ... ... ... ... ... ... бірқатар басым емес
шығыстарды оңтайландыруды қамтамасыз ету болып ... ... ... ... ... ... 2010 жылы ... өсімінің одан әрі баяулауы, ресурстарға жалпы әлемдік ... ... ... ... ... қоса ... теңгенің
құнсыздануы әсері де ескеріледі. 2010 жылдың соңындағы инфляция деңгейі
теңгені құнсыздандыруға орай 11 ... ... ... деген болжаммен
нақтыланды. Жалпы алғанда республикалық бюджет кірістерінің 2010 жылға
арналған болжамы нақтыланып, 1 ... 529 ... 482 млн. ... ... Бұл бұрын бекітілген жоспардан 371 млрд. 150 млн. теңгеге
азайтылғанын көрсетеді. Ал бюджет кірістері ағымдағы жылы 373 млрд. 376
млн. 783 мың ... ... ... ... кірістерін үстеме пайда
салығының есебінен 2 млрд. 226 млн. 573 мың теңгеге ұлғайту көзделеді.
Жалпы 2009 жылға арналған республикалық бюджет шығыстары 3 ... 411 ... млн. ... ... нақтыланып отыр. Ал 2010 жылдың бюджет тапшылығы
573 млрд. 624 млн. 995 мың ... ... ішкі ... өнімнің 3,4 пайызын
құрайды [13,2б].
Тұтыну нарығындағы бағаны тұрақтандыру жөнінде жүргізілген кешенді
шаралар нәтижесінде инфляциялық процестерді ... ... ... Мәселен, 2009 жылдың соңында инфляция 6,2 % болды, бұл 2008
жылмен салыстырғанда 3,3 %-тік ... ... ... ... бір ... 9,7 %-тік ... ... Жыл соңына қарай орташа
республикалық деңгейден асатын инфляцияның деңгейі Ақмола, және Алматы
қалаларында байқалса, ең төмен деңгей – Маңғыстау облысында қалыптасты
[14,1б].
Өткен 2007 жыл ... ... ... үшін оңай ... ... барлық аймақтық деңгейді шарпыған қаржылық-экономикалық
құбылыстар бірқатар елдердің ұлттық ... кері әсер ... ... ... ел де бар. Рас, 2007 жылы ... ... екі таңбалы
санмен өлшенетін көрсеткіштен асып кетті. Оның үстіне, инфляцияның негізгі
белең алуы ... және ішкі ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар, инфляцияға қарсы қажетті іс-шараларды іске асыру
үшін мемлекет тиісті шараларды қолдануда: Қазақстан Республикасында
инфляциялық үдерістерді реттеу жөніндегі 2008-2009 ... ... ... ... ... ... бағаны тұрақтандыратын азық-түлік
қорлары жұмыс істеді. Қазақстан Республикасы Бәсекелестікті қорғау
агенттігі жеке құрылым ... ... ... баж салығын уақытша
азайту және әлеуметтік маңызы бар тауарлардың ішкі өндірісін ынталандыру
сияқты фискальді шаралар қабылданды.
«Үкіметтің экономикалық блогін қайта үйлестіру» ... ... ... ... тиісті мемлекеттік органдардың жоғарыда аталған инфляция,
қаржылық тұрақтылық және бүгінгі күні өзекті болып отырған басқа да
мәселелерге ... ... ... ... ... ... жөніндегі
үйлестірілген жұмысты тұспалдасаңыз, онда Қаржы министрлігі осы бағыт
бойынша Экономика және бюджеттік жоспарлау министрлігімен, Ұлттық банкпен,
Қаржы нарығы мен қаржы ұйымдарын реттеу және ... ... ... да құзыретті органдармен үйлестіре және келісе отырып жұмыс ... атап ... ... ... ... ... қамтамасыз ету жөніндегі бірінші кезектегі іс-қимылдар жоспары
жоғарыда атап ... ... ... ... ... ... ... жылдарға арналған іс-шаралар жоспары, ... банк ... ... ... ... жөніндегі меморандум
секілді бірлесіп іске асырылатын бағдарламалық ... ... ... ... бәрі ... құрамындағы мемлекеттік құрылымдар және өзге де
құзыретті органдар бір-бірімен үйлестіріле және келісе отырып ... ... ... ... мәселеге келетін болсақ, осының алдындағы жауапта
инфляцияға қарсы қажетті іс-шараларды іске асыру үшін ... ... ... ... ... атап өттім. Қазақстан Республикасының
Статистика жөніндегі комитетінің ұсынған мәліметтері бойынша, ... ... ... ... ... құрады: қаңтар айында – 1,1
пайыз, ақпан айында – 0,8 пайыз, ... ... – 0,6 ... ... деңгейін төмендету жөнінде мемлекет тарапынан қолданылып
отырған ... ... ... танытып отырған жоқ, өйткені ... ... ... ... сипатқа ие [15,1-2б].
«Ұлттық банк елімізде ешқандай ... ... ақша ... бұндай жоспардың болмағанын мәлімдейді. Қолданыстағы номиналды
банкноттар мен ұлттық ... ... ... ... ... сәйкес келеді. Бұдан басқа, өткен жылы ғана ... ... ... ... ... Ал, ... ... қолма қол
ақшаның айналымда жүруі ең төменгі есеппен 7 жылдан асуы ... деді ... ... ... ... ... ... банкноттарды бір
жылдан кейін алмастыру мақсатсыз шара болып ... ... өзі ... және уақыт шығыстарын талап етеді [16,1б].
Өнеркәсіп өнімін өндіру. 2010 жылғы қаңтар – маусымда өндірілген өнеркәсіп
өнімі 5336,6 ... ... ... өткен жылдың осындай кезеңімен
салыстырғанда 3,8%-ға өсті, оның ішінде тиісінше тау – кен ... ... ... ... (6,7%), өңдеу өнеркәсібі — 1623,2 млрд. теңге ... ... ... газ бен су ... және ... — 272,5 ... (9,0%). ... өндіру көлемі 53,9 млн. тоннаны құрап, ... ... және газ ... – 35,6 млн. ... (7,1%), газ (табиғи) – 17,8
млрд. куб. м. (15,6%), ... ... – 2,2 млн. ... (6,3%), ... – 2,6 млн. ... (7%), марганец рудасы – 1,2 млн. тонна (4,9%).
Темір рудасын өндіру 3,1%-ға төмендеді, 11,8 млн. ... ... ... шекемтасы -0,8%-ға (3,9 млн. тонна), мыс рудасы – 3,2%-ға (16 млн.
тонна) төмендеді.
Инфляция. Статистика агенттігінің ... ... 2010 ... қаңтар
— маусымындағы инфляция деңгейі 2007 жылдың желтоқсанына ... ... бұл ... өткен жылдың сәйкес кезеңінен 1,1%-ға (4,6%) жоғары.
ТБИ (тұтыну ... ... ... баға ... ... өсуі ... ... 8,1%-ға өскен (өткен жылдың ... ... 5,8%) ... ... болып отыр. Азық-түлік емес
тауарлар бағасы 3,8% (2,8%) өсті. 2008 жылдың ... ... ... өсуі, 2007 жылғы қаңтар-маусымға қарағанда төмен болды
(4,5%-бен ... ... ... алты айы ішінде 30,7 млн. тонна мұнай экспортталды, бұл
өткен жылдың сәйкес деңгейінен ... ... ... мәнде бұл тауардың
экспорты 21,5 млрд. АҚШ долларын құрап, 1,7 есе өсті. ... және ... ... ... 3,5 млн. ... ... ... өлшемде 2,1
есеге өсті (1014,8 млн. АҚШ доллары), темір рудасы экспорты 7,8 млн. тонна
құрады (5,5%), құндық ... – 568,1 млн. АҚШ ... (1,6 ... ... ... ... ... белсенді инвесторлар жеке
меншік нысандардың шаруашылық жүргізуші субъектілері болды. Олар негізгі
капиталға салған ... 56,4%-ы ... ... ... ... жүзеге асыратын басқа мемлекеттер
кәсіпорындары мен ... үлес ... 26,4% ... ... ... ... 17,2%-ы келеді.
Инвестицияның технологиялық құрылымында 55,8%-ды ғимараттар мен үйлердің
құрылысы мен күрделі жөндеу ... 27,8% — ... ... ... 16,4% — өзге де ... ... мен ... құрады.
Өнеркәсіп салалары инвестициялық салымдар үшін тартымды болып отыр — ... ... ... және табиғи газ өндіру, осы салаларда ... ... салу үшін ең ... сала ... табылды, ол негізгі
капиталға ... ... ... ... ... ... және де
жылжымайтын мүлікті жалға беру мен ... ... ...... ... ... ... электр энергиясын, газ бен суды
өндіру және бөлуге (75,7%-ға), ауыл шаруашылығына (55,4%-ға), ... ... ... ... ... ... едәуір өсті.
Елдің халықаралық резервтері. 2008 ... ... ... ... таза ... ... ағымдағы бағамен 21,2 млрд. долл. дейін
20,4% ұлғайды.
2009 жылғы ... ақша ... банк ... таза ... ... ... 5 108,1 ... теңгеге дейін 10,3% өсті.
2009 жылғы қаңтар-мамырда айналымдағы қолма-қол ақша аз ғана, 741,5 млрд.
теңгеге дейін 0,2%, ал банк ... ... 4 366,7 ... ... 12,2% ұлғайды.
Валюта нарығы. 2010 жылғы І жартыжылдықта теңгенің орташа алынған ... бір ... үшін 120,52 ... ... ... номиналдық мәнде АҚШ
долларына қатысты 0,37% әлсіреді және биржалық бағам маусымның аяғында бір
доллар үшін 120,75 ... ... ... ... ... ... ... жалпы
көлемі 2008 жылғы қаңтар-мамырда 4366,7 млрд. теңгеге дейін 12,2% өсті. Бұл
ретте заңды тұлғалардың депозиттері 2010 ... ... ... ... ... дейін 17,8%, жеке тұлғалардың депозиттері 1472 ... ... 2,8% ... нарығы. Банктердің экономикаға кредиттері бойынша негізгі ... ... 2010 ... ... іс ... ... жоқ және ... теңгені құрады.
Ұлттық валютадағы кредиттер 2010 жылғы 5 айда 0,2% төмендеді және ... ... ... ал ... валютасындағы кредиттер 3107,1 млрд. теңгені
құрай отырып, 0,2% өсті. Нәтижесінде теңгедегі кредиттердің үлес ... ... ... ... ... 57,2%-ға дейін төмендеді.
Ұзақ мерзімді кредиттердің өсу үрдісі байқалып отыр. Мәселен, ұзақ ... 2010 ... ... 5860 ... ... құрай отырып, 1,0%
өсті, ал қысқа мерзімді кредиттер 1398,3 млрд. теңгені құрай ... ... ... ұзақ ... кредиттердің үлес салмағы 79,9%-дан
80,7%-ға дейін өсті.
Банктердің шағын ... ... ... 2010 ... ... 1494,2 ... теңгені құрай отырып, 0,8% төмендеді.
Салалар бойынша алғанда экономиканың сауда (21,9%), құрылыс ... (9,5%) және ... (3,2%) ... ... ... ... емес ... тұлғаларға ұлттық валютамен кредиттер бойынша орташа
алынған сыйақы ставкасы 2009 ... ... ... 2010 ... 16,1%-ға дейін, ал жеке тұлғалар бойынша 19,3%-дан ... ... ... және ... ... ... ... екінші тоқсанында 15
және одан жоғары жастағы экономикалық тұрғыдан белсенді ... саны 8,4 ... ... ... істейтіндер құрылымында жалдамалы қызметкерлердің үлесі
65,9%, өз бетінше жұмыспен қамтылғандардың ... – 34,1% ... ... ... ... ... саны 557,2 мың адамды ... ... 6,6% . ... ... қаңтар – мамырында республика
бойынша 132,3 мың ... орны ... оның ... 92,0 мыңы тұрақты
(69,5%). Ауылдық жерде 65,3 мың жұмыс орны құрылды, тұрақты — 33,6 ... ... 2010 ... ...... бір қызметкердің орташа айлық
номиналды жалақысы 59310 теңгені құрап, өткен ... ... ... ... ... ... мәнде жалақы 1,4%-ға төмендеді [17,4-8б]
2.2 Ақша айналысын ... және ... ... айналысы «ҚР Ұлттық банкі туралы» ҚР заңына сәйкес ... банк ... ... мен тиындардың қажетті мөлшерін
анықтайды,олардың дайындалуын ... ... ... ... ... және ... ақшалай қаражаттың инкассациясын
белгілейді.
Қазақстан Республикасы ақшалай ... ... және ... ... ... лицензия беру бойынша өз
кушімен ... ... ... ... ақша ... 1996
жылға дейінгі кезеңмен салыстырып қарағанда ... ... ... ... корреспонденттік шоттардағы қаражат
қалдығының шегінде қолма-қол ақша қалдығының лимиті белгіленбейді. ... ... банк ақша ... ... ... банктің корреспонденттік
шотындағы екінші денгейдегі банктердің қаражат мөлшерін реттеу арқылы, яғни
банктердің өтімділігін ... ... ... ... ақша – ... ... ... арқылы жүзеге асырылады. Бұл аспаптар
ақша базасының ұлғайған шегін көрсететін әрі ақша массасының ақша ... ... ... ақша ... шамасына өз әсерін
тигізеді.
Ақшалай мультипликатордың шамасы міндетті ... ... ... міндетті резервтер несие ресурстарының көзі
ретінде, сондай-ақ айналымдағы қолма – қол ... үлес ... Бұны ... ... болатын айналымдағы қолма –қол
ақшаның мультипликацияланбайтындығымен байланыстырып түсіндіруге болады.
Ақшаның мультипликация ... ... ... ... ... ... мультипликация коэффициенті неғұрлым жоғары
болса ақша массасы соғұрлым көп, айналыс жылдамдығы аз болады. ҚР ... ақша ... және ... ... ... үшін ... резервтер
нормасы, қайта қаржыландырудың пайыздық мөлшерлемелерінің деңгейі, ... ... ... ... ... арқылы өтімділікті
қамтамасыз ету секілді ақша – несие саясатының аспаптарын пайдаланады.
Халықаралық тәжірибе көрсетіп ... банк ... ... сәл ... ... ақша ... ... өзгерістерге
ұшыратады. Сондықтан да Орталық банк бұл аспапты жиі қолдана бермейді.
Міндетті резерв нормаларын шектен тыс ... ... ... ... таратылған ресурстарды тиімді пайдалана ... ... ... ... ... ... ақша ... кемиді.
Айналымдағы ақша массасын реттеудің ... ... ... ... ... жатады. Орталық банк бұл саясат
арқылы коммерциылық банктерге несие береді.
Әлемдік тәжірбиеде коммерциялық банктердің тұрғысынан ... ... ...... ... шығыны болып табылады. Сол
себепті де оны ... банк ... бұл өз ... коммерциялық
банктердің қарыз алуына жағдай жасайды. Осы қарыздың ... ... ... ... ... ұсынылуына арттырады.
Ұлттық банк есептік мөлшерлемені көтеру арқылы банктердің ... ... бұл ... ... және ... берілетін несиенің мөлшерін
азайтады, өз кезегінде айналымдағы ақшаның массасын кемітеді.
Ұлттық банк ... ... ... қайта қаржыландырудың
мөлшерлемесін 1994 жылдың қаңтар – ... ... 270% ... ... ... – тамыз айларында 300% деңгейінде белгіледі. ... мен ... ... ... қарай мөлшерлеме біртіндеп кеміді:
1994 жылдың соңында 230%, 1995 ж. – 52,5%, 1996 ж. ... ...... ж. – 24%. ... ... пайыздық саясат инфляцияны жылдам
тежеудің әрі ақша айналысын реттеудің тиімді аспабы болып табылады екен.
Инфляция ... ... ... ... ... ... ақша ... өсуін ынталандыру мақсатында пайдаланылады.
Бүгінгі таңда ... ... ... 6 – 4 % ... ... ... деңгейі 7%-ке белгіленген.
Ашық нарықтағы операция айналымдағы ақша мөлшерлемесін ... ... орын ... Бұл ... бір ... құнды қағаздарды
Орталық банктің сатуын және сатып алуын ұйғарса, екінші ... ... ... ... ... ... халықтың сатуын
және сатып алуын ұйғарады.
Орталық банк құнды қағаздарды сату және ... алу ... ... ... таратады немесе оларды бұл жұйеден алып тастайды, осылай ету
арқылы ол айналымдағы ақша массасын көбейтеді немесе ... ... ... ... ... ... облигациялар жатады. Оны
үкімет бюджет ... және ... жою үшін ... банк ... ... банк осы құнды қағаздарды сатып алған кезде коммерциялық
банктердің ең аз ... ... ... ... клиентурамен
жасасатын активтік қарыз операцияларын ұлғайтуға мүмкіндік алады, эмиссиясы
артады.Ұлттық банк коммерциялық банктерге құнды қағаздарды ... ... ... ... ... ... ... ал банктерде несие
ресурстары азайып, ақша ... ... ... ... (2001 – 2005жж.)
ҚР Ұлттық банкі белсенді түрде пайдаланып жүрген ақша ... ... ... ақша ... ... интервенция жатады.
Мұнай мен металдың әлемдік бағасының көп өсуіне байланысты Қазақстанға
шетелдік валюталардың мол ... ... Бұл ақша ... мен ... ... ... тигізіп отыр. Осыған байланысты Ұлттық банк соңғы
жылдары валюта ... ақша ... ... ... ... жиі ... жүр. Ол шетелдік валютаны сатып алу арқылы өзінің валюталық алтын
резервін ұлғайтты. Ол 2005 ж. ... 11,0 ... ... ... Ұлттық
банк, сондай-ақ, 5,0 млрд. АҚШ долларынан көп мөлшерде ... ... ... құрды.
Экономиканың «тым қызып кетуі» теңгенің шектен тыс нығайтылуы ... ... мен ... ақша ... ... секілді мәселелер
осылайша шешілетін болды.
Ұлттық банк пен Қазақстан үкіметі ... ... ... ... мен
реттеуде ақша – несие саясатының аталмыш құралдарын ептілікпен пайдаланып
жүр.
3. Қазақстан Республикасында ақша ... ... ... валютаның ішкі тұрақтылығы инфляция қарқынының төмен болуының
сақталуымен, ал ... ...... бағамының тұрақтылығымен
сипатталады. Инфляцияның төмендеуі макроэкономикалық тұрақтылыққа ... және сол ... ... ... жағдай жасайды. Айырбас
бағамының тұрақтылығы инфляциялық күтулерге және ішкі ... ... оң ... тигізеді.
Экономикда ақша ұсынысының сұраныстан едәуір артуы бағалардың өсуіне,
яғни ... ... әсер ... ... ... банк ақша-кредит
саясатының құралдарын  ... ... , ... ... ... ... ақша ... тыс көп түскен кезеңдерде ... ... ... ... қағаздардың бір бөлігін сатып, ақша
ұсынысын азайтады. Ақша ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік бағалы қағаздардың бір бөлігін сатып
алып, ақша ... ... ... ... ... ашық ... операциялары –
бағалы қағаздарды сату және сатып алу ... ... Олар ең ... ... ноттар шығару және өтеу арқылы жүргізіледі. Сонымен бірге, ... ... ... ... ... ... ... ставкаларын реттеуді
және қайта қаржыландыруды, банктердің қысқа мерзімді өтімділігін  ... ... ... ... кредиттер (күндізгі және овернайт) беруді
жүзеге асырады. Соңғы ... банк ... ... ... ... ... ... сирек берілетін болды. Қайта қаржыландыр
ставкасы негізінен индикативтік сипатта болады және Ұлттық ... ... ... ... көрсетеді.
Банк жүйесінің өтімділікті реттеудің қосымша құралы тікелей және ... ... ... болып табылады. Болашақта бұл операциялар банк
жүйесінің өтімділігіне ықпал ететін негізгі құралдар ... ... ... ... ... ... ... енгізілген 1
қаңтардан бастап күшіне енетін соңғы өзгерістерге сәйкес, ... ... ... ... ... қамтамасыз ету болып табылады.
Сондықтан алдағы уақытта ... банк ... ... ... ... болды. Тиісінше, Ұлттық банк теңгенің айырбас бағамы бойынша
бағдарларды белгілемейді және ішкі ... ... ... ... алыпсатарлық секірістерінің алдын алу қажет болғанда ғана барынша
аз қатысатыны болмаса, оны қалыптастыруға қатыспайды.
Теңгенің айырбас бағамының өзгеру қарқыны ... және ... ... ... ... ... ... Осы орайда таяу
перспективаға Г.А. Марченконың сөзіне сүйенсек: «Қазақстан Республикасының
Ұлттық банкі туралы» Заңға ... ... ... ... ... ... – осы ... бастап Қазақстан Республикасында бағалардың
тұрақтылығын қамтамасыз ету болды.
Ұлттық банк сыртқы рынокта қазақстандық тауарлардың баға бәсекелестігі
қабілетін қолдау үшін ... ... ... бағамының режимін сақтау
ниетінде, ол ақшаға сұраныс пен ұсыныстарға байланысты бағамның ... ... ... ... банк ... айырбас бағамы бойынша
бағдарларды белгілемейді және ішкі ... ... ... ... ... ... ... алу қажет болғанда ғана барынша
аз қатысатыны болмаса, оны қалыптастыруға араласпайды».
Соңғы жылдары экономиканы комплексті реформалау арқасында Қазақстанның
қаржы ... ТМД ... ... ... ... жоғары дамыған және
ашық болып табылады. Қазіргі кезде қаржы секторын дамыту концепциясы жүзеге
асырылып келеді.Оның мақсаты ... ... ... ЕС стандарттарын
енгізу.Сонымен қатар тәелсіз және ... ... ... жүйесі жүзеге
асырылуда, ТМД елдерінің арасында жалғыз Орталық Банк жасалған.Оның жұмысы
Орталық Банктің классикалық қызметтеріне бағытталған.
Орталық ... ... ... баға ... ... ... үшін Орталық Банк келесі мәселелерді шешеді: мемлекеттің ақша-несие
саясатын дайындау және жүргізу, валюталық ... мен ... ... ... жұмысын жасауын қамтамасыз ету,  тұрақты қаржы жүйесін қамтамасыз
етуге ... ... ... ... мақсатарының ішінде ақша-несие саясатын
халықаралық стандартарға жақындату қарастырылған, бұл үшін ... ... ... ... ... отырады.Ақша-несие саясатының
операциялық негізді жетілдіру жұмыстары және ... ... мен ... ... ... механизм моделін
құрастыру және инфляциялық таргеттау принципіне ... ... ... экономика қызып кету қаупі , мемлекеттік ... өсуі ... ... ... ... ... саясатының бсқа негізгі мақсаты капитал ... ... ... ... ... мен 2007ж 1 ... бастап
валюталық режимнің толық либерализациясына жету болып келеді.
Валюталық режимін либерализациясын реттеудің ... ... ... ... ... ... шек қою мен ... валютаның толық
конвертациялану принципіне көшу үшін жағдай жасау.Бұл үшін ... ... ... ... ... ... ... хеджирлау құралдарын қолдану үшін ... ... ... ... мен ... ... үшін шетел валютасына сұраныс пен ұсынысты реттеу құралдарын
жақсарту.Үшіншіден, реттеудің ... ... мен ... валюталық операцияларын қадағалауды қамтамасыз ету. Орталық
Банк “қалқып жүретін айырбас ... ... ... ... ... және спекулятивті ... ... ғана ... ... ... әсер етеді. Орталық Банк
интегралды қоғамдастықтар шегінде, ЕврАзЭС пен ТМД сияқты, төлем жүйесі ... ... ... ... ... ... ... Бірыңғай Экономикалық Кеңістікті қалыптастыру мақсатында мемлекет
және ведомствоаралық топтардың жұмысына араласуды ойлайды [18,159-161б]
Қорытынды
Қорыта келгенде, ... ... ... ... болуымен қатар өмір
сүріп келеді десе болады. Ғасырлар бойы ақша өзгеріп ... және ... ... ... ... фаза ... ... Тауар айналысының
тарихи дамуы процесінде жалпыға бірдей эквивалент формасында әр ... ... мал, ... ... ... және тағы басқа. Мұның барлығы
тауар өндірісі мен ... ... ... ... ақша
қажеттілігінің себептерін түсіндіреді.
Ақшаның пайда болуымен байланысты бір ... ... бір ... ... (Т – Т) ... ... ... (Т – А – Т ), яғни
ақша арқылы тауар айырбасына орын береді. Ақша тауар ... ... ... ... ... ... Мұндай қызметті атқару үшін нақты
ақша немесе ақша белгісі қажет, өйткені тауар тек нақты ақшаға, ал ... ... ... ... ... ретінде ақшалар өндіріс және бөлу ... ... ... ... ... Бұл ... ақша бес
түрлі қызмет атқарады: құн өлшемі, айналыс құралы, ... ... ... және қорлану құралы, дүниежүзілік ақшалар.
Ақшаның өзінде, сондай-ақ олардың қызметтерінде жылдар бойы өзгерістер
болды. Егер де ... ... ... ... ... ... алтынмен жүргізілсе, бұл күндері қағаз және несие ақшалармен
жүзеге асуда.
Әсіресе  халықаралық ... ... ... мен ... ... ... ақша төлем құралы ретінде ... ... Бұл ... ... ... ... ... емес. Оның қызметін
кредит ақшалар атқарады. Соңғы кездерде есеп айырысу құралы ... ... ... ... қағаз ақшалар ғана емес, кредит карточкалары да
кеңінен дамуда. Өмірлік тәжірибе ... ақша ... ... ... болмайды. Ақша айналымын қолма-қол және қолма-қолсыз деп
қатаң түрде шектеуді ... ... ... Бұл екеуі өзара тығыз
байланысты, сондықтан оларды бөлу қажет емес. Ақша өз айналасында ... ... ... ... ... ... Сонымен, ақша ерекше
тауар, жалпыға бірдей балама, яғни, басқа ... ... ... ... нысаны.
Егер де сіздер «экономиканың» не екенін және онда болып ... ... ... ... ... ... ең ... ақшаның
мазмұнын және функциясын танып біліңіз. Бұл сұрақтардың ... ... ... ... ... басқаша көзқараспен қарауға
мүмкіндік береді.
Ал Қазақстанға келетін ... ... ...... он жеті ... болуы, Қазақстанның бүгіні мен ертеңіне теңгені енгізуді ... ... ... баға ... ... ... ... – ұлттық  ақша  бірлігін тұрақтандыруға, елдің 
жүйесін  ... ... ... ... ... ақша 
айналысында мемлекет  тарапынан  жүзеге  асатын  түрлендірулер.
Жалпы, ақша  реформалары  мынадай  әдістер  ... ... ... яғни ... ақша ... жою ... және ... негізу туралы хабаралау;
- қалыпқа келтіру,яғни ақшаның бұрынғы ... ... ... ... қалпына келтіру;
-    деноминация, яғни «нольдерді қысқарту» әдісімен ақшаның номиналдық
құнын ірілендіру.
Қазақстанда 1922-1924 ж.ж.,1947 жылы ақша реформалары ,1961 жылы баға
масштабын ... 1993 жылы ҚР-ң ақша ... ... ... егемен
мемлекеттің өзіндік отрибутикасы болады. Оған ту, елтаңба, әнұран және 
ұлттық  валюта  жатады.Ұлттық ... ... ... ... ... бірі ... ... келген мемлекеттің тарихына оның бір-
ақ  рет  ... өз  ... ... да ... ... кез
келген елдің өткен тарихын, бүгінгі күнін және келешегін  бейнелейді. Ал
Теңгенің ҚР Ұлттық Валютасының тарихы ... 1993 ... 15 ... ... ... Осы ... ... орай, белгілі сәулетші , суретші 
дизайнер , ұлттық ...... ... ... Хайроша Ғабжәлелов
баспаға әзірлеп , қазақ  және ... ... ... ... » атты
көлемді кітабы жарық көрді.
Қазақстанда, егемендік алғаннан кейін 1993 жылдың ... ақша ... ... ақша ... болып, сол жылдың 13-
желтоқсанда қабылданған «Қазақстан ... ақша ... ... ... Енді ол, ... жалғыз ғана төлем құралы.
1997 ж. 6 наурызда «Заң күші бар, ... ... ... ... енгізу туралы», 1997 ж. 28 ... ... ... айналыс туралы», 1997ж. 11 шілдеде ... ... ... Қазақстан Республикасының кейбір заң актілеріне
өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» заңдары ... ... ... ... ... ... ... жылдарға арналған іс-шаралар жоспары бекітілді, аймақтарда ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы
Бәсекелестікті қорғау агенттігі жеке құрылым болып жасақталды. ... ... ... ... және ... ... бар тауарлардың ішкі
өндірісін ынталандыру сияқты фискальді шаралар қабылданды.
Статистика ... ... ... 2008 ... қаңтар —
маусымындағы инфляция деңгейі 2007 жылдың желтоқсанына қарағанда 5,7%-ды
құрады, бұл көрсеткіш өткен ... ... ... ... (4,6%) ... ... ақша-несие саясаты  инфляция деңгейінің төмен қарқының
ұстауға бағытталған.бұл жұмыстарды ... үшін ақша ... ... ... Банк ... ... ... бағамы’’ саясатын
жалғастырады. Валюта ... ... ... және спекулятивті
тербелістерін женілдету мақсатында ғана валюта бағамының ... ... ... Банк ... ... ... ЕврАзЭС пен ТМД
сияқты, төлем жүйесі мен ... ... ... ... жұмыстарын
жалғастырады, сонымен қатар Бірыңғай Экономикалық Кеңістікті қалыптастыру
мақсатында мемлекет және ведомствоаралық топтардың ... ... ... ... ... ... Несие, Банктер”, Алматы-2001ж
2.     “Ақша, Несие, Банктер”, Г.С.Сейтқасымов, Алматы 1996ж
3.  Блеутаева К.Б. Ақша  және  банктер. Оқу құралы. Алматы «Қазақ
университеті», 2006.
4.  Сейітқасымов Ғ.С. ... ... ... ...... Ғ.С.  ... несие, банктер. Оқулық. Алматы
«Экономика», 2005.
6.  Ғабжалелов Хайролла. Теңге. Алматы,2003
7 .      Мақыш С.Б. ... ... және ... мәмілелер»,
Хабаршы – N 1-2004, 19 б.
8.      Найманбаева С. «Валюталық құқықтың жүйесі», Заң және ... N
9- ... ... ... ... ... депутаттары
«2009-2011 жылдарға арналған экономикалық бюджет туралы» ҚР Заңына
өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» заң жобасы
10.       ҚазАқпарат // www.govervment.kz
11.      Қаржы министрі Болат ... ... ... ... ... Парламенті Сенатының жалпы отырысында ҚР Ұлттық банк
төрағасының орынбасары Д. ... ақша ... ... ел ... ... әңгімеге орай білдірген пікір»
//ҚазАқпарат//www.govervment.kz
13.       Қазақстан Республикасының 2008 жылғы бірінші
жартыжылдықтағы әлеуметтік – ... даму ... және ... екінші жартыжылдыққа қойылатын міндеттер жөніндегі қысқаша
анықтама//ҚазАқпарат// www.govervment.kz
14.      Қазақстан Республикасының 2010 ... ... ... ... «Елорда» — 2002 ж.
15. Б.А.Көшенова «Ақша,несие,банктер,валюта қатынастары».
Алматы,2000 ж. 
16.С.М.Найманбаев «Қазақстан Республикасының Қаржы  құқығы».
Алматы,1994 
17. 1995 жылы 30 ... ... ... ... ... ... ... ж. 
19. Жақашев Б. Ақша айналысы. Тараз, 2004
20. Е.Ф.Жуков «Деньги,кредит,банки».Москва,1999 г. 
21. В.И.Тарасов «Деньги,кредит,банки».Учебное пособие. Минск, 2003 г. 
22. Б.А.Көшенова «Ақша,несие,банктер,валюта қатынастары». ... ... ... «Финансовое право РК».Общая часть.  Алматы,2001 г. 
-----------------------
Өнім нарығы
Ресурстар нарығы
Отбасы шаруашылығы
Фирмалар
қағаздық
Электрондық ақша
кредиттік
металдық
Ақша эволюцияларының даму сатылары
Әлемдік ақша
Төлем құралы
Қор жинау құралы
Құн өлшемі
Айналым құралы
Ақшаның қызметтері
Электрондық ақша

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 44 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкiнiң ақша-несие саясатына талдау44 бет
Ақша нарығы, оның тепе - теңдік сақтау проблемасы21 бет
Қазіргі несие және қағаз ақшалардың айналымынан туындайтын проблемалар15 бет
"Ақша-несие саясаты"7 бет
1922-1924 жж. ақша реформалары9 бет
«Қоғамдық ұдайы өндірістегі ақшаның мәні, функциялары және рөлі»6 бет
Ағымдағы операциялар шоты15 бет
Ақша - несие саясатының ресурстары30 бет
Ақша айналымы21 бет
Ақша айналысы заңы4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь