Экологиялық фактор туризм дамуына кері әсер ететін факторларының біреуі

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

1 ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ ТУРИСТІК.РЕКРЕАЦИЯЛЫҚ РЕСУРСТАРЫНА СИПАТТАМА ЖӘНЕ ТУРИЗМ ДАМУЫНА ӘСЕР ЕТЕТІН ФАКТОРЛАР
1.1 Географиялық орны және жер бедері
1.2 Климаты және ішкі сулары
1.3 Флора мен фауна
1.4 Ерекше қорғалатын табиғи территориялар
1.5 Туризм дамуына әсер ететін факторлар
1.5.1 Позитивті факторлар
1.5.2 Негативті факторлар

2 ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ФАКТОР ТУРИЗМ ДАМУЫНА КЕРІ ӘСЕР ЕТЕТІН ФАКТОРЛАРЫНЫҢ БІРЕУІ
2.1 Семей аймағы полигоны
2.2 Туризм дамуына әсер ететін экологиялық қауіпсіздіктің экономикалық мәселелері

3 ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ МӘСЕЛЕЛЕРДІ ШЕШУДІҢ ЖОЛДАРЫ
3.1 Экологиялық мәселелерді шешудің үкімет шаралары ... ... .
3.2 Болашағы бар туризмнің түрлері

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... .
        
        РЕФЕРАТ
Жұмыстың тақырыбы: “Шығыс Қазақстан аймағында туризм дамуына кері әсер
ететін ... ... ... ... ... ... әдебиеттер мен статистикалық материалдар
пайдалану арқылы жазылды.
Зерттеу субъектісі – Шығыс Қазақстан аймағының қоршаған ... ... және ... ... сөздер: туризм, экология, табиғи объектілер, тарихи-мәдени
объектілер, радиация, полигон.
Жұмыстың ... ... : ... ... ... ... және
пазитифті факторларды бөліп алып, осы факторлардың қазіргі ... ... әсер ... ... ... ... кіріспеден, үш тараудан, қорытындыдан және
қолданылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Жұмысытың жалпы көлемі ... 3 ... ... ... ... ТУРИСТІК-РЕКРЕАЦИЯЛЫҚ
РЕСУРСТАРЫНА СИПАТТАМА ЖӘНЕ ТУРИЗМ
ДАМУЫНА ӘСЕР ЕТЕТІН ФАКТОРЛАР…………………………
1.1 ... орны және жер ... ... және ішкі ... ... мен ... ... қорғалатын табиғи территориялар……………………
1.5 Туризм дамуына әсер ететін факторлар……………………….
1.5.1 Позитивті ... ... ... ... ... ТУРИЗМ ДАМУЫНА КЕРІ
ӘСЕР ЕТЕТІН ФАКТОРЛАРЫНЫҢ БІРЕУІ……………………
1. Семей аймағы полигоны……………………………………….
2. ... ... әсер ... экологиялық қауіпсіздіктің
экономикалық мәселелері…………………………………….
3. ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ
МӘСЕЛЕЛЕРДІ ШЕШУДІҢ ЖОЛДАРЫ………………………..
3.1 Экологиялық мәселелерді шешудің үкімет шаралары………
3.2 Болашағы бар туризмнің түрлері
ҚОРЫТЫНДЫ…………………………………………………………
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... бай ... тарихи-
мәдени объектілерімен ерекшеленеді. Табиғатты қорғау, адам ... ... ... ... облысының аймағындағы Семей полигоны мен
Алтай тауындағы металлургия өнеркәсібінің экологиялық жағдайы, тек ... ... ғана ... ... ... ... қоршаған ортаға
қауіп төндіріп отыр.
Жұмыстың басты мақсаты: Шығыс Қазақстан ... ... ... ... бөліп алып, осы факторлардың қазіргі кездегі облыс
туризіміне әсер етуін зерттеу.
Жұмыстың ... ... ... облысындағы қазіргі экологиялық
факторына баға беріп, болашақта туризмді жоғарғы деңгейге жеткізу үшін, ... ... ... мәселесін шешу керек.Ол үшін, бірінші
экологияға ... ... ... ... алу ... бүгінгі күні өзекті мәселеге айналған Семей полигоны мен
салыстырма ... ... ... ... алып ... ... полигонын алып қарайтын болсақ, АҚШ-та Невада штатында
ядролық жарылыстан зардап шеккен халыққа жылына ... ... 1 ... бөлінетін болса, ал біздің палигон аймағындағы ... биыл ... ... ғана ... Бұл ... алдыңғы жылдар мен салыстырғанда
әлде қайда ... ... ... ... ... ... өте жақсы әсер
қалдырады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... тазалығы жағынан дүние жүзінде бірең сараң көлдердің
қатарына қосылатын Марқакөл көлі және ... ... ... ... ... ... Ал, облыстың оңтүстік аймағында жағалауында емдік
қасиеті бар батпақ пен суы ... ... көлі ... ... Алакөл
минералды сулары деректеріне сүйенсек, ертерекке кетеді. Соның бірі ... ... тау ... теңіз деңгейінен 579 м биіктікте, ... 24 ... ... ... ... ... ... Бұл
аталған объектілерден басқада көптеген табиғи, тарихи- мәдени объектілер
жеткілікті.
Бұл аймақтан бұрынғы кездегі атақты адамдар саяхат ... ... ... ... ... ... ... мәселесін шешу
үшін мемлекет тарапынан атқарылып жатқан жұмыстар көрсетілген. ... ... ... ... ... сандар көрсетіліп анықталған.
Болашақта Шығыс Қазақстан облысының аймағында бірнеше туризм түрлерін
дамытуға болады. Мысалы, ... ... ... ... ... экологиялық маршрут келген қонақтарға қызмет көрсетеді. Соңғы
тарауда болашағы бар ... ... ... ... ... ... ... үшін, әрине, мемлекет тарапынан көмек көрсетілуі қажет.
Жалпы Шығыс Қазақстан аймағының экологиялық жағдайын түзеу, тек ... ... ... ... ... қоршаған ортасына қажет емес, бұл дүние
жүзінің ... ... ... ... ... бұзылмаған қалпында жеткізсе, біз болашақ
ұрпағымызға экологиясы таза қоршаған ортаны аманат етуіміз керек. ... ... адам ... ... ... ... ... СИПАТАМА ЖӘНЕ ТУРИЗМ ДАМУЫНА ӘСЕР
ЕТЕТІН ФАКТОРЛАР
1.1 Географиялық орны және жер ... ... ... көлемі бойынша ең кіші аудан. ... 10% ... ғана алып ... ... ... облысы 1932
жылы қалыптасқан. Қазақстан Республикасы Президентінің жарлығы бойынша 1997
жылдың 3 мамырында Семей облысының территориясы біріктірілді.
Шығыс ... ... ... 277 мың км.2 алып ... ... ... мың адам, орташа тығыздығы еліміз бойынша шамалы ... ... 1 ... ... 5,1 ... ... Қазақстан облысының жаңа шекарасы бойынша ... ... ... ол ... оң ... және сол жағалауға бөлді.
Қазіргі кезде оның ... 283,3 мың км2. ... ... 30 ... 510 с.е. және батыстан шығысқа 100- қа жуық яғни 770-ден ... ... ... ... қиыр ... нүктесінің координаты 51004/,
оңтүстігі 45050/ с.е., ... 76050/ , ... 87020/ ш.б. Бұл ... ... 3 ... ... сияр еді: Болгария (111 мың км.2),
Греция (132 мың км.2) және Албания (29 мың км.2).
Шығыс ... ... орны өте ... Ол ... тауы және
Сарыарқаның шығыс бөлігін қамти орырып ... ... ... Оның аумағына төбелі жазықтар мен ... ... биік ... ірі тауаралық, қазаншұңқырлар мен аңғарлар енеді.
Шығыс Қазақстанның көп бөлігін Сарыарқаның шығыс жағы алып жатыр. ... ... тар, ... ... ... ... келетін өзен аңғарлары
тілімденіп, өте әдемі түрге ие болған. Көптеген тау төбелер мен жартастар
айрықша таңғажайып ... ... ... ... ... тауы
1305м биіктікте, оңтүстік-шығысында Тарбағатай жотасы, солтүстік-шығысында
Колба жотасы, биіктігі 1600м, Солтүстігін Ертіс маңы ... ... және ... ... ... алып жатыр.
Ауданның оңтүстігі мен шығысы Қазақстанның мемлекеттік шекарасы бойымен
созылып ... ... ... мен Алтайдың биік тау жоталарына
барып тіреледі. Шыңдарының көпшілігі мәңгі қар мен мұздықтар жамылған.
Алтайдың ең биік ... ... ... Үлбі ... ... 1500мм ... ... Бұл еліміздің ең жоғарғы көрсеткіші.
Таулардан бастау алған көптеген өзендер мен тау ... ... ... ірі тауаралық қазаншұнқырларды суландырады.
Шығыс Қазақстанның басты су күретамыры-Ертіс. Аудан аумағындағы ірі
көлдер Зайсан, Алакөл, Марқакөл. Зайсан ... ... ... ... көтеріле келіп, су қоймасының едәуір бөлігін қамтитын болды.
Шығыс Қазақстан Ертістің оң жағын Кенді және Оңтүстік Алтайдың жоталары
таулы үстірттері, тау ... ... ... алып жатыр. Ең биік жер,
облыстың солтүстік-шығысындағы “Мұзтау шыңы” Оның биіктігі 4506м.
Оңтүстік Алтайдың Нарын, ... ... ... ... Азутау сияқты жоталары 3000 метрден асады. Алтай тауының ... ... 2000 км ... жатыр. Оңтүстігіндегі табиғи
шекарасы қара ... ... ... ... ... ... Батыс
Сібірден Гоби жазығына дейін,ал батыс бөлігі Сарыарқаның ... ... ... ... ... ... Азияның Шапшалы жотасы батыс
Саянмен жалғасады.
Алтай ... ... ... ... ... жазығынан,
оңтүстікшығысында Гоби шөліне дейін ... ... ірі тау ... ... ... ... бөлігі ғана кіреді. Алтай тауы
туркі, монғол ... ... - ... ... ... білдіреді. Алтай
тауын Оңтүстік Атай, Орталық Алтай немесе Кенді Алтай және ... деп ... ... Ең биік шыңы ... 4506м.
Қытай Халық Республикасындағы Ебінұр ... ... мен ... ... ... аңғарлық ойыс, табиғи өткел бар, оны ... ... ... ... абсолюттік биіктігі 300-400 м, ені 10 км
шамасында. Жоңғар қақпасы арқылы Қазақстанды Батыс ... ... ... жолы ... ... ... ... солтүстік беткейі
көлбеу, кей жерлерінде беткейлердің төбесі тегіс, сатылы болып ... ... жері - ... шыңы 4463м. ... ... тау құрамында Тастау,
Сарқантау, Тасқантау, Мыңшұңқыр жоталары бар.
Жоңғар Алатауы палеозой эрасында пайда ... ... ... ... ... ... биік ... каледон граниттерінен
түзілген. Кей жерлерінде корбон, перм дәуірі жыныстары мен ... ... де ... Жоңғар Алатауы пайдалы қазбаларға өте бай. Тас
көмір, қоңыр көмір, ... ... ... және ... ... ... ... қоңыр және қара топырақ кездеседі. Онда шөлейт және
дала өсімдіктері аралас өседі. ... ... ... ... ... одан ... 2200м-ге дейін аралас орман, 2400-ден жоғары
субальпілік және альпілік өсімдіктер тараған. Одан ... ... қар ... ... ... мен ... ... - өсімдік зоналарының барынша алуан
түрлілігі бұл ауданның табиғатына ерекшк, қайталанбас әсемдік береді. ... ... ... ... ... сияқы, топырақ жамылғысы да әр
түрлі. Ол ... ... ... ... ... биік ... және ... және толқынды жазықты болып келеді. Атмосферадын түсетін ылғал
мөлшері өте ... ... ... біраз территорияны жеткілікті
ылғалданған орманды – дала зонашасы алып ... ... ... сұр ... мен шалғынды қара топырақ кездеседі. Бұл ... ... ... қара ... дала зонашасы жатыр. Бұл суарылмайтын
егістік аймаққа жатады. Қара топырақты далалы зонаның оңтүстігінде ... ... ... қара – ... ... зона ... оның терістігінде,
яғни көңгірт қара-қоңыр топырақты зонашада суарылмайты жаздық ... дала ... ... ... ... ... пен ... аймақтың аралығындыа жатыр. Топырақтың құнарлылығы кем, әсіресе оның
құрамындағы қарашірік аз, ашық қара – қоңығ болып келеді, топырақтың ... Бұл ... ... ... мал ... аймақ болып
саналады. Жайылымы көктемгі, жазғы, күзгі уақытта ... ... ... яғни 4 ... 3 жылы ... ... ... егін егіп тұрақты
өнім алу тек ... ... ... Жартылай шөлді зонашаның оңтүстігін
кең алқапты шөл зонасы алып жатыр. Бұл аймақ нағыз ... өзі. ... ... олардың топырақта қалдыратын қалдықтары да ... сор шөпі ... ... құба ... ... ... ... суарған кезде азотты, фосфорлы және органикалық тыңайтқыштарды
қолдану керек./3/
Енді таулы ... ... ... болсақ, онда белдеулік заналар
кездеседі.
Тау етегіндегі шөлді далалы ... ... ... ... ... дала ... ... әлдеқайда мол. Ылғалданудың
орташа мөлшері 250 – 360 мм. Бұл ... ... түсі ... түсті. Оның өзі тау етегінде жатқан аймақтардың таулы алқаптан
қаншалықты қашықтығына, оған ... ... ... мөлшеріне байланыты.
Топырақ түсі де өзгеріп, біршеше зонашаға бөледі. Таудан алыс ... ашық ... ... ... ... одан ... кәдімгі сұрғыл
түсті топырақ, ал тауға ең жақын аймақта күңгірт сұрғылт түсті және ...... ... ... ... Тау етегі шөлді – дала
зонасынан биігірек алқапта аласа таулы – дала ... ... Бұл ... топырақ климат жағдайларына тигізетін әсері үлкен. Ауадан түсетін
ылғал мөлшері 500-800 ... ... ... жақсы түсетіндіктен шөп жақсы
өседі. ... да ... ... ... ... пен ... Жайылымыда жақсы. Аймақ ... ... ... ... ... ... көп жері ... мал жайылымы, шабындық
ретінже де пайдаланылады. Бұл аймақта суарылатын және ... ... ... өседі. Орташа таулардағы шалғынды орман ... ... ... ... ... Бұл аймақта түсетін ылғал мөлшері жылына 850
– 900 мм. Топырағы – құнарлы, қара ... пен ... қара ... ... ... жайлау мен шабындыққа қолайлы/3/.
Биік таулы – шалғынды және шалғынды дала зона биік таулы ... ... ... – биік таулы альпілік және субальпілік ... ... ... ... ... ... ... таулы тундра
топырағы кездеседі. Бұл аймақ ... ... ... уақ ... жазғы
жайлауы ретінде пайдаланылады.
1.2 Климаты
Шығыс Қазақстан обылысының көп ... тау алып ... ... суық ішке ене ... Ең ... ... мен ... Марқакөл, Зайсан, Алакөл, Сасықкөл. Таулы бөлігінде ... тұщы ... көп ... ... ... ... ... салынған. Нарын мен
Бұқтарманың тау беткейлерінен басталатын салаларының энергетика ... Тау ... ... да көп. Бұл ... суға өте ... ... ... өте тығыз орналасқан. Таулары өте қатты
тілімденген. Таулы ... 70 ... ал ... 3500-дей үлкенді,
кішілі көлдер бар. Суы тущы минералды 0,07 процент құрамында иод, ... тағы ... бар. ... өте бай ... табан, хариус, майқан,
қара балық) түрлері кездеседі. Өзеннің ... ... ... ... ... қарай
Қазақстанның аса ірі су магистралы және энергияның қуатты көзі – ... ағып ... ... ... ... Семей-Барнаул жолы еліміздің батыс
және шығыс-сібір, оңтүстік Қазақстан мен Орта Азия ... ... ... ... ... ... ... тым континентті. Оңтүстік-шығысқа
қарай континенттігі арта түеді. Тау етектері мен төменгі ... ... ... Батысындағы Ертістің оң салалары-Қалжыр, Күршім,
Бұқтарма, Үлбі, Уба өзендерінің суы мол, ағыны қатты келеді.
58,4млд кв.т ... көлі ... тұщы ... ... ... ... кейін үлкен бөгенге айналған. ... ... ... 300 мм, ... 155 мм дейін түседі. Вегетациялық кезең
солтүстігінде 169, оңтүстігінде 198 ... ... ... ... және оңтүстік-батыстан соққан желдер ылғал ... ... тау ... ... 600 ... ... ... Тауға биіктеген сайын жауын-шашын мөлшері ... ... ... ... алатын таудың жоғарғы бөлігінде 1800 мм-ге дейін жауады. Тау
етегінде жауын-шашын мөлшері 250-300 мм. ... ... тау ... ... ал ... ... сайын 2 м дейін қалыңдайды.
Алтайдың Шығыс жеріндегі бөлігінде өзендер көп. Басты ... ... оның ... ... ... Күршім, Нарын. Өзендері мұздық және қар
суымен, жер асты, жауын-шашын суымен қорланады. Өзендерінің суы мол, ағысы
қатты. Қара ... өз ... ... ... ... да, ... тауын қақ
жарып, Қазақстан жерінде ағыны қатты тау өзенінен біртіндеп жазық ... ... ... ... ... ... су ағыны Бұқтарма, Өскемен
су қоймалары арқылы реттеліп тұрады. Бұқтарма, Өскемен су ... су ... ... салынған.
Алтай өзендері Шығыстың су энергетикалық ресурстарының көбін құрайды.
Алтай көлге де бай. Ең ...... ... ... ... тау
ішінде-абсолюттік биіктігі 1450 м жерде орналасқан. Суы тұзды. Оның өзіндік
қайталанбас әсем табиғаты мен ... ... ... үшін қорық
ұйымдастырылған. Зайсан көлінің табиғи ... ... су ... ... көп ... ... Бұқтармамен жалғасып жатыр. Алтай ... ... ... ... дем ... ... ... сауықтыру
орындары көп. Солардың бірі Рахман бұлағы, одан радионды шипалы су шығады.
Зайсан көлі ... мен ... ... ... ... ... суы тұщы көл. Зайсанға бірнеше өзен
келіп құяды да одан Ертіс ... ағып ... ... беті ... ... ал
жазда судың температурасы +26° дейін жылиды. Судың деңгейі жаздың алғашқы
жартысында көтеріледі. Зайсан ... ... бар ... бай. ... 23 түрі кездеседі. Өзен көлігін дамытуға қолайлы. Су ... ... оң жақ ... Бұл өзен ... Алтайдың
мұздықтары мен қарынан басталады. Бұқтырма жағалауы жартасты, арнасы
шоңғалды, ағыны қатты тау ... ... ең суы мол ... да осы ... Өзеннің суы мамырдың аяғынан шілде айына дейін тасып жатады. ... ... ... кезі маусым айы, ал арнасынан төмен түсетін
кезі қыс айлары. Өзен ағаш ... ... әрі ... энергиясын өндірудің
тиімді көзі болып табылады.
Бұқтарма өзеннің аңғары шатқал-шатқалдың арасымен өтеді. Өзеннің әрбір
бұрлысы табиғаттың әсем көрінісімен ... ... Өзен ... 200 м-ге ... жететін жартасты, тік құлама беткейлі болып келеді.
Өзен жағалауынан таудың етегіне дейін әр түрлі ағаш, бұталар ... ... деп ... бұл өзен ... ... Монғол Алтайы
тауының батыс ... ... алып ... ... құяды, ол дүние
жүзіндегі ірі ... ... ... ұзындығы 4248 км, ал Қазақстан
жеріндегі арнасының ұзындығы 1700 км. ... ... ... көлі мен ... кейін Алтай тауының Қалба, Нарын жоталарының тау аралықтары ... ... ... ... Ертіс өзеніне көптеген салалар келіп құяды.
Өскемен қаласынан төменірек тұста кең ... ... Үлбі мен Об ... қосылады. Бүл өзен ... ... ... Ал, ... маңында жазықтыққа шыққаннан кейін өзен баяу және жай ағады.
Ертіс салаларының біразы ... ... ... қары мен ... ... жер асты суы мен ... қоректенеді. Сондықтан Ертістің
суы жыл бойы мол болады. Ертіс өзені ... ... ... ... ... ... ... су электр станциялары салынған. Өскемен
және Бұқтырма СЭС-нан ... ... ... ... ... ... ... маңызы бар шоқыр, бекіре, шортан, алабұға,
тағы басқа түрі ауланады. Ертіс өзені еліміздегі ең ірі ... ... ... Оған ... ... тыс ірі екі сала келіп құяды.
4 Флора мен фауна
Шығыс Қазақстанның өсімдік топырағы барынша ... ... ... ... ... ... ... Солтүстік және батыс тау етектерінің
400-700 м биіктігінде шалғынды әртүрлі ... мен ... ... ал 1200-1700 м биіктіктігінде жусанды бетегелі дала қалыптасқан. Бұл
таулы және далалы ... қара және қара ... ... ... ... ... 70 ... алып жатыр. Мүнда жалпақ жапырақты
орман ... ... және ... ... 2200-2500 м биікте қылқанды
орман өседі. Бұл жерді самырсынды, бал қарағайлы ағаштар өседі. Одан жоғары
биік таулы ... ... ... ... мен ... өседі.
Сонымен қатар мұнда таулы ... одан ... ... жартастар, тас
қорымдар, қар алаңдары мен мұздықтар алып жатыр. Тау ... ... одан ... ашық ... ... ... 700 м ... астық
тұқымдас шалғын шөптер мен қылқан жапырақты ормандар басталады. Осыдан әрі
самырсын, ... ... ... орман. Субальпілік және альпілік
шалғындар ... ... ... ... ... тән түрлері
тараған. Өсімдіктердің ішіндегі ең маңызды дәрілік шөптер: итмұрын, ситрус,
қайың, емен тағы басқа шөптер. ... ... ... ... ... ... ... дала жидегі кездеседі. Орманды алқаптың 1638,9
мың га осы ... Бұл ... ... орман алқабына бай аймақ. Сонымен
мәңгі жасыл жапырақты өсімдіктің сан мың түрі ... ... ... өсімдік жамылғысына биіктік белдеулік ... ... қара ... ... ... ... ... қарай Ертістің солтүстік жағындағы қара топырақ бозды
бетегелі, ... ... ... боз ... ... ... ... топырақта жусанды өсімдіктер өседі.Таулық өлкелердің ең төмен ... ... одан ... қайың, көктерек, майқарағай, шырша биіктегі
беткейлерде субальпілік және альпі шалғындары өседі. Алтайда ... ... және биік ... тән ... ... ... мекен
ететіндерден тырна, сарыала қаз, үйрек, аққу.
Үлкен ... ... ... ... ал ... өзендерінде
хариус кездеседі.
Алтайдың тау орманының күлгін топырағында майқарағай, қарағай, самырсын
өседі. Тоғайларында ... ... ... ... ... ... шөп, қоңырбас шөп шығады. Оңтүстік Алтайдың қоңыр күлгін
топырағында балқарағай жайқалады. Биік ... ... ... ... сарғалдақ, атқонақ өседі. ... ... аю, ... ... ... қар барысы; құстардан ... құр, ... ... және тағы ... ... ... ... кәсіптік
маңызы бар аңдардан бұлғын, ақкіс, қара күзен, сібір күзені тіршілік етеді.
Су тышқаны, жанат тәрізді ит, америка ... ... ... Ерекше қорғалатын табиғи территориялар
Салыстырмалы түрде ғылыми-техникалық процесс қоршаған ортаны бұзып,
ластаған сайын қорықтар мен табиғи саябақтар ... арта ... ... ... ... ... ... туристік қызығушылықты
арттыратын ұлттық саябақтар торын ұйымдастыру. Оның ... - ... ... ... ... ландшафты қалпына келтіру және
нәтижесінде бұл территорияларды табыс табу көзі ... ... ... ... жылы ... 887 мың га ... алып ... 9 қорық, 580 мың га
көлемдегі 4 табиғи ... ... ... ... Ал, қазақстандағы
ерекше қорғаудағы территориялар саны ел территотиясының 0,5 ... Бұл ТМД ... ... ... ... ... ... территориялардың ішіне Шығыс Қазақстан обылсының
еншісіне кіретіндері мыналар: қорықтар - ... ... ... ... парктер - Катон-Қарағай; мемлекеттік табиғи резерв - Семей орманы;
қорықшалар - ... ... ... ... құмы, Алет, Солдат
шатқалы, Үржар және тағы басқалары.
Айта кететін жайт, 9 қорықтың бірі - екі реликті шағала және ... ... ... 1998 жылы ... қорығы ұйымдастырылды.
Бұғанға дейінгі аумағы 12,5 мың га болатын "Тоқты" және алма ... 32 мың га ... ... ... табиғи қорығы - 1998 жылы 21сәуірде Алматы және Шығыс Қазақстан
обылыстары территориясында (Үржар ауданы) 20 мың га ... орын ... күні ... ... ... 10 қорықтың ең кішісі. Барлық қорық
көлемі сегіз ... ... ... ... 270 ... ... Алакөл көлінде 156 балдыр түрі болса, жануарлар әлемінің 290
түрі бар: 315 құс, 21 ... - ... ... кеміргіштер
кездеседі. Осылардың ішінде сүткоректілердің түрлері кең тарған.
Қорықтың ашылу ... - ... ... суайрығын және Алакөл көлі
аралдары - Үлкен, Орта және Тастыны қорғау болды. Осы ... ... ... ұя ... және ... ... кездесетін Қазақстан Қызыл
кітабына енген құстарды қорғау.
Табиғи әдемілігі бұл жерде сирек, қайталанбас флора мен фаунаға ... ... ... және ... қоңыр-күлгін, қарашірік топырақ
жамылғысымен жапқан. Мынандай үсімдіктер ... ... ... ... мен ... қуыстарында - тоғай ормандары, өскен қамыстар, дала
жусаны, жүзгін және тағы ... ... ... әлемінен: қасқыр, түлкі, қоян, шошқа, ... ... ... арқар, тауешкі, марал - 12 түрден астам кездеседі. Көлде сазанның
16 ... ... және ... ... корось және тағы басқа балық түрлері
кездеседі/12/.
Қорықтың негізгі территориясына 2003 жылы ... ... ... ... ... ... ... кедлергісіз жүзу үшін каналдарды
тазарту жұмысы ... 2004 жылы ... ... ... ... ... құрамын анықтап, оның ... ... ... және ... құстар тізімін құрды.
Алакөл қорығынан кем түспейтін Шығыс ... ... ... ... қорығы - республикамыздағы құрылған алтыншы мемлекеттік қорық.
1976 жылы 4 - ... ... ССР ... ... осы ... ... ... шықты. Бұл шешімді өз елінің сұлу табиғатын
қорғауды сүйетін ... ... ... ... алды.Қуаныш негізсіз емес
еді.
Үстіміздегі ғасырдың басында Марқакөлдің ... жер ... Онда ... мол болғандықтан оны сатып алушы саудагерлер ... ... ... ... ... ... тәулігіне 400 пұтқа дейін
балық аулайтын. Көктемде балықтар ... ... ... ... ... да сол ... балықшылар ау мен сүзектерді құрып, ... ... ... 700-дей балықшылар кәсіп жасапты. Міне, осылайша көл
балығын есепсіз аулау оның ... ... ... ... жіберді. "Бір
уақытта уылдырық ... ... ... бойына ағылғанда, олардың
көптігінен судан ат ... ... ... ат ... соғып
жүргізбейтін" деп еске алады жергілікті ақсақалдар. Ал, ... оны ... ... ... Сонымен бірге көл төңірегіндегі тау беткейлерінен
орман ағаштарын жаппай кесу етек алғандықтан, тау жоталары ... ... ... ... еткен өзен кәмшаты мүлде жойылып кетсе, көл маңынан
бұлғын, марал, тиін және суырды көру сирек кездесетін жағдайдға ... ... ... ... ... азая ... обылыс
жұртшылығын барынша ойландырды. Олар бұл көл мен оның ... ... ... ... ... ... Осыдан келіп бұл өңірде 1947 жылы
жасыл желек жамылған орман алқабын қорғайтын орман шаруашлығы құрылды. Ал,
1970 жылы көл ... ... ... ... ... Тау беткейіндегі 36.8
мың гектар орман алұ-қабы бірінші топқа көшірілді. Көлде ... ... ... ... әсем көл маңы ... бл ... жыл сайын көптеген
туристет мен демалушылар ... ... ... бұл ... ... ... қалпына келтіріп, сақтау үшін ... ... ... күн ... онда ... ... қажет екендігн қойды.
Марқакөлдің болашағы үшін бұл шараның үлкен маңызы бар екендігі ... ... ... ... ... ... ... қажет мәселе
қойды. Сөйтіп, респуликамызда жаңа ...... ... қорығы
дүниеге келді.
Бұл қорықты ұйымдастырудары негізгі мақсат - сирек ... ... мен ... және көктемде балық уылдырық шашатын өзендер арналарын
қорғап, сонымен ... ... сая ... ... ақ ... ... ... мен өткел беремейтін асау өзендерінің сүлу да әсем ... ... ... ... көз ... кісі оның ... ... қоймайды.
Жұртқа мәлім, Марқакөл – Алтайдағы Қүршім мен Азу жоталарының аралығындағы
терең ойпатта шалқып жатқан үлкен ... көл. Ол ... ... 1485 ... ... ... ... жағалауы жарқабақты, ал ... ... ... ... Оның ... ... ... жүзінде тең
келетін көл сирек. Ұзындығы 38, ені – 19 ... ... ... ... ... 28 өзен құйса, одан тек бір ғана
Қалжыр өзені ағып ... ... ... – 24 м. ... ... ... қамыс, құрақ және сары тұңғиық, су лалагүлін мұнда көре
алмайсың. Бірақ, ... және оның ... ... пен ... ... ... әр ... пішіндері тіршілік етеді. Көлде
жүзген балықтардың негізгі төрт түрін атап өтуге болады. ... бірі ... ... жататын майқын немесе қаяз балығы. Дене тұрқы 46-70 см
шоғырланбай, бытырап жүріптіршілік ететін ... ... ... ... – тұщысу балығы. Марқакөлде ол мұз ерісімен
уылдлырық шашып, көбейеді. Дене ... 20-30 см, ... 450 г, ... ... Дене ... 7-30 см, салмағы 250-300 г болатын
теңге балық та ... ... ... ... ... ... ... Марқакөлде талма көбірек ауланатын, кәсіптік маңызы ... ... Оның дене ... 25-30 см ... Соңғы жылдары бұл
балықтардың қоры азайып кетті. Ендігі ... ... ... ... су ... ... отырып, қорын молайтудың ғылымға негізделген
жолдарын белгілеу болып табылады/8/.
Көл ... ... ... көз ... Тау етегінен жоғары өрмелей
өскен қол ... ну ... Тау ... ... ... ... ... м биіктікке дейін өседі.
Айдын-көл жағасынан тауға көтерілген сайын дала, орманды-дала, субальпі
және альпі ... тән ... ... ... Тау
етектерімен өзендер бойында қайың, көктерек және теректер ... ... ... ... ... орман бой түзеді. Онда майқарағай мен
шырша көз тұндырады. ... ... тау ... ... орман
алып жатыр. Субальпі мен альпі белдеуі шабындыққа бай. Әсіресе, ... ... ... гүлдеген кезде бұл өңірдің ... ... ... мүк, ... ... ... қайыңы да кездеседі.
Жалпы алғанда, қорықта өсідіктердің алуан түрлері тараған. ... ... 19 түрі ... ... ... бұл табиғат
лабораториясының балқарағайлы орманының өсу жағдайын, оның көлемін ұлғайту
мәселесін шешуде рөлі ... ... ... қорық жерінде алуан түрлі
палеонтологиялық қазба байлықтар бар. Он келешекте жан-жақты ... ... ... ... ... ... ... өте бай. Онда сүтқоректілердің 40,
құстардың 200-ден аса түрі ... ... Оған қоса бұл ... 3, ... ... 6 түрі ... айта ... Мәселен, шырша, балқарағай өскен ... ... ...... құр. ... ... ішін аралаған адамға 20-30 құр
кездестіруге болады.Көл бетінде су еркесі - аққу ... ... ... ... ... ... санын анықтау – қорық
қызметкерлерінің алдына қойылып ... ... Сол ... бұл қорыққа
бұрын осы маңда мекендеген марал, кәмшат және басқа да ... ... ... ойластырған жөн.
Жаңа қорықтың көлемі 71359 га жерді алып жатыр. Оның 3756га ... ал ... 21 мың га ... ... ... ... тұрғыдан тексеріп, оларды қаз қалпында сақтап, қорын көбейту үшін
қорық ... ... ... ... ... ... көз тоймайтын Марқакөл жағасында қорықтың орталығы
бой көсетіп, онда ғылыми лаборатория, табиғи ... және ... ... ... ... ... бұлігінде биолог, су мен орманды
зерттитін мамандар бар.
Рахан бұлағы қорықшасы (Шығыс Қазақстанобылысының Үлкен Нарым ауданының
109,1 га). ... ... ... ... ... Оның ... мен ... тұратын Алтай тауының тайгалық ландшафты енеді.
Әсіресі 1738 м биіктікте тау арасында ... ... көлі ... ... Көлден арасан өзені ағып шығады. Тауларда
беткейден сарқырама жасап құлап ағатын көптеген бұлақтары бар. ... ... ... ... минералды суы бар Рахманов бұлағы орналасқан.
Ыстық судың температурасы +40°С дейін жетеді және олар ... ... ағып ... Туризм дамуына әсер ететін факторлар
1.5.1 Позитивті фактор
Туризм дамуына жәрдемін тигізетін ... ... ... динамикалық деп екіге бөлуге ... Оның ... ... ... ... ... өзгермейтін және келе
бермейтін маңызы бар. Адам оны тек қана ... ... ... ... ... ... жататындар: демографиялық, әлеуметтік-
экономикалық, материалды-техникалық және саяси факторлар. Бұл факторлардың
бағасы мен маңызы кеңістік пен ... ... ... тұруы мүмкін/14/.
Туризм дамуының табиғи-географиялық факторлары сұлу, бай табиғат,
климат, жер бедерлерінің көрінісіне ... Бұл ... ... ... ... облысында кездеседі.
Сол сияқты процесстер әлеуметтік-экономикалық объектілер экскурсиялық
туристік-рекреациялық ресурстарға өткенде де ... ... және ... құндылық мөлшерінің дамуы халықтың
мәдени деңгейінің көтерілуі пайдаланылатын ... ... ... ... ... ... арнайы өңдеуден өткеннен ... ... ... Қазақстанның туризмінің өсуіне әлеуметтік-экономикалық ерекше
маңызы бар. Оның ... ... орын ...... ... ... табыстың
өсуі мен саяхаттардың көбеюінің өзара байланыстылығы әбден қисынды және
түсінікті.
8 кесте. 2005 ж ... ... ... ... ... саны
|Аталуы ... ... ... ... % |Ауыл% |
|Шығыс Қазақстан |1442097 |853366 |588731 |59.2 |40.8 ... қ.ә. |302244 |291518 |10726 |96.5 |3.5 ... қ.ә. |37919 |37335 |584 |98.5 |1.5 ... қ. |41063 |41063 |0 |100.0 |0.0 ... қ. |9940 |9940 |0 |100.0 |0.0 ... қ.ә. |61382 |57922 |3460 |94.4 |5.6 ... қ.ә. |301984 |278042 |23642 |92.2 |7.8 ... ... |16344 |0 |16344 |0.0 |100.0 ... ... |38686 |4998 |33688 |12.9 |87.1 ... ауданы |25185 |0 |25185 |0.0 |100.0 ... ... |43253 |9974 |33279 |23.1 |76.9 ... ... |65907 |24844 |41063 |37.7 |62.3 ... ... |51417 |16469 |34948 |32.0 |68.0 ... ... |38072 |15295 |22777 |40.2 |56.8 ... ... |45549 |21521 |24028 |47.2 |52.8 ... ... |40306 |0 |40306 |0.0 |100.0 ... ауданы |40157 |0 |40157 |0.0 |100.0 ... ... |40976 |0 |40976 |0.0 |100.0 ... ... |61185 |7122 |54063 |11.6 |88.4 ... ауданы |42101 |8047 |34054 |19.1 |80.9 ... ... |86721 |0 |86721 |0.0 |100.0 ... ауданы |51706 |28976 |22730 |56.0 |44.0 ... ... та ... ... ...... жас ... ғана тәуелді
емес, сонымен қатар бос уақыттың ұзақтылығына да байланысты.
Туризмнің өсуіне әсер ететін тигізетін ... ... ... ... білімі мен мәдениет деңгейінің
жоғарылауы және эстетикалық талғамның өсуі. Әрине, ... ... ... ... ... ғана толтырылады.
Туристік іс-әрекеттің жиілігі мен ... және ... ... ... ... – ол ... ... табысының өсуі.
Материалдық тұрмыс жағдай деңгейінің өсіп жақсаруымен жеке ... ... ... ... ... өсуінде материалдық-техникалық факторының маңызы зор.
Олардың ішінде ең бастылары: ... ... ... ... ... ... және тағы басқалар. Туристерді орналастыру үшін
алған материалдық ... ... ... ... ең ... ... Олар ... үйлері, пансионаттар, мотельдер, турбазалар, кеипингтер,
жеке пәтерлер және тағы ... ... ... ... ... ... туристердің тамағын
ұйымдастыру да маңызды роль атқарады. Сондықтанда туристің ... ... ... ... болатын үлкен мейрамханалар салынғаны жөн.
Туристердің тамағын ұйымдастыруда ... ... ... ... ... мәселелер туындайды.
Әдеттегідей, жаппай туристік ағым жазғы айларға ... ... ... түрлерін жинап, қоймада сақтауға тура келіп тұр. Ол
үшін ... ... ... ... Қазіргі техникалық жетістіктер
көптеген тамқтың ... ... ... ... ұзақ қатырып консервілей
алады. Ол туристердің тамақ мәселесін шешуге көмектеседі.
Көлік материалдық базаның ... ... ... ... ... ... елеулі әсерін тигізіп отыр. Қандай бір көлік
болмасын оның динамикалық ... ... ... ... ... 1815 жылы 15 ... болса, ал қазір олардың
жылдамдығы 2000-2500 км/сағат. Әр түрлі көліктер үшін сапа ... ... ... білеміз, бұл саяхатшылардың уақытын үнемдеуіне
мүмкіндіктер ... ... ... ... баға ... ... ... жаппай туризм үшін дайдалануға мүмкіндіктер береді.
Теңіз және өзен жолаушы ... ... мен ... ... ... ... ... жайлылық жасайды.
Автомобиль көлігі өзінің тура байланысу мүмкіндігімен туристік
саяхаттардың көбейіп ... ... ... ... ... темір жол көлігімен таласа латындығын көрсетеді. Оның тағы ... бір ... 30-50 ... ... ... ... онжылдықта жеке меншіктегі жеңіл машиналар санының өсуі,
уақытпен, ... және ... ... ... жеңіл
машинамен туристік саяхаттың артықшылығын асырады.
Бұдан басқада Шығыс Қазақстан облысының ... ... ... ... әсер етеді.
Ертіс бойындағы қала, ерте заманнан-ақ саяхатшыларды қызықтырған. Семей
жерінен мынандай атақты адамдар өткен: Пржевальский, Семенов ... ... ... Бұл жер әр ... ... Михайлович Достоевский,
Шәкәрім Құдайбергенов, Мұхтар Әуезов, Қаныш Сатпаев, Әмре Қашаубаев және
Галина Серебрякова сияқты адамдар өмір ... де, ... ... ... ... ... іргесі Петр І
жарлығымен 1718 жылы қаланды. Орыс мемлекеті Семей қаласын ΧΧ ғасырға дейін
жер аударушылардың қаласы ... ... ... ... ең ... ... қаласында ΧІΧ ғасырдың
орта шенінде бірінші типография және ... ... ал ΧΧ ... ... ... су құбыры салынып, алғашқы ұлттық театр және ашық аспандағы
өлкетану мұражайы ашылған.
Ал, қаіргі кезде Семей қаласы және оның ... өте ... ... ... ... көптеген ерте заманғы құрылыстар қорғауға алынған. 1776
жылы орнатылған «Ямышев» қақпалары жақсы ... ... ал ... ... ... ... мұражайларында сақтаулы тұр. Қазіргі кезге
дейін келген қонақтарды 4 ... ... және кіші ... ... келген туристер «Қазақстан Эрмитажы» Невзоров жанұясының
атындағы қолөнер мұражайына кірмей ... ... ... ... Шишкинның,
Топинаның, Левитананың, Репинаның, Серованың, Коровинаның және Семей
қаласының ... ... ... салға суреттерінің көшірмелері
қойылған. Сонымен қатар республикалық Абай Құнанбаевтің мұражай-қорығы және
дүние ... ... ... ... ... ... келген
қонақтарға әрқашанда қызмет көрсетуге дайын.
Қаланың әр ауданында көптеген тарихи және архитектуралық ескерткіштер
сақталған.
Туристердің қалауы ... қала ... ... ... ... Қала ... көптеген тарихи мәдени ескерткіштерге
бай. Солардың ішінде ерекше бөліп қарайтын туристік ... бірі ... ... ... ... мұражай үйі және Шыңғысханның қыстағының
жанында орналасқан. Абай – Шәкәрім мовзалей ... ... ... әсер ... ... ... объектілер кіреді: Еңлік –
Кебек махабатының ескерткіші, Мұхтар Әуезовтың классикалық ... ... Абай ... Айгерім мен Ділдәнің мовзалейі, Абай – Шәкәрім ... Абай ... ... ... ... ... аталған тарихи орындар Семей қаласынан 180 ... ... ... ... ... ... қазақтың жайлауын
аткен, түйемен қызықтай алады. Соның ішінде Абайдың мұражай үйінде болып,
көшпелі және отырықшы ... ... ... ... ... ... ... реставрациядан өтіп, қазіргі кезде жақсы қалпында
сақталып тұр.
Сонымен қатақ елбасымыздың жарлығымен ... ... ... ... ... қайту. Бұл маршрутта «атом көлі» мен жер асты жарылыстардың
болған орындарын барып көруге болады. Бірақта қазіргі ... ... ... қала ... есептелінеді.
Курчатов дүние жүзінде ядролық қару сыналған алаңдардың ішінде ең ... ... ... бұл ... ешқандай да туризм түрі дамымаған. Сол
себептен ... ... ... ... көрсетілсе, Курчатов қаласын
туристік орталыққа айналдыруға ... ... ... ... ... ... физик-профессор СССР дің тұңғыш атом бомбасын жасап іске асырған
Курчатовтың тұрған қонақ үйі бар. Сол ... үйге ... ... ... ... және ... ішіне ядролық мұражай салып келген туристерге
көрсету ... ... ... ... ... ... ... тигізген әсерін ( вакумге кемтар балалардың ... ... ... лазерлік шоу немесе бейнетаспа арқылы ) ... ... ... ... ... апару экскурсияның негізгі
бөліміне кіреді.
Семей жеріндегі, ... ... ... болса, оған керсінше адам
денсаулығын емдеп қалпына ... ... ... ... бірі ... ... Әр маусым сайын Алакөлге бұрынғы ... ... ... ... ... Көл жағалауы қара емдік балшыққа бай.
Құамы ... ... суы ... хлорлы-сульфатты-натрийлі. Жазда
шілде айының орташа температурасы (+26˚). Ол көптеген тері ... ... алу ... сүйек-буын жүйесі, ремотойдтік артрит, остеохондроз,
радикулит ауруларын емдейді және ағза жағдайын жақсартады/15/.
Алакөл ... ... ... ... ... ... ... климаттық ем орны. Ғылыми ... ... ... ... ... жақсы нәтижелер байқалған.
Аңыз бойынша, Алакөл ... ... ... ... жазса,
кейіннен Кеңес Одағының ғарышкерлері сапарларынан кейін ... ... ... ... ... болмасада, алғашқы
тәуелсіздік жылдарынан кейін, бүгінгі күні Алакөл суы өз демалушыларын
қайтадан тапты. Олар: ... ... ... Талдықорған, Новосибирск,
Омск, тіпті Санк-Петербургтен келіп, ем алады/15/.
Жалпы Алакөл минералды сулары деректеріне сүйенсек, етерекке ... бірі – ... ... ... ... аңғарында Арасан-Тау етегінде,
теңіз деңгейінен 579 метр биіктікте Алакөл ... 24 ... ... ... ... ... қабылдап, суда шомылған соң, ... ең тар ... 560 м ... жер ... ... жатқан
минералды сулардың 12 бұлағына барып шомыла алады. Басты су көздерінің
температурасы тұрақты және шыға ... +42°С ... ... уақытта емдік
ваннадағы температура +41°С болады. Ем үшін бір-екі су көздері қолданылады.
Олардың суммарлы дебиті 80 мың ... ... ... ... ... ... аумағында, 2001 жылы
«Қатонғарағай ұлттық паркі» ұйымдастырылған. Жалпы ... 643 мың ... ... ... қоры 24 мың м куб, қорықтың аймақ жері 151 мың
г. ... ... 66 ... оның ... ... ... таутеке, аю,
сілеусін, құну және тағы басқалары бар. ... ... ... ... Осылардың ішінде қорғауға алынғаны ұлар, қара дегелек және тағы
басқа құстар бар.
Позтивті фактордың қатарына жататын тағы бір ... ол ... ... ... 19 ... ... ... облысында
орналасқан. Облыс жерінде ағаш қоры 100 миллион м куб ... тауы тау ... ... байлықтарына өте бай. Егерде
болашақта тау-кен ... жаңа ... ... қолданса,
экологиялық жағдайлардың жақсаруына әкеп ... ... ... ... ... алғы шарттарының бірі/16/.
1.5.2 Негативті фактор
Шығыс Қазақстан болысында туризмінің дамуына ... ... әсер ... ... ... ең маңыздысы экологиялық фактор.
Экологиялық қауіптілігі жағынан облыс аймағын мынандай негізгі аймақтарға
бөлуге болады: Семей ... ... ... ... ауа ... ... ... тау металургия өндірісі.
Семей сынақ алаңында болған ядролық сынақ айналадағы қоршаған ортаның
барлығын ластады. “Жартылай ыдырау кезеңі” деп ... ... ... ... ... мәні ... қуаты) осы кезең ішінде 50%
азайса ... ... ... ... ... мерзімі әрқайсысында
әртүрлі. Мысалы, литий – 9 элементінің изотобының “өмірі” 0,7 ... ... ... ... бойы өлім ... ... ... Ал,
“жартылай ыдырыу” кезеңде, нейтрон мен протндар әсер ететін элементтердің
50-60% жартылай ыдырау кезеңі бір жылдан ... ... ... полигонының
зардабы, дүмпу тоқтаған 10 жыл ... ... ... ... деуге
болады/17/.
Полигонның әсерінен Семей аймағында неше түрлі аурулар пайда болған.
Солардың ішінде көп тарағаны әр түрлі ісік ... ... ... ұйымдарының берген мәліметтері бойынша рак ауруының 75 % қоршаған
ортаның ластануының ... ... ... кезде адамдар өздеріне керек қоректік заттардың 88% егістік
жерлерден, 10% ... мен ... 2% ... бен мұхит суларынан
алатын болса, радиация осы аталған тағамдардың ... ... ... ... ... ... өлім ... 2,4%, Ленинагорск қаласында
9,4 %, Зырянов қаласында 10,5% өсіп отыр.
Егерде халықтың денсаулығының ... ... ... бұл ... ... ... жоқ деп ... болады.
Әлеуметтік жағдайы жоқ, денсаулығы нашар халық елімізге ... ... ... ... алмайды. Ал, халықтың әлеуметтік жағдайын түзеу
үшін, мемлекет тарапынан қаржы-қаражат ... ... ... ... бөлінуін салыстырмалы түрде қарайтын болсақ, ... ... ... шеккен адамдарға 1 миллиард доллор бөлінсе, ал
қазақстанда биыл бөлінген қаражат ... 6 ... ... ... бір ... ... ... Қазақстан облысындағы орман
алқаптарын шаруашылықта пайдаланып ... Бір ... ... ... ... әр түрлі өрттердіңкесірінен орман ... ... ... ... ... инфраструктура туризм дамуына тікелей кері
әсерін тигізеді. Атап айтқанда, ... ... жету ... көп
бөлігі күрделі жөндеуден өтпегендігі, қонақтарды қызмет көрсететін
қызметкерлердің ... ... ... үй ... ... ... ... сай болмауы, туристерге қызмет
көрсету кезінде жаңа технологиялардың ... ... ... ... ... әлемге танытатын жарнама технологиясын дамыту
қажер. Және де, тағы бір негативті фактор, бұл шетел туристері ... ... ... өту ... ... ... түрде алатын
болсақ, Непалда келетін туристердің визасын бір-екі күн бұрын толтырып,
туристер ... ... ... ... ... бағасына келетін
болсақ, Непалда бір виза 25 доллар тұратын болса, бізде 100 долларға дейін
барады.
Еліміздің ... ... кең ... дамытудың маңызы мен
қажеттілігі мемлекеттік құжаттарда кең көлем тапқан. Бүгінгі таңдағы ... бірі – ... ... көтеріп, халықтың әл-ауқатын
жақсарту болса, соның бір жолы – ... ... Н. ... 2030
стратегиялық бағдарламасындағы халыққа жолдауында «Туризм, спорт,
денсаулыққа баса ... ... ... ала ... туған өлкемізде
салауатты өмір салтының даңғыл ... ... ... ... ... ... дейін мемлекет тарапынан туризм саласына айтарлықтай жақсы
көңіл бөлініп отырған жоқ.
1. ЭКОЛОГИЯ ФАКТОРЫ ТУРИЗМ ДАМУЫНА КЕРІ ӘСЕР ... ... ... ... ... ... өзін ... ортамен бірге өсіп, біте қайнап келеді, өзі де осы
табиғаттың бір бұтағы болып саналады. Біз адам - ... ... ... ... оның биологиялық тұрғыдан табиғатын толық танымаймыз ... ... ... дейміз.
Қоршаған орта: ауа, су, жер, ормандар сау болса ғана адамның өзі де сау
болады.
Адам - Жердегі биологиялық түрлердің ең жасы. Жер адам ... ... жыл ... ... ... ... адам бір-бірімен және
табиғанпен бейбіт өмір сүруді үйренбесе, адамзат өліп ... ... ... ... ... ете ... ... біз ғасырлар бойы және мыңдаған
жылдардан бері табиғатты пайдалану ұранын ... алып ... ... ... ... ... ... жарастыққа өмір сүру үшін, оның заңдарын үйрену керек және
оны бұзбаған жөн, адам ... ... ... аса ... ... одан өз ... табуға тиіс.
Қоршаған ортаны қайта пішу жөніндегі желөкпе жобаларды және ... ... ... кім ... ... ... таяздауы,
Байкалдың ластануы, ұлан-ғайыр Қарақалпақстан жерінің тұз бен ... су ... ... ... ... ... ... аудандардың су
астында қалуы, бұл тек белгілі мысалдар ғана. Өзімді қоршаған ортаны осынша
ғаламат өзгеріске душар ету, ... ... ... жаңа табиғи-климаттық
және өндірістік жағдайға бейімделуіндегі экологиялық және ... шеше ... ... ... ортаны зорлықпен жасалған
өзгерістердің ... ең ... ... ... ... ... Ол ... сыймайтын апат.
1949 жылдың 29 тамызында таңғы сағт ... ... ... ... бірінші атом бомбасы жарылды. Осы кезден бастап-ақ бұрынғы Семей
облысының трагедиясы басталды деуге ... атом ... ... барлық жергілікті жерлерді
радиоактивті заттармен ластады. Оның “жаңғырығы” көрші ... ... ... ... дейін жетті. Тоталитарлық ... ... да, ... да ... қаруды сынаудың аса зиянды әсерін жақсы
білді. Бірақ алдын-ала дайындық жұмыстарын жүргізіп, жергілікті ... мен сол ... ... экологиясына арналған бағдарлама жасалмақ
түгіл, тұрғылықты ... ... ... ... туралы түсіндіру
жұмыстары да жүргізілген жоқ.
Тек 1953 жылдан бастап (бірінші жарылыстан ... 4 жыл ... ... 1 ... ... қалғанда ертерек халыққа ескерту жасайтын ... ... ... доза ... жетпей тұрып жергілікті тұрғындарды өз
уақытынан ертерек ауылдарына қайтарды, себебі ол ... ... ... ... ... ... әсерін зерттеуді ешкім
ойламады/17/.
Иондаушы радиацияның әсерінен адамның ... ... ... мен
жүйелері қайта қалпына келмеуі мүмкін. Әсіресе, осы иондаушы радиацияның
әсерінен сезімталдық дәрежесі бойынша ... ... ... ... бірінші орынды, содан кейін-қан жасушасын, жыныс бездерін, тік ... және ... ... тамырлар жүйесі, эндокринді мүшені, бүйрек,
бауырды өндіретін сүйектің қызыл кемігі ... ... ... ... ... ... жауап
беретін генетикалық кодтың өзгеруіне әкеліп соғады. Бұл өте қауіпті, себебі
бұл өзгерістер ұрпақтан ұрпаққа берілуі мүмкін.
Иондаушы ... ... ... ұрық пен жаңа ... ... жүйесі зақымдалады, сонымен қатар радиация ісік ауруларының пайда
болуы мен дамуын туғызатын мутацияланған жасушалардың санын ... мен ... ... ... ... ... жапон зерттеушілері 35 жылдан кейін де ... ... ... дефицитін табылғанын көрсеткен.
Семей раиологиялық диспансер жұмысшыларының зерттеулері бұрынғы Семей
облысының тұрғындары үшін ... ... тән ... яғни организмде
қорғаныш қызметін атқаратын ақ қан жасушасының санын төмендегенін көрсетті.
Сонымен, егер 1 ... қан ... ... 6-8 мың ... құраса, онда
Семейде бұл норматив 3-4,4 мыңға ... ... ... ... және ... ... – тән ісік
ауруларының тобына қанның құрамында жетілмеген ақ ... ... ... ... ... тән, ... оны қан рагі деп атайды.
Семей аймағындағы зерттелген жақын арадағы жылдарда ... ... және ... 30 жыл ... ... ... ... көрсетеді.
Қазіргі уақытта сәуле түскен кезде адамның генетикалық аппаратында
қандай өзгерістер пайда болатыны ... әлі ... ... ... дефектілердің толық көрінісі кейінгі ұрпақтарда байқалып
отырады.
Бірінші сынақ атом бомбасы полигон маңындағы ... мен ... 400 ... жуық адам ... ... өткізілді.
Сынақтың саны арта берді, сол уақытта 1963 жылға дейін аймақтың халқы
650 мың адамға дейін өсті.
Радиологиялық ... ... ... ... жер ... ... 70 мыңға жуық адам сәуле қабылдаған.
1949 жылдан 1963 жыл ... 500 ... жуық адам ... рет ... ұзақ ... ... диапазон дозасындағы иондаушы радиация сәулесін
алған.
1958 жылы ... ... ... ... ... ... ... полигонға жақын аудандарда ... ... ... ... ... және т.б. ... аурулармен
сипатталатын бұрын соңды белгілі ... ... ... ... Бұл ... нақты ядролық жарылыстар жағдайларындағы тұрақты
сәулелік әсерінің нәтижесі деп бағаланды. Бұл симптомдар ... ... % ... ... көп ... Қайнар ауыланда болғандықтан, сол
ауылдың атымен жаңа ауруды “Қайнар синдромы” деп ... Бұл ... ... ... ... адам мен ... организміне
иондаушы радиацияның әсерінің баспалдақсыз туралы көпшілік ғалымдардың
концепсиясын дәлелдейді. Зиянды ... яғни ... ... ... ... ... ... бірлік иондық разряд клеткада көп
уақыттан соң ісік ... ... ... ... ... ... мүмкін.
Сонымен жер бетіндегі және ауадағы жарылыстардың параметрлерін ескере
отырып, Семей аймағындағы халықтың сәуле дозасына байланысты орналасуы ... ... ... 1. Семей аймағындағы халықтың
Сәуле дозасына байланысты орналасуы
| | | | ... ... ... |Осы ... |
| ... ... |жататын аудандар |
| | | | |
|I |100-200 |100-150 ... |
| |бэр | ... ... |
| | | | ... |50 ... |150-300 ... ... | |а ... |
| | | | ... |5-тен 10 |300-ден аса ... |
| ... ... ... |
1. ... көзі: А.Г. Кушимова., Г.К. Рахимова. Семей ... ... ... - ... ... // ... ... Ұлттық Университеті, Хабаршы география сериясы. Алматы №1(13)
2001
I-категория - жарылыс эпицентрінен 100-200 км қашықтықта орналасқан
аудандар кіреді. Оған Абай, ... Жаңа ... ... ... ... ... жатады.
Бұл аудандар мен облыс орталығындағы халықтың сәуле дозасы ... ... бойы ұзақ ... ... ... ... 200 ... - бұл жарылыс эпицентрінен 150-300 км ... ... ... Ол: Шар, ... Аягөз, Бородулиха мен Жаңа
Шүлбі аудандары. Бұл аудандардағы халықтың ... ... 50 ... дейін
жетеді.
III – категория-бұл жарылыс эпицентрінен 300 км-ден аса қашықтықта
орналасқан аудандар. Олар: ... ... ... ... мен
Мақаншы/19/.
Бұл аудандар бүкіл ядролық қарулар ... ... бойы ... ... дейін сәуле дозасын қабылдаған.
Иондаушы радиацияның адам организміне әсерінің ең ауыры ісік ауруы ... ... ... тыс асуы ... ... ... бойынша Семей аймағындағы халықта рак өлімі 1949
жылға дейін (ядролық ... ... ... мен ... қарағанда
1,5-2 есе төмен болды.
1954 жылдан бастап Семей қаласында Павлодар мен Петропавловскіге
қарағанда ісік ... 2,5 есе ... 1966 ... ... 2 есе жоғары болды.
Жалпы өңеш рагі бастапқы бақылау кезеңімен салыстырғанда 7-8 есе өскен.
Ісік аурулары алғашқы ... ... 3-4 ... кейін көрінеді, 10-15
және 23-27 жылдан кейін олардың дамуы, ал аз мөлшердегі дозада 20-35 жылдан
кейін ... ... ... бойынша ісік емес түріндегі ауру тұр. Мұндай
ауруға ең алдымен организмнің қартаю ... тез ... мен ... зақымдануы жатады. Иммундық дефициттің болуына ересектер мен
балалардың инфекциялық және ... ... ... өсуі қызмет
атқарады.
1-категориядағы аудандардың халқында 60 ... ... ... табылған.
Жарылыстың салдары балаларға да әсерін ... ... ... 50%, ... ... 60% ұзақ ... аурулардан зардап
шегуде, полигон маңындағы 65% емделуді қажет ... ... ... ... ... 3 есе асып ... ... балалар кемтар.
Қазіргі кезде иондаушы радиациядан адам остеохондроз, қант ... ... ... ... ... ауруларына
шалдықты.
Динамикалық бақылаулар нәтижесінде ... ... ... ... ... адамдар 10 жыл ерте қартаяды.
Осылайша, әсер ету дозасы көп болған сайын, ұзақ мерзімді болған
сайын алыс ... ... ... ... ... ... бойы атқарған белсенді қызметі кезінде
айналаның - топырақтың, атмосфераның, судың радиоктивті ... ... ... ... ауыз ... әдет ... ... ядролық сынақтардың қоршаған ортаға әсері ... ... ... Ал бұл ... ешбір зерттеулер мақсаткерлікпен
жүргізілген жоқ. Тек облыстағы жекелеген салалардың ведомостволық бақылауы
мен шешімдері ... ... ... ... ашық су қоймаларынан, ... ... – 210 ... ол уран –238 ... ... ... изотоп. Ал
Семей облысында уран кенінің жоқ екені белгілі, ... оның ... ... ... ... ... ... мәліметтері бойынша ұсақ малдардың
сүйегіндегі қорғасын - 210 мөлшерден ондаған есе көп. Етті ... ... % ... ... ... ... аз ... байырғы өрістерінде жайылып жүрген және полигонға таяу
жерлерден су ішетін малдың еті мен ... ... ... ... есе асып ... ... дүмпулерді алайық. Жер астындағы ядролық жарылыстан туған
сейсмикалық қозғалыс күші зарядтың қуатына және сынақ алаңының ... ... ... жер ... ... деп ... ... көп
жыныстардан тұрады. Олар жарылыс толқындарының сейсмикалық энергиясын
сіңіріп алады да, жердің сілкінуі онша ... ... ... ... ... деп аталатын тектес жақпартастардан
тұрады. Граниттің сейсмикалық тербелістерді сіңіру қасиеті төмен. Сондықтан
мұндағы жерасты ... ... ... ... ... ... бірдей жарылыстардың Невада полигонындағы сейсмикалық тербеліс
күші Семейден 3-4 есе ... ... ... жарылыс, олардың саны аз емес-343, жердің қыртысын
қозғалысқа түсіреді.
Ғасырлар бойы терең тыныштықта, бейне бір ұйқыда жатқан жер ... асты ... ... ... ... ... олардың ежелгі
құрылыстары бұзылады.
Сондықтан да жер астындағы ядролық қуатты жарылыстарға таулар да төзе
алмайды. Жер ... ... ... салдарынан тау жыныстары
жарылады, уатылады жаңа қуыстар пайда болады, ... ... ... ... өзі ежелден келе жатқан тау ... ... ... төмен түсуіне әкеп соғады, жер қабаттарының ғасырлар бойы бекінген
бейнесі өзгереді.
Бітімі жағынан қатты тау ... ... ... ... ... ... үзіледі, бітеліп қалады, екіншілері бағытын, орнын
өзгертеді, жаңа әлсіз ... ... жаңа ... ... ... ... жер ... судың табиғи ағыны зақымданып, бағыты
өзгеріп кетеді немесе құрып ... ... ... шаруашылықтарында осындай суы тартылған
құдықтар әрбір жарылыс сайын пайда болып отырады. Соңғы ... ... ... ... ... етіп ... 700 құбырлы құдық істен шығып қалды.
Гидрогеологтардың зерттеулері көрсетіп отырғандай, ядролық сынақтар жер
астындағы суға зиянды әсер ... ... ... ... ПДК- ... есе ... жарылысынан пайда болатын зиянды заттардың бірі - С-14
көмір изотопы, оның ыдырау ... ... ... ... ... ол ... жарылыстар кезінде көптеп пайда болады. Ресми түрде ол полигон
төңірегінде табылған жоқ. Бірақ С-14 ... ... ... ... қалай пайда болмасын.
С-14 көмір изотопынан басқа, ядролық жарылыстар кезінде, альфа-
бөлшектер көзі ... ... ... изотоптары құралады. Альфа-
бөлшектер көзін ведомоствоаралық комиссия мүшелері тапты (05.06.1989 ж).
Қуыстары мен ... ... ... ... және ... қойнында радилоактивті заттардың, оның ... ... бар, ... ... ... ... жоқ. Мұнда жерлер,
әрине, шаруашылық мүддесіне жарамайды. Бұл жерлерге адам ... ... ... ... тура ... Тұтастай алғанда осы мәселені, сондай-ақ
кезінде полигонға тартып әперген ... ... енді ... ... ... ... бағдарламасы бойынша шешуге
тура келеді.
Семей облысы, әсіресе оның орталығы географиялық жағынан ... ... ол ең ... ... және ... ... болып
табылатын, Қытайдан Солтүстік Мұзды мұхитқа дейін созылып жатқан Ертіс
өзені. ... ... ... ... ... ... ... Орта
Азияға апаратын автмобиль жолдары тарайды. Семей ... ... ... ... ... алатын аэродром бар. Облыс жерінің
қойнауы полиметалл ... өте бай. 15 ... ... ... ... Бұл ... 30-шы ... өзінде-ақ, Дегелең және Мұржық тауларының
ауданыныда толып жатқан мыс кендері бар екенін ... ... ... ... ... ... жа бай кені бар. Агат тастары жердің бетіне
шығып жатыр. Одан ... ... ... ... ... экономикалық пайда
алуға болады.
Тұрғын халықтың орасан зор қуаты 480 килотонналық термоядролық заряд
пен 1000 килотонналық сутегі ... ... ... ... ... ... тәріздес бұлттың адамзат тарихында кездеспеген ғажайып
жарылыстардың салдары ... көп ... ... ... ... соңында сол кездегі Қазақ ССР ... ... ... Имантайұлы Сатпаевтың тапсырмасымен Қазақ ССР Ғылым
академиясы Онкология және радияциялық ... ... жас ... ... ... ... арнаулы экспедиция келді. Оған полигонға
іргелес аумақтарда тұратын ... ... және ... ... ... денсаулығына тигізер әсерін, сондай-ақ ... ... ... ... екі ... оның өзінде жаз
айларында ғана жұмыс істеді.
Экспедиция тексеріп, зерттеуге ... ... ... ... іріктеді. Қайнар, Саржал, Қарауыл, Долон. Олар сынақтар алаңының
бел ортасынан 30 шақырымнан 100 шақырымға дейінгі ... ... ... 80 ... ... Зерттеу барысында жинақталған деректерді
салыстырып көру үшін ... ... ... 200 ... қашықтықта
орналасқан Қу (қазір Қазбек би) ауданы бақылау ретінде алынады. Жиыны 6
мыңнан астам адам тексеруден ... ... ... ... бұрын сирек кездесетін
немесе бұл өлкеде кездеспейтін, мәселен, адам денесінің ашық бөліктеріндегі
дақтар сияқты белгісіз ауру нышандарын ... ... ... ... жатқан, бақылау ретінде алынған Қу ауданымен ... ... есе көп ... Тері ... әдеттен тыс зақым Долонның тұрақты
тұрғындарында кейінде көшіп ... ... 3-5 есе жиі ... ... жиілегені атап көрсетілді. Бұл әсіресе жастарда көп
кездесті. ... ... ... құбылыс кезіккен жоқ. Мұны мынамен
түсіндіруге болады: жасы ... ... ... бас ... ... ... жиіленгендігі байқалды.
Науқастану нышандарының тұтастай жұмбақ түрлері кездесті: адамдардың
басым ... қан ... ... ... ... топтан 5-6 есе
артық болды, тамырлардың сыртқы қан өткізгіштігі және ... ... ... ... ... қан ... төмендеуіне, әлсіздікке,
селқостыққа ұшырады. Қан мен тамырдың қалыптан көп ... ... ... ... ... азаюы тексерілген адамдардың 90% тән ... ... бұл ... 10% ... ... ... ұсақ қан
тамырларының зақымдануы басым болды, ол ... аса ... және ... ... ... ауру ... ... жапсарлас аудандар тұрғындарын шарпыған.
Бұған дейін оларда мұндай ауру өте сирек ... ... ... осы ... ... ... жатқан ядролық жарылыстар
салдарынан екендігіне ... ... ... жасалған қорытынды
осындай. ... ... ... КСРО ... ... министрлігінің
биофизика институты қызметкерлерінің де көзі ... Бұл ... ... ядролық жарылыстар салдарынан туған “сәуле ауруы” еді.
Алайда оны өз ... ... ... ... да, жоғарыда аталған
биофизика институтының ... ... ... ... ... ... ... болса, олар табылған ауру нышандарын ... ... ... үзілді-кесілді жоққа шығарды. Бұларды витаминдер
мен ... ... ... ... ... ... ... ауруларының және басқалардың ... ... ... КСРО Денсаулық сақтау министрлігі де осы ... ... бір ... жаңа ауру ... витаминнің, белоктардың
тапшылығы салдарынан, сондай-ақ туберкулез, ... ... ... ... ... ... ... жағдайы нақ осындай бақылау ретінде алынған Қу ауданында
жаңа ауру ... 5-6 есе, ... 10-20 есе ... кезіккенін қалай
түсіндіруге болады?
Өкінішке қарай, мұның сәуле ауруы екенін дәлелдеуге қажетті деректер
сол кезле жетіспеді. ... ... ... ... және тиым ... ... ... Әңгіме сайып келгенде экспедиция қызметіне тиым
салынумен тынды.
Бірақ кейінірек Семей қаласында маңдайшасында ... ... ... ... ... ... Оған радиациялық жағдайды және жасалып
жатқан ядролық сынақтардың тұрған халыққа әсерін зерттеу жүктелді. Былайша
айтқанда, жаңа диспансер жоғарыда ... ... ... ... ... тұратын тұрғындар денсаулығын тексеруді одан әрі
жалғастырған сияқты. Дегенмен, оның материалдары 1991 жылға ... өте ... ... ... Олардың бір бөлігі әлі күнге дейін белгісіз ... – қиян ... ... тауының етегіне орналасқан және Семей
облысының бір шетіндегі Абыралы ауданының бір орталығы болған ... ... ... бұдан артық жер болған емес деседі көнекөз қариялар. Оны ... 35-40 ... ... ... Дегелең тауы көмкереді. Қыратқа 15-
20 шақырым ендеген ол ... ... ... ... мен ... қойнаулары
жазғы жайлау, ал сайлары мен тау ... ... ... өтө
қолайлы қыстамалар орны.
Осы кең қыраттағы аңдар мен құстарға мекен, мұхиттағы аралдар сияқты
шоқтала өскен ... ... ... сая ... еді. ... ... олар ... әсем көрінетін. Сонау тау қойнауларынан бастау алған
бұлақтар жақпар тастарды жарып өтіп, шоқ ... ... ... ... ... кең ... ... біразы Шаған және ... ... не, осы ... ... ... орын ... өктем шешімімен құнарлы өлкеде ядролық қаруды сынақтан
өткізуге ... ... ... аумағы бұрынғы КСРО Қорғаныс
министрлігінің қарамағына берілді. Соған сәйкес елді ... ... ... ... ... көшірілді.
1955 жылғы қаңтарда Қазақ ССР Жоғарғы Кеңесі ... ... ... ... ... ... ... жаппай көшіру басталды.
Халық орныққан жерінен, туып-өскен, ... ... ... өлкесінен басқа
белгісіз жаққа зордың күшімен көшірілді, үй-жай ... бос ... өз ... ... ... ... ... қоныс
аударушылардың көшер алдында ата-бабалары зираттарына барып, егіле қоштасуы
мәңгіге сақталып қалған. Қара жерді бауырына баса ел көп ... аяқ ... ... көз ... тыя ... ... ... Дегелеңді мекендеген
жұрт, тіпті тау тағысы арқардан да ... ... ... ... танытты деседі. Адаммен бірге ... ... ... ... ядролық жарылыстар бұрынғы шөбі шүйгін, табиғаты
әсем алқапта тартылған көлдер мен суалған ... ғана ... ... жоқ ... ... ... ... семді. Жасыл желек
жамылған таулар мен төбелер жалаңаштанып жырым-жырым жарқыншақтарға орнады.
Полигон табиғатты және аудан жұртын осылайша ... ... ... клеткалардан (ұлпалардан) тұрады. Мөлшермен ол 100
триллионға тең. Адам ... ... ... ... сезімтал
механизм. Бірақ, өкінішке қарай, ол сәуле әсеріне ұшырағанын білмей қалады.
Барлық клеткалар және тері ... ... еш ... ... Осы ... ағзанаң иондануы басталады. Тағы бір ... ... ... Клеткалар мен тері заттарының қозған атомдары аса жоғары
химиялық белсенділікке ие. Содан барып қалыпты, сау ... тән емес ... ... ... олар ... мен терідегі алмасуға қажет
күрделі биохимиялық процестердің бұзылуына апарып соғады.
Бір сөзбен айқанда, радиация туғызған физикалық ... ... ... ... ... ... функцияларына тікелей бұзушылық
әсерін тигізеді және адамның түрлі мүшелерінің ... ... ... ... ... әдетте түрлі ауруларды туғызатын сыртқы және
ішкі бөгде ... ... кері тебу ... ие. ... ол ... жүйесін құрайды.
Адамның аса шапшаң көбейетін клеткалардан тұратын иммундық жүйесі
жүздеген ... ... ... ... Ол ... міндет атқарады-
қоршаған ортаның тікелей әсерінен ағзаның тәуелсіздігін ... ... адам ... ... ... ... туғызу жолымен ағзаның қоршаған
орта әсерлеріне төтеп беруіне жетіседі. Бір сөзбен айтқанда, ... ... сан қилы ... ... ... ... осы ... Семей аймағында оншалықты тұрақты болмай
шықты.
Жоғарыда айтқанымыздай, радиация клеткаларды, ең ... ... ... клеткаларын жаралайды.
Иммундық жүйе клеткаларының бір бөлігі өз бетімен дербес құриды, бұл-
олардың генетикалық табиғатына тән ... ... олар аса ... ... жәрдемімен қайта қалпына келеді. Әйтседе радиация
әсерімен иммундық ... өлуі ... және ... есе ... ... ағзаны иммундық қорғау әлсірейді, ... ... ... Яғни ... ... ... ... Ақыры адам түрлі аурулар
алдында әлсіз немесе қорғансыз күйге ұшырайды.
Бәрінен де ... ... ... ... ... жүйе ... жасайды.
Ағзаның шын мәнінде барлық жұқпалы ауруларға қарсылық көрсетуі кемиді.
Қатерлі ісіктерге қарсы ... ... ... ... уақыт өткен соң-
сәуле алғанына 5 жылдан 40 ... ... және одан да көп ... ... айтылғандай, табиғат бұзылған иммундық жүйені қалпына келтіру
үшін ағзаға қажетті уақыт ... ... ... ... ... ... бүлінгендерін алмастыра алады. Алайда сәуле ... ... ... сол сау ... өздері бүлінуі мүмкін. Мұндай
жағдайда ағзаның қалпына ... ... ... ұзақ ... ... адам ... басты қаруы-иммундық жүйені құрту, әлсірету барлық
ауруларға ... жол ашып ... ... ауру ... ... адамдар
иммундық жүйенің тапшылығына душар болады. Иммундық тапшылық-Қайнар
қасіретінің басты белгісі. ... ... ... ... жапсарлас аудандарда тұратын халықтың 70-80% иммундық тапшылық
зардабын тартуда. Бақылау топтарында бұл ... 5-10% ... ... ... мүшелерінің клеткалары болады және олардың
әрқайсысы өз бойында ... деп ... ... ... ... Әр ... ... өзіндік кескін-кейпі болады. Яғни
адамның әр мүшесі тек өзіне ғана тән хромосомаларға ие.
Тұқым қуалау механизмі-сонау полезой ... бері көп ... ... өмір сүрген ұрпақтардың өмірлік тәжірибесінің жемісі. Осы ғажайып
клеткалар бізді барлық тіршілік құбылыстарынан бүкіл ағзаның аса ... ... ... ... ... арқылы аман сақтап келеді.
Адамның тұқым қуалау механизмі шын мәнінде зор ... ... ... және аналық клеткаларда орналасқан аса күрделі молекулалар, ... ... жаңа ... ... құрылымдарды, барлық бағдар мен
ақпараттарды, өзінен бұрынғы барлық ұрапқтың ... мұра ... ... бір ... ... ... бір топ адамын алайық. Олардың
бәріне сырт ұқсастық тән. Егер жеке отбасына келсек, одан да көп ... ... ... ал ... ... ... ұқсайды.
Мұның бәрі-тұқым қуалау механизмінің жемісі. Осы ғажайып механизм ... ... ... Оған ... ... ... табиғат, осындай қайталанбас механизмді жасай отырып, неліктен
екені белгісіз, оны толық ... Оған ... ... беру үшін ... қажет емес. Мысалы, радиациялық әсердіңкөзге көрінбейтін және жанға
батпайтын қас қағым сәті ғана тұқым ... ... ... ... ... ауыр соққы береді. Бұл да Қайнар қасіретінің өте зиянды
әсері.
Иондаушы радиация ... ... ... ... хромосомдар
қайта қалпына келмейтін жағдайға душар болады, яғни хромосомдық аппарат
істен шығады. Бұл ... ... ... алған адамда ұрпақтан-ұрпаққа –
баланың баласына көшеді. Содан барып нәрестелер сан ... ... ... ... ... тіпті болымсыз өте кішкене мөлшерінің адам ағзасы
клеткаларына генетикалық ауыр ... ... ... ... сау ... ... ... көбеюі орнына сәуле алған
клеткалардың қалай болса солай және ... ... ... көбеюі
өрістеді. Бұл процесс-хроиосома болған клеткалар өздерінің бұл ... ... ... ... сөйтіп түрлі поплогияның ... ... ... ... туғызады.
Радиация әсерінен пайда болған соматикалық мутациялар беймәлім ұзақ
мерзімге ... ... ... және ... ... осы ұласпалы
дертті жою мүмкін емес дейді, Семей аймағы практикасына сүйенген ғалымдар.
Жапон ғалымдары соңғы жылдары соматикалық ... ... ... ... ... ... ... анықтады. Мәселен, 15-20 бэр сәуле ... бэр ... ... 3-4 есе көп ... мутациялар туғызатын
көрінеді. Ал Семей облысының полигон төңірегіндегі тұрғындары 150-250 бэр
және одан да жоғары сәуле алады.
Бүгінгі ... ... ... ... кезде адамның генетикалық
аппаратында нақтылы қандай ... ... ... ... ... жоқ.
Ғалымдардың болжамы бойынша Семей полигоны әсерін тигізген аймақта барлық
тұқым қуалау ақаулары болашақта, ... ... ... ... ... ... осы аймақтарда туа біткен кемтарлық ... ... мың ... ... ... отыр. Бұл орта есеппен республик
бойынша алғандағыдан 6 есе көп. Ал ... ... ... ... бұл көрсеткіш бұдан да жоғары. Оның қаншалықты ... ... ... ... ... ақаулы туылған нәрестелер моральдық–этникалық
көзқарас тұрғысынан тіркелмейді. Тек Қайнар ... ... бес ... 20 ... туғаны анықталып отыр. 4 мың адам ... ауыл ... өте көп. ... ... ең ауыр ... – адам ағзасында өте
қатерлі, ... ... ... ... ... болуы (рак ауруы). Әдетте,
әр сәтте миллиондаған клеткалардың бірі ... ... ... ... ... тоқтаусыз өсу қабілетіне ие болып жатады. Әдетте мұндай
клеткалар сау иммундық жүйе қызметі арқасында дереу жойылады. Ал ... өзі ... ... дәрменсіз күйге түскен жағдайда рак
клеткаларының саны айтарлықтай ... ... ... ... Семей
аймағы тұрғындарына тән құбылыс осындай.
Қатерлі ісіктердің жаңадан пайда болып, жылдам дамуында радиацияның аз
ғана мөлшерінің ... ... ... ... ... ... тән жағдай – радиациялы сәулені ұзақ уақыт алу қатерлі ісіктің ... ... ... ... ... аурулар ішінде Қайнар қасіреті ретінде
алдымен лейкоздар-қан рагы көрініс берді. Оның себебі радиациядан бірінші
кезекте қан ... ... ... ... ... лимфоциитер- қанның ақ
түйіршіктерінің көп бөлігі өледі. Полигонға өте тақау аудандарда ақ ... ... ... ... жоғары деңгейге көтеріліп, бақылауға алынған
аудандағыдан үш есе асып ... Осы ... ... ... ... ... Знаменка елді мекендері бірінші орында болды.
Аталған поселкелерде бірінші атом жарылысынан ... 7-ші ... ... рагі жыл ... 60-65, ... рагі 62-67% өсіп отырды. Бұл да
бақылау көрсеткіштерінен үш есе көп.
Алғашқы сынақтардың жасалғанына 12 жыл ... соң (1961 ... ... ... ісіктермен сырқаттанушылар санының айрықша көбейгені
байқалды. 15-20 жылда рак ауруларының басым көпшілігі ішек-қарын ... ... ... ... ауру ... арасында өңеш және асқазан
рагі бақылау көрсеткіштерінен 3-4 есе, ал кей ... 8 есе асып ... өңеш ... өлу ... жан ... ол- бақылау
көрсеткіштерімен салыстырғанда 7-8 есе көп.
1954 ... ... ... ... рак ... өлім-жетім төмен
деңгейде Павлодар және Өскемен қалаларымен ... 1.5 есе кем ... 1966 жылы ... аурулардан өлу үш есе көбейіп, аталған
қалалардағыдан 1.5-2 есе асып ... ... орай ... ... ... ауруға ұшырауын және өлімін одан әрі зерттеу КСРО
Денсаулық сақтау министрлігінің ... ... ... ... ... ... 1-2 жыл өткен соң-ақ зардап шеккен
аудандарда ... ... 4-5 есе ... жаңа туған 1009 нәрестенің 85-100-
і ажал құшағына енді. Тек 14 жылдан кейін, ашық ... ... соң бұл ... сәл ... 1000 ... 56-62-сі, ал 20
жыл өткен соң 48-50-і ... ... де ... ... ... адамдарындағыдан жоғары күйінде қалып
отыр. Оның негізгі себептері-жұқпалы аурулар және өсіп жетілу ақаулары.
Балалардың ... ... ол ... де, ... де аса ауыр және
асқынған жағдайда ... ... ... ... ... ата-анадан туған әрбір
екінші баланың жұқпалы ауруға ұшырауы созылмалы түрге айналумен аяқталады
Семей ... ... ... ... жылдарда, әсіресе шалғай жатқан
аудандар мен шаруашылықтарды аралаған кезде, мектеп ... ... ... ... балалар жиі кездеседі. Бұл балалар кластарға жиналған кезде
бірден көзге түседі. Семей ... мен көп ... ... ... ... ... ... ата-аналардан екінші ұрпақ балалардың
көптеген көрсеткіштері жағынан бірінші ұрпақтың, тіпті тікелей ... ... ... өте ... яғни ... ... ... бой көрсете бастаған.
Иондаушы радиация әсерінен жүйке клеткаларының хромосома жасаушы
аппараты істен шығады. Мұндай жағдайда ... ... ... ақыл-ессіз
балалар туады. Мәселен, Абай ауданында барлық психикалық аудандар ішінде
ақыл-есі кемдер 60 %, Бесқарағай ауданында –81 ... ... заңы ... адамның өмірге келер жолы біреу де, одан
кетер жолы-сансыз көп. ... ... ... тағы бір ... соңды кездеспейтін, кездескен күннің өзінде өте сирек орын ... ... ... қол ... ... ... ... әкелді.
Өзін-өзі өлтіру көрсеткіштері полигонға жақын поселкелерде өте ... 10 жыл ... ... ... ... ғана Саржал селосында-
45 адам асылып өлген. Айта кететін жайт, бұлардың ... ... мына бір ... ... ... ... ... тақау жерде
тұратындар арасында, одан едәуір шалғай елді мекендерде тұрушыларға
қарағанда ... ... қию 5 есе жиі ... ... ... ... кейбіреулердің осының бәрін тұрмыстың
қолайсыздығына, әлеуметтік күйзелістерге жабуға тырысушыларға мүлде жөнсіз
дей ... ... аға ... діни ... ... және ... ... сезіміне байланысты ешқашан мұндай қадамға барған
жоқ. Өкінішке қарай, соңғы жылдарда өмірден ... кету ... ... ... радиация қалдырған зардаптардан ... ... ... ... ... мұра еткен генетикалық
ақауларға байланысты арылмайтын үрей жас ... ... ауыр жүк ... ... әбден тоздырады, психикалық сабырын азайтып, әлсіретеді.
Рухани төзімі және өмір ... жоқ, ... ... ... біткен
жастар өмірден кету жолын осылайша таңдауға мәжбүр ... ... ... ... басқа да әр түрлі ауруларға әкеліп
отыр.
Ядролық жарылыстардың басталуынан 15-30 жыл ... соң қан ... және ... күшті қабынуының көбейгені байқалады. Мамандар және
зерттеушілер сол кезде беймәлім, түсініксіз нәрсеге тап ... ... өз ... анағұрлым ересек, кәрі көрінді. Бұл адамдар да жүрек ... мен ... ... қан мен зат алмасу көрсеткіштері ... ... ... 10-15 ... ... Жас ... тері
тілінділерін электорнды микроскоппен қарағанда қартаю өзгерістерінің айқын
екені табылды. Бұл құбылыс радиациядан неғұрлым көп зардап ... ... ... ... ... ... ... жылға көбейіп, қарт адамдар
ауруы – шел ... ... ... аймағына тән құбылысқа айналды. Глаукома
барған сайын жиілей бастады. Семейдің көз аурулары ... мен ... ... ... ... полигон төңірегіндегі аудандардың
әрбір екінші тұрғыны көз потологиясына душар болғанын көрсетіп ... ... екі ... ғана ... қатерлі ісікпен ауыратын 130
адам табылды.Осының бәрі ... ... ... ағзаның жаппай
қартаюынан және ашық сынақтар жылдарындағы ... ... ... ... ... ... дамуына әсер ететін экологиялық қауіпсіздіктің
экономикалық мәселелері
Адам білім мен ғылымды дамыта ... ... ... ... ... табиғаттың бермесін тартып алу тенденциясына басым
бағыт ұсынып, онымен санасуды мүлдем ұмыт ... ... ... ... ... ол ... ... зор зиянын тигізе
бастады. Қазір қарап отырсақ, бір кездері ата ... ... ... ... ... бізге қалдырған қойнауы байлыққа толы, табиғаты
таза ... ... ... ... жері ... ... қарамай, жоспарсыз, жауапсыз ... ... ... шабуыл әрекеттері салдарынан өмір сүріп
отырған қоршаған ортамыз ластанды.
Өзендер суы ... ... ... оның ... бұрынғы Кеңестік
дәуірде қазақтың төрт түлік мал өсіріп, егін салып ен ... кең ... ... ... ... өте баяу жүретін болғандықтан қоршаған ортаға
келген зиян ... ... ... ... жыл өткесін ғана біліне
бастайды. Осыған байланысты зиянды өзгерістерді ... үшін ... тым кеш ... ... ... болмаса мезгілі өтіп кетекн соң көп
күш, қаржы мен материал жұмсауға тура келеді.
Жарты ... бойы ... ... ... ... ... ... тозып,
құнарсыз, нәрсіздену мен бірге радиациядан уланып, ... ... ... ... өлімді көбейту мен қатар, оның ... кері ... ... ... ұрпақтың кескін-келбетін адам шошырлықтай өзгертіп,
дімкәс, мүгедек балалар саны ... ... ... ... ... жері ... ... Америка Құрама Штаттары жеріне дейін жетіп, онда
онкологиялық аурулардың, оның ішінде рак ауруларын көбейткенін сол ... ... ... ... әлемге жар салуда /23/.
Экологиялық дағдарыстар мемлекет экономикасына орасан зор ... ... ... ... ... ... орындау үшін орасан
қаржылық шығындар талап етіледі. Табиғаты оңалтуға ... ... ... ... ... ... долларды құрайды және ол
бірнеше ... ... ... ... ... күні көмекке мұқтаж жүздеген мың халық
тұрады, сондықтан барлық күш-жігерді ... ... ... керек. Жаңа, ең тиімді мемлекеттік-құқықтық акт қабылдауды өмірлік
қажеттілік ... ... ... ... ... қиын ... ... Парламенті Қазақстан Республикасының «Семей полигонындағы ядролық
жарылыстардың салдарынан қасірет шегуші азаматтарды әлеуметтік ... Заң ... ... қазіргі кезде экономикалық жағдайларымыздың ... ... ... қаржылық көмегіне ... ... ... ... ... Бас ... Семей полигонының
проблемалары қаралған 53 – сессиясына қазақстан делегациясы да қатысты.
Шетелдік және ... ... ... ... сынақтардың
зардаптарын жою үшін көптеген ... ... Осы ... ... ... ... регионының экологиялық және
экономикалық дамуы, тұрғындарды ақтау мақсатындағы ... ... ... ... ... ... өмірге келді /23/.
Қазіргі кезде әлемнің барлық қоғам қоршаған ортаны бүлдіру нәтижесінде
өзінің болашағын жоғалтады деген ... ... ... Дәл ... ... ... жағдайын төмендетті, денсаулығына кері әсер беріп, соның
салдарынан демографиялық жағдайдың төмендеуін көрсетіп отыр.
Экологиялық ... ... ... шығындардың қоғамға
келтірген зиянды жақтары көп. ... ... ... фактордың
нәтижесінде жеке тұлғаның экономикалық шығындары:
- экологиялық жағдайлардан туындаған аурудың салдарынан жұмысқа деген
қабілеттіліктің төмендеуі нәтижесінде кірістің ... ... ... ... қосымша қаражаттың жұмсалуы;
- экологиялық аймақтың тұрғындарына және ... бір ... ... ... ... қосымша ақы және жеңілдіктердің
болуы /23/.
Шығыс Қазақстан облысының жоғарғы технологиясы, ... ... ... және ... ... ... пайдалану үшін мүмкіндік
ететін экономикалық жағдайы бар. Сонымен бірге осы ... ... ... дәрежеде әлсіреу, экологиялық дағдарыс байқалады.
Шығыс Қазақстан облысында тау-кен өндірісі, металлургия және ... ... ... ... жақсы маманданған. Облыс өзін-өзі соңғы
кездегі жоғарғы технология және қаржылық ресурстармен ... ете ... ... ... ... дәрежедегі негізгі фондтардың тозуы мен
экологиялық дағдарыс ... ... ... ... ... ... нашар алты облыстар қатарына кіреді және
экологиялық ... ... В ... ... ... ресурсқа
неготифті әсер ететін тау-кен өндірісіндей дүние жүзінде шаруашылық саласы
жоқ екені анық. Негізгі тау-металургия өнеркәсіп комплексі ... ... ... ... ... бұл жерде техникалық қажеттілікке
байланысты ірі жылу ... ... ... ... ... газ тәрізді ластайтын заттар, кәсіпорыннан шығарылған
сұйық және ... ... өзен ... топырақ жамылғысына түсіп,
биоценоз бен тұрғылықты ... ... ... төндіреді/24/.
Қоршаған табиғи ортаның жағдайын өзкерте отырып Шығыс Қазақстан облысы
он жылдың ішінде ... ... ... ... ... көріп
отыр. Олар: Семей ядролық ... ... ... кешенінің
кәсіпорны, берил өндіру және тағы басқалары, оған қоса ... ... ... ... жағдайда болуы. Осы жылдары көптеген
кәсіпорындарды ... ... ... көпшілігі айналым
құралдарының жетіспеушілігінен жаңа ... ... ... өнім көлемі бес есе азайды. Өнеркәсіптің өнім ... ... ... 44,3% ... 1996 жылдары біртіндеп өсуі
байқалады. Өтпелі кезеңде, көптеген ластаушы ... ... ... аз мөлшерде жұмыс істеген кезде, экологиялық жағдайға жақсы әсерін
тигізген.
1997-1998 жылдарда одан кейінгі төмендеу дәрежесі ... ... ... атом электростанциясына жанар-жағармай өндіру, тамақ
өнеркәсібі және жеке кәсіпорындар саласында ... ... ... ... ... және өңдеу болашақта Шығыс ... ... кері әсер ... фактор болып қала бермек.
Өнеркәсіптің өнім көлемін арттыруына байланысты, экологиялық неготивті
факторды жоюға қажет шараларды ... ... ... ... әсер ... негізгі себептердің біреуі, кәсіпорындарының негізгі
фондтарының тозығының жетуі. Тазалау құрал-жабдықтары соңғы он жыл ішінде
мүлде жаңартылмаған. ... ... ... қоры бар кен ... ... ... ... қалған.
Аса тозығы жеткен негізгі құрал-жабдықтар қазіргі ... ... ... ... Ал, ... ... ... зиянды
қалдықтардың әсерін жойу үшін, тек қана ... таза ... ... жүзеге асады, соның ішінде тау-металлургия кешеніне тікелей
байланысты.
Қазіргі кезде ... ... ... Қазақстан Республикасына
сәйкес қоршаған ортаны қалпына келтіру үшін ... ... ... ... ... қаражаттар әлі жеткіліксіз.
Облыс қоршаған ортаның ластануына ақша жинау ... ... ... ... ... тұр. 2000 жылы ... байланысты қаражат жинаудан,
облыс бюджетіне 378,6 миллион теңге көлемінде түсті. Қаражаттың негізгі
жиналған бөлігі «Таз су» ... ... ... үшін ... ... ... бойынша, Шығыс Қазақстан облысының
экологиялық приоритеттерін іке асыру үшін 4 ... аса ... ... ... ... ... ... қаражаттың тек қана 30 % ғана құрайды.
Табиғат пайдаланудың экономикалық механизмді жақсартуды қажет етеді.
Қазақстан ... ... ... нығайту үшін,
біздіңше мынандай шараларды ... ... ... ауылшаруашылығында қуатты және табиғи ресурстарды
үнемдейтін технологияларды жасап ... және ... ... ... ... ... ... ресурстарды пайдаланғаны үшін экономикалық жағынан негізделген
төлемдер жүйесін енгізу;
- қоршаған ортаның ластануының жергілікті және аймақтық ... ... ... ... апат және ... экологиялық жағдай қалыптасқан
аймақтарда экологиялық жағдайларда ... ... ... ... ... жасау;
- мемлекеттік экологиялық торды құру.
Енді экологялық ... ... ... механизмін
қалыптастыру мен экологиялық бақылауды экологиялық қауіпсіздікті жүзеге
асыруды реттеуде біз ... ... ... экологиялық апат аймақтарында тұратын жергілікті халықтарды ... ... ... ... ... эколгиялық-демографиялық
саясатын қалыптастыру;
- Қазақстан Респубикасының экологиялық қауіпсіздігін ... ... ... ... ... ... Республикасының тұрғындарының экологиялық сана сезмімен
ойлауын қалыптастыру үшін тәбиелеу халық ағарту және білім беру ... ... ... ... ... ... олардың ішінде; ауыз
су мен ағымдардың сапасын жақсарту; қауіпті улы ... ... ... және ... ... қорғалатын табиғи аймақтар мен жерлер желісін
кеңейту, ... ... және ... ... қорғау және тиімді
пайдалану.
Қазақстандағы экологиялық дағдарысты жағдай 1997 жылы ... ... ... үшін қоршаған ортаны қорғауға байланысты
ұлттық іс-қимыл жоспары” Орталығының құрлымы, нәтижелі жұмыс істеуіне ... Осы ... ... ... Ұлттық іс-қимыл жоспарына сәйкес
Қазақстан Республикасы А, В, С аймақтары ... үш ... ... ... Егер осы ... бойынша талдау жасасақ, ... ... ... ... ... ... ... Каспи өңірі, Маңғыстау және Атырау облыстары жатады. Бұл
негізгі мұнай өнімдерін ... және ... ... ... ... аймағына Шығыстағы республиканың жоғарғы ... ... ... ... қалалардың ластануы, адам өміріне өте қауіпті,
өзінің құрамында улы да ... ... көп ... зор қатты қалықтарды
пайдалану және көмуді, су тапшылығы соған қарамастан барлық өнімдердің
өздерінде ... ... ... және басқа да химиялық заттармен ... ... ...... ... ауылшаруашылығы бағытындағы аймақ.
Тұрғындардың таза ауыз су ... ... ... ... жерлер мен
егістік жерлердің айналымнан шығуы 60 % ... ... онан ... жағдайы тәрізді жағдайлары көп/24/.
Болашақта экологиялық жағдайларды шешу үшін адам ... да ... ... адам ... мен ... ... ... экономикалық механизмнің негізгі элементтеріне мыналар жатады:
- табиғи кадастрлар;
- табиғатты пайдалану мен қоршаған ортаны қорғауды қаржыландыру;
- ... ... және ... ... ластағаны үшін төлемдер;
- несиелеу, салық салу, сондай-ақ экологиялық сақтандыру, жоспарлау мен
болжау, экономикалық ынталандыру, жеңілдіктер беру шаралары.
Экологиялық қорлардың және олардың адам ... ... ... ... ... ... біз мынандай шаралар топтамасын
ұсынамыз:
- қоршаған ортаның сапасын жақсарту және ... ... ... ету ... ... ... ... қаржыландыру және несиелеу;
- табиғатты қорғауға және ... ... ... ресуртарды
жинақтау;
- табиғатты ... ... ... ... ... ... ... беру мен тәрбиелерді дамытуға көмектесу.
Шығыс Қазақстан облысында әр түтлі салада ... ... ... ... Су ... минералды шикізат ресурстарының сәтті
үйлесуі мынандай ... ... ... әкеп ... ... түсті
металургия, машинақұрастыру, химиялық, жеңіл және ... ... улы ... ... ... минералды шикізаттарды
өңдеуден бөлініп шығады. Газдардың құрамына мыналар кіреді: көміртек
тотығы, ... ауыр ... және тағы ... ... ... ... газ бен заттардың негізгі көздері, металлургиялық ... ... және ... транспорты. Негізінен атмосфераны
мынанандай қалалардың өнеркәсібі ... ... ... ... ... ... ... шығарылатын улы заттардың жартысынан ... ... ... Қазақстан болысында табиғи көздерден суды пайдалану соңғы кезде
тұрақты, жылына 600-700 ... куб м, ... рет ... ... ... куб м. Суға ... негізгі қөзі тау өңдеу және металлургия
өндірісінің тазартылмаған шахталық ... ... ... өңірінде экологиялық ахуал барған сайын ушығуда. Бұл жағдай, ең
алдымен, Өскемен ... ... ... ... ... ... ... астам кәсіпорын бар. Облыс бойынша жылына ауаға 112 миллион 5 ... ... ... тарайды. Облыстық қоршаған ортаны ... ... ... 2 ... 275 мың ... радиоактивті екенін
анықтап отыр.
Атмосфералық ауаның ластануы, өндіріс орындарының лас қалдықтарды ауаға
таратуы, автокөліктердің зиянды түтіні бұл өңірде ... ... ... ... ... Бұған «Казцинк», «УК ТЭЦ», «УК ТС», «АЕS Согринск
ТЭЦ” акцирнерлік қоғамдардың мұражайларынан ... улы ... ... пен қала ... ... ... етеп ... таң қаласыз.
Осылардың ішінде “Казцинк” АҚ-тың ауаға шығарған лас қалдықтары ... ... 70 ... ... ... таратылған лас заттардың
құрамының 80 % ... ... ... ... ... ашық ... ... метталургия комбинаты облыс
орталығының негізгі атмосфера ластаушысы болып табылады. 2001 жылы ... 82 мың ... ... зат ... бұл жалпы қалдықтың 74 %
құрайды.
Атмосфераның ластауына қозғалмалы ластаушы көздер де ... ... яғни ... ... ... ... ... 80 %
дейін жүк тасымалданады. Мұнда да соңғы жылдары ... ... отан ... ... ... ластаушы қалдықтардың өсуі
байқалды.
Су ресурстарының жағдайын жақсарту үшін, ... ... үшін ... ... ... ағын ... тазартатын жаңа
технологиялар енгізу арқылы зиянды заттарды төгуді азайту көзделген.
Өндірістің өсуіне байланысты кәсіпорындарда пайдасыз ағынды су ... ... ... АҚ – 4 есе, “АЕS ... ... САҚ – 3.8 есе,
“Қазақмыс” бірлестігінің “Восток Казмедь” филиалының ЕМЗ –2.6 есе. ... ... зат ... 11 % өсті және 107 мың ... ... ... тау-кен өндіруші, жылу ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан
өзендері респуликамыздың өте қатты ластанған өзендерінің қатарына жатады.
Жер беті суларының ең жоғарғы ластануы полиметалл ... ... ... ... ... ... ... статистикалық есебі негізінде жүргізіледі.
2001 жылдың соңына қарай облыстағы барлығы 1443 ... ... улы ... Оның 1.4 мың тоннасы қауіптілігі бойынша бірінші класқа жатады;
285.2 мың ...... 34727 мың ...... 140832 мың ... ... ал 2275 мың ... – радиоактифті класқа кіреді. ... 10 қала , 30 ... және 870 ауыл бар. ... ... ... ... ... сақтау мәселесі шешу үшін әр түрлі
ұйымдар – жеке кәсіпорындар жұмыс ... ... ... ... ... ... ... қоқыс тастайтын жерлер қараусыз
қалдырылған. Қоқыстармен ластанған жерлердің ауданы мен ... ... ... ... ... ... ... қатты
тұрмыстық қалдықтарды орналастыру полигондары Шығыс Қазақстан облыстарында
жоқ десекте болады.
Топырақтың ауыр металдармен техногенді ластану ауданы ... 12.4 ... ... Шығыс Қазақстандық биохимиялық антропогендік аймақ
қалыптастырады. Оның ... ... және өте ... деңгейде ластанған
топырақ үтескілері бөлінеді. Бір шама қарқынды ластанған топырақ елді
мекендер территорияларында ... ... ... ... ... ... үшін улы заттардың
сапалы құрамы тән. Ластанудың жиынтық көрсекіші 30-70 % ... ... ... ... ... ... ... келеді.
Жер бері өсімдіктерінің барлық зерттелген бөліктері – ... ... ... ... ... ... ластанған аймақтарда өседі.
Олардың күлдерінде қорғасын, мырыш және мыс ... ... ... ... деңгейі белдемінде осы өсімдіктердің күлінде қорғасынмен
мыс мөлшері ғаламшар өсімдіктері үшін орташа мәннен арта түседі. ... ... ... негізгі ластаушы болып табылады. Қазақстандық
Ертіс маңын жырту нәтижесі аймаққа теріс әсер алып келеді.
Өзен суларына құрамында ... ... ауыр ... және тағы ... заттары бар қалдық сулардың төгілуі, қоршаған ортаға, оның ішінде су
биоценозына, ... мен ... ... ... ... ... Су ресурстарын қорғау үшін негізінен мынандай шараларды
қолдау керек: аса ... ... ... ... ... саласында суды
пайдаланудың тұйық циклін ұйымдастыру, қалдықсыз жұмыс жасау өндрісін
енгізу, өндірістің ... ... таза ... ... ... ... ... ЭКОЛОГИЯЛЫҚ МӘСЕЛЕЛЕРДІ ШЕШУ ... ... ... ... ... ... жылы ... “Семей полигонынан зардап шеккен Алтай аймағындағы
адамдарға әлеуметтік көмек көрсету туралы ... ... ... ... ... ... жасап, халқына медициналық қызмет
көрсетуде.
Америка Құрама Штаты 1990 жылы ... ... ... төлеу”
заңы шыққан. Заңда былай деп айтылған: Невада полигонының маңайында ... аса ... ... ... сол ... мемлекет келтірілген
зияны үшін жауапты. Осы заң мен зардап шеккендерге және олардың ұрпақтарына
материялды көмек ... ... ... ... сынақ полигонында жарылыс әсерінен
зардап шеккен халыққа әлеуметтік жағдай жасау”заңы 1992 жылы ... ... ... ... ... нәтижелі шаралар көрсетілмей отыр, әсіресе
халыққа медициналық қызмет көрсету ... ... тек ... ... ... тұрған жоқ. Бұған
себеп болатындардың бірі, апат аймағына ... баға ... ал ... ... ... ... негізі. Сонымен қатар, республикамыз керекті
емдік, материалдық және ... ... ... ... маман иелерімен
қамтамасыз етілмеген. Қазіргі кезде бұл программаны шешуге қазақстанның
күші жетпейді және де бұл ... ... ... ... ... ... ... Ассамблеясның 52-і және 53-і сессиясында Резолюция
қабылданды. Семей ... ... ... байланысты халықаралық статус
берілді. Бірінші көмек мөлшері ... – 43 ... ... ... жылы ... ... программаға байланысты 38 жоба ұсына отырып,
донорлық конференция келді.
Жапония үкіметі бірінші ... ... ... ... ... ... жария етті. 2002 жылы Семей қаласында Жапония мемлекетінің 6
миллион доллар ... ... ... сыйлаған рәсімі өтті. Бұл
медициналық құрал-жабдық, Семей полигонынан зардап ... ... ... ... ... және емдеуге көмектеседі/26/.
АҚШ Табиғат пен адамға Невада полигонының ... ... 100 ... деп ... Жыл сайын АҚШ федералдық бюджетінен Невадаға орташа 1
миллион доллар компенсация бөлінеді. Бұл қаржының ... ... ... ... ... жою үшін ... ... Невада штатында
көп жарылған. Біздің ғалымдардың есептеуі бойынша 10 миллиард доллар ... ... ... бойынша қаржы көзі табылады және де ... ... ... деп ... 1998 жылы ... ... ... қару-жараққа бір
триллион 100 миллиард доллар, 1997 жылы – 700 ... ... ... ... ... табиғат қорғау органдарының әрекеті № 1604 15.07.1997
жылы қабылданған “Қоршаған ортаны қорғау туралы” ... ... ... ... ... қоршаған ортаны қорғау жұмыстарын басқаратын заң
шығарушы және атқарушы билік жүйелері бар.
Билік жүйесінің ... ... ... ... ... ... және арнайы атқарушы орган бар.
Қоршаған ортаны қорғау саласындағы жоғарғы мемлекеттік орган болып
Қазақстан Республикасының өкімет ... Оның ... ... ... ... ... экологиялық бағдарламаларды және
табиғатты пайдалану жобаларын дамыту жатады.
Өкіметтің тікелей басқаруында қоршаған ортаны қорғау саласының отралық
атқарушы органдары болады. ... ... ең ...... ... министрлігі (ҚОҚМ). Бұл министрліктің қызметіне қоршаған ортаны
қорғау ... ... ... ... ... ... ... түрлерін пайдалануды мемлекет тұрғысынан бақылау тағы басқа кірелді.
Аймақтық деңгейде (облыстық, аудандық, қалалық) ... ... ... ... ... және ... атқарушы органдар, яғни
маслихат пен әкімшілік атқарады.
Олардың әрекеті табиғатты қорғау және ... ... ... ... ... ... аймақтарда жүзеге асыру істерімен
байланысты.
Қоршаған ортаны ... ... ... ... ... қоршаған ортаны қорғау атқарушы органдармен іске асырылады.
Қоршақан ортаны қорғау ... ... ... ... жеке ... ... табиғатта пайдалану саласының
бақылау қызметтерін басқарады.
Өндірістік кәсіперде инженер-экологтар басшылығындағы қоршаған ортаны
қорғау бөлімдері ... ... ... ... ... ... барлық территориясына таралған жұйесімен атқарылады.
Қазақстан Республикасының басшылығы және ... ... ... – Семей” –дің ынтасымен 1997 жылы БҰҰ-ның Генералды
ассамблеясы Семей аймағының ... ... № 521169 ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының зардап шеккен
халқына көмен көрсетуге шақырылды/26/.
Осы қарарға байланысты Қазақстанға БҰҰ ... ... ... ... ... Соңғы құжаттағы шешім бойынша “Семей ядролық
сынақ алаңында, ядролық сынақтан зардап ... ... ... ... заңы ... ... 1.6 миллион адам зардап шеккен.
Минэкология және ... ... ... ... ... ... ... бірге бірнеше өндіріс
кәсіпорындары жұмыстар ... ... ... ... аймақтың жағдайын зерттеп білу, территориядағы ... ... ... ... ... ... ... және ғылыми құнды нәтижелер
алынды.
Қазақстан Республикасының ... Н.А. ... және ҚР ... ... ... ядролық сынақтың әсерінен пайда болған
ауруды емдеуді кең дәрежеде ... ... ... және генетикалық
болжамдар жасау.
Бірақта бұл құжаттар жарым-жартылай орындалуда: бұл аймақтары ақша
қаражаттардың барылғы ... атом ... ... жұмсалып
отыр, жалпы қаражат 353 миллион теңгені құрайды, оның ішінен 0.2 % ...... – 1998 ж.) ... ... бөлінген.
Кесте 2. Қазақстан Респуликасының маңызды экологиялық проблемаларын
шешудің әдістері
|№ | ... ... ... ... ... |
| | ... негіздері |
|1 | Қалалар мен өндірістік |Аз қалдықты өндірістік |
| ... ауа ... ... енгізу, ауа |
| |ластануы, қышқыл жаңбыр қаупі ... ... ... |
| | ... ... ... |
| | ... |
|2 | Жер беті және жер асты ... ... ... жүйелерді |
| ... ... ... және ... сумен |
| | ... ету |
|3 | ... және ... |Аз ... ... қалдықтарды |
| |қалдықтардың жиналуы ... ... ... |
|4 | ... ... ... қалдқтардың шығарылуын |
| |геохмиялық фонының өзгеруі ... ... ... қалпына |
| | ... |
|5 | ... ... және ... ... ... қарсы |
| |ландшафтардың шөлденуі |жүйелері, ... ... ... | ... ... |
|6 | ... топырақтардың | Топырақ өңдеудің қазіргі |
| ... ... ... ... |
| | ... егіс |
|7 ... ... ... ... ... ... |
| | ... біткен карьерлерді тау|
| | ... ... ... |
| | ... ... |
|8 | ... мен ... алқаптардың |Орманды заңсыз кесуді тоқтату, |
| ... ... ... ... ... |
|9 | ... жоғалту |Браконьерлермен күресу, сирек |
| | ... ... және |
| | ... ... ... көзі
Міне, Қазақстан Республикасының “Семей ядролық сынақ алаңында, ядролық
сынақтан зардап шеккен азаматтарға әлеуметтік көмек көрсету” заңы ... ... асса да, ... ... ... полигонынан зардап шеккен
адамдарға қаржы-қаражатты бөліп беру жүйесін іске ... ... ... ... мемлекетіміз Семей сынақ полигонынан зардап шеккен
адамдарға заңды ... ... ... ... 2003 жылы ... бір мезгілдік берілетін ақшалай көмек 378.7 ... ... ... сай, ... ... ... 34 бабында
қарастырылған, 2003жылы 1804172 мың теңге - өткен жылғы ... ... ... ... – 599907 мың ... - ... сынақ
полигонының ядролық жарылыстарынан зардап ... ... ... ақша ... ... Бұл ақша жеткіліксіз.
Неше жылдан бері бюджеттік жоспар бойынша “полигондық” ... ... ... деп, ... ... ... қорғау
Министрлігінің жоспары бойынша беріліп отыр. ... ... ... ... мен механизмдері анық және тыянақты өңделген. Ал, іс жүзінде,
бұның бәрі керісінше.
2000 жылы ... ... ... ... халыққа 300.0 миллион теңге
бөлінген. Ақша негізінен мүгдектерге, Ұлы Отан соғысына ... ... ... қарт адамдарға берілген.
Ал, Қазақстан Республикасының заңы “Республикалық бюджет 2002 ... 601.0 ... ... 33 ... ... “Семей полигонында ядролық
жарылыстан зардап шеккен ... ... ... көмек
бөлінген”.
Ал, 2003 жылы ондай әлеуметтік көмек алатын адамдар саны 28957 ... ... ... ... ... ... ... адамдарға
әлеуметтік көмек көрсету” заңы бойынша бір реттік қашалай ... алу ... ... ... ... алады деп көрсетілген. Бұндай қорытынды
ешкімдіде таңқалдырмайды, себебі ядролық сынақтан зардап ... ... ... ... ... жетеді/26/.
2005 жылғы болжам бойынша өлім Өскеменде 2,4 ... ... 9,4 ... ... ... 10,5 ... өсіп ... Егерде
халықтың денсаулығының нашарлауы ... ... ... бұл
халықтың әлеуметтік жағдайы жоқ деп айтуға болады. Әлеуметтік ... ... ... ... ... ... туристерге айтарлықтай қызмет
көрсете алмайды. Ал, халықтың ... ... ... үшін, мемлекет
тарапынан қаржы-қаражат бөліну керек. Мемлекет тарапынан ... ... ... ... ... ... ... радиациядан
зардап шеккен адамдарға 1 миллиард доллор бөлінсе, ал қазақстанда биыл
бөлінген қаражат ... 6 ... ... ... ... ... ... түзеу үшін болашақта мынандай
заңдарды қабылдау керек: “Радияциялық ... ... ... ... ортаны мемлекет тарапынан қадағалау”, “Химиялық
заттар туралы”.
Ал, Өскемен өнеркәсібіне келетін ... ескі ... ... ... сай таза ... жұмыс істейтін құрал-жабдықтарға
ауыстыру және сүзгі қондырғыларын орнату ... ... бар ... ... ... ... таңғажайып жерлер өте көп. Соның ішінде
Шығыс Қазақстан облысында орналасқан бірнеше табиғи, ... ... ... ... ... ... мынандай бірнеше объектілер
кіреді: Батыс Алтай қорығы, Марқакөл қорығы, Алакөл қорығы, Катон-Қарағай
ұлттық паркі және тағы ... ... ... ... көк ... тәкәппар шыңдар, арқырай
аққан ақжал өзендер, түйе жарысардай құрақ, қарағай, қайың, тал, терек ен
табиғатта кездесетін сандаған көрікті ... ... ... ... ... ... көз тартады.
«Алтай» сөзі көне түркі тілінде «Алтын тау»деген ұғымды білдіреді
екен. ... ... ... ... ... ... ... жүрегі деп
бағалаған. Егер Алтай жердің жүрегі болса, Катон жері оның ... Күн екеш ... өзі осы ... ерекше жарқырай түсетіндігін
ғарыш кеңістігіне көтерілген ғарышкерлер аңғарған. Әйгілі де киелі Мұзтау
сол биіктен қараған жанға бір шоқ ... ... ... ... ... ... ... біреулер Қатынқарағай деп жүрген Шығыс
Қазақстандағы ең сулы да нулы ... аты – осы ... ... ғана ... ... ... арғы текі тұлдар, бергі мағынасы бұлдар бір ... ... ... Кабинетінің, Императорлық орыс География
қоғамының, Батыс-Сібір генерал губернаторының, әсіресе, 1900 жылдары ... мал мен ... ... ... шыққан Ф. А. Щербина экспедициясының
барлық тарихи құжаттарында бұл өлке Шөңгіштау болысы деген атпен белгілі.
Сондай-ақ осы ... ... ... ... ... ... жиі ... “Бұхтырма губерниясы”, “Шабанбай жайлауы”,
“Қаратай елі” деген сілтемелердің де бұл ... ... ... ... ... ... емдік қасиеті бар Алакөл ... ... ... ... ... әдемілігі бұл жерде сирек, қайталанбас ... ... бай. ... ... ... ... ... ғылыми, табиғатты
қорғау бөлімдері мен туристік ... және ... ... бөлінеді.
Марқакөл қорығы - республикамыздағы құрылған алтыншы мемлекеттік
қорық. 1976 жылы 4 - ... ... ССР ... ... осы ... ... ... шықты. Бұл шешімді өз елінің сұлу табиғатын
қорғауды сүйетін бүкіл ... ... ... ... ... ... ... басында Марқакөлдің атағы жер жарған.
Сонымен Шығыс Қазақстан обдысында ... ... ... ... бірнеше туризм түрлерін дамытуға болады.
Шығыс Қазақстан облысына ... ... ... ... ... ... бөлеміз: рекреациялық, экскурсиялық ... ... ... ... туризмнің курорттық емдік және
спорттық сауықтыру түрлері. Курорттық емдік объектілерге негізінен ... ... ... ... және ... ... мен “Барлық Арасан бұлақтары”. Рахман бұлағында қазіргі кезде
бірнеше қонақ үйлер салынып, ... ... ... ... ... ... үстінде. Ал, Алакөлге келетін болсақ, көл суының
жағадағы үйлерді басып қалу қаупіне ... ... ... 9 ... ... су ... салу ... отыр. Сонымен қатар Аквопарк және
200-дей пансионат және де басқа объектілер салыну үшін көл жағасынан 5 ... жер ... ... Бұл екі ... ... болашақта емдік - сауықтыру
туризмін дамытуға өте қолайлы.
Туризмнің спорттық-сауықтыру ... ... ... ... ... болашақта мүмкіншіліктері зор. Бұл жерде қазірдің өзінде
Веломарафон, ... және Үлбі ... ... ... жарыстары шілде
айында өткізілмекші. Шығыс Қазақстан өзендерінде ... 6-шы ... бар ... ... Су туризмімен қатар ат, ... ... ... тау ... ... ... түрлері бар.
Бұқтырма су қоймасында желкенді ескекті, жаға-жайға шомылу туризм түрлерін
қазіргі кезде жақсы қарқынмен дамуда.
Экскурсиялық саяхат ... ... ... ... ... жерлермен танысу, этникалық туризм және экологиялық туризм болып
бөлінеді.
Қазіргі кезде ұлттық саябақ ... ... ... ... жасалып, келген қонақтарға қызмет көрсетуде.
Мәдени-тарихи көркем жерлермен танысуға ... ... 180 ... ... ақын ... Жидебайдағы мұражай үйімен Шәкәрі мен
Абайдың мовзалейі орналасқан. Мовзалейдің ... - 200м, ені – ... ... ... дала ... жүзіп бара жатқан қос желкенді
кемеге ұқсайды. Осы аталған объектінің жолында ... ... ... ... ... ... орналасқан.
Келесі, арнайы саяхат түріне аңшылық және ... ... ... ... ... мемлекетінің жақын жатқандығынан жақсы дамыған.
Негізінен тауарлар Қытай мемлекетінен әкелінеді.
Аңшылық Батыс Алтау ... ... ... ... ... басқармасының рұқсат қағазы арқылы жұргізіледі.
Болашақта дүние жүзіне әйгілі ядролық жарылыстар болған жерлерге ... ... ... ... ... ... Ол үшін ... болған алаңды толық дерлік қоршап ... алу ... ... ... ... ... ... СССР-дің тұнғыш атом
бомбасын ойлап тапқан Курчатовтың тұрған ... ... ... айналдыру
керек. Үшіншіден, Курчатов қаласына ядролық мұражай салып, ол мұражайда
келген туристерге ... ... ... ... ... әсерін көрсету
керек. Мысалы, вакумдегі балалардың денесін қою, лазерлік шоу ... ... ... ... ... ... ... қалауы бойынша кейбір қауіпсіз жарылыс болған жерлерге апарып
көрсету болады. Бұл ... ... ... боъекілердің бірі.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
2. С. Р. Ердавлетов. География ... ... ... ... ... ... географий, Алматы: “Ғылым”, 1992г.
3. Часнык Л. Алаколь: Барлык-Арасан. Рудный Алтай, 2002
4. А.Ж. Сугурова. Шығыс ... ... жер ... тиімді пайдалану
мәселесі. әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті, ... ... ... №1(16) ... Л.В. Сакун. Теория и практика подготовки специалистов сферы туризма
в ... ... ... Киев ... Е.А. ... География туризма. Формирование и ... ... ... ... ... ... Гуляев В.Г. Новые Инфармационные техноологии в туризме. Учебное
пособие; Москва 1998
8. ... И.С., ... Р.И. ... ... ... ... Восточного Казахстана//Вопросыгидрологии Казахстана.
Алма-Ата, 1963 г.
9. Ә. Жұмадилов, А. ... Х. ... ... ... ... Алматы – 1980ж., бет. 230-239.
10. А.П. Дурович. Реклама в туризме. Минск. БГЭУ 2000
11. Экономическая и ... ... ... ... ... “Қазақ Университеті” Алматы - 1998
12. В.В. Хроков, А.И. Кошелев - ... озер и ... ... ... 1957г., -С. ... ... Энциклопедия. Алматы: “Арыс” баспасы, 2004, 712 бет.
14. У. Есназарова. Қазақстанның Физикалық географиясы. Алматы – 2002
15. Ж.Н. ... ... ... // ... ... 2004., бет. ... Қазақстанның Ұлттық энциклопедиясы. 1 том. Алматы: ... ... ... Ж.Т. Жорабекова. Проблемы охраны лесных ресурсов
Казахтана // әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті, Хабаршы
география сериясы. Алматы №1(14) ... С.Т. ... ... ... ... ... ... Ибраев М. “Қара жер, саған өкпем жоқ”. Семей таңы. 1990, 5 ... А.Г. ... Г.К. ... ... ... полигон аймағының
медициналық - экологиялық жағдайы // әл-Фараби атындағы Қазақ
Ұлттық ... ... ... сериясы. Алматы №1(13) 2001
21. А.Г. Кушимова., Г.К. ... ... ... ... ... баға беру // ... ... Қазақ Ұлттық
Университеті, Хабаршы география сериясы. Алматы №1(14) ... ... К. ... поигоны. Қайнар қасіреті // Алматы 1997
23. ... М. ... ... алаңдатады. Жас Алаш, 2001 тамыз.
24. Айтуғанова З.Ш. ... ... ... ... ғыл. канд. дис. авторефераты. Алматы, 2003 ж., бет. 39-80.
25. Тейфель Ш.К., ... Н.Р. ... ... экономического
развития ВКО, влияющие на экологию региона // әл-Фараби атындағы
Қазақ Ұлттық Университеті, Хабаршы география ... ... ... ... Л. ... өңірінің экологиялық жағдайы: Табиғат және
география, 2004 сәуір.
27. Абишев М.А. Социологический анализ деятельности международного
антиядерного ... ...... как ... Дис. на сойскание ученой степени доктора соц. ... 2003 ж., бет. ... ... Ж.Н. ... ... ... ... Унивеситеті”,
2004 ж., бет. 146-151.
29. Егорина А.В. Физическая география ... ... // ...... ... ... А.И. ... – «Птицы озер и болот Алакольской впадины»
Алматы, 1957г., стр. 209-225.
31. Алиева Ж.Н. ... ... ... Алматы: Қазақ
Университеті, 2002ж
32. Часнык Л. ... ... ... ... ... Братов А.П., Бойко Т.В., Зубрева М. В. ... ... ... ... ... ҚР ... ... туралы Заңы. 1998 маусым.
35. Бюллетен Международного конгресса “Избератели мира против ... ... ... Қазақстан Республикасының “Семей ... ... ... ... ... ... әлеуметтік
қорғау туралы” Заңы, 1992 желтоқсанның 12
37. Қазақстан Республикасының ... ... ... ... Заңы,
Алматы 1997 шілде.
38. Закон Республики ... “Об ... ... ... 2005 декабрь.
39. www.kaztour.kz
40. www.tourkz.com
41. www.rambler.ru
42. www.encyclopedi.forever.kz
43.
44.
ҚОРЫТЫНДЫ
Шығыс Қазақстан облысындағы экологиялық жағдайды түзеу үшін, ... ... ... ... ... ... шараларымыз ол:
біріншіден, Семей полигоны аймағындағы халыққа полигон жайлы анық ақпарат
беру керек. Ол үшін, орта ... ... ... ... ... жиірек экологиялық
әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университетінің ... 4 курс ... ... ... ... ... ... техногенді ластауы (Қарашығанақ мұнай-газконденсаты кен орны
мысалында) ... ... ... ... ... жұмысы кіріспеден, үш тараудан, қорытндыдан және 43 ... ... ... ... 60 ... ... онда бес кесте
келтірілген.
Кіріспеде ... ... ... және ... ... тарауда, зерттеу аймағының жалпы географиялық жағдайы ... әсер ... ... ... ... ... ... полигонына жалпы сипаттама берілген.
Үшінші тарауда, экологиялық мәселелерді шешудің ... ... ... бар турзм түрлеріне сипаттама берілген.
Пікірді қортындылай келе, айтарым: жұмыс бітіру ... ... сай ... “өте жақсы” деген бағалауға лайық деп ұйғардым.
Рецензент:

Пән: Туризм
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 46 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алматы облысында 2007-2011 жылдарға арналған туризм даму бағдарламасының анализі37 бет
Неке және отбасы туралы жалпы түсінік. Отбасылық құқық16 бет
Некенің сот арқылы сотсыз бұзылуы3 бет
Өздік жұмыстары көріктеу, ажарлау құралдарына картотека3 бет
1.ХХ ғасыр басындағы тарихи-әлеуметтік жағдай және оның әдебиеттің дамуына тигізген әсері. 2.Қазақ зиялылары ұлт қамы жолында. 3.Әдеби бағыттардың ерекшеліктері мен ортақ бірлігін ажырату32 бет
1905-1907 жылдардағы революцияның Қазақстанға саяси дамуына әсері.9 бет
Адам ағзасына әсер ететін фаторлар19 бет
Адам организіміне қауіпті әсер ететін факторлар14 бет
Адам эволюциясына әсер ететін факторлар8 бет
Адамдардың денсаулығына әсер ететін негізгі факторлар8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь