Абай Құнанбаев (1845-1904)

Абай Құнанбаев
(1845.1904)
Құнанбай ауыл шарасына толып емін.еркін елді билеп, бет қаратпай кең жайлау алқа көлде көшіп жүрген бір күзінде, шүйгін жер, үлкен қамысты көлдің жағасы Қасқабұлақта 1845 жылы ескіше 10 августа, Құнанбайдың Күнкеден кейін екінші әйелі, келіндей алған, тоқалы Ұлжан тағы бір ұл табады. Алғашқы ұлын Тәңірберді ( Тәкежан) қойыпты, ал кейін осы туған ұлының атын Ибраһим қояды. Шыр етіп жерге түскен нәрестебаланы қуанып қойнына салған әжесі Зере бәйбіше, Ибраһим деп атауға тілі келмей еркелетіп Абай атандырған. Үлкен шешесі Құнанбайдың бәйбішесі Күнкеден жалғыз Құдайбергенді туады, Құдайберді, Тәкежан екеуі де Абайдан үлкен болатын. Бұдан соңғы ел ішінде жер көріп жүргенде Жуан таяқ Қарабатыр ауылының Бекен дегеннің өңлі қызы . үшінші әйелі Айғыздан Халиолла (Халел) және Смағұл туады. Жасы егде тартып, қартайған кезде үйленген өте сұлу тоқалы Нұрғаным Бердіқожа қызынан бала болмайды. Абайдың « Атадан алтау, анадан төртеу, жалғыздық көрер жерім жоқ»,. деуінің себебі осыдан. Абай әкесіне тартып тумайды. Екі шекесі торсықтай, маңдайы кере қарыс, көзі ботаның көзіндей, өңі қара торы, құлағы шұнақ болады, өзі орта бойлы, кеуделі болады. Жас кезінде ел аралаған бір сыншы Абайды көргенде:
Басы көнектей,
Бөксесі сенектей,
Екі құлағы шұнақтай,
Кеудесі аққан бұлақ екен..
депті. Шешесі Ұлжан Тұрпан қызы орта бойлы, қара торы, денелі, байсалды, мейірімді, мысқылшыо, тілді әйел болған. Ал әкесі Құнанбайдың мінезі мен келбеті мүлде өзгеше . ұзын бойлы, ақ сұр , көзі өткір, қатал, берік, мінезі бір ұрт, қайтпайтын, қайрымсыз болады.
Жас шағындағы Абайдың тәрбиесі әкеден көрі жұмсақ мінезді, мейірімді шешесі Ұлжан және кәрі әжесі Зере бауырында өтеді. Кішкентай немересі Абайға аналық мейірімдері түскен Зере мен келіні Ұлжан оны «Абайым», « Абайжан» деп көздерінің қарашығындай мәпелеп өсіреді. Сондықтан да Абай әсіресе көп әйелді семьядағы отбасы, ошақ қасы ұсақ ұрыс, жаман әдеттерінен аулақта тәрбиеленеді. Бір жағынан әкесі Құнанбайдың тоң мойын, қатал, өзімшіл мінезі, екінші жағынан Зере мен Ұлжан сынды аналардың мейірімді, бауырмал, жұмсақ мінезі Абай өміріне қыс пен жаз сияқты болады. Үй адамдарының, ата. ананың басындағы әр түрлі мінездері Абайға жастайынан ой салады. Зерек, ұғымды, зейінді бала кішкене күнінен.ақ өз ауылында, ағайын.туғандар арасында, ел ішінде сан алуан тартыс, қым . қиғаш уақиғаларына сын көзімен қарап, өзінше мән беріп, өз ақылымен
        
        Абай Құнанбаев
(1845-1904)
Құнанбай ауыл шарасына толып емін-еркін елді билеп, бет қаратпай кең жайлау алқа көлде көшіп жүрген бір күзінде, шүйгін жер, үлкен ... ... ... ... 1845 жылы ... 10 августа, Құнанбайдың Күнкеден кейін екінші әйелі, келіндей алған, тоқалы Ұлжан тағы бір ұл табады. Алғашқы ұлын ... ( ... ... ал ... осы ... ... атын Ибраһим қояды. Шыр етіп жерге түскен нәрестебаланы қуанып қойнына салған әжесі Зере бәйбіше, Ибраһим деп ... тілі ... ... Абай ... Үлкен шешесі Құнанбайдың бәйбішесі Күнкеден жалғыз Құдайбергенді туады, Құдайберді, Тәкежан екеуі де Абайдан ... ... ... ... ел ішінде жер көріп жүргенде Жуан таяқ Қарабатыр ауылының Бекен дегеннің өңлі қызы - үшінші әйелі Айғыздан ... ... және ... ... Жасы егде тартып, қартайған кезде үйленген өте сұлу тоқалы Нұрғаным Бердіқожа қызынан бала болмайды. Абайдың >,- деуінің себебі осыдан. Абай ... ... ... Екі шекесі торсықтай, маңдайы кере қарыс, көзі ботаның көзіндей, өңі қара ... ... ... ... өзі орта бойлы, кеуделі болады. Жас кезінде ел аралаған бір ... ... ... ... ... құлағы шұнақтай,
Кеудесі аққан бұлақ екен.-
депті. Шешесі Ұлжан Тұрпан қызы орта бойлы, қара торы, денелі, байсалды, мейірімді, мысқылшыо, тілді әйел ... Ал ... ... ... мен ... мүлде өзгеше - ұзын бойлы, ақ сұр , көзі ... ... ... мінезі бір ұрт, қайтпайтын, қайрымсыз болады.
Жас шағындағы Абайдың тәрбиесі әкеден көрі ... ... ... ... Ұлжан және кәрі әжесі Зере бауырында өтеді. Кішкентай немересі Абайға аналық мейірімдері түскен Зере мен ... ... оны , > деп ... қарашығындай мәпелеп өсіреді. Сондықтан да Абай әсіресе көп әйелді семьядағы ... ошақ қасы ұсақ ... ... ... ... тәрбиеленеді. Бір жағынан әкесі Құнанбайдың тоң мойын, қатал, өзімшіл мінезі, екінші жағынан Зере мен Ұлжан сынды ... ... ... ... ... Абай өміріне қыс пен жаз сияқты болады. Үй адамдарының, ата- ананың басындағы әр ... ... ... ... ой ... ... ұғымды, зейінді бала кішкене күнінен-ақ өз ауылында, ағайын-туғандар арасында, ел ішінде сан алуан тартыс, қым - қиғаш ... сын ... ... ... мән ... өз ... топшылай бастайды. Әкесі Құнанбай тарапынан болып жатқан қатал мінезді байымдап ... ... ... ... ... өмірінде де, тұрмысында да патриархалық дәстүр басым болғандықтан халықтың дамуы артта, мешеулікте қалды. Ел ... ... ел ... ... ел иесі ... Керісінше жеке рулар, аталар бірімен бірі жауласқан болды. Олар жерге, қонысқа, мал ... ... суға ... Әлді бай, ... ... күшті рулар кедейлерді, әлсіз ауыл нашар руларды ықсырып жаз қонысын, қыс қыстауларын тартып алып жатты. Осының салдарынан жер дауы, жесір ... ... құн ... қоғамына тән қайшылықтар, леді жегідей жеп жатты. Бұл жайлар елдің рухани күшін ... ... ... оянуына зор бөгет болып отырса, халықтың да ілгері ... ... ... ... балалық шағындағы қазақ елінің әлеуметтік түрсипаты осындай болытын. Зерек бала өз айналасындағы жан түршігерлік қайғылы қалдері көзімен көрді, алыстағыны ... ... ... өзі ... ... ... ... өмір шындығы өсе келе творчестволық еңбегінде көп орын алды. Ол балакүнінде-ақ ескі әдеп-ғұрыптың шірік ... ... түйе ... жабырқай түсті. Халықтың тұңғиыққа батырып, тұншықтырып отырған мылқау күштер елдің еңсесін көтертпейтін дерт ... Абай сезе ... Сол ... күштің ұйтқысы болған әкеге Абай өзге балалардай қарамады, әкеден гөрі, елге, халық қамына, ел мүддесіне бейімдеоді. Әке ... кәрі ана ... - ... отанын әлде қайда артық санады, еліне еңбек етуді негізгі өмірлік мақсат деп санады.
Бірақ, әкесі Абайға өзгеше ... ол ... ақыл иесі ... ... ерте ... менің орнымды басса, менің жолымды қуып, туымды ұстаса осы Абай ұстайды деген сенім өте күшті болды. Сондықтан оны өз ... сай етіп ... ... ... Құнанбай Абайды 10 жасынан ауылдағы Ғабитқан моллаға оқытты.одан соң Семей қаласындағы Ахмет Риза деген имамның ... ... ... Абай ... 3 жыл ... ... медресе оқушыларға терең білім бере алмады. Басын қатырды. Медресе жөніндегі сол ... ... ... ... ... бұл ... мойындап: - дейді.
Абай қаладағы тұрғын халықтар мен қыр сахарасындағы көшпелі қазақ ауылдарының тұрмысындағы үлкен айырмашылықты да ... ... ... ... ене ... орыстың өндіріс заттарын шойыннан, мыстан, шыныдан жасалған ыдыстар, мата, шам, сағат, самоварларды, сол тәрізді толып жатқан бұйымдарды әкесі Құнанбай аулынан ... еді. ... - ... сол ... ... орталығына айналған Семей қаласындағы орыстардың өзгешелігімен танысты. Осы ... оған зор әсер ... Әтең орыс ... үйренсем-ау, орысша оқысам-ау деген игі тілекті. Көкседі. Ол арманына өз бетімен, өз талабымен ғана жететіне сенді, ешкімге ақылдаспай-ақ ... ... ... ... тәртібін бұзып, жасырын бір жағынан орыс мектебіне оқуға кірді, аз уақыт оқыса да ... ... ... , ... ... арқасында орыс тілін тез үйренді. Орыс мектебіне түсу ұлы ... ... өмір ... ... ... ... Абай қайта медресені қөқсеген жоқ, ол келешекті дұрыс болжаған саналы жас медресемен мүлде қош айтысты, ескі ... ... ... сүйеніп оны бетке ұстауынан бас тартты, ол орыс ... ... бет ... ... ... ... ... алдыңғы қатардағы орыс елінің мәдениеті басым екенін сол күнде-ақ сезді.
Абай ертеден-ақ сөзге шешен, біреудің кемшілігін дәл көргіш, қолма-қол сынап, ... ... ... мысқылшыл болады. Жастық шағында сері жігіт, құсбегі болғаны да мәлым.
Абай ақыл-ой санасы толысқан шағында ел билеу ісінен аулақтанып, ақындық өнер ... ... Өз ... ... ... орыс елдері ақындарының, ойшыл оқымыстыларының еңбектерін оқып, білімін толықтырады. 1870 жылдарда Петербургтен айдалып келген революционер Михаэлиспен ... дос ... ... ... университетінің студенті, Чернышевскийдің жолын қуушы, демократ-революционер еді. Михаэлис арқылы Абай айдаудағы орыс демократтары: ... ... ... ... ... ... танысады. Солар арқылы ол орыстың белгілі ақын-жазушылары: Пушкин, Лермонтов, Толстой, Салтыков-Шедрин, Некрасов; ... ... ... ... ... Добролюбов; Батыс Еуропа ақындарымен: Гёте, Байрон, философ ойшылдарынан: Спенсор, Спиноза, Дарвин, т.б. еңбектерімен ... ... ... ... ... ел ... ... зорлықты, алтыбақан алауыздықты, күштілікті, жатып ішер жалқаулықты өлтіре сынап, жастарды адал еңбекке, отырықшылыққа, егіншілікке, өнер-білімге шақырады.
Шығыс пен ... ... ... ... мол нәр алған ұлы ақын бала тәрбиесі ... де ... ... ... ... мен қара ... педагогикалық көзқарасын білдіреді. Адам мінезіндегі орынсыз мақтан, ойсыздық, салғырттық, күншілдік, көрсеқызарлық ... ... ... ақыл мен ойды ... айта ... естігенді есте сақтау, көргеннен үлгі-өнеге алу, жаман әдет-дағдыдан бойын ... ... ... ... жеңдіру, ұстамды болу сияқты адамгершілік қасиеттерді насихаттайды. ,-дейді. ... ... ... ... ... маңызы мен мәніне ерекше тоқталады.
Абай сана-сезімді тәрбиелеудегі қоғамдық ортаның ролін материалистік тұрғыдан түсіндіре білді. Адамның жақсы-жаман болуы, ... ... ... ... байланысты, ақ сүйек тұқымынан шыққандар ақылды, батыр, алғыр болады деген буржуазиялық нәсілдік, идеалистік көзқарасқа қарама-қарсы. Абай адам ... ... ... ортаға байланысты екенін дәлелдеді. Өзінің отыз жетінші қара сөзінде: ,-деді.
Абайдың поэтикалық шығармалары мен қара сөздері пәлсапалық, этикалық, ... ... және ... ой-пікірлерге толы. Абай түсінігінше, табиғат біздің санамыздан тыс және бізге ... өмір ... ... түйсігіміз бен қабылдауымыз, түсінігіміз айналадағы ақиқат шындық өмірдің сәулесі ғана.
Абай ... ... ... ... тыс және ... тәуелсіз өмір сүреді. Адам баласы ,-дейді Абай. Адам баласы анадан туғанда екі ... ... ... Бірі - ... ... ... деп туады. Бұлар - тәннің құмарлығы. Екіншісі - ... екен деу- жан ... ... сөз) деп ой түйіндей келе, деген қорытынды жасайды.
Абайдың дүниенің дамуы жөніндегі көзқарасында диалектикалық сарын басым. Ол табиғат құбылыстарын ... ... ... үнемі өзгерісте, дамуда болады, адамды қоршаған ортаның - табиғаттың ішкі сырын білім-ғылым арқылы білуге болады деп қарастырады.
Ұлы ... ... ... ... ... ... ауыр ... және надандығын мінеп-шенеді. Қара басының қамын ғана ойлайтын, яғни тән қажеттігін өтеуді ғана ескеріп, рухани қажеттілікті ... ... ... ... ... күн ... ... күшті әкімдер алдында жағымпаздықпен көзге түсіп қалуға тырысушыларға Абай ... ... ... ... ... халыққа адал қызмет ету деп ұқты:
Пайда ойлама, ар ойла
Талап қыл артық білуге.
Артық білім кітапта
Ерінбей оқып көруге, - деп жастарды ... ... ... ... кейбір оқыған жастардың білімді шен алу, шекпен кию үшін пайдаланып, парақорлықпен алдап-арбаудың құралы етуге тырысқанына ызаланған Абай:
Ойында жоқ олардың
Салтыков пен ... ... я ... ... бәрінде ой,- деп сөкті. Жастарға халық қамын ойлаған ... мен ... ... ... , -дейді. Тіршіліктің тұтқасы еңбек пен білімже деп ұққан Абай:
Түбінде баянды еңбек егін салған,
Жасынан оқу оқып, білім алған.
Би ... ... ... ... ... бұдан өзге бәрі жалған.
Ел болу үшін қала салып, отырықшылықта болу керек, мектеп салып, оқу оқып, білім алу ... ... ... ... пен ... ғана тұр деп жар салды. Өнер-білімсіз қоғамның ... ... ... ... емес ... терең түсінген ол: ,-деп озық мәдениетті орыс халқын өнеге етті.
деп қарап, адамгершілік мәселелерін ... ... ар ... үшін күресуді дәріптеген ұлы ағартушы -
Ынсап, ұят, ар-намыс, ... ... ... ... ешкім қалап...
Терей ой, терең ғылым іздемейді
Өтірік пен өсекті ... ... - деп ... ... ... ... сынға алады. Абай қазақ қоғамындағы жас ұрпақтарды тәрбиелеуге байланысты ойларын бірнеше өлеңдерінде (, т.б.) ... ... Ол ... ... ... надандығын мінеп, әдебиет пен ағарту халыққа қызмет етуі, жалқаулыққа, ымырашылдыққа қарсы күрес жүргізуі қажет екендігін көрсетеді, прогресшіл орыс мәдениетіне жақындай ... ... ... ... міндеттерді шешудің жолдарын іздестіре келе, Абай өзінің ... ... ... беру ... ... ... да оқып, білім алу керек деп есептейді.
Ұлы ағартушы өз ... ... ... ... ... аздырып бара жатқанын, жас ұрпақты тәрбиелеуге теріс ықпалын тигізетіндігін байқап, халықты, әсіресе, жастарды, адамгершілікке ... ... ... ... ... ... ... тиісті жоғары адамгершілік қасиеттер ретінде туған елге деген сүйіспеншілік пен ерлік, табандылық пен адалдық, парасаттылық пен ... ... ... ... еңбек сүйгіштік, жарқын өмірге ұмтылушылық т.б. атап айтты. 1886 жылғы бір өлеңінде ақын:
Қартайдық, қайғы ойладық, ұлғайды арман,
Шошимын ... жас ... ... ... көзін сатып,
Теп-тегіс жұрттың бәрі болды аларман,- деп өз ... ... ... жағымсыз мінездері н қатаң сынға алды. Абай уақытын еңбексіз бос өткізетіндерді, еріншектерді, өсекшілдерді, адамгершілік қасиетке ұмтылмайтындарды ... жек ... ... туралы:
Осындай сыйдаң жігіт елде мол-ақ,
Бәрі де шаруаға келеді олақ.
Сырын түзер біреу жоқ, сыртын ... ... - қу ... - ... шолақ-деп, күйзеле жазады ұлы ақын.
Гуманист - ақын Абайдың ХІХ ғ.орта шенінде халқымыздың бойындағы жағымсыз қасиеттерді қатты ... ала ... ... ... ... өзекті мәселелерінің бүгін де маңызды, күн тәртібінен түспей отырғандығын атап өткіміз келеді. Абайдың айтқан ойлары бүгінгі Мақатаев сияқты ... ... ... ... ... мейлі, махабатты айтсын, адамның ары мен арманын айтсын, жан түршіген міні мен ... ... ... ... ... ... Мұқағали ағынан жарылып айтады, әрбір өлең жолынан ақынның жүрек лүпілін естіп, жан айнасын көреміз, адам бойында әлі де ... ... ... пен ... жериміз, жамандықтан түршіге түңілеміз. Сондықтан да ол:
Мамсапқорлардың қасынан
Шықпайтындарға ашынам !
Жалданып өскен жасынан
Жағымпаздарға ашынам !
Өзіңе ғана бас ... бе, Отан ... ... ашынам !
Ашынам-дағы тасынам
Құнымды несін жасырам, - деп адам бойындағы жағымсыз мінез құлықты ашына сынға ... ... ... осы ... ... да ... де ... бой көрсетіп қалады.
Сол кезде Абайдың көтерген мәселелері бүгін де маңызды, өзектілігін ерекше айта кеткен жөн.
Абай тарихқа ең алдымен кемеңгер ... ... ... ... енді. Абай өлеңдері мен қара сөздерінің тәрбиелік-тәлімдік мәні зор, идеялық деңгейі жоғары болып келеді.
,
- деп ақынның өзі айтқандай оның ... ... ... мәні ... терең. Ең алдымен ол өз халқына өлеңдері, қара ... ... ... ой салды, оның көкірегін оятып, оны надандықтан, жаман қылықтардан сақтандырды, ... ... ... ... ... ... бәрінде:
- деген сөздері дәлел бола алады. Бұл өлеңде Абай ... ... ... тие ... Сондай-ақ, Абай бос даурығуға, бекер сал шашуға, өтірік, өсек ... ... ... ... , - дей ... Абай , - ... ... айтты.
Абай өнер-білім алуға шақырды, өмірде өз орныңды тап, пайдалы әрекет жаса, дейді. деген сөздер соның айғағы. Қазақ ... ... көп ... бір ... бір ... бір ... бір ауылға селтеңдеп, қыдырып жүретін келеңсіз әдет селтеңдеп, қыдырып жүретін ... әдет ... ... ескертіп, одан аулақ болуды арман етті.
, - деп жағымсыз қасиеттерден жастарды жирендіреді.
Ол А.С.Пушкин мен М.Ю.Лермонтовты ... ... ... ... ... мысалдарын қазақ тіліне аударды. Мәселен, , аударып қана қойған жоқ, оған ән де шығарды.
1840 жылы ... ... ... өлеңін деген атпен аударған болатын. Гетенің бұл өлеңі ... ... ... әсер ... Ол Абайдың да жүрегіне ұялады. деп аударды. Сонымен қатар, Абай шығыс мәдениетінен де нәр алды. Фирдоуси, ... ... ... ... ... ... жылы бүкіл еліміз Абайдың 150 жылдық мерекесін ЮНЕСКО шешімі бойынша әлем ... ... ... ... ... ұлы ... ... Абайдың ғылыми-педагогикалық мұрасының зерттелу жайы туралы және Қазақстанда төңкеріске дейінгі педагогикалық ой-пікірдің даму тарихында ... орны ... ... ұлы ғұлама ойшылдың педагогикалық мұрасын алғашқы зерттеушілер, педагогика тарихы саласындағы көрнекті қазақстандық ғалымдар, педагогика ... ... ... Т.Т.Тәжібаев, Қ.Б.Бержанов, Ә.У.Сембаев, Қ.Б.Жарықбаев, С.Қ.Қалиев және т.б. ... ... ... атап ... жөн.
Ұлы гуманист-ақынның педагогикалық, тағылымдық мұраларының мәні мен маңызы бүгінгі таңда да ... ... ... ... ғасырдың басында бір кезде Шоқан, Ыбырай, Абай көтерген ағартушылық қозғалыстың туын Ахмет Байтұрсынов, ... ... ... Аймауытов, Міржақып Дулатовтар жалғастырды.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абай Құнанбаев (1845-1904)10 бет
Абай Құнанбаев.(1845-1904)7 бет
Абай Құнанбаевтың ағартушылық тағылымы (1845-1904)6 бет
Абай (Ибраһим) Құнанбаев8 бет
Абай және казіргі заман Шоқан және географиялык детерминизм З.Фрейд және психоанализ 4.Ф.Ницше және аса кушті адам8 бет
Абай қарасөздерінің тәрбиелік мәні6 бет
Абай Құнанбаев4 бет
Абай Құнанбаев туралы7 бет
Абай Құнанбайтың өмірі мен шығармашылығы7 бет
Абай өмірбаяны11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь