Мұқағали Мақатаев поэмаларындағы лирикалық кейіпкер және тарихи тұлға

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

1 М. Мақатаев поэмаларының идеялық.көркемдік сипаты ... ... ... ... ... ... .

2 М. Мақатаев поэмаларындағы лирикалық кейіпкер және тарихи тұлға ...

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
        
        МАЗМҰНЫ
|Кіріспе...............................................................|3 |
|.................................................. | |
| | |
|1 М. ... ... ... |6 ... | |
| | |
|2 М. ... ... ... кейіпкер және тарихи тұлға ... |33 |
| | |
| | ... |61 ... ... | |
| | |
| | ... әдебиеттер |64 ... ... | ... ... ұлы ... ... ұлылық туралы, әсіресе ұлағатты, артына
өшпес дүние қалдырған дүлдүл ақын жайлы сөз ... ... ... ... ... ... ... ғаламат бір ғимарат, көк тіреген күмбез,
сұлулық сарайы деп есептесек, сен соның талантты тас ... ... деп ... баға бере сөйлеген сөзімен нақтылап қазық ... жөн ... ... көк ... ... ... ... қол бұлғап жайқала түскен уақыттан көп ұзамай Мұқағали Мақатаев
мұрасына жаңаша көзқарас ... Оның ... ... мұрасы,
шығармалары өзі көзі ... ... осы ... ғана ... ... ... бағаланды.
Мұқағали өлеңдері ұлттық поэзияның жаңа бір белеске көтерілгендігін,
жаппай аероцентристік ағымға ойысқан заманда ... қара ... ... ... ... ... да толысып, кемелдене түскендігінің
куәсі. Ол қазақ өлеңінің ұлттық бояуы мен рухын ұстанды, оны ... да, ... ... қазақ оқырмандарының жүрегіне жол ашты. Сонымен
қатар ақын қазақ лирикасын және поэзияның классикалық, реалистік сарынын ХХ
ғасыр ... озық ... ... ... құнарландырды. Білікті,
парасатты ақын ретінде өз заманының ірі ... ... ... ... қазақ өлеңі мен ана тілінің ғасырлар ... нәр ... ... бұзбай жарасымды табиғи дамытты. «Күпі киген қазақтың қара ... ... ... қайтарамын» дегенде де ақын өзінің суреткерлік ... ... ... ... қақаған аяз, боран құшағына, бірде аспан
жерге жабысқан аптап ыстық құрсауына, ... ... ... ... ... ... ... жазира жайлау жасыл аймаққа алма-кезек
алмастырып, өмірдің ... ... ... мен ... айналдыратын
поэзияның иір-иір бұтақтарынан жамырап бүр ... ... ... әлеміне
жетелейді. Ғарыш кемесімен таласа ұшқан қазақ ... ... ... ... ... ... саңлақ үні халық санасының тереңіне сіңіп,
шыншыл, сыршыл қоңыр ... ... ... ... ... жайқалған,
тасынған ақын жүрек сан миллион жүректі адамгершілік, ... ... ... ... жанына, жүрегіне қозғау салмаған, бірде толқытып,
бірде ... өлең – өнер ... ... ...... ... ... Кәдімгі жұмыр басты пенденің күнделікті тұрмыс-күйінен
туындап жататын жан тебіреністері, ақын жүрегінің ... ... ... М. ... ... ... ... көлемді монографиялық еңбектерінде, немесе шығармашылығымен
салыстырып, арасында жеке мақала күйінде де ... ... ... ... де баршылық.
Сонымен қатар қазақ ақындарының творчествосындағы жанрлық, стильдік,
көркем шеберлік қасиеттерін ... ... ... ... келе ... да
ғалымдар аз емес. Олардың барлығын тізбесек те, мына кісілерді айта кеткен
жөн. Олар: С. Қирабаев, М. Дүйсенов, Ә. ... ... Т. ... К. ... Х. ... Б. Бегманова,
тағы басқалар.
Зерттеудің дерек көздері. Біз бұл аты ... ... ... ... ... ... деп ... аулақпыз. Дегенмен, К.
Сейітова, Х. Күрленбай, Б. Бегмановалардың ғылыми жұмыстарын жұмысымызда
басшылыққа алғанымыз хақ ... ... ... ... ... жұмысымыздың көлемі де, ... де ... ... ... әр ... өз қолтаңбасына, ақындық талантына, стильдік
ерекшеліктеріне қарай біртекті ұқсастық ... ... ... де, ... де болуы мүмкін). Олармен ... М. ... ... әр ... ... ... ... М. Базарбаев, З.
Қабдолов, З. Ахметов, М. Қаратаев, С. Қирабаев, Ә. Тәжібаев, Х. Әдібаев, Ә.
Нарымбетов, К. Сейітова,
А. ... Қ. ... Б. ... А. ... ... ... де ... пайдаланылды, тағы қоса кететін ... ... ... болған құнды мақалаларды, 2006 ... ... ... келе ... атты ... ... ... ой-пікірлер мен естелік, еске
алулардан қоса кеттік.
Зерттеу жұмысының мақсаты. ХХ ғасыр әдебиетінің
60-70-жылдардағы көрнекті сөз ... ... ... ақын ... қазақ поэзиясында, поэма жанрында қосқан мол мұрасын, яғни
тырнақалды поэмасы ... ... «Ақ ... ... «Ару ... ... «аққулар ұйықтағанда», «Райымбек! Райымбек!», «Қырандар
қош болыңдар», «Жер үстінен репортаж», «Қашқын», «Шекарада», «Чили – ... ... ... ... ... тұрғыда жазылған,
қазіргі таңда да, болашақта да поэзия ... ақ ... ... пәк),
асқақтықты арғымақ қып мінген мәңгі өлмес ғұмырлық поэмаларындағы көркемдік
ерекшелігін, ... ... ... ... жақтан
сүйене отырып құбылтудың, әрі ... ... ... көркемдегіш
құралдарын қолданудағы ақындық шеберлігі мен «Күпі киген қазақтың қара
өлеңінен» өзіндік дара ... ... ... ақын ... ішкі ... ... құпия сырларын ашуды өз халімізше жан-жақты нақты мысалдар
мен үзінділер арқылы талдауды негізгі ... етіп ... ... ... практикалық негіздері. Біз бұл бітіру
жұмысында қазақ ... ... ... сүйене отырып, Мұқағали
Мақатаев поэмаларындағы идеялық-көркемдік ерекшелігі мен ... ... ... ... қарастырдық.
Зерттеу жұмысында айтылған ғылыми пікірлерді, ой-тұжырымдарды, басқа
да еңбек жазуға қолдануға, тереңірек ... ... ... ... және ... ... қолдандық. Неге
десеңіз, біздің жұмыс барысында ақын поэмаларын Сәкен («Аққудың айырылуы»),
Қасым («Ақын өлімі») поэмаларымен ... ... ... ... ... ... сапасы оның көлемімен
өлшенбейтінін ескерсек, ақынның ... жоқ мол ...... ... жағынан қазақ поэзиясы үшін еңсесі биік көк тіреген алып шың
немесе сол ... ... ... ... Таудағы алып шыңды кәрі де, жас ... көре ... емес пе, ... ... ... кәрі де, жас та
сусындап, рахатқа ... ... Сол ... М. ... отты ... ... поэмаларын оқып, жыр сүйер қауым жырға деген шөлін басып,
сусындап рахатқа бөленгенін ... ... ... ...... ... ... құрылымы: кіріспе, 2 тараудан, қорытынды, пайдаланылған
әдебиеттер тізімінен тұрады.
1 М. МАҚАТАЕВ ПОЭМАЛАРЫНЫҢ ... ... ... тарихына әріден көз жібертсек лиро-эпостық, эпостық,
батырлар ... ... ... ... ... ұлы ... ... оның дәстүрін одан әрі жалғастырушы ... ... ... ... ... С. ... ... С. Сейфуллинді, Қ. Аманжоловты мақтанышпен айта аламыз.
Мұқали Мақатаев поэма жанрында да ... ... ... ... ... мәселелеріне барумен бірге өзі өмір сүрген кезең
шындығына да ... ... ... ... сарындағы
поэмаларының өзінде шынайы көңіл шамырқаныстарына толы ... ... ... ... ... ... ... жанрлық-стильдік тұрғыдан
жаңғырта түсті. Дастан, поэмаларында ... ... ... ... ... арна ... жеке-дара оқшауланып көрінді. Саяси
тақырыптарға да барып ... ... ... ... «Ақ қайың әні», «Ару ана», «Мұзбалақ», «Мавр», ... ... ... ... ... «Досыма хат», «Алтай-
Атырау», ... қош ... «Жер ... репортаж», «Қашқын»,
«Шекарада», «Чили – шуағым менің», ... ... ... елеулі орны бар, көркемдігі кемел, психологиялық талдауларға ден
қойған, қазақ еліндегі әр кезеңдегі ахуалын, ... жан ... ... ... туындылар.
Ақынның алғаш оқырман қауымға ұсынып, баспа табалдырығынан асыға алашқа
тараған поэмасы – ... ... Бұл ... ... ... ... ... Поэма туралы күнделікті басылымдарда бірлі-жарым әдеби сыншылар мен
ғалымдардың поэманың көркемдік ... мен ... ... ... ... ... «М. Мақатаевтың «Ильич» атты циклді поэмасы қазіргі ұлттық
поэзиямыздың кең ... биік ... ... ... көркемдік табыс»
[1] екен айтып, тиісті әділ бағасын берді. Шындығында Мұқалидің бұл ... ... біз ... идеологияның жетегінде коммунистік партияның
басшылығында В.И. Ленин ... ... ... идея деп танып, ... ... ... тілімізде қандай жақсы сөз болса ... ... Ал ... ... ... сонша көркем бейнелеп, жырға қостың
деп кінәлау бекер. Ақын – сол дәуірдің перзенті. Сондықтан қандай да ... ... өз ... деген сенімі, ұғымы, көзқарасы сол өзі ... ... ... ... ... байланыста болатыны тарихи
заңдылық.
Демек, солай екен, онда М. Мақатаев қазақ ... ... ... қосқан өзінше жаңалығын, көркемдік жақтан соны бейне ... ... ... ... Бұл ... жазарда ақынның жаны
төзбей көп ізденіп, көп үйренгені, көптеген ... ... ... ... өлеңдерімен бірге эпикалық шығарма ... ... ... бұл ... ... ... ... жан-жақты байқап сынағаны да
көзге түсерлік ... ... ... Бұдан біз М. Мақатаевтың көлемді
эпикалық поэма жазуда да ... ... ... сезімнің шексіздігін,
шабыттың шалқарын, ойының түпсіз тереңдігін, көңілінің кең ... ... әрі ... жылдамдығындай көңілінің жүйріктігін байқаймыз да
қуанамыз.
Ақынның циклді поэма тұрғыда жазылған «Чили – шуағым менің», «Ару-ана»,
«Дариға ... ... ... ... ... т.б. да
поэмаларын оқығанда да оның ... ... ... ... ... ... жазудағы, ондағы кейіпкер образын жасаудағы тарихи
шындық пен көркем шындықтың ара ... ... ... отырып,
өмірдің құдды өзіндей табиғат құбылыстарын әрі сан түрлі бояуларын өз
күйінде ... ... ... те ... ... ие боламыз.
1973 жылы мерзімді баспасөзде жарияланып, кейін ... ... ... ... ...... ... өмірінің ерекше
бір шоқтықты биігі. Поэма кезінде әдеби үрдісте де соны серпін ... ... ... ... дастан секілді ірі ... ... ... ... ... ... басым болып
келеді. Лирикалық жырдың шебері, оның ішінде адам ... ... ... ... ... ... баратын ақындық қасиет
дастандарында да ерекше көрініс беріп ... ... ... ... ... ... осы ыңғайда түйсінуге болар еді.
Өзінде жоқ сыймаған арнасына
Жылға да жоқ даламен жалғасуға.
Таста тұнған жаңбырдың тамшысындай,
Мөлдірейді, қарайды қарға, ... ... бар ма ... ... сынды ашық та сыршыл сөзбен басталатын поэма әсерлі суреттерін
біртіндеп ... ... ... ... ... мен тау басындағы көлдің
шендестірілуі, сол көлдің өзінің ... ... ... ... ... ... ... щығарманың жоғары эстетикалық танымдық, талғам
биігін бірден айқындап береді. «Жетім көлдің» тұнық суреті, мөлдір сұлулығы
мөлдірете жырланады.
Әлдилеп ақ төсінде ... ... ... ақ ... ... ... мылтық алған саятшы емес,
Тірі жан аяқ басып келмейтұғын.
Аққулар аман-есен ... ... ... ... ... ... сұлу ... мен тебіреністі эпизодтар алма-кезек ауысып,
поэзияның өзіне ғана тән сымбатты түзілімімен баурап алады. Сындарлы сыршыл
лириканың ұшқын ... ... ... ... ... тыныс қосқандай.
Аққулар...
Аққу мойын, сүмбе қанат,
Алаңсыз тарануда күнге қарап.
Айдынның еркелері, білмей тұрмын,
Етермін тағдырыңды кімге аманат?!
Жаны сұлу ақ еркем, ары сұлу!
Бір мамығы ... ... етіп ... тарайды кеп,
Тарайды кеп, тарайды қауырсынын,
Құм тұрса да бір ... ... сұлу ақ ... ары ... ... сабалап асыр салып,
Бірде суға сүңгиді басын малып.
... Ойнасыншы, ойнасын ерке құстар,
Тыныштығын олардың қашырмалық.
Мерген отыр жағада
Ей, ақша ... ... ... барып.
Поэманың сындарлы сымбаты сөйтіп сұлу сырлы суреттерден, терең сезім
тебіреністерден түзіледі. Сюжеті қарапайым, поэмаға тән ... ... ... тән. Лирика барынша айшықтала, кең ... орын ... ... де ... ... ... ... шыршаның қалқасынан
Қаруына қолында қан сасыған
Ал аққулар
Аққулар тарануда
Сусып түсіп су моншақ арқасынан.
Қарайды ана ... ... ... өскен батырларың,
Ана отырған шыршаға жақындады.
Көзі тұнған бейбағың тап аққуға,
Білмей ұалды мылтықтың атылғанын.
Көздің алды көк түтін, ақыл жарым,
Білмей отыр ... ... ... ... ... ... ... құс байлауда тұр
Тағы бірі айдында жайрап жатыр.
Қан аралас қалқыған мамығымен,
Жетім көлдің толқыны ойнап ... оқ атып ... ... алып ... біле алмастан,
Сүле-сапа жағада ойлауда құр.
Ақ төсек – аппақ айдын, аққу-бала,
Жаралы аққу ... ... ба ... Мына ... жетім көл, мына аққуды
Өз қолыммен өлтірдім, аттым жаңа...
Оқиға қисыны қарапайым: Ана ... ... алып қалу ... тәуіптің
ауыр науқаста жатқан баласын аққумен аластау керек дегені үшін «Жалғыз
ұлдан жалған артық па, ... өлсе ... ... не?! Топан су басып
кетсін қалғандарын», – деп Ана жүрек ... көзі қиып ... ... ... ... ... ... зала келтіргені үшін соның қарғысы мен
наласына ұшырадым ба деп күйініп-күңіренеді. Ал ... ... ... ... кетеді. Бұл тұста автор халық санасындағы ... ... ... қастерлі сезімді асқақтата көтере ... ... ... ... дәстүрінде туған әдемі сазды туындылар
қатарында ұзақ сақталғандығы, оқырмандардың талай-талай ... ... ... ... ... ауыр ... аяқталатын поэманың сюжеті баяндау
түрінің даму процесін қарастырғанда, оның жанр ретінде ауқымды философиялық
тұрғыда дүниеге ... ... бір ... ... ... «Аққулар ұйықтағанда» поэмасын ... ... ... ... және ... ... ... адам орнының философиялық
проблемалары туралы образды ... [2], – ... ... Осы тұрғыдан келгенде қазіргі таңда поэмаға екі нәрсе – терең
психологизм мен философия қажет. Мұндай ... А. ... ... ... «Ой жарылысы» («Бунт разума») сияқты ... ... ... («Цунами») мәңгілік құбылыс махаббат пен ерлік, ар-ұят
алдында ... ... ақыр ... ең ... ... ... ... алапат цунами толқынын тудырған атом жарылысы олардың болашақ
ұлдарына жарық ... ... ... ... тигізеді. Бұл – ұлы
алапат ... ... үні ... ... ... (1968) атты ... ... жанр ретіндегі концепциялық ұғымға құрылған.
Д. Кугультдиновтегі психологиялық талдау сәт сайын жақындап келе жатқан
ауқымды символдық образдың ... ... ... Ақын ... жағып
жіберу» идеясымен, жалын атқан «от деревня» ... ... ... ... ... Көз алдымызға күлге айналған Хиросиманың «от желінің» алдында
тұрған «от қаланың» адам шошырлық көрініс келеді.
Психологизмнің ... ...... ... жиі ... Ол ... барлық түрлері мен формаларына қатысты. Ойлылық ерекше
рухани атмосфераны қажет етеді. Мұндай атмосфераны, біздің ойымызша, ... ... ... Рас, ... ... ... А. ... Кугультдинов поэмаларындағыдай халықаралық проблеманы қамтымайды. М.
Мақатаев поэмасындағы психологизм – адам ... ... ... ... ... ұйықтағанда» тақырыптық жағынан дүлдүл ақын
С. Сейфуллиннің «Аққудың айырылуы» атты поэмасымен үндес.
С. Сейфуллин поэмасында мерген оғынан бірі мерт ... бірі серт ... ... кете ... шарқ ... қос аққудың арасындағы таза ... ... ... ...... ... ... оны көріп
отырған ақын ғана. Мұнда М. Мақатаев поэмасындағыдай психологиялық арпалыс
жоқ. Алайда, екі поэма тақырыптық жағынан ... ... ішкі ... идея ... ... екі ... дүниелер. С. Сейфуллин
шығармасының идеялық ерекшелігі туралы профессор С. ... ... ... ... ... шын ... ... осы аңызды оқып отырғанда оқушының
көз алдына ұнамсыз бір ... тағы ... Ол ... ... екі ... ... ... тікенек болып қадалып, соның аяғын трагедиямен
бітіруге себепкер болатын ... адам ... ... ... бұл ... берілген. Екі аққудың ғашықтық, көркем суреттеріне ден қойған, одан
ала алмай жатқан ақынға осы ... ... ... де жат. Көл ... бұрқ ... ол ... ... суық жүрек шіркін кім екен» – деп ойлайды.
Гуманист, ізгі жүрек ақын адал ... ... бар ... ... [3, 25 б.]. Ал М. ... ... ... – адам санасындағы
ұғымды сынға салу. Сәкенде киелі құсты мерт қылу – ... қуып ... ... ... ... ... ғазиз ана жүрегіндегі
екіұдай сезімді таластыру арқылы оқырманның өзін ... ... ... Өмір мен ... күн мен түн, ... пен адам арасындағы
арпалысты аңғарту сияқты ойлар жатыр. Бәрі де адам тіршілігі, рухы ... ... идея ... ақынға да тән ортақ жай: аққу құсқа тән ... ... ... ... идеялық сипатынан анық байқалады. Екі поэмадағы аққу
құстың сұлулық кейпін ... ... ... ішкі ... әдемі
үйлесім тапқан. «Аққудың айырылуында»:
Күміс суды жұмсақ сызып
Екі сұлу сыланды.
Сылдыратып моншақ тізіп,
Ақ ... ... ... ... көлге қаранды.
Екі сұлу әнін түзеп,
Жуынды да таранды, –
боп келсе, «Аққулар ұйықтаған» поэмасында:
... Аққулар ...
Аққу мойын, сүмбе қанат,
Алаңсыз тарануда ... ... ... ... асыр ... суға сүңгиді басын малып, –
дейді. М. Мақатаевтың Сәкен ... ... ... поэзиядағы
үндестікті, дәстүр сабақтастығын байқатса керек. Көркемдік шешімі нанымды
әрі тағылымды ... ... ... ақын ... ... ... ... назар аударайық. Екі мысал, екі көрініс. «Жетім
көлдің» базаралы, бақытты ... ... ... ерке ... көз ... сұлу ақ еркем, ары сұлу!
Бір мамығы майысса ауырсынып,
Тарақ етіп тұмсығын тарайды кеп,
Тарайды кеп, тарайды қауырсынын,
Құм ... да бір ... ... сұлу ақ ... ары ... ... ... көркем тіл, әсем нақыш, әсерлі бояумен
өрнек тапқан. Ақын ... ... ... Ал енді осы ... тыныштықтың
шырқы бұзылып, ананың аққуларға еріксіз оқ атып, жаңағы ... ... ... ... сәттегі сөзбен салынған суретке зер салыңыз:
Ию-қию көл маңы астан-кестең,
Жер айналып, тау құлап, аспан ... жар ... ... ... көлдің» қайғысын бастан кешкен.
Көріп-біліп таныпты тастарда өлген
Алып аспан астына сыя алмай ... ... ... қия ... ... ... көл» ... қарап,
Мөлтілдеген көз жасын тия алмай тұр.
Айдын көлін аққулар қия алмай жүр.
Түйіндеп айтқанда, М. Мақатаевтың ... ... ... ... жан дүниесіне етене жақын ұлттық шығарма және өз кезеңіндегі
әдеби үрдіс ... ... ... ... эпикалық жанрдағы мазмұны мен көркемдігі тұщымды 20-ға жуық
поэма, толғаулары барын ескерсек, оның бұл ... да ... кең ... ... ... ... ... көп жыл бойы тынымсыз шығармашылық еңбек ... ... ... ақын қаламынан идеялық ізденіс көркемдігі жоғары бірнеше
поэмалар дүниеге ... ... ... жанрының өсіп, өркендеуіне әрі дамып, көркемдік
жағынан баюына цезерлік дәрежеде әсер еткені оқушы қауымға ... Ақын ... тек қана аян ... ... ... ... замандас
бейнесін жасаудағы көркемдік табыстарға еріскен эпикалық ... ... Ақын ... әр ... азды-көпті пікір айтқан әдеби сыншы,
ғалымдарға Ә. Нарымбетов, Б. Сарбалаев, А. Нысаналин, С. ... ... Қ. ... Н. ... тағы ... ... ... әдебиетші-сыншы ғалымдар Мұқали поэмаларының идеялық-көркемдігі
туралы аракідік тоқтап, әр кездерде күнделікті басылымдарда өз ... ... ... эпикалық туындылары бойынша ғылыми тұрғыдан
терең зерттеліп, жеке кітап ... ... ... ... жоқ. ... ... ... көркем образ жасаудағы ақындық
шеберлігіне өмір ... ... ... айналуына тоқтамас бұрын,
қазіргі қазақ поэзиясындағы ... ... ... аудармақпыз.
Себебі, қазір қазақ поэзиясы әдебиеттің түрлі жанрлары бойынша дамып, биік
деңгейде туысқан халықтар ... ... ... ... ... ... дәрежеде өсіп, әлем халықтарының назарына
ілігіп, ұлттық колоритті сақтап, белгілі деңгейде өзінің идеялық көркемдік
жағынан үлкен табыстарға ... ... ... ... ... сыр ... ... нені көрсетеді? Бұл дәл ақиқат М. Мақатаевтың табиғи тума
талант, шынайы ақын өмірге тек жыр үшін ... ақын ... ... ... әрі ... сөз ... ана тіліне деген шексіз
махаббатының бір ғана ақын жүрегінде берік орын ... ... ... ... ... ... ... өзінің қысқа өмірін бағыштап,
өмірден көрген, білген, сезген бар құбылысты өз өмірімен көркемдік ... ... ... бір ... әрі әсем, сәулетті де биік жыр
күмбезін ... ... ... ... ... ... поэмасындағы тұнып тұрған сезім
құдіретіне оқыған сайын тамсанып, таңырқап, шөлдеп, кейде ... ... ... ... да ... ... көкірек көңілі
марқайып, рухани азық ... ... ... ... ... әйел
қауымының ішіндегі сұлулықтың символы етіп ... ... ... ... ... ... жеңгесінің таза болмысын терең
түсінген күйде бір ... бір ... бір ... жыр ... ... боласың.
Дариға жүрек кім еді?
Тасылмай қалған өзені,
Ашылмай қалған өзегі,
Келмей бір кеткен ... бір ... өзі ... қалған сөз еді,
Ашылмай жүрген сыр еді,
Басылмай жүрген жыр еді,
Дариға жүрек кім еді?
... расында Ұлы отан ... ... ... әйелдерінің прототипі
Дариға жеңгесі – соғыс ... ұлы ... ... ... ... азап шеккен жан. Құдай қосқан қосағына сондай адал, ... ... ... дақ түсірмеймін десе де, өмірдің өзіндік
заңы бойынша әйелдердің өсек-аяңын белшесінен кеше жүрген жаны сұлу ... ... ақын ... ... пәк ... өте сұлу ... қылықтарына сүйсіне жүріп, кейін өсек-аяңға ілігіп, әйелдер сөз
еткенде де оған сенсе де ... ... ... ... оны ... айыптауға бала көңіл аулақ еді. Өйткені ақын ... ... бар ... терең түсінеді. Осы тұста Мұқағали соғыс жылдарындағы
ауыл тұрмысын, тыныс-тіршілігін өмірдің ... ойып ... ... ... суреттеп, Дариға-жүрек бейнесінде сол кездегі талай
жанның басындағы бар жағдайды ... ... ... ... дара тұлға
жасағандығын көреміз.
Поэма тарихи поэмалар қатарына жатады. Себебі, поэма қазір сонау
аласапыран ... ... ... ... әрбір адам бойындағы күйкі
тірлік пен адамдар арасындағы қарым-қатынасты айқын баяндап, ... ... ... ... ... теңі ... ... тартқан азабын, көңіл
күйі, басынан кешкен мұң мен зарын ақын ... ... оған ... ... ... лағынат айтып отырған жоқ па?
Шөп шабыс еді,
Қосымыз тұрған шатқалды,
Ұйқыдан қауым
жаңадан тұрып жатқанда.
Дариға жүрек,
ботадай келіп боздады,
Бозарып тұрып,
бозарып атқан ақ ... жан ... ... дүрбелең,
Кімдері сөйлеп,
кімдері ұрсысып кімменен.
(Қауымның мұндай
қатігездігін білмеп ем).
Айғай мен ... ... ... үзінді хақында Н. Үркембаева: ... ... ... ... көрінісі осы болар. Талайымыздың «Өмір шындығы ... міне осы» деп ... ... ұғымымыздың жаңсақтығын осындайда ғана
түсінгендейміз. Дариға жүректің жан ышқынысын ... ... ... ... ... ... ... құлақ түрместен, «Өмір
деген – күрес!» деп өзара жалғасып ... ... ... малданып,
шынайы ғұмыр үшін күрестің не екенін білместен сенделісті күн кешеміз-ау.
Ендеше Дариға-жүрек бұған қалай ... [4], – деп ... бұл ... К. ... та ... ... сұлулық үшін
күресте ақынның жаны төзбесі ... ... міз ... алып ... ... ... ... шақырып, өзінің жастығынан мұң-наласы,
арман-тілегін ... ... ала ... ... ... ... көркем
бейнесіне ақын түгілі, біз, оқушы қауым да жанымыз ашып, барлық кінәні сұм
соғысқа аударамыз. Ол кездегі ... ... ... өскен балаларды да
дүниеге әкелген де, әрі соған себепкер де жексұрын соғыс еді.
Алайда қазақ ... Ұлы Отан ... ... ... ... мазмұны майдандағы жауынгерлердің ерліктері немесе
әділетсіз соғысқа қарсы, бейбітшілік үшін күрес ... ... ... ... ... ... адамдардың ерлік көрсеткен образдары
әр қырынан шынайы көркемдікпен суреттелсе, Мақатаев поэмасында ... ... ... ... соғыстағы қаһармандық ерлік туралы емес, сол
дәуірдегі болып жатқан адамдар тұрмысын сәтті ... ... ... ... ... ... сезімін, көңіл күйін, қайғысы мен қуанышты
сәттерін реалистік тұрғыдан баса суреттеп, Дариға ... дара ... ... ... ... ... шеберлікпен нанымды жасап шыққан.
Сондықтан да дауылды ақынның бұл поэмасы ... ... ... ... ... ... ... лирика-романтикалық
спектакль жазылды. Спектакльді қойған әрі ... ... ... ... ... өнер қайраткері, Қазақстан ... ... ... ... пен ... ... ... көрермен халық М. Мақатаевтың Отан деп соққан, елім, жерім деп
соққан үлкен жүрегінің ... ... ... ... одан ... алып зор ... ... мәлім.
Сондай-ақ Аян Нысаналин Мұқағалидың осы поэмасы жайында:
«... Дариға ...... ... ... ... ... ... туынды. Онда уақыттың шамырқандыратын шындығы, көкіректі күйдірген
ыстық табы ... ... ... Төрт ... тең басқан жорға лирик алқынбай,
кең құлашты эпиктікке ұласып қалам ... ... ... шалқар айдын
ашқан тұсы бұл», – деп жазды.
М. Мақатаев поэзиясы өзінің ішкі ... ... ... ... ... ... сөздердің құдіреттілігі, бүкіл
жаратылыс пен адамзаттың тыныс-тіршілігін ... ... ... ... ... ... да ... бар дүниеге тіл
бітіріп, ... ... нұр ... жан ... ... ... ... сыр ұқтырып, әлем кеңістігін шарлатып, көңілдің
көк дөненімен терең ... ... ... ... ... ... ... бір серпілтіп жан дүниемізді сергітіп, қуанышқа
кенелтіп, ... ... ... – ақын ... тән ... ... ... идеялық-көркемдік жақтан шеберлікке келуде
Мұқалидың ақындық келбеті де, негізгі идеялық айтар ойы да, алға ... ... ... тану ... да өте ... ... ... болар ақынның әрбір лирикасы, поэмасы оқырман жүрегіне жылы жетіп,
жылы қабылданады. Бұған біз «Дариға жүрек» поэмасынан-ақ дәлел келтірейік.
Бұл поэма ... ... ... ... Ш. ... ... ... шығарманың құлақ күйін келтіруге кіріскен ақын бұл жанрдың
жауапты жайлары мен шарттарына, ерекшеліктеріне ... ... ... ... ... ... ... бір шар дейміз бе, ... ... ... автор назарын өзіне аудармай қоймайды. Ол қандай ... ... ... ... ... ... ... атсалысып, тер төккен сақа
ақындарымыздың бірі – Ғафу ... бір ... ... бар ...
депті. Осы бір философиялық мәні ... ... ... ... жауабын іздестіруге болатын сияқты. Оның поэма ерекшелігінде де
авторы – ... ... ... бар. ... да Ғафу ... ... ... тоқымдай жерді киік жүтки ала ма? Әрине, жоқ. Жүйткімек
тұрсын, төбеге ... ... ... еді. Бұл ... ... үшін
қазақ даласындай далиған шексіз-шетсіз кеңістік керек. Ақын да солай. Ол
бір уақыт ішкі ... ... ... ... бір ... эпикалық
кеңістікті аңсайды. Мұндай кеңстік өрісі ұзақ поэма ... ... ... да көз ... жері ... ... көсіле шабуға тиіс» [5], – деп
жазған болатын.
Мұқағали Мақатаев та – 60-70-жылдардағы ... ... ... ... кеңістікте жоғарыда айтқан киіктей самғап, ... ... ... ... хас ... ... бірі.
Мұқағали Мақатаевтың шығармаларының ішінде ең шоқтығы ... бірі – ... ... ... ... – шуағым менің»
поэмасы. Бұл поэма Чилидің ұлы ... ... ... ... ... Бұл эпикалық туындыны оқып ... ... ... ... терең ойларын, азаматтық асқақ кредосын, жүректің түбінен
шымырлап атқылап шыққан озық идеясын ... ... ... Чили
халқының фашизмның зұлымдығына деген ыза-кегін ақын Пабло Неруданың образы
арқылы, оның халық басындағы қайғыға деген ... ... ... ... суреттейді.
«Чили – шуағым менңғ» поэмасы Мұқалидың әлемдік көзқарастағы, уақыт пен
заман жайлы үндес дыр жазуға кемелденгенін көрсететін ... де, ... Ақын жаны – ... ... адамзат баласының тыныштықта, бейбіт
өмір сүріп, жасауын қалайды. Әлі де жұмыр жер бетіндегі ... ... ... бас ... жаны ... ... сыздап алаңдайды.
Себебі, дүниедегі бар ақын бір ананың баласы деп ... ақын – ... бір ... ... ... ... ... өмірден – жылағаным,
Барлық ақын – баласы бір ... ақын – ... тірі ... бірінен жыр алауын,
Бірінен қасиетті сыр аламын.
Тәңір деген жоқ қой,
Жоқ!
Бар болса егер,
Ақындарға тиме деп сұранамын [6, 374 б.].
Бұл ... жер ... бар ... ... ... қарап алаламай
бәрін бір адамның баласындай ... ... ... ... ... ... жан ... ақиқат үні. Бұлай деуге ақынның толық правосы
бар, себебі ақынның ақындық қуаты мен білімі, ... ... дара ... ... ... ... биік шыңдарға жетелейді.
Бірде Мұқағалидың өзі осы поэмасы туралы былай деген еді: ... ... ... 27 ... (1974) «Социалистік Қазақстанда» толық басылды.
Жұрттың бәрі бір адамдай жақсы қабылдады. Көргісі ... ... ... ... дән ... Ол – өзімнің ... ... ... ... туралы менің поэмамнан кейін одақтық ... ... ... Әрине, олардың бірімен де таныс ... ... ... ... ... дәл ... ... білмеген жайыттарымды алдын
ала нақ айтқаныма мақтанам. Неруданың ... ... ... ... ... ... Мен мұны білгем...» [7].
Кейін бұл пікірді еске алған А. Шәріп: «Ұлыларға көріпкелдік етене ...
Табиғат Мұқағалиды да құралақан ... ... ... ... ... ... кітаптарын өртепті. Мен мұны ... ... бір ... өзі ... ... тағдырын дәлме-дәл болжауы
кісі таңғаларлық-ақ. Әлде, ғылымның ... ... ... осы ма еді? ... ... алыста» атты өлеңіндегі «Қыс та өтер, қыспен бірге мен ... ... ... ... ... қатысты. Бұл дүниенің қашан
жазылғанын білмеймін, бірақ ... ... ... ... 1976 ... 27-сі. ... жарық ғаламмен қоштасқан күні. Ит үріп, үсік
шыққан кез. Қырдағы ел ойдағы елмен ... шақ. ... ... ... ... ... – деген Мұқали да тап осы ... ... ... [8] – деп ... көреміз. Реті келгенде бұған
қосымша айта кететін мына ... ... «... ... ... айының
алғашқы онкүндігінде Өсірдастанның он данасын (сигналдық) беріп жіберіпті.
Марқұм өте қатты қуанды. ... ... ... ... бір ... жазды.
«Мұның өмір дастаны енді-енді басталып ... ... ең ... ...... ... Өзі бара ... болғасын Әбекеңе (Әбілмәжін
Жұмабаев) арнап жазған автографын менен беріп жіберді. Жаңа ... ... ... ... ... болатын, бірақ сол автографтардың бәрінің
астына «27 март 1976» жыл деп ... Мен ... да, неге ... ... ... Сөйтсем, марқұмның жүрегі алдын ала сезген екен ғой, дәл 27
март күні қайтыс болды. Қалай ғана дәл ... деп әлі ... ... ... ... ... аға да ... қайран қалған. Лашын ... ... ... әрі ... ... қалды» [9] – деп жазған
болатын. Бұл келтірілген деректерден шығатын қорытынды айдан анық, ... ... ... ... ... ... ақын ... қарасақ,
Мұқалидың бұл поэмасы – жер бетіндегі бейбітшілік сақтауға, ол туралы бас
қатыратын жауапты адамдарға, ... ... ... ... ... ... шақырған ұраны іспетті, әлем кеңістігін түгел қамтыған көркем
де, кесек туынды.
Сондықтан да ақынның мұхиттың аржағында ... отқа ... ... ... жырларымен халқына рухи жақтан күш беруші Чили ақындары Пабло,
Хосе, Лоркаларды өз ... ... ... ... ... біліп қайт
деп, Ақындық рухымды аттандырғам» деп толғануы тектен-тек емес, өте орынды-
ақ.
Мұқағали поэмасында Пабло Неруданың ... де, ... ... ... өз ... өз ... келтіріп, психологиялық мінез-құлқын, бар болмысын
шеберлікпен көрсете суреттейді.
Бұл поэмаға пікір білдірген С. Жұмабеков өз ойын айта ... ... ... ... ... оның «Испания жүрегімде» деген атақты
өлеңі (орыс тіліне аударған Илья Эренбург) ... ... ... ... ... төрт ... ... атаулы:
... И по улицам кровь детей
текла просто, как кровь детей, –
деген ... ... ... ... ... оқу ... ... барлық гәп Пабло Неруданың бала қанына поэтикалық теңеу іздемей-ақ,
сол күйінде, қаз қалпында ала салуы образдың бүткіл жүгін, көркемдік ... ... ... ... Мақатаев та сүйсінген және сол сүйсінуін
«Чили – шуағым менің» поэмасында ... ... ... ... ... етіп ... ... қаны...
Бала қаны – кәдімгі бала қаны.
Бала қанын теңемей жыр жазады,
Бала қаны дей салып баламаны –
деп пайдаланған [10] – деп ... Бұл ... ... ... ... да ... ... жырлаған ұлы таланттар тағдыры, ... бір ... бір ... ... бұл ... ... ... шарт. Сондықтан да ... ... ... бұл поэмада Пабло Неруданың азаматтық тұлғасы шебер берілген,
нанымды өрнектелген. Оның халық деп ... ... жан ... ауыр
тағдыры тапқырлықпен шынайы бейнеленген. ... ... ... ... ... халықты, өзінің жан серігі жырының ... ... ... жоқ ... да, ол ... ... ... тек арманы
халқының азаттығын сақтау еді, оған ақыннығ жыр ... ғана ... ... ... ... жоқтығы жан күйзелтеді:
Ақын – халық перзенті қашаннан да,
Халқыменен қартайған, жасарған да.
немесе
Есіңде ме Марид?
Бала қаны.
(Баламасын сен ... бала ... ... Чили тұр ақын ... қан ... ... [6] –
деп толғанады, әрі ақынның еңсесін биік көтеріп, оның ... ... ... ... тән ... ерекшелікпен жырға қосады.
М. Мақатаевтың «Чили – шуағым менің» поэмасына ғалым Х. ... ... ... ... жаңғырта оқыған сайын Чилидің адал перзенті Пабло
Неруданың азаматтық бейнесі көз ... ... – нар ... ... да ... ... тұрғандаймыз. Жыр қос ағындала тереңдеп, айдыны
кеңіп ... ... ... Енді ақын ... жаяу кезіп, ақ бесікте
шырылдаған бөбектерді егіле тербеткендей, көзінің ... ... ... ... демеп, сүйеп жұбатып тұрғандай...
Егер М. Мақатаев өзінің жеке басынан өткергендей күй ... ... ... ... ... толғанып, ақ жүрегімен ақтарыла алар ма еді?!
Адамзат баласын өз бауырындай сезінбейінше, бүкіл дүниежүзілік уақиғаға ... ... емес қой. ... ... ... ... алып өмірге жасын
жыр әкелген ақын ... ... осы ... ... ... ... да оқушысымен іштей сырлас, қанжығалас, сол заманымен
сапарлас келер сұңқарлығынан ғой деп ... Ақын ... ... сыр қалдырмай жырын әрқашанда табиғаттың ... ... [11, 219-220 бб.] – деп ... ... Бұл әділ ... да. Себебі, сыршыл поэзия ақжарылған шыншыл жүрнектен туады
емес пе? Сондықтан да ақын ... ... ... басына түскен ауыр
тағдыры алаңдатады.
Міне, ... ақын ... да ... ... ... ... ... қайтарып бер,
Ырза болсын ақынның әруағы!!! [6] –
деп жұмыр жер бетіндегі бүкіл адамзаттан Чили ... ... ... жарылып тебіренген сәтін көреміз.
«Чили – шуағым менің» поэмасы хақында Қ. Алпысбаев: ... ... ... ақ ... ... ...... Барлық бақыттың
бастау бұлағы, ендігі күннің ең өзекті, мәнді мәселесі – ... ... ақын да ... қала алмайды. Үн қосады, адамзатты бейбітшілікті
сақтауға бар даусымен шақырады» [12, 184 б.] – ... еді. Бұл ... ... М. ... – өзі ... ХХ ... тыныс-тіршілігін толық
жүрегінің төрінен өткеріп, шынайы жырмен көркем өрнектеген поэтикалық-
эстетикалық талғамы күшті сөз ... ... ... тақырыптарға үн
қосып оқушысын тұщынтқан ақындар қазақ әдебиетінде ... ... ... ...... ... поэмасының идеялық-тақырыптық көркемдігі
жағынан, тілінің құнарлылығы, образ жасаудағы, оның ... ... ... ... ... ... ... болмайды.
М. Мақатаевтың «Чили – шуағым менің» поэмасын тұтас алғанда ... ... ... деп тану ... әрі ... ... Райымбек!» атты поэмасы – тарихи тақырыпқа, ерлікке,
ел қорғауға арналған көлемді де кесек ... Бұл ... ... 1970 жылы ... да, ... ... ... шықты. Турасын
айтсақ, «Лениншіл жас» газетінің 1981 жылғы 26-28 қараша күндеріндегі үш
санында ... ... Оған ... ... Ресейге өз еркімен
қосылуының 250 жылдық ... ... ... асқарынан асқан
достық» айдарымен жарияланған еді. ... ... бойы ... айта ... бұл мәселеге байланысты тарихи оқиғаларды, тарихта
болған адамдарды еске түсіріп, олардың халық үшін ... ... ... ерен ... ... таныту, оған көңіл бөлу тиіс
болды. Міне, сондықтан ақиық ақын ... ... ... да ... ... емес «Райымбек! ... ... ... ... докторлары Х. Арғынбаев, К. Нұрпейісов алғы сөзін жазып
жариялаған болатын. ... ... ... ... ... Россияға қосылуы қарсаңындағы, поэманың бас қаһарманы
Райымбектің халықты ... ... ... үшін ... ... мен
халықтың басындағы ауыр кезеңінің ащы шындығы суреттелген.
Мақатаевтың поэмасын жариялап, алғы сөз жазған тарихшылар: «...поэманың
басты кейіпкері Райымбек және осы ... аты ... ... ... ... ... ... ХVІІІ ғасырдың алғашқы ширегінде ... ... ... аты ... 1733 жылы Төле би, ... Бөлек
батырлармен бірге Россия патшасы Анна Ионовнаға Ұлы жүз қазақтарын өзінің
қоластына алу жөнінде хат жолдаса, оның немересі ... ... ...
сол достық жолын одан әрі жалғастыра түскен.
Райымбек пен Ханкелді батырлар жайындағы қысқаша ... ... ... 9 және 11 ... бар. Ал, Ұлы жүз ... ... алу ... Ханкелдінің қолы қойылған өтініш хат 1961 жылы Қазақ
КСР ... ... ... жарық көрген «Казахско-русское отношение
в ХVІ-ХVІІІ вв» деген документтер жинағында жарияланған» [13] – деп жазды.
Мұқали Мақатаев бұл ... ... ... ... ... ... ... кезеңі «Ақтабан шұбырынды, алқа көл сұлама» тәрізді тарихи болған
оқиғаның ел аузында сақталған деректерін, тарихи мәліметтерді жинақтап, өте
шеберлікпен сол ... сол ... есте ... ... кең ... ... да ақын бұл ... қазақ әдебиетіндегі тарихи өлеңдердің
ең алғашқы үлгілерінің бірі ақтабан ... ... ... осы ауыр ... ... ... халыққа кең тараған «Елім-ай»
өлеңінің мәтінімен бастайды. Бұл өте ... та ... ... ... оқушысын баурап, сол сұрапыл оқиғаның, көріністің жетегіне ... ... ... ... ... ... ... терең ойға,
ауыр мұңға батырып толғандырады:
Қаратаудың басынан көш келеді,
Қара жорға шайқалып, бос ... ... ... қара қазақ
Қара күнді басынан кешкен еді.
Қара қайғы көрсетпей ештеңені,
Қара жауы қанатын ... ... ... ... ... қара ... қшкен еді.
«Қаратаудың басынан кқш келеді!» [6, 393 б.].
Міне, көрдіңіз бе? Ақын қара сөзін осы тоғыз ... ... ... ... салмағын қорғасындай ауырлатып, үдетіп, таудан аққан
селдей бастырмалатып, төпеп кеп жібереді емес пе?
Бұл ... ... ... Б. ... ... толғанып: «Қаратаудың
басынан көш келеді». Жаудан қашқан, туған жерден босқан, ... қара ... жас ... «қара жорға шайқалып бос келе жатқан»
көш. Сондықтан да жаралы, ... көш. ... көш. Көш қана қара ма? ... көштегі өмір, тағдыр қара. Көшпелі ел де, «ердің қанаты ат» ... де сал ... ... ... қара жорғаның шайқалып бос жатқанынан өтер
қасірет бар ма? Қайғы бар ма? Алайда «Елім-айда» көшкен ... бір ... ... емес пе еді. Иә, ... ... елде тайлақтан гөрі жорғаның керегі мол, қадірі басым.
Қаражорға – аттың жалындағы, түйенің қомындағы ... ... ... ... ... ... ... жолды күшейте түсуге болады. Ақынның
«Елім-айдағы» бұл жолды «Қара жорға шайқалып бос келедімен» ауыстыруында
осындай мән бар. Ақын ... ... он ... ... басындағы
қысталаң сұрапыл өмірмен мейлінше бетпе-бет келіп, оған терең үңілген. ... қара ... ... бос келе ... боз ... ... ертоқымсыз «жетім» келе жатары өзінен-өзі түсінікті ғой. Бұл
енді – шарболаттай шамырқанған, ... ... Бұл ғана ма! ... қаны ... қара шындықтарды, талай-талай тұздай ащы,
топырақтай ауыр ... ... ... ... Қара шаңырақтарды,
қайғылы ақиқаттарды өзі түстес, іспеттес қара бояу ғана ... алса ... ... сол себепті де қара сөзін қадала, қарымды қолданған ... ...... тау! Қара жорға – қалаулы жылқы. Қара орман
аман болса, қара Орда ... ... қара ... одан ... не ... сол ... ... дәл осындай болып тұр ма? Ақ күн қара күнге айналып,
қанатын қара жау кесіп, қара ... ... тар ... қара ... қара қайғының панасында қаңырап қалған жоқ па?
Аналар аңырап, баладан ес кетіп, бабалардан ақыл қашқан жоқ па? ... ... ... ... желкесі қыршынынан қиылған. Жай
қайғының өзі жеңіл емес. Төбеден де, табаннан да қара қайғы ... соң ... Қара ... бықсып шала қалды. Батырдың да, пақырдың да қара ... дала ... ... жатыр.
Сонда да ақынның арманы асқақ. Қара қазақ келешектен күдер ... ... бб.] – деп ... ... ... Бұл ... сыншы поэманы талдауда
ақынның айтқан ... алға ... ... ... дәл ... ... әділ бағасын берген.
Ақиқатында М. Мақатаевтың «Райымбек! Райымбек!» дастаны –тақырыбы мен
идеясы көркемдік тұрғыдан, ... мен ... ... ... ... ... ... дәуірдегі халықтың тыныс-тіршілігін, өткен
жаугершілік ... ... ... ауыр ... ... ... жан-тәнімен беріле қазақ халқына, ... жаны ... ... ... ... туынды.
Поэмадағы елді жау шауып кеткеннен кейінгі қалған шағын көштің ... да жауы қуып ... ... ... ... ... ... өліктен
тірі жан таба алмай, шырқырап жүрегі ... ... ... ... Қабай жыраудың қасіретті, аянышты көркем бейнесі, сол дәуірге сәйкес
шынайы, нақты болып келеді. Ақын ... ... ... ... ақындық шеберлікпен сәтті өрнектейді. Поэманың әр тармағын, әр
шумағын тебіренбей, толғанбай оқу ... де ... ... ... алты жүз ... ... ... тұратын, кішкене үш тараудан
құрылған бұл поэманың ... ... ... ... ... ... берудегі рөлі, бірнеше томдық көркем шығарманың беретін ... ... ... ... бас ... ... ... жыраумен кездескендегі мына
сөзін мысалға келтірейік:
Ата, біздің өлкені қара жаулар шаппады,
Жауларына біздің ел сәйгүлігін баптады.
Қойын ... ... ... да ... бас ... бірі ... тартпады.
Тартпаған соң олар да әуреленіп жатпады,
Алды-дағы аларын, белімізден аттады.
... Батырлар бұл елде, ... бар бұл ... қара ... ... ... [6, 398 ... үзіндіден-ақ біз он үш жасар Түкенің ұлы, Ханкелді батырдың ұрпағы
Райымбектің ... бала бес ... ... ... ... ел ... ... жолбарыс білекті батыр болатындығынан дерек беретін сұмдық
сөзін, әрі баланың алға қойған мақсаты мен іштегі ... ... ... ... қату ... ... көреміз, әрі жас та болса баланың сөзіне
сенеміз, өзінен келешекте үлкен үміт күтеміз. ... ақын ... ... ... үшін әр уақыт өзіне сөз беріп ... ... ... атты ... ... ... ... келетін күреңінің басын
тежеп, көп аттың ең ... өз атын өзі ... ... тамашалаушы көпшілік
қаумалап Әлмерек бидік аузына қарап таңданған сәттегі Райымбектің ... ... ... ... ... ... тоқталық:
Дәрменсіз сорлы кедей-кепшікті бұқтыра,
Күшік тазыдай жылмыңдайсыңдар мықтыға!
Ата жауларың арқаңа бәлем, шықты ма?
Қызыңты сатып, қымызға мас боп жатыңдар.
Халықпысыңдар?!
Қазан аңдыған қатындар!
Қорқау қасқырдай ... ... ... ... ... [6, 401-402 бб.] ... өз атын өзі ұрандаудан танбады, осылай Райымбек өзін алғаш ... сәті еді. Ақын ... өз ... аузына үлкен-үлкен
сөздер салып сөйлетеді, ... ... ... ... жан ... ... өзі ... баяндамайды да, оның өзіне ... ... ... жасатады, әрі өзінің айтар идеясы да сезіліп
танылады.
Ә. ... осы ... сөзі ... ... сөзі – ... ... ... көркемдік қызмет атқарады дегенде, ең алдымен, оның
негізгі идеялық ... ... ... ... ... ... қай-қай
шығармаларда да кейіпкер сөзі арқылы автордың позициясы білінеді. Автордың,
яғни ақынның кейіпкерлерге ... ... ... осы ... ... да ... ... [15] – деген еді.
Бұл өте дұрыс, біз жоғарыдағы үзіндіден Райымбектің жас та ... ... ... қайсар, өжет, әрі батыл, жүректі жас екенін
білумен бірге, оның ішкі жан ... ... ... ... қажыған, торыққан халқына жаны ... сол ... ... билерге, қол бастаған ержүрек батырларға деген базына ... жас ... да ... ... ... ... алысты шолып, ата
жауына деген кегін сөз ... ... ... алдында айбынбастан,
тартынбастан жайып салады. Сонымен бірге кейіпкердің сөзінен оның ой-өрісі
асқақтығы, сезімінің тереңдігі, ... ... ... ... ... ... соң ... ержетіп, он сегізге келіп, ақылы толысқан ... ... жау ... ... ... хабарды естіп, жаны төзбей, сол қас
жауына баруға бас биден рұқсат, Қабай жыраудан ақыл ... Осы ... ... тапқырлық жасап, Әлмерек бидің Райымбекті басқыншы ... ... оған ... шарт ... соны орындасаң ғана рұқсат беремін дегізеді.
Осында да Райымбектің өр тұлғасы, көркем бейнесі таныла бастайды. Мысалы,
бидің мынандай ... Топ ... ... атын ... жатқан Ілені кесіп өтсін!
Кесіп өтсін, қайтадан оралсын да,
Дуылдасқан дау-шарды доғарсын да,
Ақ күн тусын алдынан, тарта ... ... қол ... да» [6, 407 ... бұл шарт жай ... ... орындауы қиын шарт, мұны қабыл
алған Райымбек ... ... ... ақ айдынына түскен жанды қақпақыл
қағып, бір батырып, бір шығарып бұрқып ... ... ... жіберетін
асау Ілені кесіп өтіп жағаға ... ерен ... ... бүкіл халық
таңқалып, аруақтарды шақырып, әрі Райымбектің бұл көрсеткен ерлігіне дән
риза болғанын мұқали өте ... ... ... түрде тап өзі сол
батырдың, сол ... ... ... ... ... табиғи бояуыменен
қоспасыз, нақты суреттейді. Бұл ақынның алған тақырыбын, ... ... ... ... ... сырларын жетік білетіндігін
танытатын ерекше қасиет, бұл айтқанымыз Мұқалидың тек қана осы ... ... ... ... шығармасында да осындай білгірлікті, тапқырлықты,
терең ойлылықты, көркем шешімді анық байқауға болады.
Бір ... ақын ... ... атты поэмасын жазса да ... ... ... ... ... біле ... Бұл туралы мына
деректерге назар салайық: «Райымбек! Райымбек!» деген поэма 1970 жылы күзде
жазылған. Сондай «тексерулерден» қорқып, оны өзі тірі ... ... [16, 12 б.] – ... ... жұбайы Лашын Әзімжанова. Шындығында
да бұл жерде ... ... ... көп ... ... ... ... шумақтарын алып тастайтын «тексерулерден»
немесе Райымбек батырдың атын атауға ... ... де осы ... ... еш кітабына ұсынбағаны анық. Міне, кешегі күн атын атауға
тартынатын, ақиқатын ... ... ... бүгінгі күн егеменді ел
болып, бүкіл дүниеге танылып ... ... ... ... ... оны халыққа таратып отырмыз. Осы поэманың бас қаһарманы
Райымбек бабамыздың атына ... ... нақ ... ... көше ... қуантты.
Поэмадағы екінші кейіпкер Қабай жырау өмірде жасып, тарихта ... ... осы ... де ... ... ... ... шындық пен
көркем шындықтың ара айырмасын білдірмей, ... ... ... Бұл дәрежеде М. Мақатаевтың тереңнен толғанып, философиялық
ойлары, нәзік сезімімен парасатты ... ... ... ешкімнің де
таласы болмауы керек.
Иә, сонымен ... ... ... ... ... адам ... ... мына
дерекке сүйеніп көрейік: «... Мұқағалидың «Райымбек! Райымбек!» ... ... ... жырау кім дегенге келсек, бұл кісі ... ... ... ... ... ... ... сол туған жерінде
өткізген. Кейбір деректерге қарағанда, «Ақтабан шұбырынды, Алқа көл сұлама»
жайлы дастан жазған ... ... ... ол ... ... ... жоқ»
десе, «Қазақ КСР Ғылым академиясы М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер
институтының сирек ... ... ... ... бір топ өлеңдері
сақталған» [17, 11 б.] – деп жазады ғалым С. Дәуітов.
Ал, бұл ... ... көз ... ... бас кейіпкер
Райымбек батыр 1705-1780 жылдары жасағаны бізге ... ... ... ... ... 1839-1924 жылдары болған ақын делінген. Міне,
қараңыз, бұл екі мәліметтің сәйкес ... ... ... он ... ... жыраумен тілдескенде ол ақсақалды қария күйінде суреттеледі.
Бұдан шығатын қорытынды Қабай жырау мен Қабай ақын екі кісі ... ... олар ... ... деректерде алжасық бар деп ойлаймыз.
Егер де Қабай жырау біз айтқан ақын болмаған күннің өзінде, Мұқали өз
болжамымен Қабай атты ... да ... ... ... қай ... де сөз
бастар, халық қостар атақты ... ... деп ... сол үшін ... ... ... сақталған Қабай ақынның атымен Қабай жыраудың көркем
бейнесін, көркемдік шындықпен өрнектеп, Қабай ... ... ... ... ... ... ... Не болғанда да бұл поэма ... ... ... өте ... ... бейнеде сомдалған. Ақынның
халқымыздың ерлігін, ауыр халын жырлауда, ондағы ... ... ... жан дүниесін көркемдік компоненттердің әр түрінен
қолданып ... ... ... байқалады.
Әсіресе, қара жау елді шауып, ... ... ... ... ... Қабай жыраудың қан жылаған қасіретін, көңіл күйін, жан дүние
толғанысын естіп, оған адам ... ... емес ... қара тастан да
ауыр қайғыны тілдің құдіретімен ақын реалистік ... ... ... ... еді өліктің қозғап бәрін,
Бәрі де өлік, бірі де сөз қатпады.
Қабай ... басы ... ... ... ... ... ... артына бұрылмаған,
Аят оқып, ішінен сыбырлаған.
Қозыкеш жер қырғыннан ұзағанда,
Құлын-дауыс естілді шырылдаған.
... Сен ғанасың, құлыным, сен ғанасың,
Мен де көпке бармаспын, сен ... ... ... ... кеп,
Отау тігіп, оттарын сен жағасың! [6, 395 б.].
Бұл ащы шындық, ащы болса да тура шындық. Бұл ... ... ... бір ... ... ... жыраудың бүкіл дүниеде бір өзі ... ... ... хәлі ... ... жейді. Осы көкжиек
алыста, қараңғы тастай түнекте жылт-жылт ... ... ... ... бүкіл бір ұлттың өмірін бір тал қылдай нәзік ... ... бала ... естігенде жүрегің бордай езілмес пе? Бұл дәрежеде
оқырман қауымның жүрегін елжіретіп, көзіне жас, ... мұң, ... ... ... ... ... күш ... сұрақ туады. Бұл әлде болған
дәуірдің, сол кезеңнің халық басындағы ауыр халын, өмір шындығын ... ... ... сөз ... ... ... сезім мен ойдың
бір жерден бірігіп шығып, шеберлікпен ... ме деп ... бұл ... ... ... трагедиялық ауыр халі әрі ақынның
соны табиғи күйінде нақты жанды ... ... адам ... ... деп те ... ... ... адам образын беруде өзге көркем компоненттермен
қатар, кейіпкер монологының атқаратын рөлі де ерекше. Ақын бейнелеген ... мына ... сол ... сол ... ... ... ... білумен бірге Қабай жыраудың бар болмысын, бар арманын, ... жан ... ... ... ... ... елін қорғайтын ер туа
ма деген ізгі ниетін көркем суреттейді:
Елінің есін кіргізер,
Жерінен малын өргізер,
Жауына зауал төнгізер.
Қырық пышақ ... ... ... ... ... ... – бір ... па екен, әулие?! [6, 397 б.].
Осы шағын монолог-зарда ... жан ... ... ... есін ... жеріне мал толтырар, қырық пышақ
алауыз хандарды ақылға да, күшке де салып, айтқанына жүргізер, бар ... ... ... ... ... ... әрі оны ... жерде шын
көңілден тілеуі де өте ... Осы ... ... ... зары ... өрен ... қаламының қарымдылығын, шеберлігін танытады.
Қорыта келгенде, М. Мақатаевтың ... ... атты ... ... халық ауыз әдебиетінің өзекті саласы эпостық батырлар
жырының дәстүрі, жалғасы іспетті. ... ... ... ... идея – ... жер ... әрі елін ... елінің қорғаны болып, сыртқы
басқыншы дұшпандарына ... ерен ... ... халық батырларының сом
тұлғасын, нақты портретін, көркем образын жасау тән ... ... ... ... ... ... ... жаулардан мезі болып титықтаған
ең қиын ауыр халі, ел басындағы ... ... ... ... ... аянышты, сұрықсыз көрінісін беріп, ... ... ... қарсы тұруға шақырып ел билеген, қол ... ... бірі ... ... сом тұлғасын жасау арқылы оның көркем
бейнесін халық тұрмысы, қоғамдық ... ... ... бір ... ... ... ... баяндап, толыққанды түрда адам
жүрегінің лүпілі мен табиғат тынысын біріктіре шеберлікпен поэтикалық жетік
үлгіде суреттеген.
Мұқағали ... ... ... ... кең ... ... ерекше, көлемі жағынан шағын, мазмұны жағынан құнды, әрі
күрделі шығармасы – «Моцарт. Жан азасы» ... ... ... ... ... туындысын австриялық ұлы композитор Моцарт Вольфгант Амадейдің
(1756-1791 жж.) хормен, оркестрмен ... ... «Жан ... ... ... ... ... сол музыканың мәтіні есебінде арнап ішкі
жан дүниесінің тоқынысын, терең сезіммен жыр жолдарына түсірген.
Ақиқатына келгенде, М. Мақатаев Моцарттың бұл ... ... ... ... түсіне отырып, музыканың жан тербейтін құдіретті
толқынданған теңізінің тереңіне еркін сүңгіп, оның ... бар ... ... ... ... соң ... мастанып, шаттанып, мұңданып,
қасірет тартып толғанып, кемерінен асып ... ... ... ... ... ... таудың аспанға шаншылған алып шыңынан табиғаттың
еріксіз күшімен көкке шапшып атылған вулкан ... ... ... «Жан ... сөз ... сыртқа шығарып, бүкіл әлемге тегіс
шашып жіберген.
Әлбетте, бұндай құдіретті күш тек шынайы талант, ұлы жүректен ... ... ... ... ... ... сондықтан да ақын ... ... ... шалқар шабытын сарқа отырып, поэтикалық асқақ
шеберлікпен жазған. Ендеше, шығарма жазудағы әдіс-тәсілін ақынның ... «Мен ... ... ... ... кезі ... ... Жоқ. Поэзия – жан бұлқынысы, ... ... ... қол ... отыру керек. Кімнің қайтетінін қайдан білейін, мен өзім
шабыттың ... ... ... ... құр сүлдерін қалдырғанша орнымнан
тұрмаймын» [18] – деген-ді, ... ақын ... куә да осы «Жан ... деп ... қателеспейміз, себебі, ақынның эпикалық
шығармаларының ең шоқтығы биігі де, бірегейі де осы ... ... ... Қазақстанның халық жазушысы, кемеңгер ақын, үлкен
ғалым Ә. Тәжібаев ... ой ... ... ... ... да, ... да ... дәуірінде әдебиетімізде
Мұқалидың «Реквиемі» тумауы мүмкін емес еді. ... ... ... ... ... та болып жарытпас еді.
Өмір дегенге
Тірлікте сірә, жетер ме ой!
Жарық сәуледен
Басқаның бәрі бекер ... ғой ... ... ғой,
Өмір дегенің бір күндік сәуле екен ғой.
Біз де өзге тілдерде жазылған тамаша Реквиемдерді сан оқығанбыз. Бірақ,
дәл мынадай кереметті ... ... ... ... жыр ... ... ... өмірге деген, жарық сәулеге
деген махаббаты орасан. Мен Қасымның ... ... ... ... ... «Реквиемін « де солай оптимистік трагедия деп
атаймын. Біз өмірді сүюді, оны биік ... ... осы екі ... ... [19, 8 б.] – деп ағынан жарылып, жас та ... ... да, ... да әділ ... ... ... ... паш еткенін
жақсы білеміз. Бұл Мұқағали шығармаларына берілген әділ бағаның бірі еді.
Бұдан басқа да ... «Жан ... ... не ... болса да
ғалым, сыншылардан пікір білдіргендер болды. ... ... ... ... Ақынның шығармашылық ізденістері жайлы айта келіп, ақын
А. Нысаналин: «... Сол көркемдік ізденістердің заңды жалғасы, жемісі ... ... ... ... Ұлы ... ... топырағынан туыстық,
үндестік тапқандай. Жұлдыз бен жұлдыз сырласқандай, музыка мен жыр тілі әр
түрлі бейнелілік құралдарымен ... ... жан ... ... салады. Әлі
сиясы кебе қоймаған жүрекжарды жаңа ... ... ... жас»
газетінің әдебиет пен өнер бөліміне: «Аян! Есен-саумысыңдар? Баяғы дертім
қайта қозып, баяғы емханада ... ... ... жасамақшы. Мынау жаңа
жазылған дүние. Ұлы адамның қалдырған мұрасына қазақша, ақынша ... ... де ... ... оркестрмен айтылатын Моцарттың ... ... ... ... ... желісіне құрылған...» деп жазған
еді. Шығарма көп ұзамай жастар басылымында алғаш ... ... ... ... ... ... игілігіне айналды.
Былтыр белгілі аудармашы Михаил Курганцев «Реквиемді» орысшаға аударған
еді. ... ... ... ... ... поэма-элегия ізімен
музыкалық шығарма жазып, ол туынды А. ... ... ... ... ... тыңдалған болатын» [20] –деп поэма жөнінде көптеген
мәліметтер берумен ... ... ... де ... ... ... ... да әрі поэма-элегияның орыс ... өзге ... ... да ... ... мақтанышпен тілге
тиек етеді.
Ендеше, ғалым Қ. Алпысбаевтың мына пікірін де ... ... ... және «Жан азасы». Өлең сөздің өрен жүйрігі және сөз өнерінің інжу-
маржандарының бірі. Тағдыр таразысы ... ... ... ... ... өрің мен ... да, қашығың мен жақының да, дүбірлі топ пен
дүдәмал ... да ... бола ... ... ... жеткен, бүгіннен
ертеңге бет түзеген әсемдік пен ақыл-ойдың ұлы керуені адамзат үшін ... ал ... ... ... ... Өнер ... бұл ... етеді.
Екеуінің рухани үндестігі – сөз бен бөздің тіршілік, тақайырындағы кім
едің, ... ... ... ... ... ... ... жаттығыңның
өтеуі не деп, күңіреніп барып мұңдасуы. Дүние базар ... ... ... ... елес пен елес кезектескен тынымсыз
сәтке ұласқандай» – десе, одан әрі тағы да: «Бұл ... ақын ... оның ... ... ... ... бар ... дерлік пікір
айтылды десек, сол тоқсан ауыз сөздің ... ... осы ... ... ... мәндік болмыс пен мағыналық тұлғаға айналуына
саятын тәрізді. ... ... ... ... ... ... ... алған бағыты мен азаматтық үнін аңғарам деу
қиянат («Қош, махаббат», 192-б.) деп ... екен ... ... ... Бұл ... ... ... Мақатаевтың сөз өнеріндегі болмыс-бітімін
аңғару үшін «Жан ... ... ... жатыр» [21], – деп ойын
түйіндейді.
Шындығын айтқанда біз мысалға алған үш ... де ... ... ... айтылғанын ерекше атауымыз керек. Құр атау да ... ... ... ... ... да ... пен кеңістік
категориялары ерекше сәулеленеді, ... ... ... ... да, қамтыған уақыт мерзімі мен ... ой ... ... табиғатына тән болған талапты поэтикалық ... ... ... ... екі жүз ... үш жол ... ... «Жан азасының» ә дегеннен
басталуының өзінен-ақ адамды ұлы музыкант Моцарттың қара киімді әруақ пе,
әлде адам ба, ... ... ... ... ... өмір мен ... сырласқан азалы үнімен басталуының өзінде де үлкен құпия сыр бар
сияқты. Жыр ... ... өте ... жатыр.
Поэма негізінен алғы бастаушы сөзінен басқа «Табыт үні», «Халық үні»,
«Жесірлер ... ... ... атты ... тұрады. Осы тараулардың
қайсысын оқығанда да тақырыптық идеясына ... ... ... ... өмір мен ... ... ... жайлы бұрын ешкім айтпаған жаңаша
көзқарастағы тың, кесек философиялық ойлары ... ... ... ... кең ... поэма жанрының дамуына өз үлесін қосты. Мәселен:
Қомағай көңіл құмартып өткен әрнеге,
Тірлікте сонау түскемін талай әуреге.
Кешкен өмір ... ... та – ... екен ... ... ... сәулеңе, [22, 366 б.] –
деп тебіренген ... жан ... ... ... ... алдындағы оптимистік трагедиясын, ой болмысының тазалығы, тұнық
тереңдігі арқылы бір ... ... бір ... ... сәуленің қадір-
қасиетіне жеткен Мұқағалидың жыр жолдарының текстік терең мазмұны Моцарттың
әйгілі азалы ... ... ... бұл ... үндестігі немесе өнердегі
өрен тұлғалардың өмірмен қоштасардағы өлі адамның ... жыр ... ... азабы» туындысының негізгі кейіпкері ақынның өзі, ол ... ... ... сөзі ... ... ... де ... бейнесін
жасып отырады. Бұл ақынның бүкіл дүниеге, тіршілікке ... ... ... күндік сәуле...
Бір күндік жарық мекенім!
Мәңгілік түнек-қапасқа қалай кетемін.
Келмейді-ау тілім...
Өлгеннен сұра дер едім,
Тірі жандарға
Өмір дегеннің не екенін [22, 366 ... ... ... ... ... махаббаты болса, екіншіден,
суық өлімнен адамның тітіркенуінен ... ... ... қайғылы мұңы,
бірақ бұл жерде ақын кейіпкері пессимизмге салынып ... жоқ, ... ... оптимистік тұрғыдан өмір, өлім, жарық сәуленің тылсым құпиясына
бойлап, оның қадіріне жетік жетіп, терең ... ... ... ... ... жарық күн тілеп отырғанын көреміз.
Сонымен бірге ақын әр тарауда өзінің кейіпкерлерінің көркем образын әр
қырынан ... ... жан ... мінез-құлқын ашуда сонау
жүректің терең түкпірінен шыққан нәзік ... ... ... ... жай адам ... жүрек бұлқыныстарының терең құпиясын
ерекше білуімен поэтикалық кең масштабта ... ... ... Осы ... «Халық үні» тарауындағы мына шумаққа назар қояйық:
Әрине, суық қайғы, суық қайғы,
Көңілін халық бірақ суытпайды.
Егерде халық өзін ұмытпаса,
Бақыл бол, ... сені ... [22, 367 ... ... ақын ... қоштаса отырып, оның халқы барда атының
өшпейтіндігіне, ұмытылмайтынына сендіреді. Бұл ... ал осы ... ... Мұқағалидың өзінің де сом тұлғасымен айтар идеясы сезіліп тқр.
Өзінің халқы барда мәңгілік жасайтындығына кәміл ... ... ... ... ... да ... үні», «Жетімдер үні», «Бесік жыры»
тарауларындағы жесірлер мен жетімдердің жүрек ... ішкі ... ... ... жырындағы» жер деген алып бесікті сан ... ... ... ... ... өлімге деген аянышты, азалы
мұңды қазақ поэзиясында бұрын-соңды болмаған поэтикалық ... ақ ... ... ... ... басты ерекшелігі – қандай оқиғаны алса да
автор тек қана алған тақырыбының ... ... ... ... ... ... кере ... қияға, биік шыңдарға қарап қанат қағады,
әрі ... ... ... ... уақыттың шексіз де шетсіз кеңістігіне
үңіліп, ... ... ... ... ... жасайды. Сондықтан да
Мұқалидың әрбір өлеңінде немесе поэмаларында ... ... ... ... ... ... жол ... ақынның ақжарқын, биік
адамгершілік көзқарасымен кәдімгі өмірде бар достарша ... ... ... ... ... ... ішкі жанрлық жағынан, сан
алуан тақырыптық-идеялық дамуына, ... М. ... ... ... үлес ... ... сюжеттік желісінде көркем образ
жасаудағы ақындық шеберлігімен де ақын ... алға ... ... ... ... Оны ... қауым да өзінің ескі танысындай
жатырқамастан қабылдап, жақсы кейіпкерлер ... ... осы ... ... ақын М. Мақатаевтың жиырмаға жуық поэма,
толғаулары бар дедік. Бірақ біз жұмысымыздың көлеміне, ретіне қарай отырып,
жоғарыда көрсетілген ... ғана ... ... ... өз ... ... ақынның адам образдарын жасау шеберлігіне,
көркемдік шындығына талдау жасадық.
2 М. ... ... ... ... ЖӘНЕ ... ТҰЛҒА
Эпик ақын Қалижан Бекхожин қазақ поэмалары туралы сын мақаласында ... ... ... ... ... ... әуенмен келгенін зор
сүйінішпен атап, “Ильич” ... ... ... ақын ... ... ... ... әрбір өлең жолын салмақтап ... ... ... ... ... ... баян етсе де, ... көсемге лайық
өзінше ойлы нақыш, сырлы сипат іздейді, әр шумақта ... ... ... деген сөздері ақын шығармасына деген терең танымын, ізгі тілегін
байқатады. Әйтсе де Қалижан ақынның: "Мұқағали дастандарында болған ... ... ұлы ... ... ... жақсы сөзбен толғану бар да,
өзінше жаңа көрініс, тың штрих жоқ. Ұлы адам өміріндегі маңызды ғана ... ... ... ... жоқ", – деп мін тағуы – делелсіз, бір
жақты, ... ... ... ... ... процесін
байқамаудан барып айтылған пікір. Поэмадағы тарихи тұлғаның бейнесі,
адамдармен қарым-қатынасы, ... ... ... ... ... да ... ... мұндай пікірлерді жоққа шығарса керек.
Көктемде,
Бойында Волганың.
Кім еді жыр еткен нәресте?
Дүние сездің бе?
Ол - жаның,
Ол – ... ... емес ... ... атанған тұлғаның дүниеге келуін толғайтын осы шумақ
өзіндік әсерге ... ... өз ... жар ... ақын ... ... бе? Ол
– жаның, ол – сенің жүрегің емес пе?" дейтін екі сөзбен-ақ болашақ ... ... ... тырысқан. Поэмада мұндай соны штрихтар көп
кездеседі. Лениннің Шушадағы өмірінің қиямет кезеңдеріндегі ұлы ... ... кім бас ... іске еніп,
Талмай күтіп таң нұрын? ...
Россия ұйықтап жатыр түс көріп,
Осы адамға ... етіп ... ... ... ... ... ... ойдың алғырлығын танытады.
"Ильич" поэмасы "Ғасырлар перзенті", "Жыр ... ... ... атты төрт ... ... Ол ... тұлға өмірінің
өнегелі беттері. "Ғасырлар перзенті" бөлімінде ұлы ... ... ... бойы ұлы ... ... болған ғасыр-ана кейпін ақын
сыршылдықпен асқақ толғайды. Ал бұл ... әлі де ... ... ... образ жасау шеберлігіне, асқақ арман қанатына отыра
тебіренуіне кінә артуға болмас.
Ғасырлар – Аналар
Әлдилеп сәбиін ... күн туса ... ... ... боп шөлдеген.
Ғасыр-уақытты ана бейнесінде алуы да ақынның тапқырлығы. Бар ... ... ... ... ... да, бар ... жанымен
шаттанатын да Ана атты ұлы адам.
Ғасырлар – аналар
Сан рет босанып, толғатқан.
Ол туған бейбастақ балалар,
Өмірге қамшысын ойнатқан.
Қоғам өміріндегі зорлық-зомбылық, ... ... ... ... кер ... тән жат та ... ... жан дүниесімен қарсы
лирикалық кейіпкер:
Ол сенің садағаң,
Оларга толғатпа!
Төсінде шыр еткен жаңадан,
Волгалық сәбиді ардақта, –
деп көрінеді. Заманалар бойы қайғы-қасірет ... ... ... ... ... ... ... жаңа келген сәбиді – болашақ ұлы көсем
бейнесін ... ... ... ... айықтырар:
Волгалық ер-Ана сабырлы,
Ғасырлар перзентін әпердің
Замана дерттенді, ауырды
Сен оған дәрігер әкелдің, ... ... ... Ал, ... ... поэма жазылған кездің талап-
тілегі екенін ескерсек, социалистік реализм ... ... ... ... ... ... Мәселе оның ақындық қуаты мен образ жасау
шеберлігінде. Халықгық ауыз әдебиетімен ... ... ... ... ... ақын ... бейнесін жасауда көптеп қолданады. Ұлы адамның
дүниеге келуін паш ететін бұл циклда мұндай фольклорлық ... ... ... ел ... ... қаһармандардың ерекше тұлғалануы:
он жасында ел ұстап, атса оқ, шапса қылыш ... отқа ... ... ... ... Алпамыс бейнесі, немесе "қайыры көп халқына, жаулар
күйіп, тас жанған, елбендеген зарпына" дейтін алты ... ... ... ... фольклорлық озық үлгі. Көсем бейнесін жасаған ақын
поэмасында да ауыз ... осы ... ... ... ... ... көне мұрамыздың асылдарын жаңа әдебиетке жаңғыртып өзіндік
нақышпен әрлей білуі. А.А. Смородиннің В. ... ... мына бір ... М. ... поэмаларына да айтуға болады.
Политические идеи, ... раскрылись в его поэзии во всем их ... и, ... под его ... ... ... ... с
естественностью вводились в круг самых сокровенных интересов ... ... ... ... переживаний".
"Ильич" поэмасында бас қаһарман ретінде В.И. Ленин және ... ... ... ... ... ... келтірген халықтың арманы, көсемі
ретінде баяндалады. Көсем маңына тығыз топтаскан халық одан нұр алып ... ... ... оны ... ... өсіре түсті. Ленин
идеяларының жеңіске жетуін қамтамасыз еткен ... ең ... ... ... ... ой ... өр ... байқалып отырады. Бұл тұрғыда халық ... ... В.И. ... ... ... орталық образ болып табылады.
Мұқағали Мақатаев алғашқы тарауда тек көсемнің дүниеге келуін ... ... ... ... ... сымбатын, тарихи тұлғаның күрескерлік
құдіретін, ... ... ... ... келе ... ... жер"
туралы толғаныстарды астастыра ала отырып, үлкен бір тұтастықга жырлаған.
Қалижан Бекхожин ... ... ... ... ... ақын ... оқиғалардан іздемей, Ленин сынды тұлға туралы тебіренуден, көсем
келбетін оның сәбилік шағы, есейген революционер шағы деп ... ...... перзенті, тарихи тұлға ретінде бірлікте қараудан, шалқыта
биік дауыспен, ... ... ... жыр ... ... ... ... қарау, лирикалық ой-сезімдерін ұштастыра отыру лирико-
публицистикалық поэманың басты сипаттарының бірі. Ақын – ... ... Ол ... ... ... келген сәтін көз алдына елестете отырып
тебіренеді, жыр толғайды, Мүқағали Мақатаев ... ... ... эпика мен лирикалық толғаныстарды жарыстыра, биік ... ... ... ... өмір ... ... ... "Жыр жағасында" ұлы
мақсатқа ден қойған Лениннің келбетінен айқын көрініс береді. Оның Шушадағы
қарапайым ... ... ... анасына, жарына деген
сүйіспеншілігі, туған халқына арналған ақаусыз адал махаббаты поэмада әдемі
өрнек тапқан.
Он тоғызыншы алтын ... ... жер ... ... ... ... ... деп басталады, –
деп ұлы көсемді жаңа ғасырмен ... алып ... ... ... ... мадақтау не даттау тұрғысынан болса да өткен ... ... ... ... Бұл үшін ... ... Мұқағалиды мансұқ
ете алмаймыз. Әлемді қасірет торында құрсаулаған ғасырлар ... ... ... ... ... тарихи ұлын ала келген жаңа ғасыр тұңғиыққа
батырып келмеске кетірердей. Ақын ... осы ойды ... ... ... ... қарт ... ... үн қатқан лирикалық кейіпкер
туған жерден шалғай шетке келген ... жан ... ... ... толғайды:
Қатал Сібір!
Есіңде ме,
Қаба шапшып қарағаның?
Есінде ме,
Құрбан болған балаларың?
Қойның толы байлығыңнан
Неге оларға қимадың?
...Азап шеккен қайғы-мұңнан
Ұлдарыңның өлімтігін жинадың.
Бұл ... пен ... ... ... ... ... ... табиғат қаталдығына деген лирикалық кейіпкердің ... ... осы ... кейіпкер бойындағы ізгілік болмысын
паш ... өз ... ... ... ақ қағаз бетіне түсіріп жатқан
жауынгер ой ұлы еңбегін жазудағы ... де ақын ... бере ... ... ... Россияны, қаламымен қағазға ... ... ... айлар өтті арада,
Уақытгы реттеп.
Ульянов дертті Анаға,
Жазып отыр рецепт, –
деп суреттейді.
Шушадағы ескі өмір ... ... ... ұқсастық тауып
заман мен табиғатты астастыра суреттейді.
Ауру адам тамырындай тым баяу,
Жалқау Шуша әзерге ағып ... ... ... ... ... ояу,
Аймалайды жағаны.
Осындай дерт жайлаған жалқау да ... ... бір ... ... де ... пәс ... әлдеқандай ойда отыр
Аясында бәкене өскен шыршаның.
"Бәкене өскен шыршаның" деген сөздерде айшықты сурет бар. Бұл ... ... ... ... ... ... көңіл-күйінің қандай
дәрежеде екенін аңғарту. Ұтымды ... ... де ... ... ... орыс шаруаларымен ара қатынасындағы ұлылыққа тән
кішіпейілділігін, шаруа бойындағы ескі өмір мен ... ... ... ашып ... ... орыс ... бүкіл орыс шаруаларының
бойындағы дағдарысты, қараңғылық қалдықтарын көрсетеді.
Бунтарь ұлдың бірі ме деп, тұр ... ... ... ... орыс ... ... көргендегі сезімі. Енді екіұдай ойда тұрған
қартқа Ильич:
– Солай-ды, әке, солай-ды,
Жасырар ... сыр бар ... ... ... тұрғанда...
деп жауап қатады. Төбесінде Исус қарап тұрғандай шошынған қартқа бұл сөз
жай оғындай әсер етеді:
Тәңірім-ай, қайтпексіз бұл ... де ... жұрт ... ... пенделерің жынданып,
Барса келмес тамұққа бет алыпты.
Бунтарь болып патша-ағзамға қарсы келу жаратқан тәңірге қарсы болумен
бірдей. Халықтың тағдыр-тауқыметі қарт ... ... ... ... бар ... ... ... ізгілік атаулыны да ол теңірінен
күтеді:
Деді де қарт қете барды жолымен,
Пәтуасыз шым-шытырық бір ойда.
Бірге ... бара ... ... ... да, ... ... бөлімінде көсемнің музыка ... ... атты ... ... ... күйі, орыс императоры дарға
асқан ағасы Александр қазасына деген қайғы-мұңы, әдемі өрнек тапқан.
Бетховеннің ... ... ... ... жан ... ... құштарлығын бейнелеуі – тарихи тұлға характерін тұлғаландыра түскен.
– О, өмір, Жан-өмір, нұр-өмір!
Ән-өмір, күй-өмір, жыр-өмір!
О, сорлы табиғат, шіркін-ай
Адамға қисашы мың ... ақын өлең ... ... ұлы музыка күйінен ескен леп, яғни
музыкаға деген ... ... ... ... ... ғажайып шақтарын,
Ильичтің осы табиғат аясында жүріп жүрегін мазалаған әр қилы ойларын, ағасы
Александрдың қате ... ... орны ... ... ... ыстық сезімі
мен сағынышын ақын өз атынан көркем толғайды. Ұлы ... да кей ... кей ... ... қарапайым жан дүниесін ағасы Александрдың
қайғылы қазасына деген мұң-күйзелісінен айқын аңғарамыз.
...Эх, Саша жаңылдың, ... ... ауыр ... ... ... амал не, ... не, ақылды ең, зерделі ең,
Арыма идеал сен деп ем.
Жаныңнан ұшқындап тұратын,
Жалынды сан рет көрген ем.
Бұл бөлімде ... ... ... он ... ... жаза алып,
жат жерде айдауда, азап өмірде жүрсе де ... ... ... ... ажалды тежеген асқақтығын толғайды.
Тағдырдың талқысы жиі ұрған,
Бас тартты ол тапталған шиырдан.
Жастығы айдауда жоғалып,
Некесі айдауда ... де өр өмір ... ол ... тиылған.
Халқы үшін өмірінің ең қымбат шақтарын құрбан еткісі ... ... ... ... ақын ... алар ... бейнелеген. Осы бөлімде
ежелгі астана Питер жайлы баяндалатын ақын толғауы да ... ... ... үшін ұлы ... ... ұлы ... Радищев, Пестель,
Чернышевский, Пушкиндердің мекені болған қарт ... ... ... ... жаралған таң нұры.
Питерде тоғысқан Русьтің
Арманы, ашуы, тағдыры, –
деп ... ... тірі ... ... бейнелейді. Осындай кемеңгер
ұлдардың ісін жалғастырушы, бостандық жыршысы Ильичті аман сақтаған Питерді
ақын асқақ шабытпен жырлайды.
Айдынын ... ... ... көне ... дүбірі келгенде,
Жасардың, сілкіне дем алдың?
Поэма соңында тарихи тұлғаның идеясы жүзеге ... жаңа ... ... ... ... ... ... еңбекші елдің жігер қарқыны, ұлы
көсеміне деген теңдессіз сүйіспеншілігі жырланады. Поэма жазылған ... ... ... ... ... ... ... ғана керек ететін еді.
Ақындық қуат та сол мүддеден шыға білуге ұмтылған. Ол үшін Мұқағалиды
кінәлай ... ... ... ... ... соңғы кезеңдері
суреттеледі. Ильичтің ауыр сырқатынан аз уақытқа ... ... ... қуанышын, ауыр сырқат қайта меңдегендігі, оның ... ... ... қайтқанда халық көңіліндегі қайғы-мұңын ақын
қоспасыз шындықпен жырлайды.
Кремльдегі жиында Ильичтің сырқатынан айыққанын ... ... ... ... кең залды кернеген халық шаттығы тартымды
бейнеленеді. ... ... осы ... ... ... нұрын себеді:
Лондонда, Парижде, Берлинде,
Прага, Варшава, Кольнде.
Ильичтей бостандық көсемін,
Аңсап-ақ қалыпты ел мүлде.
Әсіресе бұл ұлы қуанышты хабарды естіген қырдағы ... ... ... Жол ... ... кім ... тым суыт білемін...
– Сүйінші, бауырым, сүйінші!
Айықгы, жазылды ... ол бір ... ... тұрсын ба ондайда.
Құйын боп құйылып барады,
Аңдамай жар қайда, ор қайда.
Бақыт құсындай ұшып келген ... ... ұлы ... ... ... ... ... қаласы,
Сәбидей мәз боп тұр қарашы!
Қарашы!
Ақсия күліп тұр,
Шығыс пен батыстың арасы.
Миллиондаған жүректің Ильичке ... ... ... ақын ... бей-жай қалдырмайды. Ақын да қуаныш тасқынын шын жүрегімен ... ... ұл ... ... ... ... нұр ... ғой Ильичтей құлпырған,
Дүние, айналдым ғұрпыңнан!
Бұл сол дәуірдің шындығы еді, халық сенімі, қабылдауы, ... ... Бұл ... да сөз образдың дәлдігі, ... ... айна ... ... оны ... ... ... жайында. Ал ақын болса, сол
халықгың тәрбиесінен шыққан сол қоғамның ... ер ... ... ... ... ... болып мендеген сырқат дерті, ұлы
кеудедегі сарқылмай бара жатқан дана ой, өмірге қимас ... ... мұң ... ... ... ... әлемнің сөніп бара жатқан
жарық күніндей болып ... ... ... отты ... ... ... ақын ... да, байлығым да мақтаным,
Батпашы, шуақ Күн, батпағын!
Осынау алып ел үстінде
Мәңгілік борышыңды ақтағын!
Асықпа, аялда, батпа күн! ... ... ... ... те ... Демі ... күні ол да ... Міне сол
дәуірдегі оған деген халық ықыласының ... ... ... ақын ... ... ... ... білген.
Горько, сен налыма тұнжырап
Секілді жапырақсыз мұңлы бақ.
Көтер бас! Налыма!
Сен маған,
Батады, сөнбейді күн бірақ!
Ақын өзінің ақындық даусына, стиліне тән, ақынның өз ... ... ... азаматтық дауыспен адал көңілден ... ... ... жазу үшін ... дайындықпен, сәулелі сезімді алдымен өз жүрегіне
сіңіріп келгендігін көрсетеді.
Алайда М. Мақатаевтың бұл ... ... ... ... ... шығармақ емеспіз. Кем келіп, артық кетіп ... ... ... кейбір шумақтарға мән беруге, кейбір жыр жолдарын қайта қарауға аз
уақыт бөлген сәттері кездесіп қалады.
Мысалы:
Сүйдің бе? – деп ... – деп айту бір ... ... ұлы ... сүю де ... ... ... қойып бөксесін
Отыр село,
Тері шығып мандайдан, –
деген тәрізді даулы, екіұшты ұғым тудыратын жекелеген жыр жолдары аракідік
ұшырасып отырады. ... ... ... ... етіп ... тұстар поэманың
құндылығына, идеялық, көркемдік жетістіктеріне айтарлықтай әсер ... ... ... ... профессор
Х. Сүйіншәлиевтің "Ильич" поэмасы ... ... ... ... ... ... ... дүниеге келуі – тарихи заңдылық деп
түйеді ақын. ...... ... мұрагер көрмеген" деп халықтың ең
жақсы дәстүрлерін жалғастыратын ардагерге ел зәру ... ... ... ... әперген, перзентке зәру боп шөлдеген... елдің тілегі",
– деген пікірінің мәні ... өн ... ... ... ... ... образға оранған
ақындық ойды, атой салған өміршіл сезімді, ақынның азаматтық дауысын еркін
жеткізеді.
Лирикалық геройдың сан ... оның ... ... мен
байлығы, ойы мен сүйініш-күйініштері өз дәуіріндегі ... ... ... ... ... ... ... жасампаз өзгерістердің
авторы, адамдық қарым-қатынастарда жаңа бір сипат әлемін дүниеге әкелуші
адамның қалыптасуы, өмірден ... алуы – ... ... осы ... ... ... ... Поэманың кең ауқымды, дәуірлік сипаты бар, терең
мағыналы оқиғаларды бейнелеуге ұмтылудан ... ... ... ... ... ... ел мен ... тұтас қамтиды. Ол туралы көп жазылды да. Ал,
бірақ осы ... ... Т. ... "Оқ және ... ... ... Т. ... "Хаттар, хаттар", "Жеңеше",
Ж. Нежімеденовтің "Келін" сияқты лирикалық-толғау үлгісіңдегі ... ... ... өзгешелігі сол, қаншама қайталанып айтылып,
таптаурын болған тақырыптың өзінше жаңа қырынан ... ... ... ең ... ... шым ... ... меңгеруінде
жатыр.
Бір кезеңге ортақ тақырыпқа, Ұлы Отан соғысы тақырыбына жазылғандықган
Ж. Нәжімеденов, Т. ... Т. ... ... ... қатар алып талдауды жөн көрдік.
Бұл шығармалар туралы сөз еткенде Л.К. Швецованың мына бір пікірін еске
алуға болады. ... ... и ... произведениями
советская многонациональная поэзия вносит большой вклад в дело борьбы за
мир, за ... ... ... ... между народами и утверждение
реального гуманизма".
Тоқаш Бердияровтың "Оқ және гүл" ... ... ... ... ... соғыс өртінің ішінде, оқтық өтінде жастық өмірін өткізіп, сұрапыл
кезеңді көзімен көрген лирикалық кейіпкердің жан күйзелісі арқылы беріледі.
Өткен өмір мен ... ... ... алып суреттей отырып, ақын оқ пен
гүлді қатар қою ... өлім мен өмір ... ...... Гүл – өмір!
Снаряд сауытын көтеріп,
Алдыңғы шепте де өсті гүл,..
...Жер үйдің үстінде
Пулемет қасында,
Батырлар қабірі басында
Өсті гүл қасқаның астында!
деп ... ақын ... бір ... ... ... тіл ... заманға, тіршілік әлеміне үндеу тастайды.
0, менің қиқар Ғасырым,
Соғыс дүниесін қоқсытпа,
Тірі өмірге оқ сұқпа!
Поэмада патриоттық сезім, отансүйгіштік идея ... ... зор ... Бердияров поэмасында деректік негіздер мен фактілер ... ... ... ... ... сөз қолданысы, бейнелі образы,
тапқырлығы ерекше. Ол ... ... ... логикамен ұтуға ұмтылады.
Буын ырғақтарының өзі баурап алатын шумақтар поэма көркін ... ... ... ... арқау етіп лирикалық толғаныс арқылы
ғарыш заманымен қабаттастыра толғап сұрапыл жылдар ... көз ... ... өз ... ... ... ... қасіреттің қара
бұлты төнген қиын кезеңдегі келіннің тағдырын ... ... ...... ... ... ... ұғым. Келісті келін – ... ... ... пен ... ... Көздің нұры, көңілдің
қуанышы. Қазақта солай қалыптасқан. Поэманың кейіпкерлері Сұлтан атай мен
Ұлпа ... ...... ... ... ... тап келген жас жар.
Поэманың лирикалық сипаты оқиға ... ... ... ... ... ... басталуындағы авторлық толғаныс лирикалық
кейіпкер бейнесінде сюжеттік арнаның ... ... ... ... ... ... ... көрсетеді. Сұрапыл жылдар бейнесін ақын
былайша толғайды:
Сонау жылдар еді ... ... ... ел ... ... әкесі жоқ баланы,
Шал күзетті жесір қалған келінін...
Елестетсем қара жылды, көз жасын,
Әлі күнге шыдамаймын өз басым.
Соғыс күлі көміп кеткен ... гүлі ... ... ... білу үшін ... ... ... алғым келеді.
Мұнда ауыр күндер елесін суреттеп берумен қатар сол кезеңді ... ... өз үні, ол ... ой тебіренісі жатыр. Шал-кемпірдің жалғыз
ұлы Айдар майданға аттанып кете барады.
Сұлтан атай ... ... сары ... ... айыр алып ... ... ... алып шығатын,
Сөйтіп бәрі бір ат ерттеп тұратын.
Міне, осылайша қорғасындай ауыр мұңға толы қоңыркдй тірлік кешіп жатқан
шағын шаңырақгың ... да, ... де – осы ... Алау ... албыраған
арудың айықпас мұңы, оңашада ошақ түбіндегі "күлге тамған" көз жасы ... ... ... да ... ... ... әнмен
әлдилеп ұйықтататын, кейде өзі бұрын ұйықтап кететін, қандай күн туса да
"құдайға шүкір " деп ... әзиз әже мен ... ғой бұл ... ... ... таң қалып" қарияның мінезі поэмада шынайы берілген.
Сол жылдардың қайғылы келбетін ақын өлең тілімен былайша ... бір жылы ... ... ... алап,
Үзім нанды қолдар жүрді қолдан ап,
Көкірегін күрсінумен күйдірді ел,
Ақ жүректі қара қайғы бомбалап.
Көңіл алаң – нені күтсе, соны ... ... ... ... ... ... ... жұбандырар сөз табу,
Жылататын хабар айту оңайлап.
Тарихи шындық қарымды ақынның құдіретті қаламының күшімен ... ... ... ... ... сезім соқтығыстары,
шыншылдық пен сыршылдық поэманың тұла ... ... қан ... бір ... ... қара ... ... үйіне де жетті кеп.
Жүректерге шындықтың найзасындай шаншылған қаралы хабар тәтті үмітті
талшық етіп ... қос ... ... ... ... ... ... қарыған, көмейлерге кептеліп қалған соғыстың сол уын тата отырып
жыртық көңілді ... өмір ... өрге ... ... ... ... жалпақ елдің басына түскен жойқын қайғының бір үзік көрінісін
ақын жанымен сезе, жүрегінен ... ... ... Шал мен ... алданып, соны дәтке қуат етіп, өмір өз арнасымен ағып ... ... ... қалған, жаныңда жібімес мұз-мұңы бар ... ... Ол ... ... психологиялық дәлдікпен беріледі.
Түні бойы жесір болып ойлап ол,
Келін болып оянатын күн шыға.
Ақ босағаға адалдық. Тағдыр тауқыметін талай тартса да азаматы ... ақ ... ... алғаш келін боп түскен ыстық ұяны бұзбау –
адалдық пен адамдық жолы, махаббат дерті. ... ... ... де, ... да сол бір ... рухани күш. Жылдар жылысып өтсе де, ... ... да, өмір мен өңір ... де ... ... кісілік
пен кішілік жолынан жазбай, жаңылмай жалғастыра ... оның атын ... Тек ... деп атап ... ... қарапайым ұғымның қасиетін
арттыратын сол тұрақтылық, сезім тазалығы, ар алдындағы ... ... да ... жан ... ... асыл ... паш ... Молдағалиевтың "Хаттар, хаттар", "Жеңеше" поэмаларында лирикалық
кейіпкердің шегініс арқылы баяндалатын жан толғанысы суреттеледі. ... ... ... ... жылдарында өткен балалық шағы, оның
майданда жүрген ағасын, тағдыр ... ... ... шаңырағын тастап
кеткен жеңгесін ойлағандағы сағынышты сыры сол дәуірді ... ... ... ... ... бала ... ... өн бойында негізгі өзек
болады. Майданға ... аға мен ... ... ... ... ... жар
арасындағы қарым-қатынас олардың бір-біріне жазысқан хаттары арқылы көрініс
тапқан. Хаттарда сан қилы ... ... ... жақсылы-жаманды
қасиеттері бейнеленген. Аға мен інінің ... ... өмір ... ... ақыл ... ... ... тікбақай келіннің тауқыметі нанымды
қалыпта көрінеді.
"Хаттар, хаттар" поэмасының жалғасы тәрізді ... ... ... ... ... кезіндегі куә болған оқиғасына ... ... ... баға ... ... ... Отан ... жүрген
жар үшін жоқтыққа көнген, жауынгерлерге ... көз ... ... ... әйел ... басқа салған тауқыметінің бәрін көтереді.
Сүйген жарынан ұзақ уақыт бойы үмітін ... жас ... ... білген соң тоқырап қалмайды, өмірден ... ... ... атты ... ... ... ... кейіпкер –ақын албырт
жастың асау көңілін енді ғана ... ... пен ... ... жеңге
көңіліне қаяу түсіргенін, өткен күндердің құпиясын бұл күнде анық ... ... өзі ... ... ... бір ... ғана ... соған
өмір үшін күресе отырып, жер бетіне өлім емес, өмір егу арқылы қарсы тұра
білген ана бейнесі ... ... ... Т. ... ... пен ... ... пен достық негізгі арқау болып,
кешегі өткен ауыр күндер қасіреті ... ... М. ... ... ... ... толы ... – "Өмірдастан" поэмасы. Поэманың ... ... ... ... әже, әке, ... ... дәурені жүрегін сыздатқан ауыр күнге
айырбасталған лирикалық кейіпкер ... ... ... жеке ... ... ... ұнамды қасиет сияқты актуальды
проблемалар қойылған. Ол – жақсылық пен жамандық арасындағы күрес, адамдық,
адамгершілік қасиеттер. Бұл құбылыс поэмадағы ... ... ... ... ... ... ... арқылы күрделі лирика-философиялық жүйеге енеді. "Өмірдастандағы"
лирикалық ... ... ... ... "Жеңеше" поэмаларындағы
лирикалық кейіпкермен тағдырлас. Солай бола тұрса да
М. ... ... ... кең. Онда ... түйін, тереңдік
басым. "Өмірдастандағы" тақырыптық желі – өмір. Шыр етіп ... ... ат ... ... мінер азамат болғанға дейінгі адам өмірінің сан
қырлы сипатын ... жыр ... ... Ақын бір ғана ... ... ... ... өмір, өлім, махаббат, қатыгездік сияқгы
жалпылық ұғымдардың сырын ашып, тұңғиығын барлаған. Ақынның бұл ... ... ... ... ... философиялық ой жатыр.
Поэма "Бесік балағындағы жылан", "Алдымен көргенім аспан", "Адам ... Хауа Ана", ... һәм ... "Дариға жүрек", "Қанаттарым менің",
"Атамекен" атты циклдардан тұрады. Поэма тақырыбы емір, ... ... ... балағындағы жыланда" лирикалық кейіпкердің шыр етіп
өмірге келуі және оған ... ... ... ауыр ... ... ... ... қорғаныш тұтып, өзімен-өзі бір өмір маужыраған сәби бейнесі.
Күйбеңінен ... ... ... тірлігі. Таң сәріден қара кешке
дейінгі әке мехнаты, ... сәби мен ... ... ... безек
қаққан ана әрекеті, есіл-дертін екі ұлға кезек бөліп, жапан түзде тезек
теріп жүрген әже ... Осы бір ... ... ... ... дауыл
сапырған теңіздей астан-кестеңін шығарған кесапат иесі ... ... ... ... танауында,
Әлденені мысық жүр қарауылдап.
...Оралып қара шұбар жылан жатыр,
Бас жақга, тал бесіктің балағында.
Аждаһа балаға залал жасаған жоқ. ... ... ... ақ ... ... жауым кеп, сүйінер ем,
" Жауым болса жақыным күйінер ем.
Кім ... ... мен ... ... жиі ... ... ... бірінші қатерден лирикалық кейіпкер осылай
өтеді. Поэмадағы қаз басқан сәби бейнесі сәбиге тән тәтті қылығымен, ... ... ... тартымды. Көрсем, білсем деген талпыныс
сезімдегі сәби көңілі айналадағының бәріне құмар. Сәбилік аңқау әрекет, әз
әжесінің күн ... ... ... ... көк аспаны мен сағым
буған көгілдір таулары суреттен де айқын елес береді. Кейіпкер характерін
жасауда ақын шеберлік ... ... ... тілімен айтылған "аспанның
шетін" іздеген балғын ойы, әз әженің сәби қылығына кейде ... ... ... ... сәби мен әже ... ... ... өрнек
тапқан.
Майдан өтінде соғыс өртіне оранып ажал соқпағында жүрген жауынгер әкеге
деген бала сағынышы, соғыс атаулыға қарсы бала ... ... ... ... тер, ... күш – адал ... күнелткен кешегі ауыл
шаруасының, оқ ... ... қан ... ... ... халі не ... түгіл қой бауыздап көрмеген пенде адамға қалай оқ ... ... бала ... осы бір жайлар еріксіз қозғау салады. Әкеге деген
сүйіспеншілігі, оның ... ... ... ... ... ... сол
соғыста мерт болды. Кешегі адамға зияны жоқ ... ... кім ... ... ... Бала-көңіл күллі адамзатты әкесі, шешесі сияқгы ... деп ... ... өлтіріп, бір-біріне оқ атқаны қалай. Бірақ
оған кінәлі соғыс деген ... қас ... ... Әкесі арқылы бүкіл
адамзат тағдырына ... ... ... ... ... бір елге,
бір ел келіп ұрынар.
Қандай ғана әкесінің алынбағын құны бар?!
Қайсы ел соғыс ... емес ол — ... ... басы оның ... ... – деп ... ... жан-
тәнімен қарсы болады. Лирикалық кейіпкердің басынан өткен қиындықтарының
бірі – адам ... ... ... ... ... ... Қорек іздеп
аштық жетелеген бала қысқы қарлы боранда тау аңғарындағы нағашысының үйін
іздеп келеді. Шана ... ... атты бір ... ... ... ... борасында
Ей, бала, өлейін деп барасың ба? –
деп тұсынан салдырып өте шығады. "Ала кет" деген баланың ... ... ... осы ... ... ат ... ... "Шуу" деп едің.
Қайырымсыз кісіні алғаш көрдім,
Қайырымсыз қазақгы білмеп едім.
Бар үміт-арманын шұбар ат жеккен шаналы алып қашқандай. ... ... ... ... жеткізбеді. Жер әлемді қап-қара құшағына алып түн де
келді. Бала ... ... ... ... өтінде омбы қарға бір түсіп,
бір шығып азап шеккен бала шұбар атты жолаушыны, осы ... ... ... ... ... үзіліп, тұз-дәмі таусылғандай. Айдалада ит-құска
жем болардай жаны түршігеді. Бірақ бала іздеген үміт шырағы әлі ... сәт оның жан ... ... ... ... сеуіп алдан қол бұлғап
тұрғандай:
Шәй ішіп, буы шығып қыстау жатыр,
Мұржасына түтіні сабақтаған.
Қайырымды қарттың ... ... ... қайта қауышқан баланың бал
тірлігі қайта жалғасқандай. Бұл ... ... ... кісі ... ... ... бір-біріне ұштаспайтын конфликт кейіпкер
характерлерін жасауда үлкен рөл атқарып тұр. Бір-біріне ұқсамайтын ... екі бояу ... ... бірі аша ... Бұл – ... ... ... "Өмірдастан" поэмалары циклына жататын лирикалық поэма
"Дариға жүрек", "Аққудай еді", "Жалған", ... пен ... атты ... ... ... да ... ...
жасөспірім балдырғанның жеңгесіне арналған алаулы тұнық сезімі. Аққудай
пәк, ... ... ... сұлу, сәби мінезді жеңге бейнесі лирикалық
кейіпкерді тәңіріндей табынтады. Сұрапыл соғыстан сүйген жары ... ... ауыр ... ... ... бір уақ әсем ... ... әнді шырқайды. Әнін
тыңдаған жетімдер мен жесірлердің көз жасы көл болады. ... ... өзі ... ... мұңлы әнді қоймайды. Лирикалық кейіпкерге ол осысымен де
қымбат. Сүйгеніне шын ... ... те ... Соғыс қасіреті жанын
жаралаған Дариға-жүрек ... ... ... ... аққудай
сұңқылдап, мұңға батады.
Сұңқардай едім жердегі,
Аққудай едім ... ... ... бұл ... ... ... ... трагедиясы осылай
бейнеленеді.
– Жеңгелер-ау, жеңешем қайда менің?
– Шомылып жатыр анау сайда, –
деді.
Бір сұмпайы күлкіні ... ... ... қаймақ ерні...
Осы бір сұмпайы сөз лирикалық кейіпкер жан дүниесіндегі жеңгесіне деген
ізгі сезімнің тұнығын лайлап ... ... әсем де бар ... ... ... сұрқайланып сала берді. Жеңгесі де ... ... ... боп ... ... ... тәрк ... лирикалық
кейіпкердің күйзеліске түскен көңіл күйі бір ... ... ... ... ... ... ... да өмірге, өмірдегі бар
құбылысқа ... ... бір ... ... қарағанды қалайды. Лирикалық
кейіпкердің ішкі дүниесіндегі толқынысты осылай бейнелеген ақын баяндауға,
көп сөзділікке ... ... ... сөйлету арқылы оның бар
болмысын көз алдыңа әкеледі.
Лирикалық кейіпкердің көз алдында бар дүние өзгеріп сала береді. Дариға-
жүрек ән ... Оның әнін ... ... жау да, ... бұлт та, гүл
көмкерген қырат-белдер де, бал-құрағы жайқалған бұлақ та, жалаңаш кеуделі
алып жартастар да аңсап, ... ... ... ... әнінің де сәні жоқ.
Ол халықтың қасиетті үнін ... ... ... ... ... кеткендей:
...Осы бір ойлар,
түн сайын мені езеді.
Бойымда қаным –
тулаған таудың өзені,
Жанымды менің
жеңгемнің даусы ... ... ... ... ... басқа жұрт Дариға-жүректі әнімен бірге "жерлеп" тастаған. Аяулы
жеңгесінің атына айтылған ... ... ... ... ауыр ... ... ... Пәк сезімді лирикалық кейіпкердің ар-ұяты жібермейді.
Сезімін сергелдеңге ... лас ... ... ... ... айдыныңда
қайта жүзгендей. Дариға-жүректің жаны мен аққудай әдемілігінен бар ... ... ... жар ... ... ... Қош бол, тентек!..
(Әзілдеп сірә тұр маған).
Көк көйлек ... ... ... Қош бол! – деп – тентек...
Шуылдап үні тынбаған.
Дариға-жүрек осылай ғайып ... ... ...... ... әлемдегі ең асылдарды сыйлап кетті. Ол – жан-дүниенің тазалығы,
адалдық, азаматтық, әдемілік және мәңгі өлмес ... ... ... ... өмірге осылай келеді. Поэмада соғыс кезіндегі ауыл ... ... ... ... ... Қаңырап бос қалған дихан қостары мен шабылмай
қалған шабындықтар. Енді ғана қолға алынып бітпей қалған ... ... ... ... біреудің бауыры, досы – күллі азамат майданға
аттанып қаңырап қалған ... ... ... Бәрі де соғыстың салған
лаңы. Соғыс балалақ шақгың қызық ... де ... ... ер ... орнын басып, шешелерімен бірге бидай орып,
масақ теруге кетті.
Қайғы мен ... ... ерте ... ... ... ерте есейеді.
Осы ауыртпалықтар жігерін ... ... ... опат болған әкесі
оралады. Жарым көңіл бала асқар таудай сүйенішін аңсайды. Ал үйдегі жесір
ана, қос ... ... ... ... ... тас ... боп алған кәрі-
жас халі балаң жүрекке ауыр мұң артқандай. Әз әже жалғыз ұлын жаманатқа
қимайды. Күдік ... ... ... үміт ... ... киіп кетпеген" келеді деп,
Қайраттана өрмекке төнеді кеп.
Осындай қиын сәттерде бойына қуат кұйып, жігерін ... қос досы ... Қос ... ... жүрегі де бірге соғады.
Екеуінің енгенде ортасына,
Құлазыған көңілім қош болатын.
Ақ көңіл дархан ... ... ... ... та ... артпаса кем түспейді,
Тайымды алғын!
Қуаныш тойыңа мін, –
деп астындағы атына дейін түсіп береді. ... ... ... өлшеусіз құдіреттілігіне шаттанады.
Ел басына төнген қайғы-қасірет құрсанған сұрапыл күндер де ... ... ... ... ілесіп кете барды. Бақыт құсындай ұшып жеңіс
хабары ... ... ... шек жоқ. ... ... әкесі оралмады.
Төсекте ауыр халдегі әже жатыр әлдекімді күткендей. Жалғызынан жақсылық
хабар күткен ... ... ... ғана демін жалғап жатқандай. Осындай ауыр
халді сезген көрші шал ... бір ... тиер ... ... тірі екен хаты ... енді ... ... Әз ананың күтіп жатқаны да осы екен, демі үзіліп кете барады.
Бейбіт өмір қайта оралды. Лирикалық кейіпкер ... ер ... ... ... ... алысқа оқуға аттануда. Айқаста құнанынан айырылған
азаматтың бұт артар көлігі жоқ. Колхоз басшысына барғанда "көлік жоқ" деп
тасыған ... су ... ... Жүрекке шер боп қатқан қайғы түйіні
көңілін жасытып, көзінен көл болып жас ақты. Әжесін ... ... ... ... ... Алла ... келіп айтпайсың, арландың ба?
деп торы атты көлденең тартты. Дархан жандардың ақ пейілі мен дос көңілінен
қанаттанған лирикалық кейіпкер ... ... ... туыстығы мен даралығы. Бұл тамырдастық ақындардың даланы, елін
сүюімен шектесіп тұрғандай. Басты мақсат – әке ... қуу – ... ... ... әріден қабылдай отырып өзінің сол ... ... ... қағуын қатты қадағалады. Бұл – айқын ... ... ... ... өсімтал дән лезде-ақ қаулап шыға келеді. Өзіне
ғана тін, бұрын-соңды сезілмеген ... ... Иіс майы ... ... масайтты. Ақын ел жүрегін елжіретті, өзгеше күйге бөледі. ... ... ... кілтін тапты» [23].
Абайдан кейін ақын болу, қазақ ақындары үшін асу бермес белес ... ... ... де ... ... айына да, айшығына да
тиіспеді. Алайда, Абайдың көркемдік принципін терең ... ... ... ашық ... ... Абайлар-ай!!!
Бұл ұлыға тағзым ғана емес, шарапатына шарпылу. Ақиқатшыл жүрегін
ақтап, олардан қорған ... ... да ... ... ... ... ... кем қалған жоқ. Абайға тағзым еткен Мұқағали қара өлеңнің
қара ... өз ... ... ... ... ... ... мол, сиқыр, синкретті болу ... сол. ... ... майталманы еткен негізгі фактордың бірі – импровизация – тапқырлық
дер едік. Алайда, ол ағыл-тегіл төкпе Иса ... ... ... ... «Айтыс» өнерінің дүлділі емес, өзіне тән образдық «көш-керуені» бар
жазба ... ... ... ауызданған «бөбек»:
Қазақтың қара өлеңі құдіретім,
Онда бір сұмдық сыр бар естімеген, –
деп сырлы көшке ереді. Бұл – Абай ауылын ... ... ... ... ... – ән. Ол Абай ... еді. ... дүние
есігін ашады өлең» (Абай) философиясының тарқатылған бір тармағындай.
Осы бір боздау үнді ... ... ... есті жел ... ... салып осы бір үн,
Бауырымды ұстарамен кескілеуде.
Апырай қайдан шықты, қайдан келді?! –
деп аласұратын ақынды айнымай тапқан қазақ өнері – ән ... Ақын ... ... да сол ән ... кетті. Оған тағы да ақынның өз сөзі
куә:
О, құдірет, әлде бір ... ма ... ... бұла ... ... ... ... жер қойнына кірер денең» деген Абай данышпандығы тағы алдыңнан
шығады. Мұқағали бойын буған бұл ... ... ... мұра ... Абай
реализмі Мұқағалиға жат емес.
О, Муза!
Тағдырыма иембісің?
Күрсініп, көкірегім, күйеді ішім.
Мен сені жаңартам деп келгенім жоқ,
Сен мені ... ... ... ... жолдар ақын болмысын – кредосын айқара аша отырып, өлеңге ... ... мен ... ... ... ... айдан анық.
Абайда дәл солай – романтикалық ...... ... ... жырлары
пафосты келеді. Тілдік ерекшелікке талдай келгенде, ... ... ... бас ... Бұл ... ... ... тілдік бағын ашқан
бірегей ақын. Поэзияны мейлінше ... ... ... ... тым
табиғи бұла сезім халық тілінің тұп-тұнық бұлағы боп сылдырайды. Кейде
«Құдірет» қайсы екенін ... ... ...... Ол ... ... алмады, қашса да құтылмады. Пушкиннің «Поэзия ақымақтау
болу керек» деген ... ... ... ... ... ... ... қайырғандай. Мұқағали мінезіндегі батырлық өлеңдерде ... ... ... Шын ... ... ... шауып, төске озды.
Абай арқылы жазба мәдениет ... ... ... «халық тілі» –
Мұқағали өлеңмен өрілген түпнұсқа күйінде ... түсе ... ... ... ... деп қалай мен айта аламын,
Халқымның өз айтқанын қайталадым.
Күпі киген қазақтың қара өлеңін
Шекпен жауып өзіне қайтарамын –
деуі содан. Оның ... ... ... де осы ақиқатшылдығы ғой. Өз
талант тамырын да тап ... Осы ... оның ... ... ... ... Ақындықтан адамдыққа ұмтылады. Өліп-өшіп ақырында
адамдық бақытты көксейді. Оның сол періште болмысы өлең тарихында пәк, ... ұзақ ... ... орыс поэзиясына дала гүлінің жұпарын
аңқытып Есениннің енуі құбылыс еді. Мұқағали да – ... ... ... Өтпелі кезеңдегі екі ақынның тарихи ситуациясы да өте ұқсас.
Ұқсаудың да ... ... ... ... ... ... ... құрбылармен алысқам,
Анау жерде құрбыжанмен танысқам.
Алба-жұлба ақша бұлттар жарысқан,
Жолдар анау шұбатылып шаңы ұшқан,
Таныс ... ... ... ... ... ... ... жолдар жеңіл ұйқасқа құрылғанмен, «жөнделмеген»
ауызекі тіл ... ауыз ... ... ... ... ... ... сурет бар. Қарапайым болғанмен, құнарлы поэзия. Мұқағалидың
жанымен, болмысымен үйлесетін қоңыр әуезді әндей бір ... тіл ... ... ... қасиет сіңген әдебиет жасау оңайшылық емес. Ал
оны жасау – қажеттілік. Әлгі ... ... ... ... колориямен
дем алғандай тынығады. Ұлттық өнер миссиясының бастау алар бұлағының ... ... ... ... Беймаза қоғам үшін бұлардың «алтын
ғасырдың» асыл мирастарындай жырқырап шыға ...... ... ... ... асып жататын ежелгі қазақ жырының өзгеше бір
кезеңі іспетті. Абайды, одан кейін Қасымды таныған Мұқағали ... ... ... еді. ... ... өзінің мұрагері Мұқағалиды
тапқаны үшін Қасым да, ... та ... ... бар. ... ... жыл. ... бұл өнер үшін ... сәт. Ізін ... ... аға ... жасымастай суарып, айбынды поэзия жолында үлкен
дәнекер ... ... ... ... ... ... ... көп күйзелткен қоғамымен арадағы «оқиғалар», ақын ... ... ... ... Қалай айтсақ та, Мұқағали Қасымның бел
баласындай еді. Екеуі де өйткені, «Етек ... көп ... ... ... ... ... шалғайынан шықты ғой. Асқақтап бар тірліктің үстінен қарап,
оған әділ баға беруі – қазақ ... ... Ұлы ... иек ... ... ... өлеңінің рузын сақтап қалды. Мұқағали Қасымның әр
көзқарасына шаттана шалқып, жас балаша мәз ... ... ағам бар, ... ... бар» деп ұлы махаббат жүрегімен сүюі – қапысыз.
Дейсіңдер-ай: «Қасымның несі басым?!»
Қасым солай болмаса, несі Қасым?
Ақынмын деп ... ... ... десі басым.
Қуат алып жырына боз даладан,
Ол жанған. Күні жақты маздамаған!
Өлісінде өнеге ... ... ... ... Адам...»
Жалын жұтып, жанын жеп жазған құрлы,
Өлеңнің өлмеуін арман ... ... ... тәкаппар жан,
Қан мен жас аралас тарлан жырды! –
дей отырып, жерін кеңге салын шалқайды. Шындықты, адалдықты, өткірлікті ... ... ... ... сара ... ... де Мұқағали сезінді,
жырлады, қарсы жалын шашты, өз тұғырын сақтап бақты. Тағдыры ұқсас, ... ... ... иелерін бір-біріне матастырған – Далаға деген ұлы ... оған ... ... сағыныш болатын.
Жата алмас ем топырағыңде тебіренбей,
Ақын болмай, тасың болсам мен егер.
Мұнда өзінің тірі екенін, туған жерге деген патриоттық сезіммен ... Бұл ... ... ... ... де осы ... ... сөзінің
асыодығы да сонда. Сөз – шын алмас. Бірақ оны ол ... ... ... бөлек. Ол Абайдан туды. Ендігі жауға қылыш қол емес. Мұқағали ағасы
Қасымның ірірек тартқан дәнін майдалай түсуінің түб ... де ... ... әні ... ... ... дәне болар, –
дейді Мұқағали. Бұл – екі ақынның ақындық кредосы. ... ... ... ... ... ... ұқсас ақындар бір-біріне тәуелсіз
шығармашылық жол айрық осы жерден ... Әр ақын өз ... ... ... ... түп-төркінінде бөлек сарайы бар.
Біз Мұқағали Абайға тағзым ете тұрып, айына да, айшығына да тиіспегені
жайлы ... ... ... ... Қасым Абай поэзиясының дәстүрін
жалғағаны рас. Ол өзін ... ... ... ... болса да, Қасым
қайыспады, дегенін істеді. Сол қиын жерден қисындап, жазба ... ... ... ... ... ... ... ұлылығына бас теді,
бірақ тағдырын тоғыстырмады. Ал Қасым – Абай ... ... жаңа ... ... ... қалғыған жанар тау ғой» деген Мұқағали сөзінде ... жоқ. Ол рас, шын ... ... да – ... төкпе ақын. Оның
«Абдолласы» бұл сөзімізге дәлел. Қасым сезімнің асылын іріктеп, ... ... ... Қара ... құт ... қара шаңырағы Абай
десек, оның ... ... ... ақ отау ... ... ... беки ... анық. Қасым мен Мұқағали – осы «ауылдың» екі ... ... ...» ... ... ... бір дәлел. Қасым өлең өрнегін Абай
концепциясына салады.
Барым да, бақыт та осы өлеңім,
Жақыным, жүрегімнің досы өлеңім.
немесе
Туған жер қызығыңа тоя ... мен жыр, өлең сені қоя ... ... Абай ... толғайды, тәсілінде де «психологиялық параллелизм»
пайдаланыды.
Мұқағали да
О, Муза
Тағдырыма иембісің?
Күрсініп, көкірегім, күйеді ішім.
Мен сені ... деп ... ... мені жаралғансың сүйеу үшін
деген өлең жолдарында Абай реализмі, Абай ... ... ...... ... ... анық ... тұрғанына
тоқталған едік.
Мұқағалидың «Таныс өлке, Таныс аймақ, Таныс маң» деп басталатын өлеңі
жайлы тоқталғанбыз. Онда ... ... оның ... ... Өлең-жырға
таптырмайтын өзек – көңіл күй әуені, халықтық сипат алған профессионализм,
құпиялы кілт, жеңілдік бар екенін айтқанбыз.
Ал, Қасым ... ойын ... ... Онда ... сұр ... ... ... жығар ма,
Оңайлықпен мені өлім.
Бұл төрт жолға ақынның уақыты, кеңістік субъект түгел сыйып кеткен.
Тарих көркем ... ... Ол ... ... (бас кейіпкер ұқсап)
ауыздан-ауызға көшпей, тасқа басылған. 7-8 буынды жыр үлгісі. Сөйтіп Абай
арқылы өзгеше көркем пішім ... ... ... өріс ... ... ... – бәрі Қасымдікі, алайда дәстүр Абайда екенін үнемі есте
ұстау парыз.
Өлең өрнегінде мін жоқ. ... ... ... арылған
шақтағы тұспалды бейнеліліктің нәзік арқауын зерделей білген жазба өнердің
тіс қаққан ақынның есейген жыры бұл. ... енді ... ... Ол
түбіне жеткізе ойлайды. Сондықтан «Қағып-соғып жығар ма, оңайлықпен мені
өлім» деген жолдар ... ... ... ... ... жатыр.
Өйткені ол үлкен шындықпен үйлеседі. Өлең қарапайымдылығын, жеңілдігін
қамтамасыз ету үшін ... екі жол ... ... ... Екінші орамда
«Ұмытса да достарым, Ұмытар ма мені елім» ... ... ойды ... ... ... ... «Дос» пен «елдің» екі ұғым ... ... ... шығады. Оның арғы жағы том-том кітап,
зерттеу, әр түрлі көзқарастар қайшылығы... Ал Қасымның оған ... ... ... бар. Елі ұмытпайды. Ол шындық. Елі – ... Ері – Елін ... ... ... ... ... нақтылықтан өрбиді. Қасым – қазақ поэзиясының
методологиясына үлес қосқан іргелі ақын. Қасым ... ... тән. ... да сөз, ... жанр табиғатына сәйкес келетін әндер. Бұл
жағынан да Қасым Абай сапында тұр, профессионалды музыка азығына айналмақ.
Қасым образдық өлеңнің ... ... ... ... ... ... «Өзім туралы» – соның жемісі. Бұл өлеңдер арқылы ол өз ортасынан
бөілініп, ... ... ... алды.
Өртенген үй жұртында,
Қып-қызыл боп желбіреп,
Қалай өстің сен мұнда?
Нендей сыр бар, нендей кеп?
Қазақ поэзиясына ежелден «риторикалық сұрау» – ... ... ... ... оны ... өз ... сәйкестендіріп жібереді. Жалғаны жоқ,
күнделік ... ... осы ... ... ой түйеді. Қасымның
ғана қолы жеткен бұл көркем «пішімнің» айтары көп. Теңіздің ... ... ... ... тұратын «Қызғалдақ» өлеңі Қасымның тұтас қазақ
әдебиетінің жетістігі мен жеңісі болды. ... ... ... боп ... ... гүл ... ... өмірінің де бар болмысын ашып бергендей. Бұл –
көркем түрдегі Абай бармаған «жаңалық». Қасым ғана ... оқ дәрі мен ... ... ол гүлге. Тұтас сол кезеңге – алапат қырғынға ... ... ... бұл ... ... аса нәзік пайдаланды.
Сондықтан оның сыры мен ... әлі сол ... ... ... мың
ойланып, жүз толғанған» өлеңнің өлмеуін арман еткен ақын бақыты осы шығар,
бәлкім.
Қасым, Абай даналығынан бөлінген сол ... ... ... ... ... ... ... тәсілін қайталамады. Керісінше, ол аналитикалық
жолмен өз ... ... ... ... ... осы ... Ақындық тәуелсіздікті ол да қатты қадірледі. Кеңістік пен ақын
тұлға ғана қалатын сәттер аз емес. Сәби ... ... ... ... ... ... ... жаққызбады. Өмірдің өзіндей күрделі жұмбақ қалпында
көрсетуге бастайды. Мұқаңның бойындағы суырып салмалық ... ... ... ... ... ақын одан ... ... емес.
Шаң шығарып ізінен құйындаған,
Барасың ба өмірім қиындаған!
Сыйын ... ... ... ... алам мен ... ... бұл – ... ақындық позиция – жүйеге сыймайтын ... ... ... өнер ... ... басып тұрғандай. Бірақ, ол авторсыз
– стильсіз еием. Екі дәстүрдің ұштасқан жері Мұқағалидай «алыпты» туғызған.
Әрине, авторлық ... ... бар. ... нық ... сеніміне, күшіне
күдік келмейді. Оның бәрінен тәуелсіз өлең эстетикасы деген жайт – басқа
мәселе. Мұқағали ... ... көп ... ... ... ... ... сыры да сонда. Атойлаған Мұқағали стилі де ... ...... Стиль бар жерде ақын өлмек емес.
Мұқағалида поэзия атын көсейтін «көсеу» мықты. Ол ... ... ... ... ... жөнеледі. Ондай қол жетпейтін қасиетті ... ... ... ... ... ... Ол ... үкілеп, құлагердей
баптады. Бірақ, өзі айтқандай, «Муза мен сені ... ... жоқ» ... қызмет етті. Осының өзінде ақынның ғажайып болмысы тұр. «Табиғат
өлмейді» деген Абай данышпандығы рас. ... ... ... ... де өлмек емес. Ол аруаққа, рухқа айналып ұшып жүр. ... ... ... ... ... орнатты. Еңселі Мұқағали
сөйтіп, қазақ жырының сүбелі, ұрымтал жеріне алып ... ... ... Оның еншісінің мол болу қисыны бар. «Где стиль – там жанр» дейді
Бахтин.
Дара стиль болсын, әдеби стиль ... ... ... ... ... ... сөйлеу жанры. Мұқағали осы жанрды тереңдеткен, оның барлық бояу-
үнін ашуға күш жұмсаған бірегей ақын. Оның алғаш ... ... ... ... дәл осы ... басталған.
– Құс боп ұшып жоғалсам, не етер едің?
– Сені іздеймен мәңгілік өтер едім.
– Отқа түсіп өртенсем, не етер ... Күл боп ... ... ... едім.
– Бұлдырасам сағымдай, не етер едің?
– Жел боп қуып, ақыры жетер едім.
– Қайғы әкелсем басыңа, не етер едің?
– Қойшы, ... ... де ... шеберлік патшалығын бірден жаулағаны көріп отырмыз. Ол онда ұлттық
тіл, ұлттық болмыспен түбегейлі тамырласып жатыр. Бұл өлең ... тек ... ... ... ... ... ... түпсіз сезімнің, ерен
ерліктің сұлу көрінісі. Мұқағалидың күллі ... ... ... өрілуі тегін емес. Оның жеке таланты осы ... ... ... айтыстық пішімін жазба әдебиетке ... ... да осы ... ... Не ... осы ... бе, болашақ па?
деген философиялық сауалды ақын аңғарсақ, осы тәсілмен қояды. «О, ... өзің ... ... ... ... құйты желің?» деген жеп-жеңіл
жолдар – осы тәсілдің көркемдік биігі. Күрделі ойларын оқырман жүрегі ... ... ... Өнердің адамға қызмет ететін тетігі осында
жатыр. Мұқағали өз ... ... ... ... ... сәттерін
де осы тәсілмен армансыз жеткізеді.
Қасқа бұлақ басынан неге кеттім?
Не деген жел ... ... ... місе ... әкеп өзімді өзім шегелеппін.
Пай, пай, пай,
Сағындым-ау, сағындым-ау!
Талықсып тар төсекте таңылдым-ау!
Бұл өлеңнен гөрі драма тілі. Немесе, өлең тіліндегі ... ... ... ... ... – көсемдік, ақындық пафос ... ... Ақын ... ... ... ... Бұл да – ... көп үрдіс алып кеткен сала емес. Бұл дәстүрде неше ... ... ... ... бой көрсетеді. Әр ақын көркем өнер жолын осылай
ашса, қазақ ... ... ... ... ... ... ... еді.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазіргі қазақ поэзиясының эстетикалық байлығы мол, көкжиегі кең. Ал
қазақ ақындарының әрқайсысы, шын ... ... ... ... ... ... ... Сондай дара таланттардың бірі –
Мұқағали Мақатаев.
Ол – біздің ХХ ... 60-70 ... ... ... шоқтығын
биік көтерген дарын. Әдебиет есігін алғаш ашқан ... жыр ... ... ... ... ауыз әдебиетінің бай мұраларынан
терең ... ... ... ... ... ... ... Ұлы Абайды пір
тұтып, өлең-жырдың тылсым құдіретіне бас иген, оның игі дәстүрін ... ... ... ... ... ... ... келді. Өзіне
дейінгі қазақ ақындарының, сонымен қатар орыс және туысқан ... де ... ... ... ... ... өзі өмір сүрген
дәуірдің өзекті шындығын көркем ... ... да ... ... ... ғана ... шын ... шеберлігін танытты.
Халықтың рухани бай әдеби мұрасынан күш-қуат алған Мұқағали Мақатаевтың
қазақ ... ... ... ... ... ... ... достарының ішінен ерекше өз үнімен оқшау келгені баршаға белгілі.
Ақын әлемдегі бар шындықты, ақиқатты өз ... ... ... ... ... сабақтарынан алған ақындық түйсік сезімін тартынбастан тереңнен
толғанып, мүмкіндігінше оқушысының жүрегінен орын ... ... ... ... ... тән ... сұлу сарайын тұрғызды. Ақынның
екі өмірі бар десек, ақынның екінші мәңгі өмірі өзі жазып ... ... ... Олай ... М. Мақатаевтың асқа жырлары өзі туған халқының
жүрегінде жыл өткен сайын жасарып, жадырап өмір сүре бермек.
1960-70 жылдардағы қазақ поэзиясын сөз ... М. ... ... сыршыл, мұңды, әділ де ащы өмір шындығын ... ... ... өту
талантты ақынға жасаған жәбір ... еді. ... ... М. ... өз ... тапты. Оның әр жылдардағы шыққан өлең жинақтарын
және ... ... ... ... екі ... ... ... жүрекә
таңдамалысы мен ақынның 60 жылдық торқалы тойына байланысты шыққан кейінгі
3 ... ... ідеп ... ... ... дәуір өз ақынын туғызады ... ... ... сол ... көркем тілменен жазылған тұтыс бір шежіресі
секілді, көз алдыңа ... бір ... ... ... жайып салады. Атап
айтқанда, қазақтың қара өлеңінің құдіретін, терең сырын, бір ғана ... ... ... ақын Мұқағали игерді десек қателеспейміз.
Ақынның «Ақымын деп қалай мен айта аламын, Халқымның өзі ... Күпі ... ... қара ... ... ... өзіне
қайтарамын...» деп бар даусымен мойындап, әділ бағасын өзі айтқаны ... ... ақын ... ... әсем де, ... ... ... музаны осы қара өлеңнен іздеді. Әрі өз ... ... ... өз үні, өз даусы, өз соны соқпағымен, қайталанбас өз
ерекшелігімен көркем де шыншыл отты ... ... ... жыр ... Ақын шығармаларының тақырыбы әр алуан, ... оның ... ... сыры мен ... ... Ол өз шығармаларында өмірдің
қалтарыс жан сырын, ... ... ... ... ... ... пісіп шыққан нәзік сезіммен жырлады. Ақынның тұрмыста көрген,
есіткен нәрселерді қалай ... ... ... жаны қас, ... ... әр ... әр көрініс беріп, ... ... ... ... ... көш ілгері алда, одан мүлдем аулақ.
Ақын ... ... ... оған ... ой ... ... онда
ақынның бүкіл шығармаларында бір тұтастық, бірінің-бірі жалғасы ... ... ... болады.
Жыр әлемінде өз ойын, өмір шындығын, көркемтілде ақындық биік тұрғыдан
тұтас шеберлікпен жырлау ... ... ... келе ... ... емес,
бұл тек жұлдызы жоғары, өзін жыр жолына арнаған үлкен таланттың қолынан
келеді. Ақынның сыршыл ыстық ... өз ... ... жол тауып,
оларды жақсы жырдың эстетикалық жанға ләззат ... ... ... бүкіл
адамзатқа ортақ ақиқатты асқақтата жырлап, қалың оқырманның жан-жүрегін
байрап алады.
Қазіргі қазақ әдебиетінде ... ... ... ... ... орны
бар көркем дүниеге айналды. Осы қазақ поэзиясының кең арнасына ... ... ... ... оны ... тұрғыдан әрі
көркем образдарды, нақты шеберлікпен жасауы жағынан да үлкен үлес қосып
дамытты. Олардан: «Аққулар ... ... ... ...... ... ... – болашаққа» (Өмірдастан), «Райымбек! Райымбек!»,
«Моцарт «Жан азасы» (Реквиемі) тағы ... ... ... ... орны бар, ... ... көркем дүниелер болып есептеледі.
Ақынның эпикалық кең тынысты, өрісі кең поэмаларына ... ... ... кейіпкерлердің көркем образын ... ... ... пен ... ... ... ой жіберіп
талдағанымызда, бұл салада да ақын ... ... ... ... ... ... тереңдігін, қиял-санасының алғырлығын,
эпикалық құлашының кеңдігі, өмірді, адам психологиясын, табиғаттың ... әсем ... ... ... ... поэмасын оқып қарағанда
да, талдап көргенде де анық ... ... Оның ... ... ... ... сом тұлғасын, көркем бейнесін нақты жасауда қандай
тапқырлық, шеберлік танытса, ал ... ... ... ... ... ... ... ұғыммен қияли санадан туған адам образын тап өмірде
болған ... ... ... көркем бейнесін жасаған. Өмірде, тарихта
болған адамның ... ... ... ... ... терең
ашып бергеніне риясыз сенген оқырман оның көркемдік шындықпен жасаған
типтік образына да ... ... Тек ... қана қоймай, сол
кейіпкердің қуаныш, ... ... ... ... ... ... ... алып тұлға, сөз зергерінің бірнеше ... ... ... ... ... ... хас шебердің сөз құдіретімен,
ақындық болмысымен жазылған көркем дүниесінің тылсым ... сыры мен ... біз бұл ... ... творчестволық лабораториясына толық
еніп, ақындық тілі, сөз қолданудағы ерекшеліктерімен әдеби тілдің әсемдігі
әрі әсерлілігі үшін ... ... ... троп пен ... ... ... ашып, нақты мысалдар келтіріп талдау
үстінде оның даралығын, ақындық шебірлігін, ешкімге ... ... ... айқындадық.
М. Мақатаев шығармаларында ұлттық көзқарас басым болғанымен ұлттық
бейнелеу арқылы интернационалдықты, халықтар ... Отан ... ... ... Одақ ... де ... ... бүкіл
дүниежүзілік халықаралық тақырыпқа да туындылар жазып, өзінің бүкіл адамзат
алдындағы азаматтық борышын өтеп, ... ... ... ... кең ... ... ... тұжырыммен дәлелдеуге тырыстық.
Жинақтап айтсақ, дарынды ақын Мұқағали Мақатаевтың шығармашылығы қазақ
поэзиясында ерекше еленіп, ... ... ... ... ... ілесіп,
ұрпақтан-ұрпаққа ұласып мәңгі жасай бермек. Сондықтан біздің ... ... ... ... ... ... ... ақын шығармашылығы – әлі де сан қырынан зерттелетін күрделі
объект.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1 ... Ә. ... үн, ... мәнер // Жетісу. – 1980. – 20 мамыр.
2 Абашидзе И. Поэтическое мастерство // ... ... ... – №11. – 56 ... ... С. С. Сейфуллин. – Алматы: Жазушы, 1974. – 205 ... ... Н. ... ... // ... – 1990. – №3. ... ... Елеукенов Ш. Жаңа жолдан (әдеби зерттеу). – ... 1989. – 251 ... ... М. Жырлайды жүрек. – Алматы, 1989. – 504 б.
7 Мақатаев М. Күнделік. – Алматы, 1991. – 21 б.
8 Шәріп А. ... ... (М. ... ... 60 жыл ... // ... жас. – 1991. – 7 ... Оралбаев Ө. Айтып өткен ақында арман бар ма... // Советтік шекара. ... – 15 ... ... С. ... ... және адамзатқа // Қазақ әдебиеті. – 1983. –
7 қазан.
11 ... Х. ... ... өлең ... // ... – 1981. – №3. ... ... Алпысбаев Қ. Поэма парасаты // Жұлдыз. – 1985. – №12. – 184 б.
13 Арғынбаев Х., ... К. ... ... ... ... ... жас. – 1981. – 26 қараша.
14 Сарбалаев Б. Қызыл алма. – Алматы, 1981. – 259 ... ... Ә. ... ... ...... 1982. – 256 ... Әзімжанова Л. Ол өмірді сүйіп өтті // Парасат. – 1991. – №3. – 12 ... ... С. ... ақын ... // ... – 1991. – №2. – 11 б.
18 Мақатаева Ш.М. Махабаттан – парасатқа (М. Мақатаевтың күнделігінен,
16 февраль, 1976) // ... жас. – 1988. – 22 ... ... Ә. ...... тілі / Кітапта: М. Мақатаев. Соғады
жүрек. – Алматы, 1982. – Т.І. – 8 ... ... А. ... ... ... // Қазақ әдебиеті. – 1981. ... ... ... Қ. Сыры бар ... ... // ... жас. –
1991. – 1 мамыр
22 Мақатаев М. Соғады жүрек. – ... 1982. – Т.ІІ. – 428 ... ... Б. Қара өлең және ... Ахметов З. Өлең сөздің теориясы. – Алматы, 1973. – 273 ... ... К. ... ... ... ... ... – Алматы,
1986. – 164 с.
26 Алпысбаев Қ. Поэма және сюжет. – Алматы, 1992. – 243 ... ... С. Сом ... (М. ... ... ... ... жас. – 1984. – 12 қыркүйек.
28 Асқар О. Ақынмен алғашқы кездесуім // Жетісу. – 1991. – 2 наурыз.
29 Әбдірашев Ж. ... ... және ... (Т. ... пен ... ... жайлы. – Алматы, 1970. – 273 б.
30 Әшімбаев С. Армысыңдар, достарым // ... – 1967. – №8. ... ... ... С. Талант пен талап // Қазақ әдебиеті. – 1974. – 26 шілде.
32 Қабдолов З. Жанр сыры. – ... 1964. – 256 ... ... А. Сөз ...... 1985. – 173 ... Оңғарсынова Ф. Аққу жырлар (М. Мақатаев творчествосы жайында) //
Лениншіл жас. – 1981. – 2 ... ... К. ... ... ... ... Автореф. канд.
филол. наук. – Алматы, 1991. – 34 с.
36 Мақатаев М. Армысыңдар, достарым. Өлеңдер мен поэма. – ... ... 249 ... ... М. Аққулар ұйықтағанда. Өлеңдер мен поэма. – Алматы,
1974. – 175 б.
38 ... М. ... ... ... мен ... – Алматы, 1975. –
217 б.
39 Мақатаев М. Өмір – өзен. – Өлеңдер мен ...... – 148 ... ... Е. Дара үн, ... ой // ... – 1976. – 22 маусым.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 59 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
М.Мақатаев поэмаларының идеялық- көркемдік ерекшелігі13 бет
Мақатаев мұқағали (мұқаметқали) сүлейменұлы4 бет
Мұқағали Мақатаев – ғасыр ақыны8 бет
М. Мақатаев өлеңдеріндегі лирикалық кейіпкер тұлғасы76 бет
1950-1960 жылдардағы қазақ прозасындағы кейіпкер сомдау дәстүрі13 бет
«М.Мақатаевтың» портреті38 бет
«Қорқыт», «Қойлыбайдың қобызы», «Оқжетпестің қиясында» поэмаларындағы этно психологиялық жақтары31 бет
І.Жансүгіров поэмаларындағы драматизм78 бет
Ақан Сері Қорамсаұлы лирикалық ақын12 бет
Балалар әдебиеті кейіпкерлерінің тілдік тұлғасы20 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь