Көркем шығарманы оқыту

Жоспар.

I.Кіріспе.

II.Негізгі бөлім.
1.Көркем шығарманы оқыту.
2.Көркем шығарманы оқытуда баланың жас ерекшілігі.
3.Көркем шығармада жаңа технологияны қолдану.

Әдебиеттер.
Кіріспе.
Көркем шығарманы талдау. Көркем шығарма үлгілерін класта, үйде оқу, жоспар жасау, ауызша, жазбаша мазмұндауының мазмұнын ұғынуды көздейді, ол бірақ оқудың бастауыш формасы ғана. Текстің мазмұны анықталған сон, енді талдап оқудың кезегі туады. Мұның орталығында геройларға мінездеме жасау, шығарманың композициясы мен тілін талдау, суреттеу тәсілдерін анықтау (пейзаж, портрет), жанрды теныту, ен аяғында, жаттау, көркемдеп оқу міндеттері тұрады. Жоғарыда айткандай, бұл үш тыны бір-бірінен бөлмей, әдебиеттік оқу сабағының бірін-бірі толықтыратын тұтас жүйесі деп алу қажет.
Талдап оку дегенді көіт жайда алғашқы ұғынып оқудың нәтижесіне сүйеніп, сұрау, жауап әдісімен, балалардың өздеріне істету арқылы жүргіземіз. Мұнын мақсаты: а) шығарманың идеялык мазмұны мен көркемдік формасын бірлікте тұтас алып талдау; ә)образ-кейіпкерлерін аныктап, оларға түрліше (дараланған, салыстырмалы, топтастырылған түрде) мінездеме жасату; б)пейзаждык, суреттемелік тәсілдерін анықтау; в)композициясы мен сюжетін, оның элементтерін ашу, солардын кызметін таныту; г)шығарманың акындық-көркем тілін зерттеу; ғ)түрлі жанрдың табиғатын танытып, соған сай жұмыс әдістерін қолдану; д)осы ұғымдарды теориямен ұштастырып, бекіту міндеттері болмақ.
Осыған сай мұғалім сабақты дұрыс жоспарлап, кай жүмысты қай жерде кімнің жүргізетінін белгілейді. Талдау сабақтарында мұғалім түсінігінің орны біраз елеусізденіп, балалардың өздеріне істету, әңгіме әдісі бірінші орынға түседі. Бұл үшін әрбір міндетке сан өз тұсында арнаулы тапсырма, сұрау беріледі. Сол сұраулар негізінде әнгіме әдісімен талдау жүргізіледі. Кейде жеке балаларға баяндама беріліп, өзгелер соған пікір қосады. Кейде айтыс әдісі де қолданылады. Үйге және класта берілетін сұрақтардың жүйесінде мұғалім үлкен шеберлік көрсетуге тніс. Әңгіме әдісі тек шығарманың мазмұнын ұғыну түсында
Әдебиеттер.
1.Бітібаев.Қ. Әдебиетті терендетіп оқыту.-А.1999.
2.Қоңыратбаев.Ә. Әдебиет пәні методикасы.-А.1997.
3.Жаңа технологияларды пайдалану //Қазақ әдебиеті,2001,2ақпан.
        
        Жоспар.
I.Кіріспе.
II.Негізгі бөлім.
1.Көркем шығарманы оқыту.
2.Көркем шығарманы оқытуда баланың жас ерекшілігі.
3.Көркем шығармада жаңа ... ... ... ... ... ... үлгілерін класта, үйде
оқу, жоспар жасау, ауызша, жазбаша мазмұндауының ... ... ... ... ... бастауыш формасы ғана. Текстің мазмұны анықталған сон, енді
талдап оқудың кезегі туады. Мұның орталығында геройларға ... ... ... мен ... ... суреттеу тәсілдерін анықтау
(пейзаж, портрет), жанрды ... ен ... ... ... ... тұрады. Жоғарыда айткандай, бұл үш тыны бір-бірінен бөлмей,
әдебиеттік оқу ... ... ... ... жүйесі деп алу
қажет.
Талдап оку дегенді көіт жайда алғашқы ұғынып оқудың нәтижесіне ... ... ... балалардың өздеріне істету арқылы жүргіземіз. Мұнын
мақсаты: а) ... ... ... мен ... ... ... алып ... ә)образ-кейіпкерлерін аныктап, оларға түрліше
(дараланған, салыстырмалы, топтастырылған ... ... ... ... ... ... ... мен сюжетін,
оның элементтерін ашу, солардын кызметін таныту; ... ... ... ... ... жанрдың табиғатын танытып, соған сай жұмыс
әдістерін қолдану; д)осы ұғымдарды ... ... ... ... сай ... сабақты дұрыс жоспарлап, кай жүмысты қай жерде кімнің
жүргізетінін белгілейді. Талдау сабақтарында мұғалім түсінігінің орны біраз
елеусізденіп, балалардың ... ... ... ... ... ... Бұл үшін ... міндетке сан өз тұсында арнаулы тапсырма, сұрау
беріледі. Сол сұраулар негізінде әнгіме әдісімен ... ... ... ... ... ... ... соған пікір қосады. Кейде айтыс
әдісі де қолданылады. Үйге және класта ... ... ... ... ... ... тніс. Әңгіме әдісі тек шығарманың мазмұнын
ұғыну түсында ғана емес, әсіресе талдау сабақтарына қажеттірек.
Әрине, талдауды үнемі бір сарында, бір формада жүргізіп,
схемалауға ... ... ... ... ... ... ... үйде оқылып жоспар жасалып, мазмұндатылса, содан соң
геройларына мінездеме-беріледі, өлен жанры
тұсында образ кем болып келсе, оның бөлшектерін, тақырыбын
анықтай келіп өлең не ... не ... ... ... ... ... мен тілін талдай келіп, оның
идеялык мазмұнына ой баса бөлінеді. Мұғалімнің басшылық
ролі әсіресе V—VI кластарға көбірек ... Оку, ... ... оқу
дегеніміздін өзі жанр ерекшелігіне қарай алуан
түрде кездеседі. Текст тұтас оқылып бітпей жатып, тұтас талдау
жүргізуге болмайды. Бірақ онын ... ... ... ... бөлек әнгімеленеді. Ол кейінгі
тұтас талдауға негіз болады.
Кейбір методиетер кысқа ... ... ... байыптап оқудың өзі
де талдау дейді. Мысалы, методист Бочаров: «V—VI класс ... ... ... немесс оның идеялық мәнін корытып айтуды емес, сол
тексті түсініп, көркемдеп оқи білуді ... ету ... ... ... түрде мазмұндау)»,— дейді.
Ш ы ғ а р м а н ы ң к е й і р к е р л е р і. Г. В. ... ... ... ... оның ... ... ... білу деген сөз.
Сыншы "мазмұнды да, түрді де бірдей камтуға тиіс. Ол әрі эстет, әрі ... ...... Басқаша айтқанда, ол мазмұн мен түрдің бірлігін
сақтап талдау керек дегенді ұсынады. Шығарманын формасына образдар, жүйесі
жатады. Әрине, ... ... пен адам ... ... бір деп ... болмайды. Тіл, сюжет, композиция, суреттеу
элементтеріде ... ... ... бұлар—характер, тип жасауға кізмет
істейтін жәрдемдеуіш ... ... ... адам ... ... шығарманың әсері де ондағы адам түлғаларынын білімдік-тәрбиелік,
көркемдік-эстетикалык ... адам ... әр ... ... ... ... Образ арқылы
біз белгілі бір дәуірлердің әмір шындығын, қайшылығын танып білеміз.
Образдар ... ... ек ... сол образдардың табиғатын, өскен
ортасын, соларды ... ... мен ... ... ... Автордың
шебергі сол кайшылықтарды каншалықты дәл, тереңкөрсете білуіне Бальзак:
«Талант дегеніміз адам ... ... ... себебін аныктауда»,—
деген. Ол жұмбақтар коғам ... ... ... тулға түрліше ортанык
өкілі болғандықтан, олардың табиғатында зор апырмашылык, тартыс, элементі
бар. Образдарды талдағанда, ... жай өмір ... ... ... ... көрінетін осы тенденцияларды да анықтайды. ... не ... ... ... ... образдарды жай характер
ғана ... оны ... ... да сәулесі, ... ... ... деп те ... ... өмір ... зор
диалектикалық кайшылык бар. Ол ... ... ... туа ... ... адам ... тіпті автор көзкарасынан да орын алуы
мумкін. Бұл — ... ... ... ... Осы ... өз дәрежесінде ашып, соған бүгінгі өмір тұрғысынан да баға
берілу ... ... алам ... өмір көрінісінің жай көшірмесі,
фотографнялық ... деп ... ... ... ... ғана ... ... іздеу кейде жетімсіз. Олай болғанда, Қозы, Баян, Қамар,
оның әкесі Омар ... ... ... ... ортасына карай ұнамсыз образ
болар еді. Белгілі бір тарихи заманнан алынған образдар жүйесіне, әсіресе
классиктер ... ... келе ... ... Олай ... ... ... адамдардын характері, тенденциялар теория анықталмайды. ... ... ... болған Тұрлығұл, Итбай, Жорга Нұрым, Қалтан,
Оспан би, Кұнанбай, ... ... ... ... ... өз ортасына
тән сипаттарын ұмытуға болмайды. Тек ... ... ... ... ... бастамай, мүддесінен, ісінен, тұлғасынан, типтілігінен
бастаған жөн. Өйткені оларды бала алдымен әдеби ... адам ... ... тиіс. Бұлай еткенде балалар «пәленше пәлен таптың адамы, сондыкган
керексіз» деп мәселеге үстірт келмей, олардың характерінде нендей ерекшелік
бар, ол ... ... ... кәркем әдебиетке тәнірек,
жақынырақ мәселеден бастап, сол негізде әлеуметтік характерлерге әдеби баға
беретін болалы. Ал біздін ... ... ... ... ... ... ... жүр. Осыған карсы методист В. В. Голубков;
«Тұрпайылаушы соцнологияның өріс алған кезінде мұғалімнің негізгі ... ... яки ... ... ... ... мүдделерін»
әшкерелеу жағында болды да, солардың тәрбиелік мәнін өрескел төмендетті»,—
деп Жазады. «Енді осы кезде педагогикалық тәжірибеде тұрпайылаудың ... түрі ... ... Журт ... ... ... ... идеалдық түрде, сырлап көрсетеді»,— дейді тағы Голубков.
V—VIII класс окушыларына ... ... ... ... ... окып
үйрену, әдеби образ дегеннің сырын түсіну болғандықтан, бүл ... ... де аман ... жөн. Өйткені ... ... ... ... ... жасы әлі өсіп ... жоқ. Мәселені
қиыннан емес, онайдан, әдеби образдардың кім ... ... ... ... ... ... бастап,
алдымен текске сүйеніп, әдеби характердің. Өзін таныту керек. Сол негізде
ғана олар терең жинақтауға келеді. Ылғи ... ... ... ... ол
баланың есінде калманды. Қалмайтыны бала сол образдардың ішкі ... ... ... ... ... әсер алған жоқ. Бұл тәсіл көркем
шығарманың эстетикалык нәрін танып, сол ... ... ... ... ... ... ... өзін біздің кейбір окулыктарымыз жеке адам ... ... ... тапқыр, сұлу, шешен» өжет» немесе «жауыз, кара
жүрек, бай, ... ... ... дайын сипаттармен баяндап жұр. Қамар сұлу
акылды болғаны үшін, Итбай өзінің кара жүректігі үшін ғана ... ... жоқ, ... ... ... табиғи талабы, арманы, шынайы мінезі
үшін образ болып тұр. «Калың малдағы»: Итбайдың психологиясында сол кездегі
ұсақ буржуазияға тәнірі ... ... ... ... өмір ... ... танбасы бар. Оның арманы — баю, жеке ... ... ... бас ... ... ... әділ ... бар. Бүл
реттен Итбай мен Ғайшанын мүддесінде де зор ... бар. ... ... Ғайша сол әдетке қарсы. Ал Тұрлығұлдармен салыстырғанда
Итбайдың халі мүшкіл, тұрақсыз. Сондықтан ол ... ... ... ... ... ... ... образдын өз басындағы ... дәл ... ... ... ... ... қажет. Ол үшін
әуелі Итбайдың барлык ісін, ... ... ... жете талдап алып,
сонын өзін түрлі ортамен байланыстырып семьяда, ... ... ... ... ... жан-жакты талдау керек. Сонда
оның өзіндік характері балаға дәл жетеді де, топшылап, бағалауға да ... ... ... ... ... ... түста объектив себептерді аныктауға көніл жете белінуге тиіс.
Итбайдың мінезінде заманға тән ... ... бар. Ол ... ... ... ... екі жакты қанауға душар болуы, шаруа психологиясы,
феодалдык салттың ... тап ... жаңа ... туа ... ... ... ешбір образды түсініп болмас еді. Ғаишанын Кожашка
ғашык ... ... ... оның ... ... ... ... салттын күшінде. Осының бәрі әрбір образдын ... ... ... ... көрінеді. Соны тану үшін бала текспен ... ... ... өз ... ... ... даралап талдау ғана тұтас
түйіндеуге әкеледі және осының бәрін мұғалім ... ... ... ... ... әдісі аркылы ғана таныту керек.
Әдебиеттің тікелей әсері образдан алынады десек, ... ... әр ... көбіне ортаға, заманға байланысты. Мысалы, ... Ваня ... ... Власов образдарынан жас бала коммуннстік мораль, тәрбие
алады, соған еліктейді, кұмартады. Ал «Қалың мал», ... ... ... ... ... кескен балта» сияқты үзінділсрдің тәрбиелік мәні
олардын нәрін салыстыруға негізделеді. Бірақ сол ... ... ... ... тәрбие, білім элементі бар. Бала сол салыстырудан ескі мен
жаңаның аспан мен жердей ... ... ... ... ... ... опасыздык, зорлық, надандық Карабай, Қодар, Итбай,
Оспан би, Әжібай ... ... ... Баян, Камар, Ғайша, Ахмет,
Серғазы тұлғаларынан халықтық ... ... ... ... ... әділет идеясының көрінісі танылмақ. Ең ... ... ... ... қалай шешілгені де әңгімеленеді. Бұл тұста
бала ескіге бүгіннін биік ... көз ... ... мәні жаңа
тақырыпқа жазылған шығармадаи кем емес.
Кейбір образдардың табиғатын, ... ... ... ... ... қазақ әдебиетінде Омар, Касен, Сарыбай, Бөжей сияктылардың
тұлғасын бірден тану ... ... ... ... ... кайшылык
мол. Мұндай жерде олардың тұлғасын тарихи жағдайға ... ... ... ... ... бар ... ... кажет. Бірак соның
өзінде де олардын тұлғасы бедгілі бір адамдарға карсы қойылған. Егер осы
тарихи ... ... ... ... қайшылык толық дәлелденбейді,
образдың мәні балаға барып жетпейді. Ақын тұлғасы жөнінде де осыны айтамыз.
Абай неге тарихи материализмді ... деу ... ... ... ... бәрі қажеттік шығармаларға тән белгілер, ал лирикада акыл ойымен
тұлғасы бірінші орынға ... ... ... ... ақын образы этникалық
стильде берілсе оның ... Абай ... ... ... ... ... ... образ болып көрінеді, Жамбыл /Калбаев, Сокен Сейфуллин,
Ілияс Жансүгіров, С. Мұқанов поэзиясындағы жай да ... Ақын ... ... проблемалары, ой-санасы, халықтың арман-зары, куанышы мен
ісі бар. Сондықтан ... ... ... осы ерекшеліктерді дәл
таниту кажет. Акын образының әсері аса ... ... ... ... ... кескіні бар тұлға». Оның мәнісі
әрбір образда даралау мен ... орны бар. ... ... ... ... ... ... тікелей көшірме алмаяды, соған ұқсас
шынайы ... ... ... ... сыры ... Гончаров.
Тип—жинақтау, тұлға—даралау. Тип тұлғалардын жан қосындысы емес, мүсіндік
синтезі. Бұл екеуін бірлікте алып карау ... ... ... ... оның өзіндік, дара характері болмай ... да, ... ... оқу ... ... ... типтен бастау іске қиындық
келтіреді. Талдауды онда тұлғадан, дара ... ... сол ... ... ... ... ... типтілік деген үғыммен біз ... ... IX—XI ... Бұл ... жеке ... ретінде тек VII—VIII кластарда ғана
көріне бастайды. ... ... оқу ... бүл терминдерді орнымен
ептеп-ептеп қана айтамыз (қорытынды). Әңгімені бірден ... ... ... ... ... ... аты талдауды даралық
характерден емес, жинақтаудан (тип элементінен) бостағандық ... ... ... ... ... ... тең емес ... кейде жалан жинақтаудан емес, даралык психолоғиядан көбірек
байқалады.
Мысалы, «Қалың малдағы» ... қай ... ... ... ... ... ... ісі, ой-санасың тұлғасы, психологиясы өте ... ... ... ... де ... Оның ... ... тұтастау
көрсетілген Итбай, Әжібай сияқты психологиясы жақсы көрінген образдар
тұсында мүғалім балалармен көбірек ... ... ... ... ... танытуға әрекеттенеді.
Геройларға мінездеме жасау. «Тексті талдағанда мұғалім өмірдегі кәдімгі
адамдарды емес, шығарманың көркем образдарын зерттейді, бүл үшін ол ... ... мен ... ... ... жақсы білуғе
тиіс»,— дейді методист В. В Голубков.
Н. В. Гоголь суреткер мен артистің әдісін екі түрлі деп ... ... ... ... ... суқпаттарын белгілеп алып, ұсақ-түйекті
соған косымшалайды, ал артист көбіне ... ... ... герой мінезіндеп ұсақ, жеке белгілерді біліп алып, сол негізде оның
тұтас тұлғасына келеді. Шығарманың ... ... оған ... V—VIII ... ... де көбіне осы сонғы әдіске сүйенеді.
Талдау сабактары үшін жинақтаудың басы — ... оқып ... ... ... аяғы — ... ... табиғатын белгілеп, қорыту болмақ.
Такырып пен автор идеясында да жинақтаудың орны бар Сондықтан мінездеме
тұсындағы талдауды белек-салақ әдіс де ... ... өз ... ... ... бөліп, арнайы тоқталмай болмайды. Талдау — оқудан ... ... ... ... ең ... ... Көркем шығармадан терен әсер
алу үшін оны оқып ұғыну ... ... ... ... онын геройларын,
суреттеу тәсілдерін, композициясы мен тілі, тақырыбы мен идеясын нақтылы
талдап, әдеби ұғым да але білу ... ... ... ... ... жай ... баланын сезімімен, ақылынл өтіп, саиллы, көркем әсерге аипалмақ.
Баланын ойсанасын, мінез-кұлқын ... ... бул аса ... ... Егер ... ... кызықты, нақтылы болса,
муғалім окушылардың жан сарайын билеп, олардын коммунистік көзқарасын тез
тоқиды, ... ... мен ... ... а) ... ... бір-
бірінен бөлек, заман жағдайынан жырып ... ... ... ... ... өмір сүрген заманы, кандай әлеуметтік ортаға ... ... ... ... алып ... орны, қызметі анықталады; ә)
геройдын өзіндік мінез-кұлкын, характерін дәл ... ... ... онын ... және ... өмірінен, күн керісінен, салтынан,
көзкарасы мен ... ... ... басқаларымен қарым-
қатынасынан көбірек байқалады. Кай эпизодта қандай ... ... ... ... ... мәмлесі немесе тартысы неде, сол эпизод тұсындағы
суреттерден геройдың дәл кандай мінезі көрінеді дегенге ... ... жете ... б) бұдан баска геройды толыктыратын оның портреті,
герой сөзі, пейзаж бен оның ... ... ... ... ... ... ... мүлкі, кұралы т. б.)- Сәбит Муканов портретті
(геройдың сырткы ... ... бір ... ... М. ... оны
бөлшектеп, әр килы, геройдың түрліше күйіне, психологиялық кұбылыстарға
байланыстырып баяндайды. ... ... ... портрет қиындау, бірақ әсерлірек. Оны бағла ұсақтан теріп
құрастырады. Сонда бір ... әр ... ... (ашу, ... куаныш)
тұсындағы портреті жеке-жеке теріліп алынып, сол негізде геройдың сыртқы
портреті мен ішкі мінезінің байланысы аныкталады. Геройлардың сөзі де ... ... бола ... ... бәрі ... сөйлесе характер
шыклайлы. Мысалы, Троекуров пен ... тілі бір ... ... ... ... ... жырында да бар. Мысалы, Қарабай ... ... ... кызларының сөз жалбарынғыш, тәнірішіл болып
келеді. Пейзаж да жай ... ... ... ... ... берілген кезеңі. Кейде ол өмір көрінісіне қолданылады (күз, жаз,
қыс суреті).
М. Әуезов «Абай жолы» романында бір үрының жағы ... басы ... ... ... еді ... жас Абайдын портретін өте унамды пішінде
суреттейді. М. Горький Артомоновтыц бір ... ... ... бір ... костюмінің түймесін алып тастап, онын орнына ... жез ... ... ... Артомонов балаларынын бірінің әйеліне бірінің ғашық
болуы да азғындық белгісі. Ал суретте геройдың ... іс ... ... ... ... жан-жакты мінездеме жасау үшін
оларды бір-бірімен қарым-қатынаста, тартыста ғана ... ... ... ... ... ... жағынан да келу қажет; в)әрбір ... ... ... ... ... ... бар. Осы екі ... жерлерге де арнап токтаймыз; г) әрине, талдау образдың жеке
мінездерін белгілеумен тынбайды, ең аяғында сол дара ... ... ... ... ... түсе коймайтын тұлғасы да анықталады. Ол
кәсіпті, істі, іс-әрекетті, түрліше белгілерді салыстыру, ... ... ... ... цитат келтіру, үзінді жазу, белгілерді тізу
сияқты кластык, үйлік бала жұмысынан ... ... ... ... оның ... ... мен ... болмайды. Герой тарихы ... ... ... ... реті бойынша әңгімеленеді. Бұл — мазмұндаудың бір түрі.
Ал мінездемеде топшылаудың, бағалаудың элементі бар. Онда ... ... ... ... логикалык байланыс арқылы сурыпталыл, әлденеше
белгілерге бөлініп, кенде салыстырыла баяндалады. Жазбаға салсан, ол ... ... ... делінеді. Мінездеме мен мазмұндаманың жоспары да
бір болмайды. Мазмұндама жоспары оқиға ... ... ... ... ... ... кұрылады. Жоспар жасау, мысал жанры сиякты
мазмундамамен мінездеме жоспарларының бірнеше үлгісі берілді.
Мінездеменің өзі дара, салыстырмалы және топтамалы болып үш ... ... ... үшеуі де материалына карай V—VIII ... ... ... Класс жоғарылаған сайын ... ... ... ... ... ... 1—2 ... басталса, кейін
3—4 герой, одан кейін 5—10 герой арасында топтаскан ... ... ... дара ... ... ... ... болуға тиіс. Жеке
геройға текст ... ... ... ... соң, ... ... ... топтайды, әлеуметтік характерлерге жіктейді. Бул
дағдыға бала бірден төселмейді. Сондықтан мінездемені оңайдан ... Сол ... ... ... қана күрделі (салыстырмалы)
мінездемелерге көшуге ... ... ... ... ... ... өзі жол ... өзі
жасаған жослармен балаларға мінездеме жасатады. Мұны үйрету сабағы деійміз.
Мінездеме бірден ... ... ... ... бастыларына жасалады. Соның
өзінде де шашылып кетпей, әуелі соның ең басты ... ... ... ... ... ... ... Мысалы, Әжібай мен Кұнанбай ... ... ... ... ... ... ... көбіне сатира-
мысқыл стилінде берілсе, Кұнанбай—зорлықшыл адам. Оған ... ... ... оның ... сыры тез ... Кейбір образдар тұлғасында қайшылык
жок, ал кейбіреуінде кайшылық мол. Мұны ... ақын ... ... ... ... ... «Бай ... мен жарлы
баласы» тұсында әңгіме екі-ақ адам ... ... ... ... ... керек сияқты. Бірақ соныд өзінде әуелі
Асан мен Үсенге дара мінездеме ... алып ... ... жөн. Дара
мінездеме көбіне бас геройға жасалады.
Бас геройдың дара мінездемесін айналадағы адамдармен байланыстыра ... ... ... ... жөн. ... VI ... оқулығындағы М.
Әуезовтің «Абайдың балалық шағы» деген шығармасы бойынша жасалатын
цитаттық ... ... мен ... ... ... ... Абайдың Қодар ажалына күйінуі.
«Бір кезде ... ... ... боп ... ... кұлап келе
жатқан дене көрінді. Жиренше атты байлай салып топқа жүгіргенде, Абай
көзін басып ... ... ... ... ... сииуы.
«Жексен үлкен кесек тасты жіберіп қалды. ... ... Абай ... еді. Бас ... ... ... ... кан төгілгендей қайнап
кеп: «Өй, кәрі малғұн», Жексенді ... ... ... ... ... ... ... айғайлап: «Ей, құдай ұрған, түра түы Көоео-
мін, бәлем»,— деді..
Абайдың іші мұздап, жүрек қаны, жан ... ... ... ... Әке ... капнан үркеді Әйелдер іштерінен жылайды».
4. Ат үстіндегі өксік.
«Абай Кұлабестінің ... ... ... бүра бере ... ... көз ... көрсеткісі келмейді. Оқ бойы ұзап кете бара жатып, өз-
өзіне ерік беріп, өксіп-өксіл жылап келе жатыр».
5. Жылаудың ... ... ... өлгендерге барынша жан ашыған мейірбандық та бар,
өлтіргендерге ызамен карғыс та ... ... деп ... қимау барда, сол әкеден шошып
үрку бар».
6. Дауыстап жылау.
Сол үшін ол «Дауыстап жылады. Жиреншеге білдірмейін деп әлі де ... келе ... ... ... ... ... кеп, ... Абайдың Ұлжанға жеткендегі түрі—түсі.
«Баласы үйге тақай бергенде көзіне көзін садып, тіксініп қалды. ... ... ... ... Тіпті-Абай сияқты емес... Тіпті жат ренді.
Баласы атын байлап қасына келгенде жана байқады, көзі де ... боп ... ... ... ... ... ... кеп, шешесін күшақтап алды да, өзінің ып-ыстық басын
анасының төсіне басып, жабысып тұрып қалды. ... ... ... ... Абайдың ауырып қалуы.
«Абай кешкі козының жамырауынан оянды... басы мең-зең.
Беті лыпылдап күйіп тұрған сияқты. Аузы ... ерні ... ... Әке жөиіндегі семья үкімі
«Недеген қатты әке едің». (Абай).
«Әжесі ұқты да, күрсініп Абайдың бетіне таман төніп, ... ұзақ ... ... ... ... ... ... аямайды ол»... деді.
11. Әже тілегі. «Иә, ... ... ... ... Осы
карашығыма әкесінің осы ит мінезін бере көрме! Тас бауырлығын бере көрме!»
— деп бата ... ... ұзақ ... ... кескіні. «Биыл Абайдың бойы өскен. Бірақ әлі
мүсінінді үлкендік жоқ,.. Бұрын қара ... еді, ... ... ... ... ... бас кұйкасы да кылаулап көрінеді».
Балалықтың кетуі. «Өзге баладан ... ... бір ... бөлек бір дос тапты.
Онысы, әсіресе әжесі, щешесі. Абай биыл ғана анық ... ... ... ... ... әңгімеші екен». .
13. Әженің ертггілсрі. «Еділ-Жайық», «Жұпар корығы», «Құла мерген» жақсылық
пен жайндықтыи тартысына құрылған ... ... ... ел ... ... ... нашарға істейтін зорлығы
(Бостанбек ажалы, Қожамберді ақын трагедиясы).:
Класта цитаттык мінездеменің әуелі жоспары жасалады, оны әңгіме әдісімен
бірте-бірте жасап ... сай ... ... ... ... де, ... жасап алып, әр буынына жеке-жеке үзінді тапқызуға да ... ... ... осы ... ... ауызша, өз сөзімен мінездеме жасайды. Кейде
баланың ауызша мінездемесіне цитат қосқызады. Сол бастаманы бекіте отырып,
балаларды мінездеменің ... ... ... ... ... ... бірде портреттік (сыртқы көрінісі, нанымы. ойы, ... ... ... тарихы), бірде логикалык, идеялык болып келеді.
Дара ... ... ... а) ... ... ғарманың геройларын
анықтау, бас геройды, оның басты-басты сипаттарын белгілеу; ә) мінездеменін
жоспарын жасау (әуелі класта, кейін әркім өзінше); б) сол ... ... ... ... в) ... мінездеме жасату еркін, бірак мұғалімнің
өзі айтып беретін мінездеме үлгісі; жазба мінездеме сияқты ... ... 2—3 ... ... ... ... ... енді мұғалім
балалардың өздеріне мінездеме жасатып рету. Жаттықтыру ... Оны да ... ... ... ... ... Үлгі
көрсету мен балалардың өздеріне мінездеме жасатып үйрететін текстерді
мұғалім күні бурын белгілейді. Мінездеменің әрбір ... ... ... ... Бұл аса ... ... ... іс, текст бойынша жұмыс
істеудің манызды буыны. Прочие, шығарманы тұтас оқып болмайынша, геройға
толық мінездеме ... ... және V—VIII ... бас ... ... ... оны баска кейіпкерлерден тым бөлек алып кетуге
болмайды.
... Сюжеті бар шығармалар ... ... ... ... ... ... ... мыналар: а) алдымен мүғалім әрбір геройдың
мінездемесін езі жасап алады, сұрау, жауап аркылы балаларды сол ... ... ә) ... үйге ... сүрақ бойынша текстен мысал,
факті іздейді; б) класта сурау, жауап ... ... ... ... жасалады, жұмыстың көбін балалардын өздері істеті, мұғалім
солардың ісін бағыттап, ... ... в) ... ... ... элементі аныкталған сон, логикалық түрде класта
мінездеме жоспар жасалады. Ол ... ... және ... ... ... бірлесіп жасалған жоспар бойынша 1—2 бала сол геройдын, ауызша
мінездемесін айтып шығады; ғ) сондай мінездемеге ... үйде ... ... ... ... ... ... («Қос Шалқар», «Абайдың балалыкшағы»
т. б.) адам мінездемесін бірте-бірте жасап беру ... Бүл әлі ... ... ... ... ... мазмүндау, белгілі бір эпизод
түсындағы сол ... ... ... анықтау ғана. V—VIII класс
окушылары сол жеке ... ... ... ... түсіру
негізінде ғана логикалық түтас мінездемеге көшеді. Логикалык мінездеменің
жоспары тыннан, шығармашдң идеясы түрғысынан жасалады. Бүл екі ... ... ... ... ... мен ... (топшылау) айырмасын
да, олардың үйретілу жолдарын да менгеруге болмайды. ... ... ... ... жасалған мінездік белгілері тұтас мінездемеге тек
материал ғана болып кіреді. Бүл екі саты ... ... ... ... мен ... үйретудің жолдары — тексті жақсы окытып,
жаксы талдау, ... ... ... (окиғалық) ісіне жоспар жасап алып,
ауызша мазмұндату, содан соң геройдың идеялык-логикалық мінездемесіне ... ... сол ... ... сай ... ... ... ауызша мінездеме жасату, соны жазба мінездемемен ... ... ... Бұл үшін V—VI ... ... герой тарихының да,
мінездеменіц де өзіндік жоспарларын жасап үйреніп, көптеген дағды алып, сол
негізде VII—VIII класс оқушылары ... ... ... ... ... ... жай мазмұндамадан шығарма стиліне көшіру қандай қиын
болса, оларды ... ... ... ... мен ... ... ... де мүғалімнен үлкен шеберлік, іскерлік тілейді. ... ... ... ... ... ... істеудің бір формасынан
екінші формасына көшіре білген мұғалімнің ғана ... ... ... ... ... М. ... шығармасынын герой тарихына
күрылған жоспары мына түрде болмақ:
Г. Қодар мен Камқа трагедиясы.
а) Абайдың түршігуі; ә) ... ... б) әке ... в) ... жылаған
әйелдер.
2. Абайдың жан ауруы.
а)ат үстіндегі өксік, жылас; ә)оның Ұлжанға жеткендегі түрі; б)екенің қанды
ісі, сол жөніндегі үй іші ... ... ... ... ... ... Абайдың аналар
ортасынан медеу тапқаны; ғ) әженің ертегілері мен ел ... ... ... ... ... (қорытынды).
VI класта М. Әуезовтің «Абайдын балалық шағы» деп; оның шығармасы бойынша
жасалатын ғерой тарихына бейімделген мінездеменін ... ... ... ... бастаған - тобықтының жуандары Кодар мен Қамқаны ... ... ... Абай мен ... осы ... үстінен шыкты. Атын
асығыс байлап, топқа жақындағанда, биік тастан - шекпенінің тегі желбіреп
күлап келе ... ... ... ... Абай көзін басып отыра қалды. Топ
ішіне кіргенде ол бас сүйегі мылжа-мылжа болған Қодардың ... ... ... ... Оған ... ... ақсақалдары тас лақтырып түр екен.
Соның бірі—Жексен, ... ... ... «Өй, кәрі малғүн»—Шеп, оны
желкеден түйіп қалды. Жексен: «Мен бе ... Ер ... әне ... ... ... бір жақтан Күнанбайдың ызғарлы даусы естілді. Абай
жедел атына мініп, Көлкайнардағы анасы Үлжанның аулына қарай шаба ... ... ... басып, өксіп жылап келеді. Онысын артынан келе
жаткан Жиреншеге білдіргісі келмеді. Бара-бара ол дауыстап, егіліп ... ... ... ... Кодарға жаны аши жылады. Ат үстінде
талықсыған Абай ... ... ... Үйге ... ... ... Үлжандың күпку, еңсіз түсін көріп, шошып қалды. Абайдың екі кәзі қып-
қызыл боп ісіп кеткен ... Абай ... ... ... де ... ... койды себебін білді.
Салыстырмалы мінездеме жасатып үйретуүшін шығарма геройларының жігін,
қайсысында ұқсастық, қарсыластық бар ... ... ... ... ... ... ... сол сипаттамаиын жоспарлары жасалады, соған
үзінді табу ... ... ... мен ... жасалып, дәптерге
түскен сон, балалар сол ... ... ... ... ... ... ... жасайды, сол дағдыны шығарма жазу арқылы бекітіп,
тереңдстеміз.
Әрине, салыстырмалы мінездемеге дара ... ... бола ... ... ... ... өзін ... жоспар жасаудан
бастау қажст. Салыстырмалы мікездеме жоспарынын үлгісін біз Асан мен Үсен
түсында келтірдік (жанр методикасына арналған бөлімді ... ... ... ... ... ... «Абайдың балалық шағында» Абай мен Күнанбай мінездемесін, «Кім
жазықтыда» Байбол мен Әжібаи ... осы ... ... меа ... ... мен ... ... бір-бірін
толықтыру максатында салыстырылады. ... ... а) ... ... кескінін аныктауны цитатпен дәлелдеу; ә) соларды өзара
үштастыра келіп, автор, шығарма идеясын тану.
V—VIII ... ... ... бас ... ... ... дәрежесінде үсына беруге болмайды. Мінездеме барған сайын
күрделеніл, мұғалім енді ... ... ... ... ... беліл, тугел мінездеуге көшеді. Бұл — салыстырудың ... ... ... жеке ... ... топ-топқа бөлінген көптеген геройлар
мінезі. Мұны топтамалы мінездеме дейміз. Бұл ... ... ... ортасы, тилологиясы талдаудан елеулі орын алады
(әлеуметтік орта, геройлардын тегі, заманы, ... ... ... ... ... ... карал
ұнамды және ұнамсыз ғана демей, халыктық және устем таптық, ірі ... ... деп те ... тура ... V—VII ... жағымды және
жағымсыз геройлар жайында салыстырмалы ... ... ... ... ... кластарла халыктық мінездігі адамдар, үстем; тал
ортасына тән характерлер деген ұғыммен де ... ... ... ... ... ... ... істейді. Әдеби өмірді
коғамдық жағдаймен байланыстыру.
Әдебиеттер.
1.Бітібаев.Қ. Әдебиетті терендетіп ... ... пәні ... ... пайдалану //Қазақ әдебиеті,2001,2ақпан.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 18 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Көркем шығарманың дәстүрлі және жаңа формаларына өзара байланысы26 бет
Көркем шығарманың кейбір түрлерін бастауыш сыныпта оқыту11 бет
Көркем әдебиеттегі «образдылық» пен «көркем образ» мәселелері. әдеби туынды және оның мазмұны мен құрылымы. әдебиеттің көркем шығарманың көркемдеу құралдары мен тілі. өлең сөздің теориясы8 бет
Көркем әдебиеттегі «образдылық» пен «көркем образ» мәселелері.Әдеби туынды және оның мазмұны мен құрылымы. Әдебиеттің көркем шығарманың көркемдеу құралдары мен тілі. Өлең сөздің теориясы11 бет
Әдеби туынды және оның мазмұны мен құрылымы.Әдебиеттің көркем шығарманың көркемдеу құралдары мен тілі.Өлең сөздің теориясы. Шығармашылық әлемі және әдеби жанрлар мен олардың түрлері11 бет
Әдебиеттік оқу пәнінің, көркем шығарманы оқыту мен талдаудың негіздері60 бет
Әдебиеттің көркем шығарманың көркемдеу құралдары мен тілі14 бет
Әдебиеттің көркем шығарманың көркемдеу құралдары мен тілі. Шығармашылық әлемі және әдеби жанрлар мен олардың түрлері. Әдеби дәстүр мен жаңашылдық. халықаралық әдеби байланыс27 бет
Әдебиеттің көркем шығарманың көркемдеу құралдары мен тілі. Өлең сөздің теориясы. Шығармашылық әлемі және әдеби жанрлар мен олардың түрлері. Әдеби үдеріс, әдеби әдіс, бағыттар мен көркемдік тәжірибелер13 бет
Әдебиеттің көркем шығарманың көркемдеу құралдары мен тілі; өлең сөздің теориясы; шығармашылық әлемі және әдеби жанрлар мен олардың түрлері; әдеби үдеріс (процесс), әдеби әдіс, бағыттар мен көркемдік тәжірибелер16 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь