Бабыр

Орта ғасырларда Орта Азия мен Қазақстаннан шыққан үлкен ойшыл, кемеңгер ғалымдардың бірі – Заһиридтин Бабыр. Оның ғажайып ерлікке толы өмірі, саяси-әлеуметтік қызметі, әсірісе “Бабырнама” атты шығармасы Орта Азия мен Қазақстанның мәдени тарихынан елеулі орын алады.
Заһиридтин Мұхамед Бабыр 1483 жылы 14 февральда Ферғана облысында туған. Оның әкесі Омар Шайхы – Ақсақ Темірдің шөбересі, Ферғананың әмірі еді. Ал Бабырдың шешесі – Құтлық Нигар ханым Моғұлстан ханы, Шыңғысхан әулеті Жүністің қызы болатын. Бабыр мен қазақтың тұңғыш тарихшысы – Мұхаммед Хайдардың шешелері – бірге туысқан, апалы-сіңілі адамдар болған. Демек, Бабыр мен Мұхаммед-Хайдар бөле.
1494 жылы Омар Шайхы қайтыс болады да, Ферғана Әмірінің орны бос қалады. Осы кезде Омар Шайхының інісі, Самарқан Әмірі Ахмет мырза осы орынға ауыз салып, Ферғана Әмірінің тағына таласады. Алайда, Омар Шайхының беделді бектері оған қарсы шығып, Омар Шайхының 11 жасар баласы Бабырды Ферғана Әмірі деп жариялап, асығыс таққа отырғызады. Бабыр үкімет басына келген кезде, Самарқан, Бұқара, Ташкент, Әндіжан, Хисар, Кабулды билеуші Темір тұқымдары өзара жауласып, бір кездегі аса қуатты Ақсақ Темір империясының әблден әлсіреткен еді.
Міне, осындай аса ауыр жағдайда үкімет басына келген бала Бабырдың көп майданда күрес жүргізуіне тура келді. Ол бір жағынан өзінің туған қаласы Әндіжанды өзінің немере ағасы Ахмет мырзаның шабуылынан сақтап қалуға тиіс болса, екінші жағынан, өзі отырған тағына өз туысы Жиһангер мырзадан қорғап қалуға тура келді. Өзін Шыңғыс хандығының мұрагері, Әмір Темірдің әулеті санаған Бабыр Мауреннахрда бір орталыққа бағынған
        
        
БАБЫР
( 1483-1530)
 
    Орта ғасырларда Орта Азия мен Қазақстаннан шыққан үлкен ойшыл, кемеңгер
ғалымдардың бірі – Заһиридтин Бабыр. Оның ғажайып ерлікке толы ... ... ... ... “Бабырнама” атты шығармасы Орта Азия мен
Қазақстанның мәдени тарихынан елеулі орын алады.
   Заһиридтин Мұхамед ... 1483 жылы 14 ... ... ... ... ... Омар ... – Ақсақ Темірдің шөбересі, Ферғананың әмірі еді. Ал
Бабырдың шешесі – ... ... ... ... ... Шыңғысхан әулеті
Жүністің қызы болатын. Бабыр мен ... ... ...... ...... ... апалы-сіңілі адамдар болған. Демек,
Бабыр мен Мұхаммед-Хайдар бөле.
  1494 жылы Омар Шайхы қайтыс болады да, Ферғана ... орны бос ... ... Омар ... інісі, Самарқан Әмірі Ахмет мырза осы ... ... ... ... ... ... ... Омар Шайхының беделді
бектері оған қарсы шығып, Омар Шайхының 11 жасар баласы Бабырды ... деп ... ... ... ... ... ... басына келген
кезде, Самарқан, Бұқара, Ташкент, ... ... ... ... Темір
тұқымдары өзара жауласып, бір кездегі аса қуатты Ақсақ Темір империясының
әблден ... ... ... ... аса ауыр ... ... ... келген бала Бабырдың көп
майданда күрес жүргізуіне тура ... Ол бір ... ... ... ... ... ... ағасы Ахмет мырзаның шабуылынан сақтап қалуға тиіс
болса, екінші жағынан, өзі ... ... өз ... Жиһангер мырзадан қорғап
қалуға тура келді. Өзін Шыңғыс хандығының мұрагері, Әмір ... ... ... Мауреннахрда бір орталыққа бағынған ірі мемлекет құрып, Темір
ұ рпақтарының әр жерге шашырап жүрген ... ... бір ... ... Осы ... ... мен Бұхара Әмірі Сұлтан Ахмет ... ... ... ... ұрпағы қалмады. Осыған байлансыты ... ... ... ... талас басталды. Осыны пайдаланған солтүстіктегі
көшпелі өзбектер ханы – Шайбани хан өзінің қол астындағы адамдарын ... ... ... ... шеру ... Алайда самарқандықтар туған
қаласын ерлікпер ... ... ... ол ... өткізбей, Қаршы және
Шахрисябз қалаларына бет алып, оларды жаулап алады да, ... ... Үш күн ... ... алмаған Бұқара бектреі қаланы өзбектерге
беріп қояды.
   Өзбектердің Бұқараны ... алуы ... ... ... ... ... Бабырға және ташкент Әмір Уейс ... ... ... ... ... бұл екі ... де Самарқанға қарай шабады.
Бірақ мұнда үкімет билігін Сұлтан Әли ... өз ... алып ... ... ол өз ... ... жасауға ыңғайланып жүргенін байқап
қалып, қаланы Шайбаниға өзі беруге ұйғарады.
   Жұма күндердің ... қала ... ... оқып ... ... ... ... аз ғана адамдармен жасырын түрде Самарқанды тастап шығып, Шайбаниға
барады. Мұнан ... ... ... ... мен белді бектері де ... ... ... ... ... ... сый-құрметпен қарсы
алады. Сөйтіп, өзбектер 1500 жылы Ақсақ Темір әулетінің көне ... ... ... ... алады.
    Бірақ Шайбани Самарқанда ұзақ тұра ... ... аса ... бірі – Абул ... Бабырға хат жазып оның өз ата-бабасының
астанасын басып алып, ондағы таққа отыруға шақырады. Сондай-ақ белгіленген
уақытта оған ... ... ашып ... уәде береді.
   Бабыр ғұламаның хантына жауап ретінде Самарқанға аттанады. Ол түнде ах
ғана адамдармен ... ... ... ондағы өзбек әскерлерін қырып салады
да, таң атқанда өзін Самарқанның ... деп ... ... ... ... өз ... ... жүз-ақ күнге созылады. Өйткені
Самарқан халқы үздіксіз ұрыстың нәтижесінде әбден ... ... ... ... ... ... ... үшін өзінің Ферғанадан
әкелген әскерлерін таратып жібереді.
  Мұны білген Шайбани жақсы ... ... ... ... ... ... аз ... ішінде шағын қол жинап алып, өзіне көмекке келе
жатқан шағатайлықтар мен ... ... ... ... шықты.
Зарафшан өзенінің бойында Шайбани әскерлерімен кездесіп, соғыс ... ... жеке ... ... ... ... ... Бабыр әскерлері
жеңіліп, Бабырдың өзі Самарқанға келіп тығылды. Шайбани төрт ай бойы қаланы
қоршап алды. Аштық күшейе ... ... ... ... ... ... ... өтіп кетіа жатты. Өзінің осындай ауыр жағдайға душар
болғанын сезген Бабыр бір түнде Самарқанды ... ... ... ... ханы – ... ... ... өзіне тиген еншісі - Әндіжан өлкесі
де бұл ... ... ... болатын. Енді Бабыр Әндіжанды азат етіп
алу үшін Махмуд ханнан көмек сұрады.
   1501 жылдың ... ... ... жорыққа аттанады. Бірақ Шайбани
әскерлері оларды Сырдария ... тас ... ... ... енді ... ... қарай қашты. Осы күннен бастап Бабыр өз ... ... ... ... бір бұрыштан бір бұрышқа тығылумен болды.
Ақыры 1504 жылы Кабул ... ... ... үкімет билігін өз қолына
алады және ... ... ... ... ... ... жетіп желіккен көшпелі өзбек ханы Шайбани Темірдің
соңғы көрнекті ұрпағы Сұлтан ... ... ... де басып алуға
әзірленеді. Шайбанидің аяқ алысынан қауіптенген Ақсақ Темір тұқымдары ... ... ... ... ... Әмірлері өзара одаққұрады. Міне осы
одаққа бабыр да енеді. Одақтың басшысы ... ... ... Хусрау-шах
тағайындалады. 1504 жылы июльде ол ... ... ... ... ... осы ... жол ... өзбектреден қатты жеңіліп, ... ... сол ... қаза ... ... ... былайға шабуылы
өздерінің өзара ұрыс-керісі салдарынан тоқтап қалады. Осы кезде Шайбани
Бұқарадн Хорезмге ... ... ... 1505 жылы ... ... ... 1506 жылы ... Хусайын мырза қайтыс болады. Оның орнына екі баласы
Бадиуззаман мен ... ... ... Балх ... ... ... басында ағалы інілі мырзалар әскер жинап, Балхқа ... ... ... өз ... ... ... Бірақ бұлар келіп жеткенше,
әбден әлсіреген Балх тұрғындары өзбектерге беріліп қояды. Ал, Шайбани
болса, ... ... келе ... ... ... ... ... ,
Мауреннахрға қарай бет алады. Одақтастар ... ... ... ... ... келер көктемге дейін соғыс әрекеттерін бастамауға
келіседі.
    1507 жылдың ... ... хан ... ... ... жеріне
барады. Темірдің соңғы әулеті Сұлтан Хұсайын мырзаның астанасы – Герат
дұшпан алдында ... ... ... ... ... ... өзінің
жаугершілік жолында Иран шекарасына жетеді... Ал, Иран шахы Исмаил
Шайбанидің бұл ... ... 1510 жылы ... Хорасан жеріне жорық
жасайды. Осының алдында ғана, 1508 жылы ... мен ... ... көрсетудің нәтижесінде Шайбани бастаған өзбек әскерлері ... ... ... ... еді. ... олар ... әскерлеріне
қарсы керісуге жарамайды. Мұны сезген Шайбани өзінің аз ғана адамдарымен
Мерв қаласына ... ... ... ... бір ... ... қаза тауып,
әскерлері талқандалды. Сөйтіп Гератты Иран шахы Исмаил ... ... Осы ... ... ... ең ... ... Шайбанидің қаза тапқанын
естіп, өзінің бұрынғы патшалығын өзбектерден қайта тартып алу үшін ... Осы ... ол Иран ... ... ... Шах ... ... Бабыр Кабулдан қалың қолмен аттанып,  Әмудариядан өтіп, Хисарға
келеді. ... ... ... ... ... көптеген бөлігін (Хисарды, Кулыбты, ... ... ... ... ... қарай бет алады. Осы жорықта
Бабырдың қасында жүрген оның туған бөлесі, “Тарихи-Рашиди” кітабының ... ... ... ... ... көшпеліліерді жеңіп
шыққан Бабырды Самарқан халқы қуанышпен қарсы алады. Оның ... ... ... ... ... ... ... Сөйтіп 1511 жылы Бабыр
Самарқанға салтанатпен кіреді. Бірақ ... Иран шахы ... ... ... ... ... Мешітке Хутба оқылып, онда Бабырды падишах деп дариялайды. Бұл
хутбада қызылбастардың ... он екі ... ... ... ... аты да ... ... Міне осы жағдай Бабырдан самарқандықтардыфң
көңілін сутты. Оның үстіне самарқандықтарға сенген Бабыр өз ... ... ... ... Міне ... осы қателігін көшпелі өзбектер тағы да пайдаланады. Олар
1512 жылы ... тағы ... ... ... ... ... оларғы
қарсы шығып, оларға ұрыс ашады. Бірақ қатты жеңіліп Хисарға қарай ... ... ... ... жасап, қаланың көшелерімен бұрыштарында
тосқауыл тұрғызады. Көмек сұрап, Исамил шахқа кісі ... Мұны ... ... ... кетеді.
  1512 жылдың күзінде Нәжімсани ... 60 мың ... Иран ... ... Термез төңірегінде Бабыр қолына қосылады. Қызылбастар
әулеті Хизарды, кейін ... ... ... ... Олар ... ... ұшыратады. Соның ішінде атақты әрі Шайбани ханның ... ... да қаза ... ... кейін қызылбастар Бабырмен бірігіп, Гиджубанға
қарай ... ... ... бұлардан бұрын Гиджубанға келіп, ұрысқа
әзірленеді. Әскерлерін көше бойымен қатар ... ... ... ... қолы ... ... өзбектер бұрыш бұрыштан оларды атқылай бстайды.
Оқ астында қалған қызыбастар тасада тұрған ... ... еш ... ... ... өз ... асқан ерлік көрсетуіне қарамастан ағы
да жеңіліске ұшырайды. ... ... басы ... мен оның ... ... Бабыр тағы да Хисарға қашады, одан әрі ... ... ... ... ұзақ жылдар болып, Үндістанды жаулап алу жоспарын жасайды.
Бұл істе оған өзінің өмірлік тәжірбиесі, өзбектер мен ұрыстаалған ... ... ... ... жорыққа Бабыр 14 жыл ... ... ... ол армияны қайта ... ... ... соғыс
тактикасын жетілдіре түседі. Сөйтіп, 1526 жылдың ... ... 12 ... ... ... ... де ... қарай бет алады. 1526 жылы 21
сәуірде ... ... ... ... ... ... ұрыс болды. Бұл
кезде Бабыр ысылған қолбасшы болып ... еді. Ол ... ... және көшпелі өзбектердің “толғама” атты ... ... ... ... Міне осы ұрыс ... ... 12 мың ... Дели патшасы сұлтан Ибрагим Лодидың 40 мың ... ... ... ... ... Ауғаныстан мен Үндістан жерінде “Ұлы
моғұлдар империясы” аталған үлкен мемлекет құрылды.
  Сонымен Үндістан Бабырдың ... ... ... Ол ... ... ... ... аса күрделі құрыластар салды, елдің ең таңдаулы ақындары
мен ғалымдарын өз маңына топтады. Дегенмен, оның ... ... кезі ... ... Ең ... ол өзінің туып-өскен, жастық шағын өткізген Отанын –
Мауреннахрды сағынды, оның ... ... ... да ... ... ... астыратын күрес жүргізді. Мәселен, Ибрагим Лолидің шешесі Бабырдың
асына у ... ... оны улап ... ... Бабырға Үндістанның ауарайы
да жақпады. Біресе ыстық соғып, біресе салқын тиіп, ауыра ... ... 1530 ... 26 ... Аграда қайтыс болды. XVII ғасырдың басында
оның денесі әкелініп, ... көзі тірі ... ... ... ... ... бақ ішінде жерленеді, басына мәмәрдан құлыптас қойылды.
  Міне содан бері төрт ғасырдан ... ... ... ... ... келіп,ондаған мемлекеттер кетті. ... адам ... адам ... ... ... ... ... Бабырдың батырлық
тұлғасы, жасаған жорықтары мен жүргізілген ұрыстары әлі ... ... ... ... ... ең бірінші себепкер – Бабырдың өзі және өз
қолымен жазған “Бабырнама” атты ... ... ... тек ... ... қолбасшы ғана болмаған, сонмыен бірге ол XVI ғасырдың атақты
ойшылдарының бірі.
Бабыр жазушы-ғалым ... өз ... ... ... мұра ... адам.
Оның біздің заманымызға жеткен еңбектерінің ішінен “Бабырнаманы”, “Мубайин”
атты өлеңдер жинағын, “Хәтти Бабри” атты өзі ... жаңа ... ... ... ... ... мен төрт жолдық өлең
шумақтарын ерекше атуға болады. Бабыр ... ... ... ... ... ... да ... трактаттар жазған. Бірақ өкінішке қарай, оның ... ... ... ... ... ... ... “Бабырнаманың” алатын орны ерекше. Бабыр
парсы тілін жақсы білгенімен, “Бабырнаманы” өзінің ана тілі – түркі ... Бұл ... ... ... шағында, патша болып тұрған кезінде,
Үндістанда жазылған. Сондықтан да автор мұнда көбінесе өзінің жастық ... туып ... ... ... еске түсіреді. Кітап сол ... тән ... ... ... ... ... түсінікті
қарапайым тілмен жазылған. Шығарманың ... ... ... ... ол бір ... айлакер, саясатшы, қатал қолбасшы ретінде
көрінсе, екінші жағынан, әдебиетке, өнерге, ... ... ... қамқорлық жасаған кісі болып танылады.
  Бірақ “Бабырнама” – тек түрік ... ғана ... ... ... ол өз ... ... тарихы. Бұдан XV ғасырдың аяғы мен XVI
ғасырдың басында Орта Азия, Хорасан, ... және ... ... ... мен ұрыстар тарихын анық көресін. ... ... ... ... - ... мен бектердің,  ақындар мен ғалымдардың,
суретшілер мен зергелердің тамаша ... бере ... ... ... ... ... дейін бастан аяқ суреттеген. Сол сияқты ... ... ... ... ауа ... шаруашылығын, кәсіпшілігін де
жазып отырған.
   “Бабырнамада” суреттелетін үстем өкілдерінің ішінен Омар Шайхы, Сұлтан
Ахмет, ... ... ... ... ... ... орын ... Бұлардың
іс әрекеттері үлкен тарихи оқиғаларға байланысты берілген. Мәселен, Бабыр 
бір кездегі әрі ... әрі ... ... ... азғындыққа
салынып, қоян жүрек қорқақ адамға айналғанын әсем суреттейді. Міне соның
нәтижесінде Хусайын Бақара билеген ... ... азып ... ... Кітапта
сонымен бірге падишах пен әмірлерге, ... ... ... ... орын берілген. Өйткені бұлар Орта Азия мен Хорасанның XV-XVI
ғасырладағы тарихында ... роль ... ... ... мен әскер
басылардың қорқаулығын, сарандығын, мансапқорлығын ... ... ... ... ... да, ... ... тырысқан әрекеттерін
әшкерелейді.
    Бабыр өз кітабында тек ... мен ... ғана ... сонмыен бірге ол заманда өмір сүрген Орта Азияның аса ірі
мәдениет және ... ... де ... бере ... Ол ... ұлы ... ... Жәми, түркі әдеби тілінің негізін салушы
Әлішер Науаи, XVI ғасырдың атақты суретшілері ... ... ... және ... туралы өте жоғары пікір айтады. ... ... ... ... ... деп ... “Әлішер бек теңдесі жоқ адам ... ... өлең ... ... одан көп және одан ... ... Әлішер бек сияқты ғылым мен өнерге қамқорлық жасаған адам бұран-сонды
болды ма? Ұста бекзад пен Шах ... да ... ... ... ... өз өнерлерін өрістетіп, үлкен атаққа ие болды. Ол
салдыран пайдалы құрылыстар сияқты жүргізген адам ... ... ... ... да ... құнды материалдар табуға боады.
Жалпы Орта Азияны, Ауғаныстанның және ... XV-XVI ... ... мәлімет алғысы келгендердің қай-қайсысы болса ... ... кете ... Қазақ халқының тарихы туралы да бұл кітаптан едәуір материал табуға
болады. Бабырдың ... ... ... ағылшын, неміс және ... ... ... ... Ұлы Октябрь революциясынан кейінгі
жылдары “Бабырнама” орыс және өзбек тілдеріне бірнеше рет жеке кітап ... ... ... ... – аса ... ой-өрісі кең, жан жақты білімді адам
болды. Сонымен бірге ол аса ... ... ер ... ... ... ... ... “Бабырнаманы” оқып отырып анық байқайсың. Бірақ сонымен
бірге, ол үстем тап өкілі - Әмір Темірдің ... өз ... және ... өкімет билігін басып алуға ... ... ... әкім
екенін де естен шығармауымыз керек. Біз Баббырда еске түсіргенде, оны ғалым
ақын және жазуша ретінде еске түсіреміз, сол ... ...

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 9 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Бабыр – наме» прозалық шығармасы.5 бет
Бабырдың үндістанда билігін орнатуы12 бет
З.М.Бабырдың «Бабыр-наме» шежіресі әдеби туынды67 бет
Захриддин мұхаммед бабырдың өмірі мен шығармашылығы23 бет
Герман тайпаларының діні мен әдет-ғұрыптары7 бет
Ескі қазақ әдеби тілінің дереккөздері хақында8 бет
Мұхаммед Хайдар Дулати туралы3 бет
Қазақ хандығы дәуіріндегі тархи шығармалар қазақ тарихының дерек көзі ретінде25 бет
Қасым хан ( 1518 – 1523 жж.)3 бет
Аттың сыны мен бабы, жүйрік, бәйге аттардың түрлері18 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь