Ерте темір дәуіріндегі тайпалық одақтар мен көне мемлекеттік құрылымдар

Біздің заманымыздан бұрынғы V ғасырдың 40-жылдар аяғында грек тарихшысы Геродоттың «Тарих» деп аталатын еңбегінде және басқа қол жазбаларда біздің заманымыздан бұрынғы I мың жылдың орта шенінде Орта Азия мен Қазақстан жерінде сақ деп аталатын бірнеше тайпалардың қуатты жауынгер одақтары болғаны айтылады. Ол одақтар массагеттер, каспийші- лер, есседондар, кейініректе алаңдар, сарматтардан тұрған. Персия патшасы I Дарийдің Накширустамдағы (Персополға жақын) тас жазуларында Сақ тайпалары үш топқа:сақ-хаумаваргаларға (хаома сусынын дайындайтын сақтар), Сақ-тиграхаудаларға (төбесі шошақ бас киімдері бар сақтар), Сақ-парадараяндарға (теңіздің арғы бетіндегі сақтар) бөлінеді делінген. Бірінші топтоғы сақтар Ферғана жерінде мекендесе, екіншілері Сырдарияның орта аймағы және Жетісу жерін жайлап, үскифтер немесе Арал теңізі және Сырдарияның арғы жағындағылар болған.
Геродоттың айтуынша: Сақтар скиф тайпалары, бастарына тік тұратын төбесі шошақ тығыз киізден іселінген бөрік және шалбар киген. Олар садақ, қысқа семсер және айбалтамен қаруланған. Тамаша атқыш жауынгерлер.
Сақ әулетінің іргесін қалаушы Алып Ер Тұлға (Афрасиаб) болған деген деректер бар. Сақтар көк тәңіріне табынған. Археологиялық қазбаларға қарағанда, сақ тайпалары темірден зат жасай білседе, мыс пен қоланы пайдалануды артық көрген. Оларда жабайы аңдардың суреттері салынған қоладан құйылған үлкен тай қазандар болған. Сақтардың дүние жүзіне аңдарды өрнектеумен әйгілі болған даналық өнері жалпы адамзаттық мәдениетті дамытуға елеулі әсерін тигізді.
Сақ тайпаларында көпке дейін матриархаттық ел билеу тәртібі сақталып, әйелдер ерекше жағдайда болған. Мәселен, олардың көсемдерігнің бірі-
Негізгі әдебиеттер
1. Қазақстан тарихы. Очерктер. 30-56-бб.
2. Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. I-том. Алматы, 1996. 2-бөлім, 1-3-тараулар.
3. Рысбайұлы К. Қазақстан Республикасының тарихы, 2-бөлім
4. Акишев К. Курган Иссык. М., 1978.
5. Бичурин Н.Я. Средняя Азия и Восточный Туркестан А., 1997.
6. Гумилев Л.Н. Хұндар. А., 1998.
Қосымша әдебиеттер
1. Өтениязов С. Аттила А., 2000.
2. Ирмуханов Б.Б. Древняя история Казахстана. А., 1997.
3. Кляшторный С.Г., Султанов Т.И. Государства и народы евраазиских степей. М. 2004
        
        Ерте темір дәуіріндегі тайпалық одақтар мен көне мемлекеттік құрылымдар
1. Сақ тайпалық одақтары. Сарматтар.
2. Үйсін және Қаңлы тайпаларының одағы.
3. Ғұн ... ... ... V ғасырдың 40-жылдар аяғында грек тарихшысы
Геродоттың «Тарих» деп аталатын ... және ... қол ... ... ... I мың ... орта ... Орта Азия мен Қазақстан
жерінде сақ деп ... ... ... ... ... одақтары
болғаны айтылады. Ол одақтар массагеттер, каспийші- лер, есседондар,
кейініректе алаңдар, ... ... ... ... I ... ... жақын) тас жазуларында Сақ тайпалары ... ... ... ... ... Сақ-
тиграхаудаларға (төбесі шошақ бас киімдері бар сақтар), Сақ-парадараяндарға
(теңіздің арғы бетіндегі сақтар) бөлінеді делінген. Бірінші топтоғы ... ... ... ... ... орта аймағы және Жетісу
жерін жайлап, үскифтер ... Арал ... және ... арғы
жағындағылар болған.
Геродоттың айтуынша: Сақтар скиф тайпалары, бастарына тік ... ... ... ... ... ... және ... киген. Олар садақ,
қысқа семсер және айбалтамен қаруланған. Тамаша ... ... ... ... қалаушы Алып Ер Тұлға (Афрасиаб) болған деген
деректер бар. ... көк ... ... Археологиялық қазбаларға
қарағанда, сақ тайпалары темірден зат жасай білседе, мыс пен ... ... ... Оларда жабайы аңдардың суреттері салынған қоладан
құйылған үлкен тай қазандар болған. Сақтардың ... ... ... ... болған даналық өнері жалпы ... ... ... әсерін тигізді.
Сақ тайпаларында көпке дейін матриархаттық ел билеу тәртібі ... ... ... ... ... ... ... бірі-тамаша
сұлу, әрі жігерлі, елге әйгілі патша ханум Заррине ел билеп, қалаларды
салуға және жорықтарға ... ... ... Кир, ... ... ... ... 558-529
жж. соғысқан кезде, сақтармен одақ жасасып, олардан әжептәуір көмек ... Кир ... мен ... ... ... ... Сөйтіп, Мидия
патшалығын жеңгеннен кейін Кирдің әскерлері Сақтардың жеріне ... ... ... ... ... ... ... кезде, сақтарлың
жауынгерлері тұтқиылдан лап қойып, парсыларды қырып салады.Осы ... ... өзін де ... Орта ... ... ... I ... (б.з.б. 521-486
жылдар) жалғастырды. Жеке-жеке отырған Сақ ... ... ол аз ... ... да оларды басып алды. Сақ тайпаларының біраз
бөлігі оларға салық төледі және ... ... ... ... ... ... ... біразы парсы патшасының «өлмейтін он мың» ... ... ... ... ... ... IV ... 30-жылдарында македониялық гректер ... ... ... ... III ... ... ... Орта Азияға баса көктеп кірді. Олар ... ... ... бет ... ... ... ... алу үшін кіші-гірім
“Александар Крайный” немесе “Шеткі Александр” деген қала салдырды.
Александр Македонскийдің ... ... ... көшпелі Сақ
тайпалары асқан ерлікпен, табан тіресе ... ... ... ... гректер оқтың күшімен сақтарды ... ... ... мыңдаған адамынан айырылды. Гректер сақтардың біраз жерін
басып алды. Бірақ Алексендар Македонскийдің әскерлері сақтардың жерінде ... ... ... күн, ... шөл ... ... ... тынымысыз
шабуылы, Александр Македонскийдің сырқаттанып қалуы гректерді қашуға мәжбүр
етті. Олар Сыр бойындағы ... ... ... ... ... Сөйтіп Сырдария сыртындағы Сақ тай- палары грек басқыншылығына
қарсы күресте өз тәуелсіздігін ... ... ... ... және ... ... мал шаруашылығымен
байланысты. Оның себебі, біріншіден, бұл тұста ... ... ... ... күн ... ... көл сулары тартылып, шөп ... ... ... бола ... еді. ... бұл жерлер бұрынғы
теңіздің табаны болғандықтан оның біраз ... ... ... ... ... Мұндай жерлерге өсімдік, шөп шықпайды, егін егуге де болмайды.
Сондықтан бұл жердегі адамдар мал өсірумен шұғылданып, оны ... ... ... ... жайылымына қарай олар көшіп қонып жүрді.
Сақтардың мал шаруашылығын негізгі бағыты қой ... еді. Оның ... сүті ғана ... ... бірге киіз басу, арқан есу үшін жүні де ... ... ... ... да ... рөль ... Өйткені ол мінсе
көлік, жесе тамақ, ім-шсе сүті сусын қымыз.
Сақтардың заманында жылжымалы арба да ... ... ... ... ... ... былай деп көрсетеді: «Арбалар өте ... ... ... бір алты ... ... ... жабылатын үйге ұқсас
екі және үш қабат киіз ... ... ... олар ... мен ... ... бұл ... балаларымен әйелдер отырып, ал ерлер қашанда ат
үстінде жүретін». ... ... ... ... аңғары, Арыс,
Келес т.б. өзендер бойы) сақ тайпалары егіншілікпен де ... ... ... ... ... Кейбір жерлерде (Сырдария) суармалы егін
шаруашылығы дамыған.
Сақ ... мал ... мен ... ... аңшылық пен балық
аулау кәсіптерімен де шұғылданған. Олар тау теке, арқар, қабан, ... ... ... ... суреттер таулы-далалық тайпалардың аңды
салт атпен қоршалып аулайтыны ... I мың ... орта ... яғни сақ ... өндірістің
мамандырылған түрлері болды. Бұлар руданы өндіру және ... ... ... құю және зергерлік істер еді. Сақтар темірден үзеңгі,
ауыздық жасауды үйреніп, ... ... ... ... ... ... ... ұзын семсерлер, найза, түрлі
балталар жасады. Металл өңдеумен бірге қолөнердің ... ... ... ... ... ою, тері илеу, жіп иіру және тоқымашылықтың түрлері де
болды. Темірден ... ... ... балта, темір ілгектер, шоттар,
қашаулар т.б. заттар жасалынды.
Сақтар Алтай, Сібір, ... және ... ... ... ... ... ... Бұл жөніндегі қазылған ескі молалардан табылған
заттар ... ... ... ... ... ... Сақтардың
әлеуметтік қоғамы жөніндегі айтқанда, олардың ... үш ... ... ... Бірінші-әскери топтар, екіншілері-ауқатты бай ... ... ... ... ... ... бұлар кедейлер,
оларға соқа және екі өгіз тән болған.
Сарматтар деген халықтың аты б.з.б. III ғасырдан бері ... Сол ... ... ... ... алуы ... Олар Скифияның едәуір
бөлігін басып алып, ... ... ... қырып-жойған. Сөйтіп
елдің басым бөлігін шөлге айналдырған. Сарматтардың бір тайпасы-роксолондар
б.з.I ғасырында Мидияның шекарасына жетіп, ... ... ... ... жүріп отырған.
Сарматтар өздері басып алған жерлер халықтарының саяси ... ... ... б.з. ... II ... ... кезінде Понтия патшасы
Митридаттың қолбасшысы Диафантпен болған ... ... ... ... Б.з. ... I ... ... Римге қарсы күрескенде
сарматтар оның жағында болған. Б.з. дейінгі 49-жылы римдіктер мен сарматтар
тайпасы бірлесіп, Боспор ... ... ... ... ... жеңеді. Басқа тайпаларға қарағанда жорыққа кешірек шыққан
алаңдар Қара теңіздің ... ... ... жетеді. Кейінірек олар
ғұндарға қосылып, Испаниядан барып шығады. ... ... ... ... ... бұл ... ... Оралдың оңтүстік өңірінен шыққан
болатын.
Б.з.б. IV ғасырдың бас кезінде сарматтар Доннан Ембіге дейінгі жерлер-
ді алып ... ... ... бұл жерде мәдениеттің екі басты бағыты
құрылып қалыптасты, олар: Батыс Болғар-Дон ... мен ... ... тайпалары (Прохоров мәдениеті) өлген кісілерін әдетте топырақ
үйінділерінің астына қойған. Олар ... ... ... ... ... не таптап, кейде тіпті тегістеп күйдіріп алаңқай жасап қоятын болған.
Сол сияқты олар ... ішін ... ... не ... көмкереді
екен.
Екінші кезеңде (Суслов мәдениеті) б.з. дейінгі II ғасырдың аяғынан б.з.
I ғасырының ... ... ... ... ... ... ... қала береді. Бірақ бұл кезде ішкі көмкермелері молалар саны ... ... ... ... ... Кемері кертпелі лақатты тепкішекті
моладар түрі сақталып қалады.
Б.з. II-IV ғғ. сарматтар Орал ... мен Еділ ... Дон ... ... Орал ... ... Буг өзеніне дейінгі аралыққа
түгел тарайды. Сармат тайпаларының басты кәсібі көшпелі мал ... ... ... ... мен қой ... Климаты аса қатал ... ... ... ... күндерінде малшылар малға табиғи панасы
бар, жері ойлы-қырлы аудандарға көшіп отырған.Олар шөбі шүйгін ... ... ... шөбі ... ... жаңа ... ... Осының нәтижесінде су көздерінен алыс жатқан жалпақ
жазықтағы кең ... мал ... ... ... ... өте ... жерін ертеден жайлаған үйсіндер туралы не білеміз? Батыс
үйсіндердің шекарасы Шу және ... ... ... ... ... ... ... созылып жатқан. Үйсіндердің қол басқарушысы ғұньмо деп
аталған. ... ... ... ... ... ... Есік
көлдің жағасында болған. Ол ертеден белгілі “Ұлы Жібек” жолындағы маңызды
сауда орталығы.
Үйсіндер туралы алғашқы деректер ... ... аяқ ... ... ... Қытайдың Хань Император сарайы ғұндарға қарсы ... ... ... ... б.з.б. 138 ж.Чжан Цянь бастаған елшілік
жібергенде ол Жетісуда болып, үйсіндер жөніндегі ... ... ... ... ... қарағанда, үйсіндердің жалпы саны 630 мың адам, 188
мың жауынгер жасақтарының болғанын айтады.
Б.з.б. 73-жылға ... ... жері үш ... сол ... ... ... бөлікке және ғұньмоның өзіне қарайтын орталық бөлікке бөлінген,
бірақ олардың бәрі де ғұньмоға тәуелді болды. Үйсіндер көршілес ... ... ... Хань империясы және ғұн тайпалары үйсіндермен
одақ болып, Хань мен ғұн ... ... ... ... ... ... ... мал шаруашылығымен шұғылданған, олар ... де ... ... жылқыны қастерлеген. Олар қой, ірі қара, түйе
өсірген, тары еккен, құлан, сайғақ, бұғы ауланған. Үйсіндер жүн ... ... киім ... ... қоғамы біртекті болмаған. Ол байларға, ру және тайпа
ақсүйектеріне, әскери және дін ... ... ... ... жәй ... және егіншілікпен айналысатын қарапйым топтарға бөлінген.
Үйсіндержің әлеуметтік топқа бөлінуін ... ... ... ... ... бұрынғы 2-ғасырда “Кангют” деген атпен қытайға
белгілі қаңлы ... ... ... да ... ... және Талас
өзенінің бойында мекендеген қаңлылардың астанасы Битянь деген қала. Жаңа
заман шегінде ... ... 600 мың ... 120 мыңы ... ... ... Қаңлылар үйсіндер тарапынан қысым көріп,
ғұндардан жәрдем сұрап, көмек алып отырған.
Қаңлы тайпасының ... ... ... ... ... ... оларда мал шаруашылығы кеңінен ... ... ... ... ... олар алтын, күміс және бұйым жасауды білген.
Үйсіндер мен ... ... Орта Азия және ... ... ... ... байланыс жасап тұрған. Үйсіндер мен қаңлылардың арасында
табиғатқа табыну, ата-бабаның аруағын ... ... діни ... ... Олар ... тыс ... күш бар деп сеніп, құрбан шалған.
Сонымен қатар олар күнге, айға, жұлдызға табынған.
Б.з.б. Iмың жылдықтың екінші ... ... ... ... ... Орталық Азияның көшпелі тайпаларының рөлі күшейе түсті. Осы
өңірде, Байқалдан ... ... және ... ... ... ... және ... аудандарда қарабайыр мал шаруашылығымен шұғылданған,
этникалық жағынан әр түрлі тайпалар көшіп жүрді. Солардың басты тобы б.з.б.
IV-III ... ... ... ... ... ... мекендеген
тайпалық екі одақ Сюнну және Дунху бірлестіктері еді.
Сюннулар (хунну немесе ғұндар деп ... ... ... III ... ... ... бұл ... аты қайдан шыққаны белгісіз.
“Ғұн” деген атаудың өзі кейінірек сюнну (хунну) ... ... ... ... ... тегі ... ... анықталып болған жоқ.
Зерттеушілердің көпшілігі оларды ... арғы ... деп ... ... бір одаққа бірігуіне негізгі себеп қытайлықтардың бұларға
қарсы төрт ... ... ... ... деу керек. Хань империясы
кезінде қытайлықтар ғұндарды талай рет басып алмақшы болады, бірақ ... ... ... ... ... ... тойтарыс
беріп отырады. Ғұн тайпаларының бірігіп топтасуы б.з.б. 209 жылы ... ... ... іске ... ... бір ... ... әйгілі Мөде
(Боғда) батырдың есімімен байланысты. Оның туған жылы б.з.б. 230, өлген
кезі б.з.б. 174 ... ... ... державаға айналдыру үшін бірсыпыра реформа- ... ... ... ... ... тайпаларына және
Үйсіндерге шабуыл жасап оны бағындырды. Б.з.б. 200-жылдары ... ... ... Хань ... ... қалушы Лю Баньмен соғысып оны жеңді.
Б.з.б. 188 жылы Мөде мен ... Хань ... ... және ... ... қол ... Мөде ... ханшасын өзіне әйелдікке алды, ал Хань
империясы ғұндарға жыл сайын салық төлеп тұруға тиісті ... ... ... ... және ... ... Хуанхэ өзенінің
орта бойына дейін созылып жатқан жердің бәрі ... қол ... ... ... ... зор ... ... оның осал ұрымтал жері де
бартын. Мұның өзі олардың арасындағы берік бірліктің болмауымен ... ... ... ... 59 жылы ғұндардың өз арасында соғыс басталды.
Б.з.б. 47 жылы ... ... ... және ... ... болып
екіге бөлінді. Оңтүстіктегі ғұндар Қытайдың Хань империясына бағынды. Ал
Чжи-Чжи ... ... ... ... ... ... ... Монғолияға және Шығыс Түркістанның Солтүстік аймақтарында
көшіп-қонып жүрді. Бұлардың бір ... ... ... ... шарттасып, олардың шығыс жағына қоныстанды.
Мұның өзі ғұндардың Қазақстан мен Орта Азия жеріне тұңғыш рет жаппай
өтуі еді. ... бір ... ... ... I ... басталды. 93
жылы Хань имприясының ... ... ... ... ... ... бірін өздеріне бағындырып, енді ... ... ... ... ... ығыстырды.
Олар Тарбағатайға дейін келіп Оңтүстік-Шығыс ... ... ... ... пайда болды. Бұлар Орталық Қазақстан және ... ... ... ... алып ... Арал теңізі мен Каспий
маңына шығып, алаңдар мен ... ... ... ... ... қарай
ығыстырды. Сөйтіп, ғұндардың Қазақстаннан Шығыс және Орталық Еуропа жеріне
жеткенше үш ғасырдан астам уақыт өтті.
Ғұндар Рим империясына ... ... ... V ... 30-жылдары
ғұндардың басшысы Аттила (Әділ) Румыния және Венгрия елдеріндегі ғұндарды
өзінің қол ... ... Рим ... ... ... мен Мезияны
басып алған соң Франция жеріне өтеді. Жаулап алған жерлердегі ... ... ... ... ... ... Еуропа елдерінің
үрейін ұшырады. Н.А. Машкин «Ертедегі Римнің трихы» деген ... ... ... ... ... ... ... ғұндармен біріккен
күрестері ежелгі Рим ... ... әкеп ... деген қорытынды
жасайды.
Ғұндардың басты шаруашылығы мал өсіру, ... ... ... және қой
бағу. Оларда сонымен қатар отырықшылық пен егін ... да ... де ... ... ... ... ... тастан, ағаштан,
сүйектен, мүйізден, балшықтан джасаған. Керамика ісі өркендеген. Олар Қытай
және т.б. елдермен ... ... ... 24 руға ... Ел басында
ақсақалдар кеңесі және халық жиналысы тұрған. Жылына үш рет олардың жиналыс-
кеңесі өткізілген.
Негізгі әдебиеттер
1. Қазақстан тарихы. Очерктер. ... ... ... ... ... ... Бес томдық. I-том.
    Алматы, 1996. 2-бөлім, 1-3-тараулар.
3. Рысбайұлы К. Қазақстан Республикасының тарихы, 2-бөлім
4. Акишев К. Курган ... М., ... ... Н.Я. ... Азия и ... ... А., 1997.
6. Гумилев Л.Н. Хұндар. А., 1998.
Қосымша әдебиеттер
1. Өтениязов С. Аттила А., ... ... Б.Б. ... ... ... А., ... С.Г., ... Т.И. Государства и народы евраазиских
    степей. М. 2004

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 9 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Аралдың ежелгі мәдениеті37 бет
Алғашқы таптық қоғамның қалыптасуы33 бет
Ежелгі Оғыз мемлекеті12 бет
Талас өңіріндегі көне жазбалар – ежелгі түркі жазу мәдениетінің бастауы6 бет
Шыңғыс хан мемлекетінің нығаюына түрік тайпаларының ықпалы6 бет
Қола дәуірі3 бет
Қыпышақ мемлекеті8 бет
18 ғасырдағы ерте буржуазиялық мемлекеттер(еуропа), Британдық Үндістан(18-19 ғғ.)5 бет
5-сынып оқушыларының қиялын ертегілер арқылы дамыту27 бет
«Батырлық ертегілер»14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь