ҚР Орталық Мемлекеттік музей қорындағы мөрлер коллекциясы

КІРІСПЕ

1. Сфрагистика ғылымының дамуы
1.1 Сфрагистиканың ғылым ретінде қалыптасуы мен дамуы ... ... ... ... 8.16
1.2 Қазақтардағы мөрлердің шығу тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 16.22

2. ҚР Орталық Мемлекеттік музей қорындағы мөрлер жинағы
2.1 ҚР Орталық Мемлекеттік музей қорындағы лауазымдық мөрлер (сот, би, старшина, болыс) ... ... ... ... 23.27
2.2 ҚР Орталық Мемлекеттік музей қорындағы жеке және жай мөрлер ... ... ... ... ...28.33

3. ҚР Мемлекеттік орталық музей қорындағы мөрлердің сақталуы
3.1 Музей қоры мен экспозицияда мөрлердің сақталу тәсілдері ... ... .34.42
3.2 Сфрагистикалық материалдарға реставрация және консервация жасау әдістері ... ... ... .42.49


ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .50.51
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 52.53
ҚОСЫМША ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .54.60
        
        Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті
Тарих факультеті
Археология және этнология кафедрасы
ДИПЛОМ ЖҰМЫСЫ
ҚР Орталық Мемлекеттік музей қорындағы мөрлер коллекциясы
Ғылыми жетекшісі: ... ... 4 ... Қ.Е. ... ... және этнология кафедрасының
меңгерушісі, т. ғ. д, профессор
--------------------------- Т.Ә. Төлебаев.
"-----" ---------------------------------- 2007 ж.
АЛМАТЫ 2007
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
1. Сфрагистика ғылымының дамуы
1. Сфрагистиканың ғылым ... ... мен ... ... Қазақтардағы ... шығу ... ҚР ... ... ... қорындағы мөрлер жинағы
1. ҚР Орталық Мемлекеттік музей қорындағы лауазымдық мөрлер
(сот, би, ... ... ҚР ... ... музей қорындағы жеке және жай мөрлер
...................................................................
............................................28-33
3. ҚР ... ... ... ... ... ... ... қоры мен экспозицияда мөрлердің ... ... ... материалдарға реставрация және консервация
жасау ... ... ... ... ... халқымыздың жеке шаңырақ көтеріп,
өз алдына еркіндік туын тігуі, тәуелсіз мемлекет болып, әлемнің өркениетті
елдері қатарынан көріну ... ... күні ... ... ... ... ... отыр. Бұл қол жеткізген зор табыс болғанымен, оны кез ... ... ... ... ... ... ... озық білім және мәдени жетістіктермен қамтамасыз етіп, одан
әрі өрбіту керектігі сөзсіз.
Қай халықтың болмасын өзге ... ... ... ... өзіндік тағдырын айқындайтын басты белгісі - мәдениет. Бүгінгі
таңда мәдениет саласында мемлекет тарапынан атқарылып ... ... ... ... ... жұмыстар да атқарылып жалғасын таппақ.
Еліміз тәуелсіздік алғаннан кейінгі жылдарда ұлттық мұраны сақтауға,
зерттеуге, қастерлеуге ерекше ден ... ... ... ... ... ... ... айналып отырған мәселенің бірі-халықтың мәдени
мұрасының сақталатын, көрсетілетін, насихатталатын орны – ... ... ... терең зерттеу болып отыр. Бұл сала бойынша
атқарылып ... игі ... ҚР ... ... ... ... қолжазба бөлімі өз үлесін қосуда.
Бұл бөлім ҚР Орталық ... ... ... рет 1999 ... өз ... атқаруда. Бүгінгі таңда бөлімде жеті қызметкер атап
айтқанда, бөлім меңгерушісі, екі ғылыми қызметкер, екі жоғары ... ... екі ... ... ... ... қызметкерлері «Қазақ
тарихына байланысты архивтік-деректі ... ... ... көп жылғы іргелі ғылыми зерттеу жұмыстарын жүргізіп келеді. Онда
сирек ... ... ... нумизматика, эпиграфика,
геральдика, сфрагистика, бонистика салалары ... ... және ... ... ... археологиялық деректанулық айғақтарды
қарастырып, зерттеп ғылыми айналымға енгізуге ат ... ... бұл ... ... тың ... және жаңа ... ... ететін мәселелер әлі де болса ... Осы ... ... көп ... бірі – ... ... ғылым сфрагистика деп аталады – (грек ... ...... ... ... – ол ... ... бір саласы болып есептеледі. Басқа ... ... ... ... ... Әр ... мөрлер өзіндік
белгілерімен ерекшеленеді. Мысалы, XVII ғасарлардағы мөрлердің ... ... ... мөр ... есімі, қала, ауылдікі ... ... хан, ... мөрлері негізінен "тамшы іспетті" пішінді
мәтінді, мөр иесінің әкесі мен атасының аты-жөні және "хан", "сұлтан", "би"
атағы көркемделіп, нақышталып жазылды. ... ... хан, ... ... ... ... ... Бұл куәландырғыш белгілерді қазақ ... ... және ... өзара хат алмасуда, ішкі саяси іс ... ... ... құқықтық құжаттарда және сыртқы халқаралық қатынастарда ... ҚР ... ... музейінің қорында сфрагистикалық белгісі
бар құжаттармен қоса 98 ескі мөр 29 ... ... ... ... ... музейінде 2006 жылы сәуірдің 28-күні «Мөрлер мен
лауазымды белгілер – ... ... мен ... ... атты ... ХІХ ғасырдың 60-90 жылдарында патшалық Ресейдің қазақ жерінде
жүргізген әкімшіл-құқықтық реформасына байланысты ... ... ... ... ауыл ... ... қойылды. Қазақ хандығы
дәуірінде қазақ хандары мен сұлтандары билік төреліктің ... ... ... ... қолданған. Ондай мөрлер көбінесе алтын, ... ... ... ... формасы қолданысына қарай да әр ... ... ... ... билігі жүйесіндегі тарихи деректік
айғақтардың сақталған орны ҚР ... ... ... ... құрылымға
қатысты музейдің фото документтер ... ... ... ... ... сот ... С.М. Дудин, П. Лейбин, Л. Багаев және белгісіз
фотогрфтар түсірген суреттер сақталған. Бұл ... ... ҚР ... ... ... 2002 жылдың 28 наурызында
ашылған "Қазақтардың тұрмыс-салты мен мәдениеті (XIX ғ. аяғы –XX ғ. ... ... ... ... ... ... ... қатарынан билік
лауазымдықты, әлеуметтік статусты білдіретін белгілер орын ... ... бірі – 1861 ж 19 ... ... ... ... ... ауыл
старшинасының лауазымдық белгісі. Мөрдің бір бетінде 8 желтоқсан 1856 жылы
Александр II ... ... ... ... ... Мөр ... түйреуіш арқылы кеудеге тағылған. Александр II патшаның таңбасымен
1869 жылы қоладан құйып ... ... ... ... герібінің бейнеленуі
Ресей патшасының отарлық саясатының қазақ қоғамының билік жүйесіне тісін
терең батырғандығын дәлелдейді.
Музейде сақталған сфрагистикалық материалдардың ішінде 1889 жылы ... ... ... ... мөрі бар. Мөрдің алдыңғы бетінде 1856 ж 8
желтоқсанда ... ... ... ... ... ... ж. 25 наурызда берілген Ақмола облысының биінің мөрінде 1878 ж. ... ... ... ... ... ... XIX ғ. аяғында
қолданылған Верный Атырау ... ... ... тағатын қола
мөрлерінің түрлері де музейде сақталан. Бұл мөр дөңес формалы болып келген.
Мөрдің алдыңғы бетінде Жетісу облыстық герібі, ... ... ... ... патша тәжінің ескі үлгісі бейнеленген. Мөр ... ... "1870 ж. 16 ... деп көрсетілген.
Елімізде егемендік алған ... бері осы ... ... ... асыруда жеткен жетістіктеріміз де аз емес. Солардың бірі
тарих ғылымы саласында аздаған жылдар аралығында кеңестік дәуірде ... ... ... келген халқымыздың, қазақ ұлтының өткенін жаңа
тұрғыдан зерттеуде, оған тиісті баға беруде орын алып ... ... ... осы мәселелерді зерттеу нәтижесінде қол жеткізген
табыстары осыған куә.
Тақырыптың зерттелу деңгейі Зерттеу жұмысы қазақ ... ... ... байланысты пайда болған соттардың, билердің,
болыстардың, ауыл старшындарының мөрлерін ... ... ... ... және экономикалық байланыстарын, дипламатиясы мен жеке
қызыметтердің зерттелу деңгейін зерделеу, талқылау міндетке алынды.
Қазақстан ... ... ... ... ... көлемі
саусақпен санарлықтай, бірақ осы салаға қатысты азда ... ... ... ... ... ... Солардың бірі Н.П. Лихачевтің
"Дипломатика" (Из ... по ... ... ... зерттеуінде
"сфрагистика" ғылымының шығу тарихына тоқталып, мөрді ішкі ... ... ... ... ... ... Еңбектің
негізгі бөлімінде Азия және европа халықтарының ... ... ... ... типі т. б.) ... ... ... қолданысына қарай, көлеміне, материалы, типі, таңбасына ... ... ... ... ... ... жазылған көлемді ғылыми зерттеудің
бірі И. Е. Ерофееваның “Символы казахской государственности” атты еңбегінде
XVIII ... ... ... мен XIX ... ... мен сұлтандардың
мөрлерін сипаттап жазған. Онда ... ... ... ... (өз есімі, қоғамдық титулы, ата ... ... ... ... ... тарихи құжаттарға басылған мөрлердің тіркелген
жері күні, мөр басылған құжаттың сақталған орны, таңбаның публикациясымен
немесе мөр ... ... ... ... толығымен беріп, олардың
ерекшеліктерін қарастырған /2/.
Е. Шаймерденовтің "Қазақстан Республикасының мемлекеттік рәміздері"
атты еңбегінде тарихи ... ... даму ... тоқтала кетіп,
“тамға” сөзін “мөр”деген сөзбен байланыстырады. Бір ғажабы, таңба ... ... ... ... ... ... ... “тамға”, -
жылқының санына күйдіріп басатын таңба, ... ... ... ... – қазақшадағыдай мағынада; әзербайжанша “дамға” – таңба, ... және ... ...... ... мөр ... ... тоқталған /3/.
Белгілі түріктанушы ғалым В.В. Радлов бұл ұғымның мағанасын ... ... ... ... ... ашады. Өте ертедегі тасқа ... ... ... мәні де осы ... ... ... М. Мәшімбаевтің "Патшалы Ресейдің Қазақстандағы мемлекеттік
басқару мекемелерінің ... атты ... ... ... әр түрлі
тәсілмен мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... отырғандығы. Әр уақытта жаңа мекеме
құру ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік топтарға арқа сүйегендігін жазған. Осылайша алғашқы
шекаралық сот құрудан ... бұл ... ... ... жеке ... біртіндеп оларды Ресей-әкімшілік басқару жүйесіне енгізіп, отарлық
мемлекеттік басқару мекемелерін құруға жалғасқаны туралы ... ... ... ... қоғамындағы билер институты: тарихи
бастаулары, орны және ролі" ... ... ... ... ... ... ... ролі, саяси-әлеуметтік құндылықтары
туралы мәліметтер жазылған. ... ... ... ... ... сыртқы қарым-қатынастағы ролі қарастырылған /5/.
Т. Е. Қартаеваның "Қазақ қоғамының дәстүрлі саяси құрлымы ... ... ... ... ... және ҚР ... музейінің қор материалдары негізінде) атты мақаласында XIX
ғасырдағы қазақ қоғамындағы жоғарғы топ өкілдерінің ... ... ... ... ... жазған /6/.
Б. С. Қақабаевтың "Қазан ревалюциясына дейінгі Қазақстандағы халық
сотының қызметтік белгісі" атты мақалада Ресей ... ... ... Қазақстанның құқықтық жүйесінің эвалюциясына арналған. Соның
ішінде өтпелі кезеңде қазақ билеріне берілген «халық ... ... ... сөз ... ... ... ХІХ ... 60-90 жылдары мен ХХ ғасырдың басындағы
мөрлер туралы ғылыми негізде жазылған мақалалар саусақпен ... ... ... ... ... көп ... талап етеді. Ол
болашақтың еншісінде.
Жұмыстың мақсаты Зерттеуіміздің мақсаты сфрагистика ғылымының
қалыптасу ... ... ... ... ... ... ҚР Орталық
Мемлекеттік музейінің қорындағы мөрлердің зерттелу деңгейін, ... ... ... ... ХІХ ... 60-90 ... ... қазақ жерінде жүргізген әкімшіл-құқықтық реформасына байланысты
пайда болған соттардың, билердің, болыстардың, ауыл старшындарының мөрлерін
зерттеп ғылыми сипаттамасын ... ... ... ... ... ... ... міндеті Айтылған мәселелерді шешу барысында мынадай
міндеттер қойылды:
- Қазақстандағы сфрагистика ғылымының қалыптасу ... ... ... ҚР Орталық Мемлекеттік музейінің қорындағы ... ... ... ҚР ... ... ... қорындағы мөрлерді сыныптау,
жүйелеу;
- ХІХ ғасырдың 60-90 ... ... ... ... ... ... ... байланысты пайда болған
соттардың, билердің, болыстардың, ауыл старшындарының мөрлерін
зерттеп ғылыми ... ... ... музей экспозициясында сақталу, қорғалу деңгейін анықтау;
- Мөрлерге консервация және ... ... ... ... ... ... билік жүргізген хандар, сұлтандар және Ресей
империясына ... ... ... ... және халық
соттарының мөрлері мен ... ... ... ... ... ... ... беру;
Тақырыптың дерек көзі Жұмысты қолдану барысында пайдаланған ... ... ... музейінің қорындағы мөрлер, және құжаттардағы
мөрлердің түрлері, ... ... ... ... ... ... ... зерттеулер мен музей меңгеруші қызметкерлерінің
жинақтары, экспедиция материалдары, ... ... ... ... ... ... Зерттеудің хронологиясы мен
ауқымдық шеңбері ХІХ ғасырдың 60-90 жылдары мен ХХ ... ... ... ҚР ... ... музейінің қорындағы мөрлердің ... ... ... сол ... ... келеді.
Зерттеу жұмысының жаңалығы Музей қорында мөрлер алғаш рет ... ... ... ... ... ... болып отыр. Музей
қорындағы мөрлер ... ... ... ... және сыныпталуы
айқындалды.
Зерттеу жұмысының теориялық және ... ... ... ... жүйелілік принциптері, тарих және әлеуметтік
ғылымдарының негізгі теориялық тұжырымдамалары ... ... ... ... методологиялық негізі мен әдістеріне ... ... ... ... ... тәсілі басшылыққа алынды.
Диплом жұмысының құрылымы Зерттеу жұмысы кіріспеден, үш ... екі ... ... ... ... әдебиеттер
тізімі және қосымшадан тұрады.
Кіріспеде тақырыптың өзектілігі анықталып, зерттеу ... ... ... ... шолу жасалған.
Бірінші тарауда Қазақстанда сфрагистика ғылымының зерттелу деңгейі,
ҚР Орталық Мемлекеттік ... ... ... ... тарихы
жазылған.
Екінші тарауда лауазымдық мөрлер яғни ... ... ... ролі және ... ... мен ... мөрлер туралы, және
жеке тұлғалар мөрлерінің сипаттамасы жазылған.
Үшінші тарауда музейдегі мөрлердің сақталу ... және ... ... ... ... мен тәсілдері қарастрылған.
Қортындыда берілген зерттеу ... ... ... ... Қосымшада Орталық Мемлекеттік музейінің қорында
сақтаулы жекелеген мөрлердің суреттері берілген.
1 Сфрагистика ғылымының ... 1 ... ... ... ... мен ... (грек тілінен аударғанда “сфрагис” – мөр), немесе
сигиллография ғылымының ... ... ... ... – мөр) ... ... дерегі мөр болып табылады. Бұл ғылым саласы ... ... ... ... деп ... ... ... эпиграфика т.
б. ғылымдарымен тығыз байланысты.
Байырғы заманда, шамамен б. д. д. V-X ғасырларда Ассирияда, Бабылда,
Мысырда, Урартуда ... ... тас ... ... Мысырда
кейбір ғибадатханаларды (Осирис, ... ... ... ... ... билеушінің суреті бар мөрлері басылатын, сондай-ақ
билік иелерінің бұйрығы, саудагерлердің келісімі де мөр ... ... ... ... ... ... қағаз беттеріне түсіріп
отырған, сол ... ... ... ... ... ... ... – мөрлерді пайдаланған. Бұл
дипламатика ғылымы үшін өте құнды құжат болып табылған.
Көне дәуірлердегі ... әр ... ... ... және оның ... ... бейнелер салынатын. Мысалы: құдайлар, құстар, қоңыздар, гүлдер ... ... асыл ... ... ... мен ... ... Басуға
ыңғайлы болу үшін иелері мөр тастарды жүзіктеріне орнатып, қолдарына ... ... ... ... жылқының, тау ешкінің, барыстың
бейнесі бар мөрлерді пайдаланды /8, 42-43/.
Әрбір мемлекеттегі жоғары биліктің өз ...... ... өзіндік орны тарихы болатыны бәрімізге аян. Мемлекеттің осы бір мәдени-
тарихи өзгешелігін мемлекеттік символикада, оның ...... ... ту, ... және лауазымдық белгілерден айқын көруге болады.
Уақыт өте келе мөрлердің әр түрлі ... ... ... ... Шығыс
елдерінде циллиндір пішіндес мөрлерді қолданып, оларды саз ... ... ... және ... (циллиндірдің жоғарғы
бөлігі) таңбалаған. Бұл туралы мәліметтерді Плиний өз ... ... ... ... ... ... ... Жүзікті мөрлерді алғаш
рет Мысыр елдерінде әр түрлі асыл ... ... ... ... құйып жасаған. Атақты патша ІІ Тутмос алтыннан жасалған
жүзікті мөрінің ... ... ... Онда Хуву ... ... ... және пирамиданы салған сәулетшінің есімі ... ... ... және ... ... ... ... 55/.
Бізге жеткен мәліметтер бойынша ежелгі Римдіктердің қолындарында бір
емес ... ... ... ... бірі ... ... ... хат үшін, әр
түрлі қазыналарды сақтайтын қобдишаларға мөр соғу үшін және т.б. ... қай ... ... ... де, ... ... ... білміңізге сай келеді – бұл сұрақтың тууы өте ... еді. ... ... ... тереңінен зерттелуі, ХІХ
ғасырдың екінші ... ... ... Әлемдік сфрагистика ғылымында
мөрлердің ... ... әр ... ... ... қызықты пәнді
жасады. Мөрлер дипламатиялық ескерткіштің үлгісі ғана емес (құжатты бекіту
үшін); тарих ғылымы үшін де (саяси ... ... ... және ... - өрнектерінде, көлемінде, материалында, мөр иесінің
ұлылығын да көрсетеді), өнер тарихының ескерткіші ... және ... ... ... ... (ғимараттың бейнесі, киімдер, әр түрлі
қолданбалы аспаптар мен қару-жарақтар) ... ... ... ... ... ... ... танып оқу үшін, бірнеше пән бір-бірімен тығыз
байланысып, бір ... ... ... зерттеу үшін тарихи-дипламатика
пәнін оқып, тарихи оқиғаның ... ... ... бұл ... бағыты
мың жылдықтар уақытында Византиялық мөрлерден бастау ... ... ... ... ... бөлімінде –
қосымша пән ретінде актілердің мазмұнын, көлемін анықтаушы қызмет атқарып,
құжаттың уақытын, түпнұсқалығын, немесе жасандылығын ... ... ... Кейінен мөрді дипломатика ғылымы тұрғысынан оқып, олардың көлемі
немесе ... ... ... ... ... мен жапсырмасын,
мемлекеттің ондағы билік мекемелерінің атқарған қызметін хронологиялық
шеңбермен жүйелеп, ... ... ... ... және ... қарым-
қатынасын қарастырды /1, 297-307/.
Бұл ғылымының басқа да, ғылыми құнды ... бар. ... ... тарихи-дипламатиялық пәнді оқытуда өзіндік үлкен үлесін қосады.
Екіншіден, мөр ... ... ... болып есептеледі. Үшіншіден, мөр өнер
тарихының ескерткіші ретінде ... ... ... ... болмасын
шығармашылығына қарап тарихи білімді әсіресе, - дипломатика ғылымы ... ... өнер ... да - әр ... өзіндік зерттеуді қажет етеді.
Сфрагистика ғылымы деректанудың белсенді саласы ретінде де, ... ... ... ... деректі сынау, түпнұсқалығын анықтау,
авторын, датасын білу жатады. Мөр жазба деректердің ішкі ... ... ... дерек. Ішкі сараптама, әрине нақты жазба
деректің пайда болуы туралы сұраққа ... ... ... ... бермейді.
Бірақ құжаттағы мөр тарихи деректің құпиясын ашудың бір ... ... Мөр ... ... ... бір ... немесе белгілі қызмет
мекемесіне тиісті болуы ... ... оқу ол жеке ... ... ... ... қызмет атқарады. Оған заң жүзінде ... ... ... үшін ... ... ... анықтауда тарихи
қосалқы пәндерді ұштастыруы қажет. Алғашында ... ... бір ... мұрағаттарда, музей қорларында сақталды. Бір уақыттарда мөрлерді -
мемлекеттік биліктегі әр түрлі ... ... ... құжаттарды
куәләндіру мақсатында шартты түрде қол қойып ... ... ... ... ... ... зерттеуге деген қызығушылық XVIII ғасырда
пайда болды. Ең ... ... ... аударған нәрсе мұрағаттарда
сақталған актілік құжаттардағы мөрлердің таңбалары еді /1, 239-242/.
Мөр мағынасы сфрагистика ғылымында – ... ... ... және ... ... ... ... басылған мөрлерді штамп деп атайды.
Мөрлерді ойып ... ... ... ... ... және ... штамп бар (сүргіш бояуымен басылады). Металдағы оттисктер (алтын,
күміс, қалайы, қорғасын) ... деп ... ... ... жай, ... ... деп ... – латын тілінен facsimile аударғанда қалағаныңды сал
дегенді білдіреді.
Ертеректе әр үйде заттары ауысып ... үшін ... ... ... – олар ... ... салумен ерекшеленген /1, 286,
291/.
Материалына байланысты мөрлер – металлда, қағазда, балауызда, балауыз
мастикасында, сүргіште, ... ... ... ... ... ... берік материалдардан жасалады – тастан, сүйектен, металлдан,
ағаштан немесе соңғы кездері жұмсақ - каучуктен, ... ... ... ... ... ... екі топқа бөлуге болады – ілінбелі
(вислые) баулы ілінбелі ... және ... ... ... ... ... арнайы қысқыш-түйреуіштермен таңбаланған, екіншіден - ... ... және ... ... ... ... Көне заманда
хатты жазғанда куәләндыру үшін мөрдің орнына балауызды ағаштан жасалған
тақтайшалар қолданылған – ... ... ... ... ... екі
тақтайшаға хаттың немесе құжаттың үлгісі балауызбен бірге қатталып бауымен
біріктіріліп, соңында мөр ... ... ... /1, ... ... ... ... пайда болған. Жазба құжаттарда,
пергаментте немесе қағаздың төменгі ... ... ... ... ... немесе зығырдан бау жасап, бауға мөр жапсырлатын болған.
Мөр таңбасын салу үшін ... ... Таза ... ... осал ... ... мөрлердің таңбасын тез бұзылудан және
ұзақ сақталу үшін, арнайы балауыз мастикасы дайындалған. Оны дайындау үшін
балауыз бен ... ... бор ... ұн, ... майды қосу арқылы
мөр таңбасын салуға арнайы қоспа жасаған. Бұл ... ... ... әрі
ұзақ саталатын болған. Мұндай ... ... ... деп атаған.
Балауыз мастикасы қызыл немесе ақшыл қызыл түсті болған.
XVII ғасырдың соңы мен XVIII ... ... ... ... ... ... ... құрамын зерттеу барысында оның
қалай дайындалатыны анықталды. Қызыл түсті балауызды дайындау үшін: 12 фунт
балауыз, 3 фунт ... ... ... ... 4 фунт жоса, 7 фунт сымала,
жарты фунт терпентин (қылқан жапырақтан шығатын қара май) ... ... ... мөр ... ... ... сирек болса да
қолданған.
Кейінгі уақыттарда шамамен XVII ғасырдың соңында сүргіш ... ... Ал, XVIII ... ... ... ... ... арасында яғни елшілік бұйрықтар қызыл сүргішпен "пошта ... ... ... жарлықтар" таңбаланды /11, 13-18/.
XVIII-XX ғасырлардағы құжаттарда отқа ... ... ... ... ... таңбаны салу үшін металл немесе тас қалыпты отқа қақтап,
әбден қарайғанда қағазға ... Бұл ... ... қара ... ... ... ... өрнек немесе таңба ақ түс болып ... ... ... ғасырдағы қазақ хандарының орыс үкіметіне жазған ... ... ... ... ... мүшелері, ауыл старосталары да
пайдаланған.
Жаңа және қазіргі заманда қолданбалы мөрлер көптеп пайдаланылады.
Қолданбалы ... ... ... ... ... қалайы, қорғасыннан
жасалған. Қорғасын мен қалайы жұмсақ әрі арзан металл болғандықтан оларды
көптеп пайдаланған.
Мөрдің басты ...... ... ... бекітетін
құқықтық күш. Мөрлер арнайы штампельдік-граверлық ... ... ... ... ... ... ұйымның
мекеменің басшылығында болған. Егер мөр бүлінген ... ... ... ... оны ... оргондарына хабарлап немесе оның жарамсыз екендігін
басылымдарда ... ... ... ... ... мен ... бір келкілік
заңдылығы сақталған. Оны біз жүйелеп сараптаған кезде ғана анықтай аламыз.
Ол үшін ... ... бір ... ... ... ... ... ең алғаш неміс ғалымдары әр түрлі жүйелеп сыныптады. Мұнда граф
Гогенлоэ-Вальденбург пен ... ... ... ... ... ... төрт ... типке бөліп жүйелейді. Онда:
- Өрнексіз мөрлер, бір таңбалы, археографиялық таңбалары бар мөрлер;
- Өрнектері бар ... ... ... бар немесе белгілі бір
ұғымның я бір идеяның шарты және нышандық белгілері бар мөрлер;
- Портреттік бейнесі бар ... ... ... бар ... төрт ... белгілеріне қарай он тоғыз бөлімге бөледі.
- Иесінің аты жазылмаған таңбалары бар мөрлер;
- Иесінің аты жазылған таңбалы мөрлер;
- Иесінің аты ... ... ... ... аты жазылған өрнектелген мөрлер;
- Портрет бейнесі бар мөрлер, елтаңбалық белгісі жоқ, ... ... ... – оның басы, кеуде ... ... ... ... ... бар ... Портрет бейнесі бар мөрлер, елтаңбалық ... жоқ, ... ... ... тұрған адам) бейнеленген мөрлер;
- Портрет бейнесі бар мөрлер, ... ... жоқ, ... ... ... ... ... Портрет бейнесі бар мөрлер, елтаңбалық белгісі жоқ, иесінің тұтастай
түргеліп тізерлеп ... ... ... ... ... ... бар мөрлер, елтаңбалық белгісі жоқ, иесінің атқа мінген
бейнесі бейнеленген ... ... ... бар ... ... белгісі бар, иесінің жартылай
бейнесі бейнеленген – оның басы, кеуде бөлігінің тұрпаты ... ... ... бар ... ... бейнесі бар мөрлер, елтаңбалық белгісі бар, иесінің тұтастай
бейнесі (тігінен ... ... ... ... Портрет бейнесі бар мөрлер, елтаңбалық белгісімен иесінің ... ... ... ... ... бейнеленген мөрлер;
- Портрет бейнесі бар мөрлер, елтаңбалық белгісімен және иесінің тұрып
бір аяғымен тізерлеп ... ... ... ... Портрет бейнесі бар мөрлер, елтаңбалық белгісімен немесе иесінің атқа
мінген бейнесі ... ... ... бар мөрлер, елтаңбалық белгісі бар, (бейнелер шартты белгілер
(эмблема)) геральдикалық қалыпты тік мөрлер;
- Елтаңбасы бар мөрлер, ... ... ... ... иесінің
геральдикалық қалқаны бейнеленген мөрлер;
- Елтаңбасы бар мөрлер, ... ... шлем және ... (ортаңғы алаңында бейнеленген) мөрлер;
- Елтаңбасы бар ... ... ... шлем және ... ... ... қалқаны бейнеленген мөрлер;
- Елтаңбасы бар мөрлер, мөрдің көлемін толығымен ... ... ... ... ... оргондарының геральдикалық қалқаны, әр түрлі
геральдикалық атрибуттармен әшекейленген мөрлер /1, 298-307/;
Мұндай геральдикалық атрибуттарымен ... ... ҚР ... ... қорында да кездеседі.
Мысалыға, ҚР Орталық Мемлекеттік музей қорында ХІХ ... ... ... ... ... бар мөр сақтаулы. КП 8022/37 номерлі
мөр музей қорына 1952 жылы түскен. ... ... ... уезі ... № 4 ауыл ... сотының мөрі. Мөр қоладан жасалған диаметірі – ... ... – 3,7 см. ... ... ... ... қаласының елтаңбасы.
Бұл елтаңба Верный, Орал, Семей және ... ... ... 1878 жылы ... ... ... Төртеуінің де сыртқы нысанасы
ұқсас. Жоғарғы жағында патша тәжі, төменгі бөлігінде төменге ... ай ... бар. Бұл ... мұнда Ресей мұсылмандары тұрады ... ... ... бұл жүйе мөрлерді бір жақты мазмұнына қарай
сыныптаған. Бұл жүйе әлі де жеткіліксіз, ... ... ... ... сфрагистикалық материалдарды оқып үйрену керек, бір ... ... ... ... ... болу уақытын және ... ... ... ... ... қарап бес бағытта сыныптайды.
Бекітетін белгілеріне байланысты, материалына, көлеміне, таңбасына
байланысты, термин сөздің қажеттілігі бар ... ... қиын ... типі ... ... ... ... Гротефендтің
сыныптауын толығымен өзгертусіз қабылдаған. Гротефендтің мөрлерді ... тип ... ... ... ... келтіреді.
I. Бекітілген белгісіне байланысты:
- Актінің бетіндегі қосымшасы.
- Актінің арт жағындағы қосымшасы.
- Мөрлердің ... ... ... ойып ... ... ... мөрлер белгісі (құпия құжаттардағы таңбалар).
- Таңбаны бекіту, құжатты тесу арқылы, үлкен ... ... ... тұру үшін ... ... ... ... Бұл термині бойынша аталатын мөрлердің түрлері, лентаға ілінген мөрлер,
құжаттың дәл ортасын ойып таңбалау.
- Ілінбелі ... ... б) ... ... ( түсі ақ ... қара, қара қоңыр,
қызғылт қоңыр), в) баулы немесе жіңішке арқанды мөрлер, г) ... ... ... зығыр, кендір, жүн маталарда таңбаланған мөрлер
немесе жіпте, ... ... ... ... ... ... кездеседі.
Мөрлерді көптеген белгілері бойынша бөліп оларды анықтау қиынға соғады.
Біркелкі - мөрлер, мөрдің құжаттағы немесе ... ... ... бүктеп конвертке салса), - типтің маңызды нышаны құжат үшін ең
елеулі белгі. ... ... ... ... ... ... ... /1, 228-
230/.
Сфрагистика ғылымында мөрлерді басты типтерге бөліп қарайды. Олар мыналар:
1) Қолданбалы мөрлер, 2) ... ... ... ... 3)
ілінбелі мөрлер. Ілінбелі мөрлерді қазақ қоғамында ХІХ ... ... мен ... ... ... қолданды. Мысалы, ҚР Орталық Мемлекеттік
музейі қорында КП 26530 номерлі ілінбелі мөрдің ... ... 35 ... сотының мөрі қоладан жасалған көлемі – 2,5 х 5,5 см. Александр ІІІ
кезендегі мөрдің ортаңғы алаңында ... ... ... ... ... белгі ретінде түйе, шалқалаған ай және бес бұрышты жұлдыз
суреттері алынған. Ең үстінде патша тәжі және ... ... ... ... алтын түстес емен жапырақтары бейнеленген. Мөрдің
шетін айналдыра 25 наурыз 1891 жыл деп жазылған (2-сурет).
II. ... ... ... 1) ... ... ( пломбысы бар), 2) алтын буллалар,
в) балауыз;
а) қарапайым, таза балауыз: 1) түссіз, ... 2) ... ... ... ... байланысты, (мөрлердің ерекше түрлеріне арналған аралас балауыз
т.б.) мастика ( жапсыру, бекіту үшін жасалған қою ... екі ... ... бір ... ... ... шеті ... түсте немесе бояусыз),
түссіз табақшалы балауыз, шыны аяқтағы түсті балауыз (әсіресе поляктар және
румындар көп ... ... ... ... елтаңбалық белгісі бар
немесе өрнектелген ... ... ... ... ақ ... ... мыстан (латуни) күмістен не алтын жалатылып жасалған мөрлер, ағаш
кустадии (ағаштың қабығынан және ... ... ... піл сүйегінен
жасалған кустадии, қағазды парақтарға таңбаланған мөрлер.
Бұл ең соңғы бағыт парақ немесе кустадии, ең ... мөр ... ... ... мағанасы кустадии бөлек мағынада болуы керек. Балауызды
мөрлерді жіктегенде, кустадии ең ... ... ... ... ... ... ... ұзақ сақтау үшін арнайы қорапшаларға салып қоятын
болған.
Балауызды мөрлер ... ... ... ... ... ... қолданған:
а) бояусыз балауызды мөрлер; б) бояу қосылған балауызды мөрлер; Балауызды
мөрлерді балауыз ... ... ... ... асты ... көлеміндегі балауызсыз мөр; б) ... шыны ... мөр; в) ... ... ... ... ... былай сыныптайды:
дөңгелек пішінді мөрлер; сопақша пішінді мөрлер; ... ... ... ... ... мөрлер; қалқан тәрізді мөрлер; қалқан тәрізді
жоғарғы ... ... ... ... тәрізді төменгі бөлігі
дөңгеленген мөрлер; жүрек ... ... ... ұшы ... қаратылған
мөрлер; үшбұрышты ұшы жоғары қаратылған мөрлер; үш жапырақты пішіндегі
мөрлер; төрт жапырақты немесе ... ... ... ... ... ... ... тәрізді мөрлер; бес-алты-сегіз бұрышты ... ... ... ... ... бөліп, кейіннен екі пішінді
қосады:
1. екі жағы сүйірленген сопақша ... 2. ... ... ... ... ... бойынша сыныпталған мөрлердің біразын ата-бабаларымыз
қолданған мөрлерден де кездестіруімізге болады. Сонымен бірге ... ... бұл ... жоқ мөрлер де бар. Мысалы, ҚР Орталық ... ... КП 26358/1 ... ... мөрдің пішіні екі мүйізді тепеттеп
қоғаланып жасалған. Екі мүйіз ... ... ... Арт ... ... ... ... ілгегі бар. Көлемі 2,6 х 2,6 см.
Төртбұрышты мөрлерді былай ... ... 2. тік ... 3. ... тік ... 4. ... төртбұрышты;
VI. Мөрлерді құрлымына байланысты
1. бір жақты мөрлер; 2. екі жақты мөрлер; 3. мөрдің контры басқа жағында
(қырында, ... т. б.) ... ... /1, ... ... ... ... терминдерді қалыптастырып
сфрагистикалық ескерткіштерді дұрыс сипаттап жүйелеуге септігін тигізеді.
Бұл жүйелеу тек сфрагистика ғылымының бір ... ... ... ... музей қорындағы мөрлерді жүйелеп сыныптап
көрсек, бұл арада ескертетін мәселе зерттеу ... ... ... ... 60-90 жылдары мен ХХ ғасырдың басы болғандықтан жаңа заманда
пайда болған мөрлер жүйеленіп сыныпталады.
Мөрлердің типіне қарай:
I. Администрациялық – ... ... (сот, би, ... XIX ғасырдың
60-90 жылдары мен 1916 жылға дейінгі ... ... ... ... ... ... ... байланысты пайда болған мөрлер.
II. Жеке (факсимиле) – танымал ғалымдардың, жазушылардың, дәрігерлер және
тағы басқалардың мөрлері.
III. Жай мөрлер – бұл ... ... ... ... ұйымдарға
арналған мөрлер, - деп бөлеміз.
Қордағы коллекциялардың негізгі ядросы – бұл мөрлер ... ... ... соттар, билер, ауыл болыстары), ... XIX ... 60-90 ... ... ... ... ... жасалған мөрлер. Негізінен мөрлердің көпшілігі
қорға түспес бұрын бірнеше адамдардың қолында болған, ... 1916 ж ... ... ... ... ... ... бірдей. Мөрдегі
жазулар айналық келбетте оқылады. Осыған қарап мөрлерге қорытынды ...... ... мәні бар мөрлер. Мөрлерді жасаған шеберлердің
есімдері ... ... ... ... жазып қалдырмаған.
Коллекция құрамында ... ... жеке ... мөрлері бар.
Бізге белгілі қазақ ғалымдарының, дәрігерлердің, жазушылардың ... ... ... профессор Б. И. Безсоновтің (Қазақстандағы бірінші
топырақ зерттеуші) мөрі, Ұлы Отан соғысы кезінде әскери емханаларда қызмет
атқарған Е. А. ... ... ... С. ... және қазақ
әдебиетінің негізін салушылар, ... ... ... ... ... ат ... адамдардың және т. б. мөрлері бар.
Үшінші бөлімдегі жай ... - ... ... Мысалы: Қостанай қаласының
(1915-16 ж.ж) ... ... А. М. ... ... ... "өзара көмек" (бұл қырғыз халықтарының өзара көмегі) ... ... ... ... ... мыс, ақ ... ... қола); 2. ағаш; 3. тас;
Мысалы музей қорында КП 26358/2 номерлі күмістен жасалған дөңгелек
пішінді мөр бар. Көлемі – 24 см. ... ... араб ... ... Ақсақал Ибраһім Ақұнұлы Қасым Ақұн - деп ... Мөр ... ... жылы 28 желтоқсанда түскен. Оны музейге С. М. Баширов деген ... ... ... ... пішінді диаметірі – 6,2 см, мөрдің қалыңдығы
- 0,1 см. КП 7911 номерлі мөрдің тұтқасы қалайыдан жасалған оның ... 2,7 см. ... ... ... араб әрпімен жазылып, мөрдің шетін
айналдыра орыс ... ... ... жазылған.
Арап әрпімен мөрге бес қатарға ойылып жазылған белгілер:
1. B.H.S.C.
2. Sarqi Buhara ... wa maliyet ... muftis ... ... тіліндегі таңбаны аударғанда: «Бұхара Кеңестік Республикасының Халық
Инструкторы. Шығыс Бұхара инспекторының төтенше қаржы комитеті», - ... ... КП 8022/47 ... мөр. 1867-1916ж.ж. Торғай облысы
№ 2 Наурызым болысы биінің мөрі – ... ... арт ... тұтқасы бар.
Тұтқасының ұзындығы - 4,5 см.
Қоладан ... КП 8022/15 ... мөр. ... ж.ж. ... ... ауылдың халық сотының мөрі – дөңгелек пішінді, көлемінің диаметірі – 3,5
см. Мөрдің ортасында «№ 1 ... ... ... - деп ... /Музей
материалы/. Музей қорында мөрлер коллекциясының ... ... ... ... ғана ... ... ... көлеміне байланысты мынадай топтарға жіктеледі:
дөңгелек пішінді; сопақша; екі ... ... мөр; тік ... ... ... ... Көлеміне байланысты ҚР Орталық Мемлекеттік музей
қорында дөңгелек пішінді КП 8022/16 номерлі ... ... №1 ... ... мөрі сақтаулы. Мөрді 1867-1916 жылдар аралығында қолданған.
Мөрдің көлемінің диаметірі – 3 см, тұтқасының ... 3,6 см. ... «№1 ... ... ... ... ... «Торғай облысы
Николаевск уезі Сарыой болысы», - деп жазылған.
Сопақша пішінді тастан жасалған КП 11639 номерлі мөр бар. ... ... х 1,7 см, ... - 2,6 см. Мөрде араб әрпімен «Мұхаммед-Ахмет», -
деп жазылған. ... 1969 жылы ... ... ... геграфия
пәнінің мұғалімі Төлеубаев бақшасын суғарып ... ... ... Мөрді
шамамен XVIII-XIX ғасырда қолданған.
Тұтқалы ақ металлдан жасалған КП 8022/49 номерлі мөр ҚР Орталық Мемлекеттік
музей қорында ... Мөр ... ... ... жасалған. Мөрдің
көлемінің диаметірі – 3 см, қалыңдығы - 0,8 см. Мөр ... уезі ... № 3 ... ... ... келгенде ҚР Орталық Мемлекеттік музей қорында ... ... 60-90 ... мен ХХ ғасырдың ортасында жасалған мөрлердің ... ... ... ... ... дөңгелек пішінді мөрлер және сол
кезеңнің сот билігінде ... ... ... ... ... ... ... 2 Қазақтардағы мөрлердің шығу тарихы
Ежелгі көшпелі ... мөр ... ... жазба деректер
баршылық. Далалық көшпенділердің әсіресе көне ... ... ... тархан, бек, әскери қолбасшылары мен батырлары секілді билік иелері
арнайы мөр ... Ол ... ... ... және ... қарым-қатынастарда белгілі бір лауазымдық иелерінің куәлігі
ретінде ... ... ... көне түркі дәуіріне қатысты «Құтлұқ»
деген лауазымдық ... ... қола мөр ... ... деректерде
кездесетін көне түрікше «тамға, тамғачы, алтын ... ... ... сол ... көне ... оның ресми түрде қолданғанын, сол мөрлерді ... ... ... ... ... ... мен ... Орта Азиядағы үлкен
игілікті оқымысты даналар татарлар немесе мұсылмандар күнделікті қолданыста
парсы тіліндегі ... ... ... («мохр») сөзін қолданған – бұл «тамға»
сөзіне жақын. Түркі тіліндегі жазба деректерде мынадай ... «ал ... ... және «көк ... ... ... деген сөздер кездеседі /2, 19/.
Қазақтың «таңба» сөзінің мәні де ... ... М. ... сөздігінде
(ХІғ): ел билеушілерінің ерекше белгілері деген мағынада «Хақан не басқа
билеушілердің таңбасы» деген ... ... ... ру ... әр ... геометриялық пішіндерді еске
салады. Өкінішке орай, таңбалардың мәні мен ... ... ... және ... ... ... байланыстыра терең
зерттелген іргелі ғылыми зерттеулер жоқ. ... ... ... ... пен қарапайымдылық. Кезінде әмбебап ... ... ... ... ... мен ... ... элементтері қатарына
жатады. Таңбалар қол орнына жүретін мөр ретінде де пайдаланылып келген /3,
77/.
«Таңба» сөзін орыс князьдері де ... ... ... қолданғаны
белгілі. Бірінші Петр патшаның әкесі Алексей Михайлович Романов қол қойған
грамоталарда «герб салығы» деген ұғымды білдіретін ... ... ... ... пікірінше орыс тілінде осы уақытқа шейін ... ... сөзі ... ... ... ... тарихшысы Фан Сюаньлин «Цзинь династиясының тарихы» атты
еңбегінде үйсін тайпасынан ... ер ... ... Шы ... ІІІ ... ... ... жүргізіп тұрған кездегі императорлық мөрі туралы кең
мағлұмат береді. Ол ғажайып асыл тас қара ... ... бір ... ... ... (4 пунь мен 7 ... Ұстайтын тұтқасы таспақа
пошымды. Аса бағалы асылтас – оның ... ... ... ... білдірсе, оның түсі – тіршіліктің негізі болып ... ... бірі – ... белгісі, асыл таспақа – сол киелі күштің иесі болып
саналған. ... ... ... де ... ... Жеті саны
– жеті аспан шырағын (Күн, Ай, Шолпан, Меркурий, Марс, Юпитер, және ... төрт саны - ... төрт ... ... ұғым ... ... денелерінің (құдайлардың) мейрімі түскен император төл стихиясы ... ... ... ... ... сөзін өткізіп билігін жүргізе бердіге
саятын емеуірін жатыр /3, 79/.
Әйгілі ... ... ... хан ... мемлекетін құлатқаннан кейін
Таян ханның мөр сақтаушысы – Тататунганы сарай маңында ұстап, өнерін
пайдаланғаны ... ... ... жеке ... ... ... жасырып,
жылысып бара жатқан Тататунгадан Бати:
- Басқаның бәрі ... тізе ... ... сен ... ... ... қайда апарасың? – деп сұрайды.
- Мен өз қызметіме өлгенімше адал болайын деп ... Бұл ... ... ... ... ... ... Ол неге керек?
- Ием осы таңбаны маған көздің қарашығындай сақтатып, кірген-шыққан
қағазға бастырушы еді. ... ... жат ... ... ... ... ретінде пайдаланылады, - деген екен.
Аңыз бойынша, Шыңғыс хан дүниеге келгенде оң қолында яшма асыл тасынан
жасалған айдаһарлар патшалығының мөрін ... ... екен ... сөз бар.
Шыңғыс ханның мөрі алқызыл түсті асыл яшмадан жасалған. Онда ... ... ... ... ... ... ... мөрі» - деген
сөздер бар.
Қазақ таңбаларының үлгілері қола дәуіріндегі Беғазы-Дандыбай мәдениеті
қазбаларынан табылған. Мысалы, әйгілі ... Ә. ... ... ... ... арасынан бағаналы руының таңбасына ұқсас
белгі көргенін жазады /3, ... ... ... ... көптеген түркі халықтарына ортақ екені
байқалады. Мысалы қырғызша ... - ... ... ... ... ... қарақалпақша «тамға» немесе «таңба» - қазақшадағыдай
мағанада; әзербайжанша «дамға» - ... ... ... және ... - таңба, белгі, мөр. 1882-1892 ... Н. Ф. ... ... тән үш ... жуық ... үлгілерін жинапты.
Белгілі түріктанушы ғалым В. В. Радлов бұл ұғымның ... ... ... ... ... сөздермен ашады. Өте ертедегі тасқа қашалып
жазылған жазба деректегі нұсқаларындағы мәні де осы ... ... Дж. Эмре мен А. Н. ... ... ... «таңба» сөзінің түбірі
«там» - күйдіру, өртеу, жағу деген етістік деп есептейді. Бұл ... ... ... ... де ... ... от алу деген ойларды
береді. Ол қазақ ... де ... ... ... ... синонимі. Ел
арасында «Сексеуіл оты тамғанша, сексендегі шал өлер, тамуына таз өлер,
қызуына қыз ... - ... сөз ... - ... ... ... ... санына күйдіріп басылатын айшық
екенін жоғарыда айттық. Бірақ мәселе оның тек қана айырым ... ... ... Ол - ... иесі ... табылатын рудың, тайпаның елдің
нышаны, ... ... ... ... Ал мөр ретінде билік белгісі
сипатында көрінетіні белгілі. Ел ... ... оның ... ... ... ... ... биліктік нышаны деп қарасақ та, ой төркіні
тереңде жатқанын ... қиын ... ... ... бүгінгі
елтаңбаларымыздың тарихи бастауында тұрған мәдени-этникалық ... ... да ... ... ... ... ... бүтін ел құрамындағы
халықтардың қасиет тұтқан ... ... ... киелі белгілерден тұрады.
Шәкәрім шежіресінде түркі халықтарының таңбалары ... ... ... ... екендігі айтылады. Қазақ руларының таңбалары осы күнге
дейін сақталған. Мысалы, тік ... ... ... дара әліп – ... қос ... немесе қос әліп – қыпшақтардың, көлбеу немесе тік айқасып
қиысқан қос сызық немесе айқыш – керейлердің, бұрыш ......... қос ... немесе көз – арғындардың, босаға ... ...... ... ...... ... дөңгелек - суандардың, үш құлақты дөңгелек – ботбайлардың, қос
құлақты және тік ... ... ... ...... ... таңбалары саналады.
Олардың әр түрлі бейне-пішіндері тастағы ... сан ... ... ... археологиялық қазбалар кезінде табылған
көне мөрлер мен металл ақшаларда жиі ұшырасады /3, 72; 75; ... ... сөз ... ... ... ... ту ... ұғымдардың
болуы халқымыздың өзіне тән рәміздері болғанын көрсетеді. Мөрлердің тарихы
ру-тайпалардың таңбаларынан басталады /12, 139/.
Өздерінің күрделі этникалық ... даму ... ... деректерді тым
аз қалдырған қазақ рулары мен тайпалары өзіндік таңбаларымен ерекшеленеді.
Рулық немесе тайпалық таңбалар ... де ... ... ... ... де ... зор. Мұны жекелеген зерттеушілер, атап айтар
болсақ, А. Левшин, Ш, Уалиханов, Л, ... А. ... Н. ... ... М. ... С. Аманжолов және т. б. жақсы түсінді. Алай да ... ... ... ... ... ... және ... білімнің
жеткіліксіз деңгейі, бұл мәселеде іргелі де салмақты қортындылар жасауға
мүмкіндіктер бере қойған жоқ. ... да ... ... тайпалардың шығуы
туралы әр түрлі көзқарастар орын алды. ... ... ... ... ... ... ... Оғыз ханның баласы және мұрагері Күнхан таратып
берген (В. ... ел ... ... алғаны бойынша);
2. Қырғыздар (қазақтар) таңбалар мен белгілерді қол қою үшін және мөр
ретінде қолданды. ... ... мен ... ... Орта ... ғана ... Үндістанға дейін таратса керек. (А.
Левшинің айтуы бойынша);
3. Таңбалар мен ұрандарды қырғыздарға ... ... ... ... ... ... ... тұқымынан тараған хандар әскерлеріндегі қырғыз
(қазақ) тайпаларының пайдаланған қаруларының түрлері ... ... мен А. ... ... ... ... ... салу үшін қазақ руларына Тәуке хан ... (Л. ... ... ... ... ... және логикалық тұрғыдан
мүлде жақындамайтын пікірлер мен ... орын ... және ... ... ... ... ... өзі рулық және
тайпалық таңбалардың халқымыздың ... ... ... ... тағы
да дәлелдей түседі.
Алайда, жоғарыда айтылған зерттеушілер пікірлерінің ғылыми тұрғыдан
қисынсыздығын Н. Аристов ... ... (732 ж.) ... ... ... ... мұндай таңбалардың одан да
ертеректегі Орхон бойынан табылған тас ... ... ... айту ... ... ... Ол ... Орхон-Енисей жазуларындағы
38 әріптің 29-ның қазақ рулары пайдаланатын рулық-тайпалық таңбаларға ұқсас
екендігін айта ... ... ... ... ... да ... ... берген жоқ. Ол мал баққан елдің халықтық өмірінің тарихи-
органикалық жемісі болып ... ...”, - деп ... еді. ... ... таңба рулық меншік белгісі. Егер осы ... ... ... ... ... тарихи бастаулары Орхон
Енесей жазуларымен замандас болып шығады. Н. Аристовтың ... ... ... ... жеке және ... ... шыға ... мал тек
белгілі бір рудың меншігі болған рулық ... ... ... бұл ... әлі ... ... ... терске шығара алмағанын
ескерер болсақ, қазақ руларының тарихы тереңнен басталғанын мойындауға тура
келеді.
Алайда бұл айтылғандар ... ... ... ... таңбалардың
генезисі туралы әр түрлі пікірлерді мүлде теріске шығарады деуден аулақпыз.
Мысалы, Оғұзханның алты ... ... 24 ... ... ... Рашид ад-Диннің “Жылнамалар жинағында” шынында да көрсетілген. ... ... ... Десекте осы деректің өзі де қазақ руларының таңбалары
Оғұзханның балаларынан бастау алады деп айтуға ... бола ... ... ... ... ... түркі тайпаларына бар таңбаны үлестіру
салтына мемлекетті ... ... ... мән ... /13, ... енді ... ру-тайпаларды моңғолдардан немесе Шыңғысханнан алды деген
пікірге тоқталсақ, бұған негіз болған шағатай тіліндегі ежелгі дерек ... Онда ... ... ... ... ... “таңбалар,
ерекше құстар, ерекше ағаштар” үлестіреді. Шыңғысханнан ... ... ... ... ... ... ... тайпалардан Сепкіл Қоңырат би,
Майқы би, Тама би, ... би ... ... бар. Алайда олар Шыңғысханнан
алған таңбалар кейінгі қазақ ... ... ... ... ... осы ... рулық таңбаларды ... ... ... ... ... ... ақиқат жақын тұр. Десек те ... ... ... ... аз ... ... ... қосынды (крест) + ... ... ... де ... ... шығу ... тәңірге табыну
дәуірінен іздеструге итермелейді. Мұндай таңбалар қазақтың төртқара, телеу,
сіргелі, керей, адай тәрізді руларында кездеседі. ... ... ... ... ... ... жүрген Мұрат Әджи қосынды (крест) белгісінің
тәңірге табыну кезеңінен бастау алатынын, яғни б. з. д. ІV-III ... з. VII ... ... ... түркілер арасында таралғанын, оны
Европаға ғұндар апарғанын тәтпіштеп баяндайды. ... ... ... руна ... да бар.
Әрине ерте түрік дәуіріндегі тайпалар аттары кейініректе таралған қазақ
ру-тайпаларының аттарына өзгешелеу болып ... XI ... М. ... ... ... атты ... оғыз руларының таңбалары мен қазақ
руларының ... ... бар. ... ... ... ... таңбасынан қазақтың садыр, матай руларының ... ... ... ... ... ыстыларға,
тіліктерге; байұндүрден қоңыраттарға, сары үйсіндерден ... ... ... ...... ... есен ... бектілілерден – шөмекейлерге; иазғрлардан –
алтындарға, төртқараларға; іғдірлерден таздарға, жаппастарға; тұғыртқыдан ... ... ... ... ... жақындығын көреміз.
Егер қазақты құраған рулар мен тайпалардың генезисіне байланысты ... мен ... ... тым аз ... ... түркі рулары мен тайпаларының қазақ ... мен ... ... ... мәселенің жаңа қырларын анықтауға меңзейтінін
байқар едік.
Осыны ... ... VII-VIII ... ... ... ... салу тәртбін зерттеген қазақстандық шығыстанушы Ю.А. ... ... және ... ... ... ... ... кейінірек
кезеңдегі түрік және монғол тайпаларының таңбаларымен салыстыра ... және Орта Азия ... ... зерттеп білуге қажетті аса
құнды материалдар бере алар еді”, - деп ... ... ... ... ... ... мен ... арғы тарихын
зерттеу дегеніміз, ең алдымен олардың таңбалық белглерін ... ... Мұны ... ... ... Н. ... болды. Ал оның пікірлерін
тереңдете зерттеген С. ... еді /13, ... ... ... ... орыс ... ал
қазақтың заттай дерегі ретінде Таңбалы тасты ... ... ... бойынша, ислам дәуірі басталған ... ... тас ... ... бас қосып, ұлы мереке жасаған. Барлық тайпалардың ұлыс ... ... ... ... ... ... ... құрып қай тайпа қай
жерде қоныс ету мәселесін шешкен. Әр бір тайпаның өзіне арнап таңба ... ... ... осы ... ... ... Ру ... сол рудың
нышанының орнына қолданылған, ру жалаушаларына салынған, қазақтың көптеген
ру аттары сол рудың таңбасы ... ... ... бағаналы балталы,
шанышқылы, ергенекті, тарақты, ашамайды, оймақты т.б.
Тек тайпа ішінде адам саны көбейгенде ғана ішінен рулар ... ... Олар ... ... ... ... тайпаніңкіне бір белгі қосу арқылы пайда ... ... ... шығу ... ... мүмкіндік береді.
Тайпалық ортақ таңбаға қосымша бір белгі салу арқылы өзінің жаңа
белгісін жасау тәсілі ... ... мен ... фин ... арасында да
кездеседі.
Орыс халқында / - таяқша, + - крест, * - ... ізі, ( - ... III – ... белгілер болған. Мұндай жеке белгілерді жеке үй ... ... ... ... ... осы ... пайдаланған. Егер
баласы өзіндік отау тіксе, өзінің белгісінен жаңа ... ... Жаңа ... негізгі белгілері сақталған.
Гродековтің көрсетуі бойынша дулат тайпасыныңкі O – ... ... ... ...... төменгі бөлігінде тік сызық , суандікі
– дөңгелек екі бүйірінде екі сызық. Дулат тайпасының ботпай руының ... ... екі ... ... бір ... ... ... жоғарғы
бөлігінде екі сызық төменде крест тәрізді сызық.
Арғы замандарда жазу тегі суреттен басталатыны белгілі. Пиктографиялық
жазулардың ... ... ... жазу пайда болған. Идеографиялық
таңба жеке сөзді немесе оның атауын, бөлшегін ... ... мен ... ... деп ... ... ... мен ұғымның, таңба мен оның ... ... ... ... қиын емес. Өйткені бейнелік идеограммалардың тегінде заттық
кескіннің өрнектелгені ... ... ... көз ... қоңыраттың
босаға тайпасы сияқты айғақтық белгілері бар.
“Таңбасыз тай, енсіз қой”, - деген сөз тіркесінде ен мен таңба салуға
дейінгі ... ... ... ... ... ... деген ұғым бар.
Ол дәуірді суреттегенде қазақтар “Алаш, алаш ... ала тай ат ... тай, ... қой ... – деп ... ... орта ... қазақ таңбаларынан жиі кездесетіні үйсін
таңбасы ІІІ үш жіп. Ол ... ... ... бірдей. Қыпшақ таңбасы //
екі жіп, арғын ... "o o" көз ... ... ... /10, 3/.
Қорыта айтқанда таңбалар тарихын, мөр ... ... ... зерттесек әлі талай жаңалықтар табылып, төл мәдениетімізден ... ... да ... ҚР Орталық Мемлекеттік музей қорындағы мөрлер жинағы
2. 1 ҚР Орталық ... ... ... лауазымдық
мөрлер (сот, би, старшина, болыс)
Көшпелі қазақ қоғамында әлеуметтік аристократияның жоғарғы тобы хандар
мен сұлтандар болды. Алғашқы қазақ хандары ... бері ... ... мирасқорлық дәстүрі сақталып келді. Мұрагерлік тәртібі жүрмеген
жағдайда ... ... ... мен ... ... ... ... қазақ мемлекеттігі дәуірінің жаңа заман кезеңінде қалыптасу
және одан әрі дамуының символикалық белгісі қазақ ... мен ... ... ... болды. Олар негізінен әсем нақышты сәні бар ... ... ... ... ... ... араб әріптерімен мөр иесінің
және олардың атақты әкелерінің толық аты-жөні ... ... ... ... қазақ билеушілері ішкі іс жүргізудің әр ... ... және ... шарттарды растау үшін қолданды.
Қазақстанның Ресейдің қол астына қарауы XVIII ғасырдан бастап жоғарғы
хандық биліктің әлсіреуіне, жүздердің ... ... орай ... бірте-бірте әлсіреп XIX ғасырдың екінші жартысында ... әкеп ... /14, ... жаңа ... ... саясаты кезінде патша соты өзінің қатал
жүйесін қолданбады. Әскери басқару жүйесіне бағынатын мемлекеттік органдар
ретінде олар өз жұмысын отарлау ... ... ... ... ... ... Солтүстік Кавказдағы отарлау мен басқару
тәжірибесін пайдаланды.
Отарлау саясатының ең басты ... ... ... ... халықтың ережелеріне ұқсас қалыптастыру еді. Осы ... ... ... ережелерін жиналып, зерттеу жүргізілді. Бұл
әдіс Қазақстанның Жетісу, ... ... ... ... ... ... ... енгізіліп, қазақ жеріндегі әкімшілік-
басқару кеңселерінде қызмет атқаратын шенеуніктерді дайынауға да көп көңіл
бөлінді. Қазақ даласындағы ... ... ... ... мен Омбы
қалаларындағы оқу орындарында дайындады. Орынборда ... ... ... ... ... ... қазақ даласында кеңсе қызметкерлерінің
көбі орыстардан қойылатын еді.
ХІХ ғасырдың 60-жылдары Қазақстандағы сұлтандық ... ... ... орыс шенеуніктері алмастыра бастады. Қазақ даласында ... ... ... ... полицейлік басқару жүйесі толық орнады. Аға
сұлтандардың саяси билігі, жаңа қоғамдық-әлеуметтік ... ... ... әлеуметтік топ байлар мен саудагерлер Ресей патшасының қазақ ... ... ... ... ... ... басқару жүйесін құрудағы қиындықтың бірі жайылым мәселесі
болды. ... ... ... үшін Ресей әкімшілігі жергілікті
сұлтандар мен болыс ақсақалдардың пікірлерін ескеріп отырды.
ХІХ ғасырдың 50-60 жылдары басқару ісі ... ... ... ... жүйесі қамтыған қазақ жерлері 1859 жылы ... ... ... ... Олар аталған кезеңге дейін
жоғарыдан басқарып келген Сыртқы ... ... ... ... Батыс-Сібір әкімшілігі ... ... түрі ... сол қоғамның дәстүрлі қоғамдық-ұйымдық құрлымына
сәйкестендірілді. 1822 жылғы ... ... ... ... ... ... ... қоғамына біршама дербестік (Ресей
үкіметінің мүдделері үшін) ... еді. ... ... ... және
басқару мекемелеріне сұлтандар арасынан қазақ ұлты өкілдерін "ұсыну" ... ... /4, 29-30 ... ғасырдың ортасынан ғасыр аяғына дейін қазақ жерінің бүкіл ... ... ... ... ... Орал, Сібір, Жетісу, Орынбор
казактары әскерлерінің "далалық басқару аудандары" (сол ... оң ... т.б.) ... ... терминдер қолданылды.
Ресей үкіметі 1864 жылдың басында қазақ жерлеріндегі әкімшілік-басқару
өзгерістерінің жаңа ... және ... ... ... ... құрлыстың негіздерін әзірлеуге кірісті.
Дала комиссиясының екі жылдан астам уақыт ... ... 1868 жылы ... ... ... ... Семей облыстарын
басқару туралы Ереженің жобасы аяқталып, ол 1868 жылы ... ... ... 1864 жылы ... ... қазақ жерінде осы кезеңге
дейін өмір сүріп келген "Орынбор қырғыздары", "Сібір ... ... Орал және ... казак әскерлерінің жерлері сияқты әкімшілік-
аумақтық бөліністерден төрт облыс: Торғай, ... және ... ... Әр ... төрт уезге бөлінді. Жалпы алғанда басқару ... ... ... ... және жергілікті басқармалар болып құрылды /18,
288/.
Облыстық басқармалар. Орал және ... ... ... ... ... ол Ақмола және ... ... ... ... ... ... ... мен облыстық басқару билігі облыстық басқармаға
біріктірілді. Орал және ... ... ... ... мен міндеттері жалпы империялық мекемелер бойынша, ал Ақмола және
Семей әскери губернаторлары – арнаулы Сібір мекемесі бойынша Ресейдің ... ... ... мен ... ... ... төрағасы мен ... ... ... ... ішкі ... ... тағайындады. Облыстық
басқарма жанында кеңсе құрылды.
Уездік басқармалар. Уезд ... ... уезд ... ... Ол ... үкімет орыс шенеуніктерін ғана тағайындап, билеуші-
сұлтан билігін жоя бастады. Уезд ... ... мен ... империялық мекемелер бойынша Ресейдің ішкі губернияларындағы полиция
исправниктерінің құқықтары мен міндеттеріне теңестірілді /18, 292/.
Жергілікті ... Бұл буын ... ... халқы арасындағы
азаматтық құқықтық процестерді ... ... ... ... ... ... ... болыстармен ауылдарға бөлінді. Болыс басқарушылары
- болыс "съездерінде", ауыл старшындары "ауыл жиындарында" сайланды. Бұл
лауазымды адамдарды ұстауға ... ... ... ... ... қосымша міндеткерлік ретінде төлеп отырды. Шынына келгенде, орыс
әкімшілігі қазынадан ... ... ... ... ... ... талаптарын болыс басқарушылары мен ауыл старшындары
түрінде төменгі ... ... ... 20-60 ... ... ... ... қазақ қоғамының әлеуметтік-саяси жүйесін өзінің эканомикалық
мүмкіндігіне бейімдеп ... ... ... ішкі ... ... ... ... және саяси ықпалының нақ осы қиратушылық ... ... 60-70 ... ... салқынын тигізгеніне қарамастан, бұл
қоғамның одан әрі дамуына қозғау салды /4, ... ... ... ... ... ... Солтүстік Кавказ әскери
генерал-губернаторы атқарды. Ресей империясының Орталық ... ... ... ... облысы 1865 жылы жаңадан құрылған Сібір
генерал-губернаторларының қол ... ... ал ... ... ... ... деп аты ... Жетісу облысында
Қазақстан мен Орталық Азияның ... ... ... ... ... әскери-әкімшілік басқару жүйесі бекітілді. Әкімшілік
құрылыс сонымен қатар жергілікті халықты басқару құрылымы заңды түрде ... (1886 және 1891 жж) ... ... ... 1886 ... ... ... туралы заң». Екіншісі – «1891 жылы 25 науырызда
Жоғарыдан бекітілген ... ... ... ... ... ... ... өзгертпей тек бекіте түсті. Дәл осылай ... Азия ... және ... ... әкімшілік құрылысының ортақ жүйесі қалыптасты.
1891 жылғы заңға байланысты ... уезд ... ... ... ... аймағында әкімшілік бөліну рулық
құрылыс бойынша жүргізілді. Ресей әскери-аймақтық бастығының бұйрығымен ру
биі болып ... ... ... ... ... ... олар
салықтың бір бөлігін өздері иемденді. Орыс ... ... ... ... ... ... соң XIX ... рулық билер жүйесі әділ сот ретінде өз әрекетін тоқтатты.
Осы мәселелердің бәрі Ресейлік стандартқа сәйкес сот ... ... ... ... ... бұл ... ... жүргізілді.
Қарапайым құқық ережелері мен шариғатты пайдаланған қазақтар баптар мен
параграфтарға бөлінетін Ресей соттарын қабылдауы ... ... Осы ... ... соты ... ... ... орнына сайланған халық соты
келді. Бұған орыс казачествосы мен шаруалардың отарлау саясаты да ... ... ... ... ... беріліп, жергілікті халық
өнімсіз жерлерге ығысты /20, 126/.
Сонымен ХІХ ғасырдың соңына қарай ... ... орыс ... ... ... ... ... соттары үш жыл мерзімге болыстар
жиналысында сайланды. Халық соты жергілікті халықтың ісін ... ... ... да қазақтардың қылмыстық істеріне жиі араласып, далалық
ереженің 17 бабына сәйкес саяси қылмыстылар мен ... ... ... ... ... Бұл ... ... адамдардың сөзі мен
рапорттарына сүйеніп істерін сотсыз қарады. Осы іс-шаралардың кесірінен жер
аударылушы өз алдына сот ... ... ... ... ... айырылды. Сол сияқты 17 бапты орыс ... ... ... ... және т.б. лауазымдық орындарға «өз адамдарын»
сайлау кезінде қарсы жақтарды ығыстыру үшін ... ... не ... жер ... ... ... ... көп болды.
ХХ ғасырдың басында мұндай бассыздықтар көбейе түсті. 1907 жылы
мамырда өткен ... ... ... қазақ өкілдері
қазақтың саяси қылмыстылары мен барымташыларын халық соттарының қарауына
жіберуге, ал орыс пен ... ... ... ... қарастыруына
ұсыныс жасады. Орыс өкілдерінен құралған комиссия бұл ұсынысты қабылдамады.
Қазақтар барымтаны аса ірі қылмысқа ... бұл ... ... соты ... жөн деп ... XIX ... соңы ХХ ғасырдың басында Ресей империясы шеткі
жерлердегі сот ... ... ... келтіреді. Бұл шаралардың нақты
қадамдарының бірі ретінде халық соты деген лауазымды енгізді. ... ... ... 1917 жылы ... төңкерісі бастала салысымен тоқтатады /18,
97-102/.
1891 жылы далалық ереже сол кезде-ақ аймақтық соттар жүйесін ... Тек 1898 жылы ғана ... ... Ақмола, Семей, Торғай
обылыстарында заң шығуына байланысты сот жүйесі 1864 жылы ... ... сот ... негіздейтін сот жарғысы негізінде құрыла бастайды.
Бірақ толығымен сот жүйесі енгізілмеді. Осы ... 77 ... ... ... ... сотына және билерге жергілікті болыстың қаржысына
жасалатын ерекше лауазымдық белгілер беріледі ... Осы ... ... ... ... нақтылана түседі, әрі аталмыш бап бойынша билер
соты шариғат негізінде үкім шығаруға тиісті болды, ал ... ... ... ... ... ... ... отырды.
Түркістан аймағында қолданыста болған қазылар мен билердің лауазымдық
белгілерін бекіту бұйрығы сақталмады. Кейіннен ... ... ... сөзі халыққа мағына жағынан әрі сыйлы, әрі түсінікті болғандықтан «халық
соты» деген сөз мүлдем ығыстырылып ... XIX ... ... Қазақстан аумағындағы қазақ тұрғындарының
істерін бірінші сот инстанциясы ... ... ... ... ... ... ... соттары болып аталса да қазақтарға олар тек ... ... ... белгілі болды.
Билер сотының қызметіне тоқталмас бұрын "би" сөзінің шығу тарихына
тоқталып, зерттеушілердің пікірін анықтасақ билер ... ... ... "Би" ... ... ... Бұған алғаш рет көңіл
аударған Ш.Ш. Уалиханов "би" ... көне ... "бек" және ... тіреп, оның негізгі мағанасы "сотты" білдіретінін атап көрсеткен-
ді /19, 56-58/. ... ... ... А. Леоньтев "би" сөзін "билеу"
етістігінен туындата келіп, оның "басқарушы" мағанасында ... В.В. ... "би" ... " бек " ... варианты, осман
түркілерінде бұл термин "бей" формасында қолданылып, біріншіден ... да, ... ... да ... ... ... ... немесе рудың жетекшісі ретінде "князьды", үшіншіден сөздің кең
мағанасында кез ... ... ... ... В. Бартольд тәрізді В.
Радлов та "би" сөзінің үш түрлі мағанасын келтірген болатын: "би" – ... ... ... (господинь); "би" – сот (судья); "би" – дана, шешен.
Құрбанғали Халид "Би – ... бек - ... ... ... ... ... зор" ... айтылған, - дейді. Кейінгі зерттеулер арасында
мұндай тұжырымды О. Сүлейменов қайталайды.
Қазіргі ... ... ... Ш. ... пен А.
Леонтьевтің тұжырымын қолдайды. Т. Сұлтанов ... ... ... ... ... ... "бек" ... бас алатынын және бұл ... ХV ғ. ... ... ... ... ... би ... және оның жылнамалар жинағы" атты ... ... ... Р. Сыздықова мен М. Қойгелдиев "би" сөзін "бек" сөзінің
бір ... ... ... ... "бек" – ... ... ... ал "би" вариантымен ру тайпаның басшысын, билеушісін немесе билеуші
топтың өкілін атаған деп жазады.
Қарастырылып өткен ғылыми болжамдардың айналып келгенде бір ғана ... ... ... ... қиын емес. "Би" сөзі ежелгі түркінің
"бек" сөзінен бас алады да, негізінен "басқару", "билеу", ... ... ... Олай ... "би" сөзінің пайда болу уақыты да ... ... ... ... /5, 19-20/.
Жаңа басқару жүйесінің басшысының міндеті қазақтар арасында мүмкін
болатын тәртіпсіздіктің болмауын бақылау, бағынбаған адамдарды ... ... ауыл ... ... ешкімге кетуге рұқсат бермеу, ... іс ... ... ... жинау барлық уақиғаларды аға
сұлтанға, династия бастығына хабарлап отыру ... /4, ... ... ... ... ... соттардың, билердің, ауыл
старшындарының мөрлерін құрайды.
Мыслаы: Верный ... ... ... мөрі ... ... «Верный қаласының халық соты» деген доғал түскен жазуы ... ... ... ... ... ... ... - қазақ
ғалымдары мен жазушыларының, саяси ... мен ... ... бар. ... ... қоғам қайраткері, «Алаш» партиясының белсенді
мүшесі, дәрігер Х. ... ... ... ... ... ... қайраткері, жазушы Сәкен Сейфуллиннің, дала комиссары Әліби
Жангелдиннің, ең алғаш Қазақстанның жер қыртысын ... ... ... Ұлы Отан ... ... ... қызмет атқарған Е.А.
Садуақасованың және т.б. тұлғалардың жеке ... ... ... ... өткен сайын техникалық прогресс те ... ... ... ... ... ... ... болдық.
Заман қанша өзгерістерге ұшыраса да мөр сол қаз ... ... ... ... ... ... ... шынайылығын
куәландырып, мемлекеттік биліктің бөлінбес бір ... ... ... рөлін атқарып келеді. «Мөрсіз қай құжат болмасын ... ... деп ... ... ғой. ... ... ... Ресей қазақ
қоғамында ханды билікті жойып, өз үстемдігін губернаторлыққа ... ... ... уездерді, болыстарды, ауылдарды
басқаруға жоғарғы тап өкілдерін өздері арнайы сайлап ... Әр ... мөр ... Сол ... ... ... отарлық белгілерді айқын
көрсетті.
2. 2 ҚР Орталық Мемлекеттік музей қорындағы жеке және ... ... жай ... ... орны өте зор. ... ... ... бұрын, оның терминалогиялық мәселесіне тоқталсақ.
Жай мөрлер – негізінен бұл мекемелерге, көпшілікке қызымет ... ... Орыс ... ... ... деп жазылған егер біз оны
қазақ тіліне аударсақ жай немесе қарапайым мөр дегенді білдіреді /11, 158-
159/. ... жай ... ... сипаттамасына тоқталып өтейік. Олар:
26358/3 Құж №111
28.12.2000 ж. Мөр қалам. IX-Xғғ. Қытай. ... жж.) Тас, ою ... Тік ... ... 3,7х2,5х2,3 см.
Оң жақ бөлігінің ортасында дөңгелек отверстие (2мм). Мөрдің біріккен жері-
соғылған. Қаламның негізінде бедерлі өрнектер ... ... . ... ... және үш ... ... жерінен табылған. Мөр қалам соғылған,
кірленген.
8597 Құж №4 17.07.1953 ж. Мөр ... ... ... ... ... ... d-3,1 см, һ-3,2 см. ... вертикальды ұзартылған. Оң жақ жоғарғы
жағында Ресей мемлекетінің ел таңбасы бейнеленген ( ... ... ... (ел ... 3 ... ... 3 ... жазу: "О.К.В. 3-го Кант
Бакалінской станицы" ... – бұл ... ... әскері.
Мөр ескірген, сызат түскен, тұтқасыз.
10072 08.02.1962 ж. Мөр " ... 217 ... ... қару ... (1773 ж.) ... ... d-3,4 см, һ -3,5 ... вертикальды ұзартылған. Оң жақ бөлігінде 5 ... ... ... "Пугачев 217 атқыштар полкінің қару жарақ командирі".
Мөр ескірген, сызат түскен.
7884 1952 ж. Мөр -"Лейб – ... ... ... ... безендірілген d-2,8 см, т-0,2 см. Дөңгелек, монетадан жасалған. Оң ... ... ... ел ... ... ... 3 қатарда жазу:
"Лейб. гвард. Измаиловск. ... ...... империясының
мемлекеттік ел таңбасы бейнеленген. Мөр ескірген, сызат түскен.
7894 1952 ж. Мөр "14-ші Егор полкі 2-ші Қарабенерротасы". (1830-1940) ... d-2,9 см, т-0,3 см. Оң жақ ... ... ... ел таңбасы бейнеленген (ел таңбаның 3 түрі) онда ел ... ... лавр ... ... ... ... екі ат, екі ... және лентасы бар. Осылай аталатын " қанатын ... ... 3 ... ... "14-ші Егор ... 2-ші ... "14-ші
Егор полкі 2-ші Қарабенерротасы". Мөр ескірген, тұтқасы сынған.
7872 1952 ж. Мөр француздардікі, онда Напален-II баласы Напален-I ... кезі ... (1815 ж.) мыс, ақ ... безендірілген,
дәнекерленген. d-5 см, т- 0,4 см. Дөңгелек /Музей материалы/.
Музей қорында жай мөрлермен бірге жеке тұлғалардың да ... ... ... мөрлері бүгінгі қоғамда, тарих сахнасында алатын орны
ерекше.
Сфрагистика ғылымында жеке ... ... ... ... өте зор.
Жеке мөрлер – атақты тұлғалардың мысалы, жазушы, дәрігер, ғалым және т. ... ... – жеке ... ... ... атқарған істерін немесе
шығармашылық қызметін айғақтайтын заңдық күші бар ... ... Осы ... дәлелін айтсақ Орталық Мемлекеттік музей қорында
жеке тұлғалардың мөрі ... ... Х. ... мөрі ... ... ... ... тұтқасы бар, көлемінің диаметірі –
2,3 см, биіктігі – 6,5 см. ... ... ... ... ... мөрді айналдыра “Дәрігер Досмұхамедов” – деп жазылған. Яғни
бұл белгілерге қарап біз ол кісі ... ... ... ... ... білуімізге болады. Шынында да Х. Досмұхамедовтің
өмірінде атқарған қызметтері осының ... ... 1883 жылы ... ... ... облысы,
Қызылқоға ауданы, Тайсойған құмында дүниеге келген. Ол – Алаш ... ... ... ... 1894 ж Орал әскери-реалдық училищесінің
даярлық класына қабылданып, оны 1902 ж үздік бітіреді де, тағы бір жылға
қосымша класта оқуға ... 1903 ж ... ... ... ... ... тілінен қосымша емтихан тапсырып түседі.
1909 ж. академияны ... ... ... ... ... ... ... мерзімдегі әскери міндетін өтеуге жіберіледі. 1913 ж. ... ... ... №6618 куәлікпен әскери борышын
өтеуден ... Орал ... ... ... бөлімшелік дәрігер болып
орналасады. 1917 ж ... ... ... ... ... ... жалпықазақ съездерін ұйымдастырып, өткізуге ат салысты. 1917 ж
желтоқсанда П ... ... ... ... үкіметі – Ұлт
Кеңесі құрамына сайланды. 1918 ж. наурыз айында Ж. ... ... ... ... ... Ұлт істері жөніндегі халық
комиссары И.В.Сталинмен бетпе-бет келісім сөздер жүргізеді. 1920-1921 ж ж.
Ташкенттегі Физикалық әдіспен ... ... ... 1922-24 ж ... Денсаулық сақтау халық комиссариаты алқасының мүшесі және
емдеу-санитарлық бөлімінің меңгерушісі болды. 1927 ж ... ... ... болып бекітілді. 1928 ж Қазақ мемлекеттік
университетінің ... ... ... 1929 ж ... ... ... ... және Қазақ педогогикалық
Институтының проректорлығына тағайындалды. 1930 жылы 15 ... ... ... ... 1932 ж 20 ... ОГПУ ... Воронеж қаласына бес жылға жер аударылды. 1938 жылы, 26-ншы
шілдесі күні ... ... ... ... айдауда жүрген жерінде
НКВД-ның тұтқынына алынады. Одан Мәскеуге, кейінірек Алматыға жеткізіліп,
1939 жылы, 24-ншы сәуірде “әскери трибуналдың үкімімен ... ... ... ... ... ... өкпе ... қайтыс
болады”. 1958 жылы 11 ақпанда ақталды /21, 11-23/. Х. ... ... ... 1998 жылы 22 ... ... Д. Е. ... ( ... Орталық Мемлекеттік музейінің қорында КП ... ... ... ... ... ... ... тұтқасы бар мөр
сақтаулы. Мөрдің көлемінің диаметірі – 3,4 см. ... ... ... ... деп ... оны ... ... Алихановна
Садуақасова – деп жазылған (5-сурет).
Садуақасова Елизавета ... 1903 жылы 25-шы ... ... дүниеге келген. 1971 жылы 23-шы маусым айында Мәскеу қаласында
дүниеден озған. Ол кісі – ... ... ... ... ғылымының
докторы (1965), профессор (1966), 1944 жылдан КПСС мүшесі қызметін
атқарған. Мәскеу ... ... ... ... ... ... Ол 1928-31 жылы ... 1931-41жылдары СССР Денсаулық
сақтау министірлігінде жоғары оқу орындары жөніндегі аға инспектор, ... ... ... СССР ... ... Денсаулық сақтау институтының
ғылыми секретары (1945-48), ал 1948-59 ж ж СССР Денсаулық ... ... ... бөлімінің меңгерушісі болды.
Садуақасова 1959 жылдан өмірінің ақырғы күндеріне ... ... ... ... ... статистикалық санитария бөлімін басқарды.
Садуақасованың 50-ден астам ғылыми еңбегі бар. ... ... ... ... және ... Отан ... ... бірнеше медальдармен
наградталған. Е. А. Садуақасова Ұлы Отан соғысы кезінде әскери госпитальда
дәрігер қызметін атқарған. Сонда ол ... ... ... ... ... ... мөрін басып отырған. Мөр музей
қорына 1979 жылы 23-ші ... ... /Муз ... №10182 номерлі дөңгелек пішінді, көлемінің ... ... -4 см ... жасалған мөр. Мөрдің ортасында РСФСР-дың ... ... ... ... ... кеңестік Ресей
мемлекеті, одан кейін Торғай губерниясының әскери комиссары – ... Бұл ... ... ... 1918-1922 жылдар аралығында жасатқан.
Жанкелдин Әліби Тоқтан ұлы 1884 жылы ... ... ... дүниеге келген. Қазақстанда Кеңес өкіметін орнату және нығайту
жолындағы күрестің көрнекті ... ... ... ... ... Компартия мүшесі болған. 1903 ж Қостанай орыс-қазақ ... ... ... ... ... ... ол 1905 ж революцияға
қатысқаны үшін оқудан қуылады. 1911 ж Женевада В.И. Ленинмен кездесіп 1913
ж Қазақстанға оралып ... ... ... 1917 ж ... ... ... ... Уақытша үкіметтің контрревалюция
әрекетін әшкерелеп, байлар мен буржуазияшыл ұлтшылдарға, ... ... ... ... ... ... ... арасында
большевиктер идеясын насихаттады. 1917 ж ... ... ... Торғай
облысының төтенше соғыс комиссары етіп тағайындады. Қырғыз ... ... ... ... комитет председателінің орынбасары (1919
ж шілде - 1920 ж қазан), 1938 жылдан ... ... ... ... 1951 жылдан оның председателінің орынбасары қызметін атқарды. Ә.
Т. Жангелдин Ленин орденімен, Қызыл Ту ... ... ... бір ... ... ауыл Жангелдин есімімен аталады ( 6-сурет).
ҚР Орталық Мемлекеттік музей қорында ақ түсті металлдан ... ... 16334/3 ... мөр сақтаулы. Тік төртбұрышты мөрдің артында ұстайтын
тұтқасы бар, ... – 5,7х2,4 см, ... – 2 см. ... ... бір
қатарда С. Сейфуллиннің қол таңбасы таңбаланған. Мөрді музей қорына 1980
жылы 19-шы ... С. ... жиен ... ... С. ... ... ... Сакен (Садуақас) 1984 жылы 15-ші қазан айында ... ... ... ... ... ... ... қыстағында
дүниеге келген. Ол – қазақ кеңес жазушысы, қазақ кеңес әдебиетінің негізін
салушы, Қазан революциясына ... ... ... және ... ... ... ... мектебінде (1905-1908 ж ж), ... ... ... (1908-1913 ж ж), Омбыдағы ... ... ж ж) ... 1914 ж ... ... ... атты ... өлеңдер жинағын бастырып шығарады, 1917 ж Бұғылыда
мектеп ашып, орыс ... ... ... ... 1917 ж ... ... атты ... жазып, Қазан революциясын зор қуанышпен қарсы алды.
1918 жылы 4 ... ... ... ... ... ... 47
күн ажалмен арпалысқан Сәкен 1919 жылы 3 сәуірде ... ... ... ... 1920 жылы 7 мамырда Ақмолаға қайтып оралып,
Атқару комитеті председателінің ... және ... ... ... 1922 ж ... ... газетінің редакторы, халық
ағарту комиссарының орынбасары 1925 жылы 7 ... ... ... ... ... орталығының председателі, 12 маусым Қазақтың
пролетар жазушылары ассоциациясының ... ... ... ... жылы ... ... ағарту институтының, Ташкенттегі қазақ
педогогикалық институтының директоры болып жұмыс істейді. «Қазақтың ... ... (1931 ж), ... ... (1933 ж), Ы. ... ... ... т.б. шығармаларын жинап (1935 ж), бастырып шығарды. 1974
жылы Қазақстанда, одан тыс ... ... ... 80 жыл ... ... ... аталып өтті дөңгелек жоғарғы бөлігінде екі сызық ... (7
- ... ... ... ... ... тік ... мөр музей
қорында сақтаулы. Мөрдің биіктігі - 4,2 см, ені - 1,6 см, ... - ... ... ... екі ... «Партия жетекшісі профессор А. И.
Безсонов» - деп жазылған. Мөр музей қорына № 131 ... 1965 жылы ... ... Андрей Иванович 1875жылы 27-ші сәуірде Төменгі Новгород
қазіргі Горький қаласында дүниеге келген – 1962 жылы 26-шы ... ... ... көз жұмады. Ол – топырақтану саласындағы ... ... ... (1936 ж ), ... (1926 ж ), ... ... ... (1946 ж) қызметін атқарған. Қазақ ССР-нің еңбек сіңірген ғылым
қайраткері (1945 ж ). 1898 жылы ... ... ... топырағын (Балқаш маңы, Жоңғар Алатауы, Іле Алатауы, Орт.Тянь-
Шань) алғаш зерттеушілердің ... 1921-38 ж ж ... ... ... ... ... және педагогикалық жұмыстар атқарады. 1938-51
ж ж СССР ҒА-ның Қазақ филиалында ... ... ... ... ССР ... Топырақтану институтында директордың ғылыми жұмыстар жөніндегі
орынбасары қызметін атқарады. Негізгі еңбектері топырақтану ... ... ... облысының топырақ картасын жасауға өз үлесін
қосқан ғалым /Музей материалы/.
ҚР Орталық Мемлекеттік музей қорында КП № 20403/93 ... ағаш ... ... мөр бар. Мөр тік ... ... көлемінің
ұзындығы – 3,5 см, биіктігі – 1,7 см, ені – 1 см. ... ... ... «А. ... - деп ... Мөр ... ... № 57 актінің
негізінде 1986 жылы наурыздың он екісінде қабылданған. Мөрді музей ... ... ... ... ... өткізген.
Нүсіпбеков Ақай 1909 жылы 9-шы желтоқсанда қазіргі Алматы облысы,
Кеген ауданы Жалаңаш ауылында ... ... Ол - ... ... ... ... қоғам қайраткері. ҚазССР ҒА-ның академигі 1962-
1967жылдары корроспондент мүшесі, 1971 жылы Қаз ССР ... ... ... 1961 жылы ... ... ... 1963 жылы
профессор атағын алған. А. Нүсіпбеков 1918-22 ж ж ... ... ... ... 1926-32 ж ж ... ауыл ... ... осы техникумның оқытушысы, директоры қызметін атқарады. 1933-34 ж
ж Қазақстан ... ... ... ... ... ... 1934-37 ж ж ... шығыс еңбекшілері университетінде оқыды.
1937-39 ж ж Қазақстан Комунисстік Партиясының ... ... ... 1939-41 ж ж ... ... ... кадрларын
даяралайтын республикалық мектептің директоры 1945 жылдан Қаз ССР ҒА–ның
Ш. Ш.Уалиханов атындағы тарих, археология және ... ... ... 1956 ... ... 1968-76 ж ж ҚазССР ҒА-ның вице-
президенті. Қазақстан Комунистік Партияның 13-14 съездерінде 1971-76 ж ... ... ... кандидат болып сайланады. Ленин орденімен 1-
2—дәрежелі Отан соғысы, Еңбек Қызыл Ту ... және ... ... ... ... ... тік ... мөр музей қорында сақтаулы. Мөр
тік төртбұрышты сақина ... ... бар, ақ ... және ... ... – 6,3х1,9 см. Мөрдің ортасында үш қатарда: «агроном-
инжинер-зоотехник Нажит Закирович Галиакберов» - деп ... Мөр ... № 432 ... ... 1987 жылы ... 17-сі күні ... ... Закирұлы 1909 жылы 29-шы қараша айында Петропавл
қаласында дүниеге ... ... Н.З. – ... 1944 жылы ауыл
шаруашылық ғылылымының кандидаты. 1932 жылы Алматы ...... ... ... 1934-51 ж ж ... мал өсіру ғылыми зерттеу
Институтында аға ғылыми қызметкері, бөлім ... ... ... жөніндегі орынбасары, 1951-64 жылдары Бүкілодақтық ауыл шарушылық
академиясының қазақ филиалында ... ... 1964 ... ... дейін Қазақ КСР Ауыл шаруашылық министірлігінде бөлім бастығы
қызметін атқарған. 1930-50 жылдары ... ... мен ... ... будандастыру арқылы ет алуға бағытталған Қазақтың
ақбас сиырын шығарғаны үшін бір топ ... ... КСРО ... ... 1955 жылы ... ... Закирұлы үш рет «Құрмет
белгісі» орденімен ... /24, ... ... ... ... қорындағы жеке мөрлер көбіне
металлдан және ағаштан ... ... ... ... ... ... мен жеке мөрлердің қоғамда алатын орны маңызы өте зор. Құжаттағы
жеке мөрлердің ... ... ол ... ... қандай қызымет
атқарғанын, оның маңыздылығын, бастысы оның кім екендігі ... ... ала ... ҚР ... ... ... қорындағы мөрлердің сақталуы
3.1 Музей қоры мен экспозицияда мөрлердің сақталу тәсілдері
Музей қорларын сақтау оның ең ... ... бірі ... ... сақтау жүйесі мен тәртібін дұрыс ... ... ... ... заты сол ... ... қорында сақталынатын барлық заттар өзіндік ерекшеліктеріне
қарамастан, ... ... ... оның ... ... құрамы біртіндеп өзгереді. Бұл жағдай ауада, ... ... ... ... өте жай ... егер ауа құрамының
нормалық деңгейі бұзылатын болса бұл процесс тез жүруі мүмкін. Негізінен
оның ... ... ... ... мен ауа ... жары ... ... ауада зиянды газдардың болуынан ... да әр ... ... ... ... мен дамуын тудыратын шаң-
тозаңдардың пайда болуына әсер етеді. Материлдар құрамының физикалық-
механикалық өзгеруі ... ... ... ... алып келеді /26, 214-
215/.
Заттардың ескіру процесін мүлдем тоқтату мүмкін емес, бірақ ... ... ... ол ұзақ ... ... сақталуы мүмкін. Заттардың
қолайсыз жағдайлардың әсерінен сақтау үшін, музейде белгілі бір ... ... Ол ... ... ... ... ауадағы
зиянкестерден қорғау үшін және биологиялық, механикалық зақымданудан сақтау
үшін жүргізілетін іс-шаралардың, апаттан алдын алу және ... да ... ... ... ... ... жиынтығынан құралады.
Сақтау тәртібі музей қорларындағы әр бір ... ... ... ... ... ... ... техникасына
және көлеміне байланысты жеке ерекшеліктерін ескеретін жағдаймен ... ... ... ... жүйесін белгілі бір музей қорының ... ... ... сақтау орындарына белгілі ретпен орналастырумен
түсіндіруге болады. ... ... ... мынандай үш міндетке жауап беруі
қажет: барлық ... ... ... ... ету, ... ... жұмыс үшін пайдалануға мүмкіндік жасау, ұрлануды болдырмау.
Сонымен тәртіп сақтау ... ... ... қор ... ... ... сақтау деп атаймыз /25, 15-17/. Оның негізгі мақсаты
қордың сақталу дәрежесін қамтамасыз ету және оның ... ... үшін ... ... ... заттардың музейде болған барлық кезеңдерінде: қордағы
сақталу орнында, экспозицияда және басқа да ... ... да ... асырылады.
Музейдегі мөрлердің зақымдануы температура мен ауа ылғалдығының
деңгейінен және оның ... ... ... ... байланысты
мөр материалдарының құрамы осының нәтижесінде олардың әр түрлі бөліктерінің
арасындағы механикалық байланыстары ... ... ... ... өзгеруіне алып келеді. Ауадағы жоғарғы ылғалдылық ... ... ... ... ... мүмкін. Жоғарғы
ылғалдылық металл құрамын өзгертетін электрохимиалық ... – оның ... алып ... ... ... жағдайға өте сезімтал келеді.
Мысалы қалайыдан жасалған мөрлерді +18° С-ден төмен ... ... ... Егер оны +13° С-ге ... төмен температурада ұстаса, бұл
материалдың құрлымы өзгеріп «қалайы обасы» ауруына ... ... ... ... ... тесіліп кетуі мүмкін. Ал, балауыздан ... ... ... ... ... жойылып, құрып кетеді.
Заттарға температура мен ылғалдылықтың әсер етуі бір-бірімен тығыз
байланысты. Температураның ... ... ... алып ... ... «температуралық-ылғалдылық тәртіп» деген түсінік пайда болады.
Температура мен ауа ылғалдылығының өзгеруі мөрлердың ... ... ... факторы болып табылады. Мөрлерді сақтағанда температура ... ... бір ... сақтаған дұрыс, бұл жағдай негізінен көрме
құру барысында, экспозицияны бір ... ... ... ... ... ... ... бірдей жерде ұстап,
акклиматизациядан өткізу қажет.
Температуралық-ылғалдылық тәртіпті дұрыс ұйымдастыру үшін ... ... ... ... анықтап қана қоймай, оның құрлымын
зерттеудің маңызы ... ... жаңа ... үшін ... тәртіпті
анықтау барысында оның музейге дейін қандай ортада сақталғанын анықтап алу
қажет. Мысалы, музей қорына археологиялық қазба ... ... ... мүмкін. Оларға қалыпты орта мүлдем өзгеше әсер етеді. ... ... ауа ... мен ... ... ... деңгей өте
алшақ. Мұндай заттар бірден қорға қабылданбай жеке камераларда ... жер ... ... ... ... заттарда топырақты коррозия
болады, бұл қордағы басқа заттарға да әсер етеді. Металлдағы қатты тоттану
процессін ылғалдылықты өте ... ... ... ғана ... ... ... топырақты ортадан археологиялық қазба нәтижесінде алынған ағаш
мөрлер үшін керісінше, жоғары ылғалдылықта сақтауды қажет етеді.
Сонымен, ... ... ... температуралық-ылғалдылық
тәртібі олардың материалдарына, құрлымына байланысты анықталып, мамандардың
зерттеулеріне негізделіп белгіленеді.
Соңғы уақыттарда жарияланған еңбектерде ... ... сай ... жоқ. ... ... ... берілген нұсқауларда аса
алшақтық жоқ. Осы нұсқаулар мынандай көрсеткіштерді ... ... ... ... ... С, 50 %-ке ... ылғалдылықта; тастар
(оның ішіне құнды, жартылай құнды тастарда кіреді) үшін +15° +18° С және ... %; ағаш үшін ... С, және 55-60 %; мата үшін ... С, және ... ... аң ... бұйымдары үшін +15°-18° С, және 55-60 %; сүйек үшін ... С, және 55-60 % ... ... қажет.
Материалдарды кешенді түрде сақтаудың көрсеткіші ... ... ... ... 55±5% ... ... /27, 66-67/.
Музейдегі белгіленген климаттық жағдайың тұрақтылығына әр түрлі
жағдайлар әсер ... ... ... маусымдық немесе тәуліктік
температураның және сыртқы ауа ылғалдылығының өзгеруі; музей ... ... ... ... ... ... орналасқан жері; музейге
келген келерменнің саны.
Маусымдық өзгеріс жыл мезгілінің ауысуына және жылу ... ... ... тәулік бойы температура мен сыртқы ауа ылғалдылығының
өзгеруіне тікелей байланысты.
Маусымдық өзгерісті тұрақтандыру үшін ... жылу ... ... қосып, көктемнің соңғы уақыттарында өшіру керек. Жоғарғы ылғалдылықты
жылуды күшейту ... ... ... бір ... реттеу
үшін желдетудің маңызы зор. Ол ауаның ... ... ... және оны ауа райының өзгерістерін ескере отырып жүргізеді /28,
80-81/.
Сақтау орындары мен сыртқы ауның ылғалдылығы мен ... тым ... ... ... ... желдету өте қауіпті. Сондықтан,
сыртқы және ішкі температура көрсеткіштері жақын ... ... ... ... ауа ... ... тура тимегені жөн. Ыстық күндері желдетудің
қажеті жоқ /25, 174/.
Температуралық-ылғалдылық тәртіпті тұрақтаныру үшін қолданылатын тағы
бір әдіс ... ... ... ылғалдандыру болып табылады. Сақтау орындарын
ылғалдандыру қажет болған жағдайда, ... ... әр ... ... жылу ... жанына ылғалды маталар іліп,
арнайы ыдыстарға, су құйылып қойылады. Ал, ішкі ауаны ... үшін ... ... ... бар ... ... тәртіпті тұрақтандырып реттейтін жоғарыда
аталып өткен әдістерден басқа ең ... түрі ... ... ... ... кондиционерлеу жүйесі сақтау орындарында қажетті
температура мен ауа ... ... ... ... ... бар
болғаны мен де температуралық-ылғалдылық тәртібін тұрақты түрде бақылап
отыру қажет. Температураны ... ал, ... ... және ... сияқты аспаптар мен тексеріп отырады. Аспаптардың
көрсеткішін тұрақты түрде тәулігіне 2 рет, ал ... 3 ... мен ауа ... ... ... ... жазып отыру
керек.
Музей заттарының ескіруіне әсер ететін тағы бір себептерінің бірі –
жарық ... ... ... табылады. Сондықтан музейдегі жарықтық
тәртіптің ... зор. Ол ... ... ... ... ... реттеп,
бақылап отырады. Музейдегі жарықтық тәртіп заттардың табиғи ... ... ... ... ... ... тұрақты жарық сәулесін мүлдем түсірмей
немесе жартылай кейде белгілі бір көлемде түсіру арқылы ... ... ... ... ... ... байланысты анықталады.
Жарықтың әсерінен мөрлер фотохимиялық және физикалық өзгерісткерге
ұшырайды. Фотохимиялық өзгеріс ... ... және ... ... әсерінің нәтижесінен болады. Ол мөрлердің сарғайып, түрінің
ағаруынан немесе толық түссізденіп ... ... ... жарық
ультракүлгін сәулелерге бай болса, жасанды жарық ішінде люминиценттік
шамдар қауіпті. Заттардың ... ... ... ... және ... ... инфрақызыл сәулелердің ... ... Әр ... жасалған мөрлерге жарық әр түрлі әсер етеді.
Жарыққа төзімділігі ... мөр ... үш ... бөлуге болады:
- жарыққа төзімділігі жоғары металлдан және тастан жасалған мөрлер;
- ... ... ... сүйектен, теріден, былғарыдан, ағаштан
жасалған мөрлер;
- ... ... ... ... матаға басылған мөрлер жатады.
Мөрлерге жарықтың әсері тек материалына ғана емес, сонымен ... ... де ... ... түсі ... қара ... онда жарықты
сіңіру қасиеті арта ... ... тіке ... барлық материалдарға
зиянды. Ал, орташа төзімділіктегі мөрлер үшін ... ... әр ... ... ... ... ... ағаш, қайың, шырша ағаштарынан жасалған
мөрлер оңуы мүмкін. Сүйектен жасалған мөрді сақтау үшін ... ... ... ... ... ... сарғаяды.
Жарық сәулесіне сезімтал барлық заттарды қараңғы орындарда, арнайы
жарықтан қорғайтын әйнектермен қапталған қор ... ... ... ... ... ішіндегі жарық 50-75 лк –тен аспау керек.
Музей жинақтарының дұрыс ... ... ... ... ұйымдастыру деңгейіне де байланысты. Өйткені зең саңырауқұлақ,
кеміргіштер сияқты биологиялық зиянкестер музей ... ... ... Сондықтан, музейде олардың пайда болып, тарап ... ... ... жасалуы қажет.
Егер музейдегі температуралық-ылғалдылық тәртібі бұзылса, заттар шаң-
тозаңданып кетсе, музейдің ... ... ... ... жаңа түскен
мөрлерді дезинфекциясыз қабылданса биологиялық зианкестер үшін ... ... /25, ... зең ... саңырауқұлақтың жұғуы ауа арқылы немесе ауруы бар
мөрлер арқылы жүреді. Ауадағы ылғалдылықтың жоғарылауы оның пайда болуының
негізгі себебі ... ... ал ... тек ... өсуіне
әсер етеді. Әсіресе, ол температура +20° +25° С ауа ылғалдылығы 70% жоғары
болса өрши түседі.
Заттардың шаң-тозаң ... да ... ... ... ыңғайлы жағдай жасайды. Зеңденген ... ... және ... ... да ... Мөрлерде әр түрлі түстегі
дақтар қалып қоюы мүмкін. Оларды кейде ... ... ... мүмкін емес. Зеңденген саңырауқұлақ түскен мөрлерді тез арада басқа
заттардан бөліп алып, жеке ... ... ... ... ... ... үшін ... лабараториялық зерттеулер қажет.
Зеңденген саңырауқұлақтан ауруын болдырмау үшін музей ... ... ... ... ... жиі сүртіп отыру керек /27, 74/.
Музей жинақтарын саңырауқұлақтардан ... әр ... ... ... Оларды үш топқа бөлуге болады: Ағаш зиянкестері, тері, былғары
зиянкестері және қағаз зиянкестері /30, 69/. Әсіресе ағаш ...... ... Оның ... (жас ... ... көрінбейді) ағашты көлбей
кеміреді. Оның өсуі екі жылдан төрт жылға дейін жалғасады. Бұл ... ... ... өте ... ... ... тек ... бетінде
домалақ тесіктер пайда болғанда ғана ... ... ... ... ... ... ... инсектицидтермен өңделеді.
Биологиялық зиянкестермен күрес жүргізу жұмыстары реставрациялық
кеңестің шешімімен және реставраторлардың көзінше не ... ... ... ... механикалық нұқсан келу қаупі ... ... ... ... ... материал мен мөрдің
жасалу технологиясына, сақталу дәрежесіне, шаңның бар ... ... ... ... ... ... ... сатау мәселесін дұрыс
шешу үшін оның жасалған материалы мен жасалу әдісін ... алу ... ... ... ... бұзылуға бейім келеді. Оған шашел тескен
ағаштар ... бола ... ... ... үшін ... ... ... мен қатар, музей заттарымен жұмыс істеу тәртібін сақтау керек.
Сақтаушының қолы құрғақ, таза болғаны ләзім. Тоқылған ... ... ... ... ең мықты жерінен ұстау қажет. Музей заттарымен жұмыс істеудің
тәртібімен тек қор сақтаушылар ғана емес, экспозиция ... ... ... ... болғаны жақсы.
Қорды сақтаудың ең маңызды істерінің бірі музейдегі заттарға нұқсан
келтіретін немесе жоятын жағдайларды ... алу ... ... ... ... жағдайдың алдын алу мүмкін емес жағдайда ... ... ... де маңызды.
Музей қорына өрт үлкен қауіп төндіреді. Оны алдын алудың жолы музейде
барлық өртке қарсы режимді қатаң сақтау болып ... Бұл ... ... ... ... ... өртке қарсы сұйықпен өңдеу,
қондырғыларды орналастырғанда өртке қарсы ережелерді ... ... ... ... инвентармен жабдықтау, өрт дабылын қағатын
сигнализация болуы ... ... бойы ... ... тиіс. Дирекция әр бөлімге ... ... Өрт ... ... заттарды көшіру ... ... ... ... Өрт ... жағдайда оны өшіруге және
қорды көшіруге кіріседі, қалалық немесе аудандық командасын ... ... ... ақуалынан шығуы мүмкін. Электриктер тәулік бойы бақылау
жүргізілуі тиіс. ... ... ... жарық беру системасына
қарастырған жөн.
Музей қорына су мен жылу ... ... да зиян ... ... ... көптеген заттар формасын жоғалтады.
Табиғи зардаптар – боран, су ... жер ... ... ... алдын алу мүмкін емес, алайда олардың музей қорына
келтіретін зардабын әлсірету белгілі бір ... ... ... ... ... қызметкерлерінің бірігіп жұмыс
істеуіне де байланысты.
Музей коллекциясының сақталуына ... болу ... де өте ... ... ... ... ... қорындағы заттардың қайсысын
бірінші кезекте құтқару ... ... ... ... ... ... оргондардың нормативтеріне сай жүргізіледі.
Музей қорының сақталуы оның күзету режиміне де байланысты. Ол музей
ғимаратының және музей ... ... ... ... қызметінің бар-жоғына байланысты. Бұл режимге музейдің қор сақтау
бөлмелеріне көрермендердің кіруін шектеу де жатады.
Музей ғимаратының ... ... ... ... шатыр
терезелерінде тор болуы тиіс. Барлық терезелерде, ішкі және ... қор және ... ... ... ... ... ... металл мен тастар сақталатын ерекше бөлмелерде темір есіктер
мен торлар ... ... Кей ... ... ... жалпы бөлмелерде
сақталуы мүмкін, бірақ олар сейфтерде, жанбайтын шкафтарда, сақталуы тиіс.
Терезелер сыртқы және ішкі ... ... ... ... ... ... азаматтық полициялық немесе аралас болуы мүмкін.
Полиция бекеттері әдетте ... ... ... ... ... және ... ... күзетеді. Музей қараушыларының экспозициялық
залдарда, қор бөлмелерінің, реставрациялық шеберханалардың кіре берісінде
тұратын бекеттері болады. ... және ... ... ... ... ... ... кілт, пломбир, мөрлерді
сақтау тәртібін нормативтік құжаттар ... ... /26, ... ... ... ... мөрлерді сақтап қорғап қана қоймай
оны халыққа насихаттап көрсету үшін ... ... ... ... Музей экспозициясын құру барысында мөрлерді сақтап
қорғауымыз қажет. Сондықтан арнайы музей заттарын сақтаудың өзіндік ... ... ... ... ... негізгі ерекшеліктері:
экспонаттарды сақтаудың комплекстік жүйесінің ... ... мен ... ... тұрған бөлмеде келермендер құрамының
көп болуы.
Экспозициядағы мөрлерді ... ... жүйе ... ... ... ... болады. Себебі мұндағы бір тектес
заттар бір шкафка салынып қалыпты ... ... Ал, ... ... ... барлық заттарға ортақ ... ... ... ... металл, шыныдан жасалған
бұйыдар әрқашанда бөлек ... ... Ал, ... ... әр ... ... бір сөреге жиі қойыла береді. Бұл сөре
ішіндегі микроклиматты құру жарықтық тәртіпті реттеу міндетін ... ... мен ... ... ... және ... ... тудырады.
Экспозицияны көру үшін келермендерге жарық керек. Сондықтан, ... ... ... да жарық түсіруге тура келеді.
Экспозициялық залдардың ... ... келу ... де ... ... көп ... ауаның
температурасы мен ылғалдығын жоғарлатып жібереді. Ауадағы ... ме ... да өсіп ... ... ауа ... көмірқышқылымен шаң-
тозаң көбейіп кетеді.
Экспозицияны дайындау барысында осы факторлардың әсеріне қарсы ... ... ... ... ... ... ... қойылатын заттарды таңдауға реставраторлар да қатысады.
Бұл заттардың барлығына қажетті консервациялық және ... ... ... ... ... дәрежесін тұрақты
бақылап отырады. ... ... ... түрінің экспозицияға қойылу
уақыты, көшірмесі жасалынған материалдардың уақыты және т.б.
Экспозициялық жиһаздар терезелерден экспонаттарға ... күн ... етіп ... ... ... ... сәулесін
жібермейтін арайы әйнектер салынуы қажет. Жарыққа аса сезімтал экспонаттар
қойылған сөрелер мен ... ... ... қорғайтын жапқыштармен
жабдықталынады. Жасанды жарық көздерінен экспонаттарды 1,5-2 м ... ... ... ... де ... отырған жөн. Бұл
ауаның ластануын төмендетеді. ... ... ... ... ... түрде тазалап тұрудың да маңызы зор. Терезелер арнайы
шаң-тозаң мен ... ... ... ... ... ... ... есепке алу кезеңдерінен өткен заттар ғана
қойылады. Әр залдың ... ... ... жасалынды.
Сигнализация жүйесі залдарда орнатылған телекамералар экспонаттардың
соғылуын болдырмауға көмектеседі /25, 190-191/.
Экспозицияға мөрлерді қою үшін ... ... ... ол ... ... ... анық маңыздылығы ескеріледі. Бірақ әр
бір зат экспозицияның талабына және оның міндеттері мен ... ... ... музей затының әр бір түрі өзіндік
роль ойнайды да, арнайы тәсілмен ... ... ... ... ... ретіндегі өнегелі-тәрбиелі әсері, ең алдымен,
оның адам еңбегінің ... ... ... ... ... ... заттық ескерткіштер аудартады. Олардың әсер
етуінің негізгі себебі ... ... ... оны әр ... болып табылады.
Міне, осы заттық ескерткіштер өмірлік шынайылылықтың «ізі», «қалдығы»
ретінде өткен оқиғаны куәләндырады. Экспозициядағы заттық ... ... да ... ... ... ... мен ... техниканың дәрежесін сипаттайды,
қоғамдық жағдайды суреттейді және оның қай ... ... ... ... ... заттай ескерткіштердің маңызын көру арқылы қорытынды
жасай отырып айқындауға болады. Сондықтан да, экспозицияда болған оқиғаның
іздері ... ... ... ... іздері бар экспонаттар:
клеймалары бар, даталық басқа да өткен уақыттың ... ... ... Олардың белгілерін еркін көріп, қарау үшін арнай жалпақ немесе
айналып ... ... ... ... ... ... ... мәнін ашып көрсету үшін, оған ... ... ... ... ... тақырыпты толық ашу үшін музей заттарының және музейден
тыс ... ... ... қолданылады. Музей заттарының
қайталама көшірмесі оның түп ... ... сай ... ... ... ... ... әдісі және тәсілі басқаша болғаны мен ... зат ... ... бере ... ... Экспозицияда белгілі бір
музей жинағының негізінде құрылатын болғандықтан, оның қорында бар ... ... ... көрмеге қойылуға болмайтын заттардың көшірмесі
жасалып, экспозицияда көрсетіледі. Мұнда ... ... ... ... ... деп ... көрсетілуі қажет.
Текст экспозицияның қосалқы элементіне жатады. Текст экспозицияның
ғылыми дәрежесі мен мәдениетін сипаттайды, және келермендердің ... әсер ... ... ... қосудың қажеттілігі музей
заттарының коммуникативті екі дәрежесімен анықталады. Оның бірінші дәрежесі
заттың ... ... ... ... ... ... ... сипатталады. Ол арнай ... ... ... ... дәрежесі тікелей көру арқылы қабылдануы мүмкін емес белгілерін
(мөрдің алынған ортасын, оның тарихи фактілермен және ... ... ... анықталады.
Психологтардың айтуы бойнша мұндай жазбалар адам көңілін заттың
өзінен ... ... ... керісінше онымен қосылып бірлесе отырып,
келермендердің оны қабылдау «коэфицентін» күшейтеді.
Ең алдымен, ... ... ... ... Ол есепке алу
құжаттарында жазылған атаудың оның тақырыбын ... ... ... ... ... ... деген атау келерменге этикеткасыз да ... ... қоса ... Егер оның ... ... көрсету керек болса, онда
ол: «күмістен жасалған мөр» деп ... Ал, егер оның ... ... ... көрсету керек болса немесе жасаған шебердің есімі керек
болса, әрине этикеткның атауы өзгереді.
Өздеріңіз білетіндей ... ... ашу үшін әр ... ... Әр материалдың өзіндік сақталу ерекшеліктері
болғандықтан, экспозицияда барлық экспонаттарға ортақ жағдай ... ... ... ... ... ... ... өзіндік
ерекшеліктері әдіс тәсілдері бар. Мөрлерді сақтаудың маңызы өте зор. Мұндай
сала ... ... ... қажет етеді.
3. 2 Сфрагистикалық материалдарға реставрация және консервация
жасау ... ... ... ... ... ... жасалған әр түрлі
көлемдегі мөрлер коллекцияларын құрайды. Сондықтан да ... ... ... ... ... ... қою және ... ғана емес,
олардың ұзақ сақталуын қамтамасыз ету үшін консервация және реставрация
әдістері қолданылады.
Температуралық-ылғалдылық, жарық, ... ... ... ... өзі ... заттарын консервациялауға жатады. Алайда бұл ... ... ... ... ... ... үшін химиялық және
физикалық құралдарды қолдануды ... ... ... ... тек ... ... ... реставратор ғана жүргізеді.
Консервация дегеніміз, табиғи ескіру процессін баяулату ... бір ... ... ... заттарды сақтау, сонымен қатар, бұзылу
процессіне белсенді түрде араласып заттарды бекіту болып ... /29, ... ... семантикалық дерек ретіндегі құндылығын төмендететін
сынған жерлері, нұқсандары немесе ... ... ... ... ... заттар қайта қалпына келтіріледі. Мөрдің бастапқы кейпін ... ... ... жүреді. Өйткені, материал табиғи ескіру кезінде қалпына
келмейтін өзгерістерге ұшырайды.
Реставрация дегеніміз – ... ... ... ... ... әдейі
өзгерту кезінде заттардың өзгеріске ... ... ... қалпына
барынша жақындату болып табылады /29, 42/. Кейде ... ... ... ... ... ... емес. Мысалы, заттың бетіндегі
зиянды тот пен кірді тазарту оның сақталуына да, бастапқы қалпына келтіруге
де жатқызуға болады.
Қордың ... ... ... қор ... мен реставраторлар
консервация мен реставрацияны қажет ететін заттарды іріктеп ... ... ... ... кезінде жүргізген дұрыс. Өйткені,
түгендеу кезінде әр бір ... ... ... қаралады. Үлкен көлемді
заттарды сақтаулы тұрған бөлмесінде қарайды. Көлемі кішігірім ... ... ... ... Ол үшін ... үстіне тегіс ақ
қағазды төсейді. Мұндай жабу ... ... ... ұсақ бөліктерін,
үгінділерін, талшықтарын тез табуға болады. Олар ... ... ... ... ... ... ... мұндай столда заттың биологиялық
зиянкестердің әсерін байқауға болады. Басқа заттарға жұқпас үшін төсенішті
ауыстырады.
Мөрлерді ... ... ... мен ұзын шнур ... ... лупа қолданған жөн. Табылған нұқсандарды – сызық, коррозия, жарық,
үгітінділерді сызғышпен өлшейді.
Қаралғаннан кейін оның қорытындысы арнайы ... ... ... ... ... ... оның сақталу дәрежесі хронологиялық
ретпен жазылады. Бұл ... бір ... ... ... ... ... мен реставрациялау өте жауапты іс. Қате ... ... ... ... ... ... ... әкеліп соғады.
Жаңа тәсіл мен жаңа құралдарды ... өте ... және ... ... ... ... ... сирек заттарды жөндеу
аса маңызды іс.
Консервация мен ... ... ... мүмкіндігі құралдары
мен тәсілдері жөніндегі мәселелерді арнайы кеңес не комиссия шешеді. Оның
шешімі ... ... ... барлық этаптары мен нәтижелерін
реставратор ... ... ... Жасалған жұмыс жөнінде қысқаша
сипаттама ғылыми ... ... ... Бұл ... ... тарихын айғақтайды. Жылдар бойы осылай ... ... ... ... мен ... ... ... көмектеседі.
Реставратордың музейдегі функциялары көп қырлы. Сақтаушымен бірге ол
музей заттарының сақталуын қадағалайды, консервация мен реставрацияны ... ... ... да осы ... ... заттардың экспозицияға
қойылуы мен тасмалдануы ... ... ... де оған ... ... ... ... жұмыстары музей заттарын зерттеуші
ғылыми қызметкерлерге де пайдалы. Мысалы, заттың материалы мен ... ... ... көмектесе алады.
Қола адамзат тарихында өте көне құйма болып ... Ол ... б.з.д 3-2 мың ... ... мен ... ... енген еді.
Қоланы көптеген ғасырлар бойы қарапайым тұрмыстық заттан бастап, ... ... ... әр ... заттар жасалып келді. Бүгінгі күнге
дейін қола өнер ... ... ... ... ... өз маңызын
жойған жоқ. Реставрация жұмысы әсіресе, музей қорларын археологиялық
экспедициядан ... ... жиі ... отыратын жұмыстарда ерекше
орын алады. Өйткені жер астынан табылған мыс пен ... ... ... ... тез ... ... қорына енген коллекцияларды зерттеу
үшін оны ең алдымен дезинфекциялап, реставрация жасалынып, оның әрі ... ... ... Сонымен қатар, музей қорында ұзақ уақыт болған
заттарды реставрация жасау да маңызды міндеттердің бірі болып ... қола ... бір ... ғана ... ... болады. Оның дұрыс
сақталмауы және ... ... ... мен консервацияның дұрыс
жүргізбеудің барлығы қола мен мыстан жасалған заттардың бүлінуіне, ... ... алып ... Қола мен мыстан жасалған заттарды
реставрациялау үшін оны ... ала ... ... ... ... жүргізу
керек. Ол үшін мыналардыы ескеру қажет: а) қола мен мыстың құрамын ... оның ... ... мен ... ... г) ... ... қалпына
келтіру барысында, оған зиян тимей, гарантия беретін ... ... ... ... ... ... ... дұрыс консервациялау
мәселелерін шешіп алуы керек, оған ортаның ... және ... ... ... ... ... өнер ... көркемдік
құндылығын қайта қалпына келтіру. Бұл міндетті дұрыс атқару үшін музей
жәдігерінің ... ... ... ... дұрыс түсіну, өнер
ескерткіштерін сақтап, қалпына келтіруде жасалған ... ... ... де ғана оның ... құндылығын қалпына келтіру
мүмкін /28, 30 /.
Адамзат қола мен мыстан жасалған заттарға қашаннан бастап ... ... ... жоқ. ... ... мен ... жұмысымен
айалысқан адамдар заттарды тазалау, сақтау сияқты мәселелері ертеректен
қызықтыруы мүмкін. Реставрациялық ... ... сол ... тазалау деп
аталған жұмыспен коллекционерлер не шебер-қолөнершілер айналысқан. Ұзақ
жылдар бойы тазалаудың ... ... ... ... Ал,
олардың сәтті әдістері шебердің құпиясы болып, оны ешкімге жария ... ... мұра етіп ... отырды, кейде тазалаудың құпия тәсілдері
ешкімге айтылмай шебердің өлімімен жоғалып та кетті.
ХХ ғасырдың ... ... ... ... ... оны ағаш ... ... немесе апта бойына ... ... ... ... жағдайларда ғана металлдан жасалған аса ... ... ... ... ... ... болған. Мысалы, 1862 жылы
Чартомлыцкий қорғанынан табылған Эрмитаж музейіндегі ... ... ... ... ... тәжірибелі химигі Вайсенбергер
жасаған /28, 30/.
Тек қана ХІХ ... аяғы мен ХХ ... ... ғана ... ... ... бар ... заттарды реставрациялау мәселесі ғылыми
тәсілде жасау әдістерін қолдана бастады. Сол ... ... ... ... ... ... коллекционер ғалым А.К ... ... ... ... ... Спб., 1908). Онда ... ... мыс
және қола монеталарды тазалау тәсілдері ... ... ... айтылған
еді. Бұл мағлұматтық ... ... ... зор, ... ол ... ... ... бірде-бір еңбек еді. Ал, сол уақытта көне
қоланың табиғи құрамын зерттеп анықтау ... ... ... ХІХ ... ... ... химиктер археологиялық қазбадан табылған металл
заттардың химиялық құрамын зерттеумен айналысты. Сонымен атақты француз
химигі М. ... ... ... ... мыс және басқа да археологиялық
заттардың химиялық анлизін жасады. Анализдердің ... ... ол ... ... ... ... ... археологиялық заттарды
датасын табу жүйесін анықтап шықты.
ХІХ ғасырдың 90-жылдары Европаның музейлерінде ... ... ... ... Онда ... ғылыми пән ретінде
қалыптасуына аса үлкен роль атқарған ғалым-химиктер жұмыс істеді. ... ... ... кейін, соғыс уақытындағы ауыр жағдайдан зақымдалған
музей коллекцияларын сақтап қалу үшін төтенше ... ... ... ... ... ... ... жағынан
дамуы тездетілді. Мұнда 1918 жылы Британ музейінің жанынан ... ... ... туралы ағылшын химигі А. Скоттың
жарияланған есебінің маңызы зор. Ол ... ... ... ... ... ... ... сипатталған әдістерінің
көпшілігі ғылыми негізделген, көптеген эксперементтермен тексерлген және
одан әры реставрацияланған заттарға бақылау ... ... ... көне ... ... мен ... ... дамуында Санк-Петербург қаласындағы Марра атындағы
материалдық мәдениет ... ... ... ... технология институтының жұмысы маңызды роль атқарды. Олардың
жұмыс нәтижесі реставраторлар методикалық ... ... ... ... ... технологии). Ал, 1935 жылы "Очерки по методике
технологического исследования реставрация и ... ... ... ... ... М-Л, 1935 г вып /30) атты ... ... ... орыс ... ... Отан соғысынан кейін ... ... ... ауыр
зардаптарын жою үшін СССР-да реставрациялық жұмыс анағұрлым белсенді қарқын
алды. 1947 жылы М.В. ... ... и ... музейных
коллекций" деген кітабы жарық көрді. Бұл еңбек реставраторлар ... ... ... ... қорғау мен қайта қалпына
келтру мақсатында үлкен көмек болды. Музейлерде бұл ... ... мен ... ... ... ... мен жаңа ... ашу
белсенді ізденістер жүріп жатты. Мынадай бір қатар ғалымдардың еңбектері
жарыққа шықты 1947 жылы Аносова және ... ... ... ... ... ... в Эрмитаже», ... И.О. ... ... службе», Инкерманский «Археологической экспедиций 1950 г»,
Н.Т Клинова «Методика реставрация археологического бронзы – ... и ... ... ... ... - деген
еңбектері жарық көрді .
Мыс пен ... ... көне ... ... ... мәселе тууы мүмкін: заттар коррозия өнімдерін толық алып тастау
керек пе немесе сол қабаттармен бірге консервациялау ... пе, ... ... ... тазалап алып тастау керек пе деген. Кейбір ... ... ... тазаланған заттың сыртын жылтыратып тонировать ету керек.
Бірақ та ... ... ... өнер ... ... ... сыртқы әсемдік, көркемдік, эстетикалық талаптары бірден-
бір шешуші талап бола алмайды.
Реставрациялық принциптерді таңдауда металлдың химиялық табиғи құрамы,
оның бүліну процессінің химиялық мәні ... ... ... ... туралы шешім және әр ... ... ... сақталу дәрежесін ерекшелігін міндетті түрде ескеру қажет.
Мыс пен қолада эмаль тәрізді оны табиғи түрде жақсы сақтап ... ... ... ... оны алып ... қажеті жоқ. Ал, оның әр
жерінде ашық жасыл түсті нүктелі коррозия болса, онда патинаны зақымдамай
сол тұсын ғана алып ... ... ... ... ... зат толығымен тексеруден өтуі
керек. Заттың сақталу дәрежесі, қышқылдардың сипаты және басқа да ... ... ... Тек осыдан кейін ғана затты тазалау әдістері туралы
мәселені шешуге болады.
Қола мен мысты реставрациялау барысында тазалаудың үш: ... ... ... ... ... тазалаудың
механикалық әдісін Санк-Петербургтегі ... ... ... Бұл әдіс ... патинделген жоғарғы қабатында әр түрлі
қошқылдың ошақтары болған жағдайда ғана қолданылады. Олар ... ... ... ... ... ол ... алып тастау қиынға
соқса, медииналық кішкентай балғамен ұрып ... ... ... ... ... ... ... тотығу қабатымен жабылған
болады. Мұндай заттар механикалық тәсілде ... ... Тот ... ... алып тастайды. Ондағы патиналық қабатты зақымдамауға
тырысу керек. Кейбір ... ... ... ... соң оның
үстінде терең ошақтар қалып қояды. Ондай жерлерді толық тазартып тастау
керек. Оны ... ... ... ол ... біраз уақыттан соң жаңа
тотықтар пайда болуы ... ... ... кейін сумен жуады, содан кейін екі үш
күнге Розенбергтің ылғалдық камерасына салып қояды. Егер де, ... бәрі ... ... ... онда екі үш ... кейін онда су
тамшылары пайда болады. Алғашында су тамшыларының түсі түссіз болады, біраз
уақыттан кейін ол жасылдана бастайды. Ол ... ... осы ... ... ... ұнтақ пайда болады. Мұндай кезде зат қатты щеткамен тазаланып,
сумен жуылады. Содан соң ол қайтадан ... ... ... ... үш ... ... бұл затта қышқылдық ошақтары пайда болмаса, онда бұл
зат толық тазаланған болып саналады.
Кейде эмаль тәрізді патинамен ... ... ... ... ... ... ошақтар болады. Мұндай жағдайда, сол орынды
ғана тазалау ... ... ... Қышқылдарды еріту химиялық жолмен
жүреді.
Егер эмаль тәрізді патинамен жабылған заттардың қышқылы бар жерден
басқасын ... ... ... ... ... ... бір
себептермен мүмкін болмаса, эмальдік қабатты да ... ... ... ... ... ... ... алдын-ала қырық отыз минут спиртте ұстап, шкафта
кептіреді. Оны ... ... ... жабады. Қола заттарын химиялық
әдіспен тазалау оксильдер түрлі қышқылдармен ... ... ... әр ... ... ... ... Олар:
органикалық құмырсқа қышқылы, лимон қышқылы, сірке суын қолданады.
Құмырсқа қышқылын қолдану барысында ... ... ... ... ... 15 % ... ... алып, оксильдерді ерітіп, 60-70º С қыздырған
жағдайда тез ... ... қола ... құмырсқа қышқылымен тазартқаннан
кейін қызғылтым түске айналады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... ертіндімен жасағаннан кейін қызыл түсі өзгереді.
Сонымен қатар, 10º С лимон қышқылын қолданады. Химиялық реактивтермен
затты жақсылап тазалағаннан кейін ... ... ... ... ... ыстық
суға 3-4 рет қайнатқан жөн. Әр қайнатқан сайын суын ауыстырып отыру керек.
Оны ... ... ... ... ... ... ... нәтижесіне байланысты, оған келесі операцияға көшуіне болады.
Қола заттарды қышқылдардың әлсіз ерітінділерімен ... ... ... кей жағдайда өте ұзақ уақытқа созылады. Бұл процесс қола
заттарының бетіндегі оксильдердің еріту кей жағдайларда өте ұзақ ... Бұл ... қола ... ... оксильдердің қабатының
қалыңдығына байланысты ұзақ болуы мүмкін. Мұндай жағдайда қоланы тазалаудың
электрохимиялық әдісін қолданады.
Қолаға жүргізілетін ... әдіс ... ... әдіске
ұқсас келеді.
Бұл үшін затта эмаль ыдысқа салады, оның ... ... ... жұқа етіп ... Оның ... ... ... да толығымен ұсақ
цинкті бетіне сеуіп тастайды. Енді ыдысқа электролит құйылады. Ол 10-15 ... ... ... табылады. Электролитті ыдысқа цинктан 3-4 ... ... етіп құю ... ... тез ... ауа ... шығып,
реакция береді.
Бұл электрохимиялық процесін былай түсіндіруге болады. Электролиттегі
екі түрлі металлдың ... ... ... ток ... ... қола заты қарама қайшылық +,- катод, ал мырыш анод ... Осы ... ... тогы суды екі ... - ... ... ... Көпіршік тәрізді бөлінген сутегі катодқа бөлініп шығып,
қоланы оксильден тазалап, металлдық қола қалпына түседі. Ал, ... ... ... қосылып кетеді. Затты тазалау өте ақырын ... ... үшін ... отқа ... екі үш ... қайнату керек.
Тазалау процессі біткеннен соң ыдыстан затты алып, ағын суға ... соң ... ... ... орамалмен сүртіп, құрғатады. Бұдан
кейін затты 30-45 минут таза спиртте ... және ... ... үшін ... қабатпен қаптайды. Ол үшін синтетикалық
сымалаға негізделген лак, парафин, балауыз ... ... ... ... ... ... тек қана ... тотықтан ғана
тұратын қола заттарын тазалауға тура келеді. Мұнда реставрацияың негізгі
міндеті оны ... ... үшін оның ... анықтау және уақытша
консервациялау болып табылады. ... ... ... ... ... электрохимиялық тазалау оларды толық бүлдіріп алу қауіпін тудырады.
Мұндай ... тек қана ... ... ... ... ғана ... Заттан оксиль скальпель немесе басқа да құралдармен ақырын ... ... ... ... ... алмас үшін құралды ұрып түсіруге
болмайды. Оны ... ... ... ... формасы анықталынып, шығарылады.
Бұл тазалауды ... ... деп ... ... ... ... оксиль толығымен тазаланбайды. Бірақ, негізгі мақсат орындалды деп
санауға болады, өйткені заттан оксиль толық тазаланбағанымен ... ... ... ... қазба нәтижесінде табылған, реставрацияға түскен темір
мөрлерді оның тотығу қабатына, сақталу дәрежесіне, ... ... ... бөлуге болады. Бірінші топқа, жақсы сақталған, тегіс және жұқа тотығу
қабатымен ... ... ... ... ... мөрлер жерде ұзақ жатқаны
мен де оның формасы өзгеріске аса көп түспейді.
Екінші топқа, сыртқы қабаты қалың тотығу ... ... ... ... ... ... ... жатқызуға болады. Заттың тотығуы
оның формасы мен көлемін қатты өзгеріске ... ... ... ... ... тұратын темір бұйымдар жатады.
Мұндай заттардың бетінде қатты тоттанудың ... ... ... ... ... ... заттар ыдырап, қабаттанып кетіп оның алғашқы түрі
мүлдем ... ... Олар ... ... ... шашылып
кетеді.
Темірдің электрохимиялық тәсілі мыста жүргізілген тәсіл сияқты өтеді.
Темірді ... ... ... ... сүр түске айналады.
Тотықты қабат жұмсарады. Әлі де ылғал заттан тотықты жұқа ... ... ... ... ... өте жай ... ... керек.
Содан соң оның бетін матамен сүртеді. Оны толығымен тазарту үшін ... ... де, ... ... ... ... қалдықтарынан
затты толық тазартады. Егер тотық бірінші өңдеудің барысында толық
тазармаса, ол ... ... тағы да ... ... /30, ... ... ... сақталған темір бұйымдарды өңдеудің
электрохимиялық ... ... ... ... ... ... суда
жуылған заттарды он - он екі сағатта 5-10 % -тік едкий натрий ... ... ... кейі ... ағын ... ... ... тотықтарды
скальпельмен тазартады. Содан мөрді 5 % сірке қышқылына 1-2 % ... ... ... ... 10-15 ... ... оны ... алып, ағын
судың астында жуады да, скальпель немесе ... ... ... ... ... біткеннен кейін 10-12-сағат тағы да 5-10 %-тік едкий ... ... ... соң оны ... сумен шаяды да,
кептіреді.
Таттық қабатының толық кеткенін тексеру үшін, кейбір қауіп тудыратын
заттарды дат ... ... ... ... ... ... тәсілмен тазаланған заттар жылтырап тұрады. Темір мөрлерді
сыртқы әсерден қорғау үшін оларды анти коррозиялық заттар ... ... ... ... үшін ... ... әр ... материалдар - май, лак,
арнайы смазкалар қолданылады. Бірақ, олар темір мөрлер үшін көп ... ... ... сақталуын қамтамасыз ететін майдың қою және қалың
қабаты ғылыми зерттеу немесе музейлік экспозиция үшін көп ... ... ... ... ... ... Оны ... әдіспен
жабады: ыдыста парафинді 120º ... ... ... ... ... ... ... мөрлерді қайнатады. Парафины бар ыдыстқа
алдын-ала тазартып, кептірілген (кептіру шкафында 120º тампературада 30-40
минут ... ... ... ... ... ... бар ... оны
салғаннан кейін, мөрдің бетінде жұқа парафиндік қабат пайда ... ... ... сыртқы бейнесін көрсетіп тұрады.
Кейбір жағдайларда парафинмен жабылған заттардың ... ақ ... ... Ол ... ... едкий натрийдың толық тазартылмағанның
әсерінен болады. Олар ... ... суға ... ... ... кептірген
уақытта тез кетеді. Содан соң оны тағы да ыстық парафинге ... алу ... ... темір заттарды тазалаудың ингибиторды қолданып,
қышқылмен өңдеу тәсілі бар.
Ингибитор дегеніміз – тотыққан белсенді ортаға аз көлемде ... Ол ... ... бүлінуін баяулатады. Металлдарды қышқылмен
өңдеу барысында көптеген ... ... ... бола ... металлды коррозиядан қорғайтын қасиеті оның ... ... ... ... әсеріне қарсы келе ... ... ... ... ... ... музейдегі заттарды сақтаудың негізгі қызметі
болып ... ... және ... ... өте ... ... жүргізіледі. Ол аса жауапкершілікті талап етеді.
ҚОРЫТЫНДЫ
Өсетін ел тарихын таспен жазады, өшетін ел тарихын жаспен жазады –
деген бір ... бар. ... ... әулеті біздің ата-бабаларымыздың
ұлы далада ғасырдан ғасырға, ... ... мұра етіп ... ... ол ... таңбалар мен жазулар.
Бүгінгі Қазақстан тәуелсіз мемлекет болғанда ел Президенті ... ... ... ... ... зерттеу мен қайта
қалпына келтіру, сақтауға, зерттеуге мән беріп, өткен тарихымызды ұрпаққа
жеткізуіміз керек",- деп ... мән ... ... ... ... ... ... тарихи дерек айғақтары
сақталған орны ҚР ... ... ... ... ... ... мөрлер – бұл болашақ ұрпақ
бойындағы патрриоттық сезімді оятып, отан ... ... ... ... ... оларды ғылыми зерттеу жұмысына жетелейді.
Сондықтанда музей қорындағы ... ... ... ... ... ... орны ... зор болмақ.
Жұмысымызды жазу барысында осы тақырыпқа тікелей немесе ... ... ... ... ... тырыстық.
Мәселен, бірінші бөлімде сфрагистика ғылымының басқа ғылым саласымен
тығыз байланыстылығын айта отырып оның пайда ... мен даму ... ... ... шығу ... ... экспозициясы арқылы кеңірек
баяндауға талпыныс жасадық. Қазақтардағы мөрлердің шығу тарихын таңбалармен
байланыстырып қарастырдық. Себебі ... ... ... ... мөрлерде белгіленіп отырған. Мөрге белді ... ... ... оған өз таңбаларын бастыртқан. Таңба дегеніміз – ру
атынан өзіндік ... оған ... оның ... қай ... ... ... ... мәліметтер береді. Осыдан келіп қазақ рулары мен
тайпаларына ... ... ... ... этникалық тарихына
байланысты жаңа, тың қорытындылар мен тұжырымдар жасауға мүмкіндік береді.
Рулық және ... ... ... ... мен ... өткен жолын ғана
емес, олардың өзара қалай біріккендерін де анықтай түсуге жол ашады.
Диплом жұмысымыздың ... ... ҚР ... ... ... ... ... (сот, би, старшина, болыс) көлемі, жасалу
материалы, мөр иесі ... ... ... тырыстық. Бір айта кететін
жайт, көптеген мөрлер музей коллекциясына түспес бұрын талай тарихи ... ... ... ... ... ... ... Аталмыш
мөрлер аты-жөні белгісіз шеберлердің қолымен жасалған.
Музейдің есепке алу бөлімінде мөрлердің музей қорына қалай түскендігі,
оны кім ... ... ... алу үшін ... ... ... көпшілігінде мөрледі өткізген адамның аты-жөні берілмеген, ... ... ... ... түскендігі жөнінде мағлұмат жоқ болып шықты.
Мұның себебін музей қызыметкерлерінен сұрағанымызда кеңес өкіметі ... ... үшін жала ... ... ... ... ... мөрді
музейге өткізген адамдардың аты-жөнін жазбауды өтінгендігін айтады. Себебі
мөрлердің басым бөлігі араб жазуымен ... мөр иесі ... ... ... ... болғандықтан қудалауға ұшыраймыз деп қорыққан болуы
керек.
Жұмыстың үшінші бөлімінде музейдің қор ... оның ... ... ... яғни ... мөрдің материалына қарап
сақталуын, ғылыми – қосалқы материалдарға жататындығын анықтау және ... ... ... ... ... материалдар бүлінген
жағдайда оған консервация және реставрация жасау ... ... ... ... ... ... бір ... ескерткіш заттардың
ескіруі, өзінен - өзі тозығы жетуі. Әсіресе осы жағдайда затарды сақтап
қалудағы музей ... ... ... ұшан ... екендігі айтылды.
Мұндайда музейдегі ескерткіштерді қалай сақтауға болады деген сауал
туындайды.
Ол үшін ең ... ... ... және қалпына келтіру бөлімінің
техникалық мүмкіндігін талапқа сай, бүгінгі техноллогиялық жетістікке сай
қайтадан жабдықтау ... ... ... ... ... үлкен
қамқорлық қажет. Үшіншіден, жас ұрпаққа бала-бақшадан бастап музейлердің
құндылығын ұғындыру ... ... ҚР ... Мемлекеттік музей қорында
мөрлердің 98 түріне ие болып отыр, оның аз бөлігі музей экспозициясында
қызмет ... ... ... ... қорда мөрлердің саны ... ... орай ... бір ғана ... сөреде көрсетумен
шектеліп отыр. Әрине мөрлерді экспозицияда кең ... ... ... ... атқарған істері мемлекет аралық дипломатиялық келісім
шарттар жүргізгендігін көрсететін дерек көзі ... ... Бұл ... ... ... деген белсенділігін арттырады. Мөрлерді
насихаттау ұлттық сана сезімді оятып, жас ұрпақты ... ... ... жұмысын жазудағы мақсатымыз-зерттеу нысанасы ретінде музей
қорындағы ... ... ... дәлелдей отырып, оның қоғамдағы
орнын айқындау, музей жұмыстарын ... ... ... шешу ... ... ... экспозициялық қор ... ... ... ... етілуін баса назарға алу болды.
Себебі техника дамыған заманда компьютердің алдында отырған ... ... ... түпнұсқа заттарды сақтап оны насихаттап көрсету бүгінгі
күннің қажеттілігі. Ғылыми-зерттеу жұмысының ... ашу ... ... ... белгілі бір деңгейде қол жеткіздік деп ойлаймыз.
Қорыта ... ҚР ... ... ... ... мөрлерді
насихаттау үшін заманауи техникамен жабдықтауды талап етеді, көне мәдениет
ескерткіштерін қамқорлыққа алып, оны ... ... ... ... де ... ... парызымыз.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. Лихачев Н. П. Дипламатика (из лекций по сфрагистике). - Москва: ... – 332 ... ... И.В. ... ... ... (кейінгі орта ғасыр және
жаңа заман). - Алматы: ... 2001. – 152 ... ... Е. Ш. ... ... мемлекеттік рәміздері. -
Алматы: «Жеті жарғы», 2001. – 248 б.
4. Мәшімбаев С.М. Патшалы Ресейдің Қазақстандағы ... ... ... ... ғылымының докторы ғылыми дәрежесін алу
үшін дайындалған диссертация. Автореферат, – Алматы, 1999. – 49 ... ... А. И. ... ... ... ... тарихи бастаулары,
орны және ролі (XVIII ғасыр). ... ... ... алу үшін ... ... ...... – 34 б.
6. Қартаева Т.Е. Қазақ қоғамының дәстүрлі саяси құрлымы және лауазымдық
белгілер («Туркестанские ведомости» газеті және ҚР ... ... ... // ... ... ... - ... “Ғылым”,
2004. - 370-375 бб.
7. Какабаев Б.С. Должностной знак народного судьи в дореволюционном
Казахстане С. 364-368 // ... ... ... - ... «Ғылым»,
2004. - 364-368 бб.
8. Янин В.Л. ... ... ... руси X-XV в.в. Т-1. - ... ... 1970. – 226 ... Янин В.Л. ... печати древней руси X-XV в.в. Т-2. - Москва: Изд.
"Наука", 1970. – 367 с.
10. ... Ж. ... тас: ... мен зерттеулер // Қазақ тарихы.
2004. - №4. – 3-10 ... ... Е.И. ... Н.В. ... сфрагистика и геральдика.
-Москва: "Высшая школа", 1974. – 264 ... ... Г.С. ... мен ... ... // ... ... сериясы. 2002. - №3 (18). - 139-143 бб.
13. Т. Омарбеков Х. Ғабжалилов Ежелгі түркі, қазақ ... ... // ... Тарихи-этнологиялық ғылыми журнал. 2005. №1 (1). - 32-
49 бб.
14. Касымбаев Ж.К. Государственные деятели казахских ханств (XVIII ... - ... ... 1999. – 288 ... ... Ж.К. ... деятели казахских ханств XVIII ... ... XIX вв. // Хан ... ... - Алматы: Жеті
жарғы, 2001. – 352 б.
16. Касымбаев Ж.К. Государственные деятели казахских ... в XVIII ... ... XIX вв. // Хан ... (1759-1809)-Т.3. - Алматы:
«Білім», 2001.- 365 б.
17. Касымбаев Ж.К. Государственные деятели казахских ханств XVIII – первой
половины XIX вв. // ... хан ... Т.4. - ... Наш Мир,
2001. – 364 б.
18. Жиренчин К.А. Политическое развитие Казахстана в ХІХ начале ХХ веков.
- ... ... ... 1999. - 248 ... ... Ш.Ш. ... - Алматы: “Жазушы”, 1985. - 258 б.
20. Бекмаханов Е.Б. ... ХІХ ... 20-40 ... (Оқу құралы).
- Алматы: «Санат», 1994. – 416 б.
21. Досмұхамедұлы. Х. Таңдамалы. (Избранное). – Алматы: «Ана тілі», 1998.
– 384 б.
22. ... ... ... Т.2. ... АО «Қазақ
энциклопедиясы», 2005. – 388 с.
23. Энциклапедия символов, ... ... Авт, ... Андреева В, Куклев
В, Ровнер А и др. – Москва: ... 2000. – 556 ... ... ... ... Москва: 1988. – 635 с.
25. Музееведение. Музеи исторического профиля. Учебное пособие. Под. Ред
проф Левыкина. К. Г. и проф ... В. ... 1988. – 268 ... ... Т. Ю. ... Учебник для вышей школы. – 3-е изд., и
доп. – Москва: «Академический Проект», 2006. – 560 ... ... по ... и хранению музейных ценностей находящихся ... ... ... ... 1984. – 366 ... Зернов А.Б. Воробьев В.П. Основные факторы, вляющие на сохранность
музейных ... // В кн: ... ... ... ... М., Вып ... ... - 76 с.
29. Фармаковский М.В. Консервация и реставрация музейных коллекций.
–Москва: 1947. – ... ... Д. С. ... И.Н. ... ... ... ... // В. кн: Актуальные проблемы фондовый работы музеев.
М., 1978. Вып 1. (Труды НИИК. Вып 63), - 96 ... ... Э. А. ... ... ... ... –Москва:
«Едиториал УРСС», 2005. – 504 с.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 49 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алматы қаласы музейлеріндегі ат әбзелдері мен қару-жарақ қоры коллекциялары112 бет
Алматы қаласының жоғарғы оқу орындарының тарихи музейлері49 бет
Ақтөбе облыстық музейлердің бүгінгі жетістіктері нарық заңдылықтарына бейімделген даму сатысының бірі112 бет
Берілгендер қорындағы кестеледі біріктірудің теориялық негіздері35 бет
Жалпы мұрағат қорындағы құжаттардың дұрыс сақталуы мен тізімге алынуы жағдайларын анықтау, қазіргі заман технологиясы бойынша пайдалануды қамтамасыз ету23 бет
Жамбыл Жабаевтың әдеби-мемориалдық музейінің тарихы мен қызметі59 бет
Мектеп музейін ұйымдастыру және оның кейбір мәселелері92 бет
Мектеп музейлерін ұйымдастыру47 бет
Музей ісі4 бет
Халық ағарту комиссариатының қорындағы қазақ зиялылардың көзқарасына қатысты құжаттар53 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь