Алтынайұлы Қарасай батыр

Алтынайұлы Қарасай (1589-1671) – қазақтың қаһарман батыры, әйгілі қолбасшысы, есімі шапырашты руының ұранына шыққан аса көрнекті тарихи тұлға. Қарасай батыр Алматы облысының Жамбыл ауданына қарасты Суықтөбе тауының етегінде Қарасаз деген жерде дүниеге келіп, арқа жерінде Көкшетау үшін болған шайқаста ауыр жараланып дүние салған. Топырақ Көкшетау алабындағы Айыртау сілемінің Құлшынбай деп аталатын төбесінен бұйырған. Қасына өзінің қанды көйлек досы арғын Ағынтай батыр жерленген. Қос арыс - шапырашты Қарасай мен арғын Ағынтай батырға және олармен бірге қанды шайқаста қаза болған сарбаздарға қос күмбезді кесене орнатылған (1999).
Қарасай батырдың шыққан тегі ұлы жүз шапырашты. Шежіре дерегі бойынша, Шапырашты Шам (Ыстық), одан Малды, Желді, Қалды есімді үш ұл туады. Малдыдан Екей, Еміл, Емілден Жайық пен Есқожа туады. Есқожадан Алысай, Алтынай, Шуаш есімді үш ұл туған. Алтынайдың үшінші әйелінен Қарсай батыр туған.
Сөз орайында айта кеткен жөн, Қазақстан Республикасының тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев осы Қарасай батырдың тікелей ұрпағы. Атап айтқанда Қарасайдан Көшек, одан Айдыр, одан Мырзатай, одан Еділ, одан Сапақай, одан Назарбай, одан Әбіш, одан Нұрсұлтан туады.
Қарасай батырдың өмір сүріп, ғұмыр кешкен заманы қазақ-жоңғар арасында екі ғасырға созылған қан қақсап соғыстың енді тұтанып, енді шиеленісіп, бірте-бірте екі көшпелі елдіің тактикасы мен стратегиясының сынға түсе бастаған кезі еді. Бұл кезде қазақ халқының дербес ел болып, ірге бекітіп, біртұтас этникалық сана-сезімнің орныққанына екі ғасырдың жүзі болған. Содан да болар, қазақ-жоңғар арасындағы өрт тұтанған кезде
Әдебиеттер:

Қарасай батыр (Тарихи зерттеулер, өлең-жырлар) / Құраст. С.Абаев, С.Дәуітұлы, Р.Терлікбаев.- Алматы: Санат, 1998.- 240б.
Қарасай батыр Алтынайұлы // Түркістан: Халықаралық энциклопедия.- Алматы,2000.- Б.409
        
        
Алтынайұлы Қарасай батыр
(1589-1671)
Алтынайұлы Қарасай (1589-1671) – қазақтың қаһарман батыры, әйгілі
қолбасшысы, есімі шапырашты руының ... ... аса ... ... ... батыр Алматы облысының Жамбыл ауданына қарасты Суықтөбе
тауының етегінде Қарасаз деген жерде дүниеге ... арқа ... ... ... шайқаста ауыр жараланып дүние салған. Топырақ Көкшетау
алабындағы Айыртау ... ... деп ... төбесінен бұйырған.
Қасына өзінің қанды көйлек досы арғын Ағынтай батыр жерленген. Қос арыс ... ... мен ... ... ... және олармен бірге қанды
шайқаста қаза болған сарбаздарға қос күмбезді кесене орнатылған (1999).
Қарасай батырдың шыққан тегі ұлы жүз ... ... ... ... Шам (Ыстық), одан Малды, Желді, Қалды ... үш ұл ... ... ... ... Жайық пен Есқожа туады. Есқожадан Алысай,
Алтынай, Шуаш есімді үш ұл туған. ... ... ... Қарсай батыр
туған.
Сөз орайында айта кеткен жөн, Қазақстан ... ... ... ... ... осы Қарасай батырдың тікелей ұрпағы.
Атап айтқанда Қарасайдан Көшек, одан Айдыр, одан Мырзатай, одан ... ... одан ... одан ... одан ... ... батырдың өмір сүріп, ғұмыр кешкен заманы қазақ-жоңғар арасында
екі ғасырға созылған қан қақсап соғыстың енді ... енді ... екі ... ... ... мен ... ... түсе
бастаған кезі еді. Бұл кезде қазақ халқының дербес ел болып, ірге бекітіп,
біртұтас этникалық сана-сезімнің ... екі ... жүзі ... да болар, қазақ-жоңғар арасындағы өрт тұтанған кезде елі мен ... үшін ... рет атқа ... ... ... ... ... жаудың бетіне
шығып, ерлік көрсеткен батырлар қатарында Қарасай да ... ... XVI ... ... ... жөнінде тарихшы В.В.Вельяминов-
Зернов жазады. Ал ағылшын көпесі А.Дженкинсон 1557 жылы ... ... ... ... ... ... арасында Ташкент үшін қырғын соғыс
болып жатқандықтан Қытайға өте алмағанын жазып ... ... ... ат ... тартып мініп, сарбаздар сапына тұрған кезде көшпелі екі ел
арасындағы ... ... ... ... ... ... өліспей
беріспейтіндей шиеленісіп үлгерген.
Міне, бұл тұрғыдан келгенде, қазақ халқының ұлттық патриотизмін, ерлік
дәстүрін алғаш рет ... ... ... Қарасай қатарлы
батырлардың пешенесіне жазылған. Жетісуда туған Қарасай ... ... ... ... ... ... Баян ... соңғы демінің
Іле бойында таусылуы, Еділ бойында туған тама Қабанбай ... ... ... шайқаста қаза табуы, Ерейментаудың Малайсарысының ... ... ... сөз жоқ, ... ... ... ... сол мемлекет аясындағы ата мекеннің
азаматтар санасында біртұтас киелі сипат алғандығының ең ... ... ... ... ... ... ғасырларда бастан кешкен жойдасыз
азапты өмірінде отаншылдық сияқты ең киелі сезімдерінің шайылмауының басты
себебі, сол бір ... ... ... ... ... мен
патриотизмнің негізі беріктігіне де болар деген қорытындыға тоқтауға тура
келеді.
Есім мен Жәңгір ... ... ... ... ... сияқты
біртуар батырларға, ру –тайпа көсемдеріне тікелей арқа сүйеу арқылы жүзеге
асып отырды. Жалпы XVII ғасыр аясында, яғни ... ... ат ... ... ... ... арасында әйгілі үш соғыстың болғаны
тарихтан аян. Мұның біріншісі – 1635 жылы ... ... ... ... ... ... И.Э. Фишер «Сібір тарихы» атты еңбегінде жазған. ... осы ... ... ... ... ... бойында болғаны
айтылады. Сібір-Тобыл соғысына Қарасай батырдың қатысқаны ешқандай күмән
келтірмейді.
Екінші соғыс 1643 жылы ... Бұл ... ... сұлтанның (ол кезде
әлі хан тағына отырмаған) 600 ... ... ... 50 ... ... ... оған ... Жалаңтөс батыр 20 мың әскерімен көмекке
келетін жойқын соғыс. Бұл ... ... орыс ... Н.М. Карамзиннен
бастап И.Я. Златкинге дейін ... ... ... ... ... сирек
кездесетін оқиға ретінде атап өтеді, яғни шежіре деректерінде шапырашты
Қарасай батырдың 3 мың ... осы ... ... ... ... ... ... Сүйінбай жыраудың:
Қарасай халқы үшін атқа мінді,
Шыдамай жауыздыққа неше түрлі,-
дейтіні, немесе:
Сол қуғаннан қуылды Шудан бастап,
Қалмақ қашты баласын, малын тастап.
Әйеліне қарауға шамасы ... еді о ... ... ... ... ... ... осы соғыстағы ерлігіне орай айтылған.
XVII ғасырдың аясында қазақ-жоңғар арасында болған ... ... – 1652 жылы ... Бұл ... ... ханды жекпе-жекте 17 жасар
Қалдан Серен өлтірді. ... ... ... ... ... ... деуге болатын бір гәп еске түседі, сол Қалдан Сереннің баласы
Шарышты Аңырақай шайқасында 17 жасар Абылай ... (ол ... хан ... ... 1652 ... соғыста Қарасай батыр жалпы ... ... бірі ... ... ... ... ... ежелден қалыптасқан тәртібі бойынша ел бастаған көсем
мен қол ... ... ... ... ру-тайпа атауына ұласып, ұранға
шығып отырған. Ондай ірі тұлғаларға жер атын беру рәсімі ... ... ... батыр есімінің ру атауына ұласып, ұранға шығуы, бірнеше жер
атауларының берілуі, ең ... ... ... ... ... мұрат-
мүддесімен тоғыстыра білген қайраткер- қолбасшылығына айғақ болса керек.
Белгілі зерттеуші П.П. Румянцевтің Жетісу тарихы мен ... ... 1913 жылы ... ... ... ... ... области»
деп аталатын осы кітапта былай жазылған: ... ... ... ... руынан шыққан Қарасай руы Ақмола облысының жерін қоныс ... ... ... ... ... деп аталатын өңірінде» - дейді.
Қазақ халқының тарихи тұлғаларына деген марапат-құрметінің ... ... ... ... ... малмен, тозатын дүниемен
алдарқатпайды, еліне лайық ер ... ... ... тұтас ру мен киеі туған
жерге бұйыртып отырған. Онысы жеріміз бүтін, еліміз аман болса, ... де ... ұмыт ... ... ... ... Қазақ халқының мұндай
мәртебеге лайық перзенті Қарасай батыр екенін тарихтың өзі ... ...... ... ... ... азаттық
соғыста қол бастаған батыр. Алатау бөктерінде туып өскен. Ұлы жүз ... ... ... Қарасай батыр Қарғалы, Ұзынағаш, Қастек,
Жиренайғыр, Ырғайты өзендері бойындағы, ... ... ... ... ... жау шебін бұзып, суықтөбе басына туын
тіккен.
1929 жылы жазда Шапырашты қолы Жайық бойынан шаршап ... ... деп Асы ... облысы) жайлауында жатқанда, ойраттардың олжалап кете
салу ... ... ... ... өтіп ... ... ... атқа
мінгізді. Қарасай аяқ-астынан басталған ұрысқа екі мың қол жиып, осы қазір
Қарасай ауылы тұрған ойпатта ойрат тайшысы Банжұрды тас ... ... ... ... көбі қырылған қалмақтар Іледен қайта өтуге мұршасы келмей,
Сөгетіге қарай қашты. Ақыры, жау тұмсығы ... ... ... ... ... басы ... ... тігерге тұяқ қалмады. Ең соңғы екі қалмақты
Байынқол жағасында ұстап, екеуін қара ... ... ... ... ... қарай айдап жібереді. Ұрыс болған жер (ауыл) Қарасай атымен аталды.
Сопы-Саты көлінің ... де ұрыс ... ... ... ... ... ... атымен аталатын сайдың бір саласы да күні бүгінге дейін
Қарасай есімімен аталады.
1635 жылы ... ... бой ... Қытай және қазақ пен
қырғыз ... ... ... ... ... аумағын кеңейтуді ойлап,
таулы, тастақты өлкеден гөрі, жазықты өңірге көз ... ... ... қаруланған 50 мың қол қазақ пен қырғыз жеріне басып ... ... бірі осы ... ... ... Бұл ... ... қолын Алдышүкір
басқарып келіп, қазақ, қырғыз жасағымен бірлесіп, тұтқиылдан келген жауға
қарсы ... ... ... үш ұлттың үзеңгі қағысқан бірлігі өзбек
жерінде, ... ... ... ...... ... ... соғыста да
ажырамады.
Жетісуды бауырыны басқан жоңғар батырлары Нарынқол мен ... ... ... ... жеңісіне мастанғаны сондай, Алатау асып, қырғыз жеріне
қалың қолын төгеді. Ыстықкөл өлкесінде өткен шайқаста қырғыз ... ... бере ... ... ... ... қырғыз баласы жыласа, ойда қазақ
ененің омырауы сыздайды» дегендей, ... елді ... ... ... деп, ... бес мың ... ертіп, қазақтан шыққан Шапырашты
Қарасай батыр Шу жазығында ұрыс ... ... ... өзі ... ... қоңтайшысының оң қолын шауып түсіреді. Осыны арқаланған
қазақ, ... ... ... ... ... ... айта ... көрсеткен екен.
1664 ұлу жылы Қарасай ұрысқа ақырғы рет алпыс алты ... ... ... ... Жоңғар қақпасы) екі мың торғауыт ... ... ... ... ... мен Ағынтай тағы да ұрысқа кіріп, жауды
ойсырата қуады. Осы ұрыста Қарасай батыр ауыр ... ... ... ... да ... жараланып, ақсақ болып қалады.
Енді қатты-қайырым, күшке түсер қимылға жарамағандықтан Қарасай батыр
ел басқару ісіне кірісті. Екі жұрттың арасындағы елшілік ... ... ... ... 1669 жылы Ресеймен келіссөз жүргізуге барған. Бұл
жолға ол үмітпен аттанып, орыс ... ... ... ... ... мен кіші жүз – ... Найман-Матай Кеден би ... ... ... зеңбірек алмақ болды, бірақ орыстар ... қару ... пәле ... ма ... мойнын ішіне алып, қазақ
елшілерін құр қол шығарып салады.
Осы бір жылдары қазақ жері аз да ... ... жаға ... етек қыстау
болған заман бола қалды. ... ... ... ... ... досы ... еліне көшіп барады. Онда бір жылдай тұрып, 1671
доңыз жылының тамыз айында жетпіс үш жасында дүниеден ... ... ... ... ... ... ... алты бала қалды. Олар: Әуез, Өтеп, Көшек, ... ... ... екі ... ... ... ... екеуі де есейіп,
азамат болғанда өлген. ... елу ... ... егіз ұл Алтынай тұқымы
Арқаға барған соң бір ... мерт ... Екі ... ... ... ... ... түскен. Талай өлімді көріп, талай ... ... ... батыр: «Өліп көрген жоқпын, одан басқаның бәрін көрдім десем, әлі
көрмегенім көп екен ғой» деп екі ... ... ... ... екі
ұлдың қырқына жетпей қайтқан. Қазақтың Қарасай батырының жылын берген ... ... да ... ... Оны да ... ... қойылған бейітке
жерледі.
Осылайша, ерлігі мен даңқы айбынды қазақтың Қарасай батыр есімі ұрпақтан-
ұрпаққа ұран болып ғасырлардан жалғасын ... ... ... (Тарихи зерттеулер, өлең-жырлар) / ... ... ... ... ... 1998.- 240б.
Қарасай батыр Алтынайұлы // ... ... ... Б.409

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Исатай мен Махамбет басқарған көтерілістің басталу себептері8 бет
Тоқтарбайұлы қобыланды7 бет
Ғаламшарлардың көрінетін және нақты қозғалысы3 бет
Қазақ батырлары17 бет
«Алпамыс батыр» жырының зерттелуі6 бет
«Арқалық батыр» жырының нұсқалары42 бет
«Батырлық ертегілер»14 бет
«Олжабай батыр» жырының тарихи-фольклорлық сипаты3 бет
«Қырымның қырық батыры» жырлар циклінің зерттелуі, тарихи орны55 бет
Абылай және қазақ батырларының ерліктері58 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь