Көлбай Тоғысовтың қызметі

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 3.8

1. К. Тоғысовтың қоғамдық.саяси көзқарасының қалыптасуы ...9.25
1.1. ХХ.ғасырдың басындағы Қазақстанның әлеуметтік.саяси жағдайы және қазақ зиялылары ... ... ... . 9.15
1.2. К. Тоғысовтың қоғамдық қызметінің алғашқы кезеңдері және оның саяси көзқарастарының қалыптасуы ..16.25

2. Қазақстанның қоғамдық.саяси өмірі және «Үш жүз» партиясының қызметі. (1917 ж) ... ... ... ... ... ... ... ... ...26.39
2.1. Қазақстанда қалыптасқан қоғамдық.саяси жағдай (1917 жылғы ақпан.қазан) ... ... ... .26.30
2.2. «Үш жүз» партиясының құрылуы және ондағы К. Тоғысовтың
қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...31.39

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 40.42
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 43.45
        
        Тақырыбы:     Көлбай Тоғысовтың қызметі
Мазмұны
Кіріспе ... ... К. ... ... ... қалыптасуы ---9-25
1. ХХ-ғасырдың басындағы Қазақстанның
әлеуметтік-саяси жағдайы және қазақ зиялылары ------------- 9-
15
2. К. ... ... ... алғашқы
кезеңдері және оның саяси көзқарастарының қалыптасуы --16-25
2. Қазақстанның қоғамдық-саяси ... және «Үш ... ... (1917 ж) ... ... ... қоғамдық-саяси жағдай
(1917 жылғы ақпан-қазан) ---------------------------------------
----26-30
2. «Үш жүз» партиясының құрылуы және ондағы К. Тоғысовтың
қызметі ------------------------------------------------------------
-------31-39
Қорытынды ----------------------------------------------------------------
---- ... ... ... ----------------------------------------
43-45
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі. Тарихтың ... ... ... ... ... ... арта ... Онда ол негізгі проблемаларға сұрақ-
жауап іздейді.
Көп жылдар бойы тарихымыз билік етушілердің ... ... ... ... біз Қазақстан тәуелсіздігіне 15 жыл толып отырғанда
тарихымызды ашық жаза ... ... ... қайта құрулар
тарихымыздың кей қыр - сырларын ... ... ... ... ... оңды-солды зерттеу үшін Қазақстанның демократиялық
қозғалысы тарихындағы қазақ ұлттық интелегенциясының рөлі мен ... өте ... ... ... ... ... рөлін зерттеудің
өзектілігі айдан анық.
Біріншіден, осы кезде қоғамдық- саяси процесстер туындайды.
Екіншіден, бұрынғы КСРО құрамындағы елдердің тарихы ... ... ... ... ... ... ... зерттеулеріндегі қайшылықтарға алып келді.
Үшіншіден, осы кезеңде тарихи аренаға ұлттық интеллигенцияның өкілдері
шығады. ... өз ... ... ... босатуды, тәуелсіздік үшін
күрестің ... ... Бұл ... өз ... ... ... ... туғызды.
ХХ ғасырдың басындағы қазақтың ұлт-азаттық қозғалысы үшін қазақ халқы
бар күшін, өз өмірлерін арнады. Ұлт-азаттық, демократиялық ... ... ... ... ... ... ғылымның өзекті
мәселесі. Бүгінде біздің қазақ интеллигенциясы туралы ... ... ... мол. Осы ... ұмытылған қайраткерлер мен қатар Көлбай
Тоғысовтың есімін айтуға болады.
Көлбай Тоғысов өз халқының мұң-мұқтажын ойлаған, өз ... ... ... ... Оның ... ... қазақ халқын ағартушылық
жолына бағыт-бағдар беріп, тәуелсіздік алып беру болды.
Зерттеу жұмысында ХХ ... ... ... ... заманда ел
теңдігі үшін атқа қонған, партия құрған, газет шығарған, ... ақыр ... жат ... қаза ... Алаш ... қаламгер –
Көлбай Тоғысұлының қызметі кең ... ... ... ... өзектілігі ұлт-азаттық қозғалысы тарихындағы Көлбай Тоғысовтың
есімін қайта жаңғырту, оның демократиялық процестерінің дамуындағы рөлін
көрсету, ... ... ... ... ... таңда жаңа
мұрағаттық материалдардың шығуына ... К. ... жеке ... ... оның ... ... жаңа ... қарап объективті
зерттеудің мәні өте зор. Көлбай Тоғысов жеке ... ... ... ... мен публицистикалық мұраларын зерттеу үшін қызығушылық
туғызады. Бұл тақырыптың ... ... ... ... осы ... ... ... зерттелмегендігі.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. ХХ-ғасырдың басындағы Қазақстан ... ... ... ... «Үш жүз» ... ... ... социалистік партиясы) және Көлбай Тоғысовтың есімі партияны
құрушылардың бірі екендігі айтылады. Бұл партияның қызметіне, сондай-ақ К.
Тоғысовқа ... ... ... ... Бұған себеп
біріншіден, «Үш жүз» партиясы марксистік ұғымда болмады және К. ... ... ... «Үш жүз» ... және оның лидері басынан бастап «Алаш»
партиясымен текетіресте ... ... ... «Үш жүз» партиясы «Алаш»
партиясының қарсыласуына тап болғандықтан «Үш жүз» ... ... ұзақ ... ... аса ... ... қойған жоқ.
Үшіншіден, ұлт-азаттық қозғалысы тарихында «Үш жүз» ... орны ... және оның ... К. Тоғысовтың қызметі толыққанды зерттелмеген ... ... баға ... ... жас ғалымдар тарапынан «Алаш» партиясының қызметі мен
басшыларына байланысты зерттеуге қызығушылықтың арта түсуі көңіл ... ... ... ... және ... ... ... қосқан үлестерін бүгінде біз барлық
жағынан жан-жақты бағалай аламыз. Жаңадан ... ... ... қоғамдық-саяси қызметі және оның құрған «Үш жүз» партиясы туралы
қысқаша ғана зерттеулер жасалған. Оның өзінде де екі ... ... ... Бұл партиялардың бір-бірімен күресіне ... күнә ... ... ... ... ... ... үшін
емес, қазақ халқының тәуелсіздігі, азаттығы үшін болғандығын айтпасада
белгілі. Сондықтан әрқайсысының ... ... ... ... ... ... екі саяси-ұлттық партияның тарихи болуы елдегі
демократиялық бастаулардың ... ... ... ... бар ... көрсетеді.
Ғылыми тұрғыдан қарағанда Көлбай Тоғысов туралы С. Сейфуллин өзінің
«Тернистый путь» атты еңбегінде біраз мәселелер айтады /2/. Бұл ... ... мен ... ... ... «Үш жүз»
партиясының әлеуметтік құрамын ашады. Қазақ социалистік ... ... ... ол бұл ... ұсақ ... ... құралған деді.
С. Сейфуллиннің өз кезегінде «Үш жүз» ... ... ... ... ол былай дейді: «Нет. Мне не нужна ни партия «Алаш», ни
партия «Үш ... Ни ... ни ... ... я не могу ... Но мои симпатии больше на стороне «Үш жүз».
С. Сейфуллин «Үш жүз» партиясы қызметінің ... ... ... ... күрестегі болып тұратын кемшіліктер деді. Осыған байланысты ол
былай деді: ... в то ... ... ... шли на ... «Үш жүз» явно не ... своих задач, допускали большие ошибки»
. Өз жұмысын қорытындылай келе ол: «Для ... Алаш была ... ... чем «Үш ... ... ли, плохо ли начинали организаторы ... по в ... г.г. в ... ... дни они ... ... красных, поддержали революцию» /2/.
«Үш жүз» партиясының қызметі туралы Т. Елеуовтың ... ... ... ... еңбегінен қарауға болады. Бұл партияның саяси
маңыздылығын ... ... ол «Үш ... революцияның жол серігі,
жаппай халықтың ... ... ... ... ... ... солшыл эсерлердің бағдарламасын толық қолдады /3/.
Автор өз жұмысында «Үш жүз» партиясының негативті жақтарын ... ... және ... ... ретінде қарастырады.
Мұнда автордың «Үш жүз» партиясы байларды қолдап, ... ... ... ... ... келісуге болмайды.
«Үш жүз» партиясына байланысты пікірді ... ... ... ... ... ... да көрсетеді.
Кітапта «Үш жүз» партиясы «Алаш» ұлттық-буржуазиялық партиясына ... ... ... ... ... өз жақтарына тартуға тырысты делінген.
Партияның идеологиялық ... ... ... эсерлерді,
анархизмді және ұлтшыл буржуазияны көрсетті /4/.
«Үш жүз» ... ... ... байланысты қарама-қарсы
көзқарасын С. Зиманов ... ... «Үш жүз» ... ... ... ... болды және барлық жағынан большевиктер ... ... ... ... ... өкіметінің декреттері мен
жарлықтарын толық қабылдап жергілікті ... ... ... отырды. Бұл ұйым буржуазиялық ағымдармен шешуші ... ... ... ... сақтауды талап етті /5/.
Автор «Үш жүз» ... ... ... ... ғана көрсетіп, бұл партияның ерекшелігін және ... ... ... ... ... ... өз ойын ... тарихшы Г. Д. Дахшлейгер өзінің
«В. И. Ленин проблемы ... ... атты ... Д. Дахшлейгер үш жүздіктердің түрік-татар федерациясын құру
туралы мәселелеріне ... ... ... үш ... ... жағынан эсерлермен-мұсылман фракцияларының ... ... ... ... ... ... үш ... эволюциялық іс-әрекетін олардың
барлық мұсылмандарды біріктіруге тырысқандығын көрсетуге тырысады /6/.
«Үш жүз» партиясы туралы қызықты мағлұматтарды П. ... мен ... ... в ... атты біріккен еңбектерінен байқауға
болады. Бұл еңбекте авторлар партияның ... ... ... олар «Үш жүз» ... мен оның ... ... ... ... П. ... және В. Григорьев «Үш жүз»
партиясы бағдарламаларының кейбір әлсіз жақтарына көңіл бөледі. Яғни ... ... ауыл ... қажетті аграрлық бағдарламаны ұсына алмады
дейді. Керісінше қазақ қоғамының өмірінде дінді күшейтуге атсалысты деген
ойды айтады /7/. Авторлар бұл ... ... ... ... ... ... Пахмурный «Большевики Казахстана в революции ... ... ... «Үш жүз» ... ... К. Тоғысовтың эволюциялық
көзқарасына көңіл аударады . Ол К. ... ... ... ... ... ... ... өткендігін
айтады /8/.
«Үш жүз» партиясының идеологиялық мәселесі және оның басшысы
К. Тоғысовтың қоғамдық-саяси ... К. Б. ... ... ... и ... мысли Казакстана»
монографиясында қаралады. К. Бейсембиев «Үш жүз» ... бір ... ... ... ... ... ... ескере отырып,
партияның іс-әрекетін ... ... ... керектігін айтады. К.
Бейсембиев былай жазады: «В чрезвычайно ... ... ... характеризуются первые месяцы установления Советской власти, К.
Тогусов и его ... как ... ... ... ... ... ... непоследовательность, идейно-политическую
незрелость. Однако под влиянием революции, ожесточенных классовых ... ... в ... ... «Үш жүз» ... признаки
сдвига в сторону рабочего класса» .
Автор «Үш жүз» партиясының құрылуының себебін аша ... ... ... «Үш жүз» ... ... ... определенной
части трудящихся масса аула на контрреволюционные действия баев, феодалов и
их идеологов в лице «Алаш».
Автор К. ... дала ... ... ... деп
атағандығын, оның дала феодалдары мен қала ... ... ... айтады /9/.
«Үш жүз» партиясының қызметі туралы қызықты ... М. ... ... ... Казакстана в 1917-1940 г.г.»
монографиясында қарауға болады. ... ... ... ... ... партия қызметінің кезеңін екіге бөліп қарастырады.
Біріншісі, немесе ұйымдастырылуы 1917 ... ... ... соңы және
желтоқсан айлары. Екінші ... 1917 ... ... 1918 ... ... ... Бұл ... К. Тоғысов басқарған партияның толық кеңес
өкіметінің платформасында тұрды ... ... «Из ... ... ... в ... ... установления Советской власти» атты ғылыми зерттеуі «Үш ... ... мен ... ... ... арнайы жазылған
еңбек. Зерттеуде қазақ ұсақ буржуазиясының Қазақстанда кеңес ... ... ... ... ... көрсеткендігі
айтылады /10/.
Атақты тарихшы-ғалым К. Нүрпейісов өзінің «Алаш һәм ... «Үш жүз» ... ... қыр-сырларын жаңа көзқарастармен
айқындайды. Автор «Алаш» және «Үш жүз» ... ... ... ... ... ... ... ойлары бір
болғанын айтады.
Ол «Көп ... ... ... ... «Үш жүз» партиясының
пікірін кейбір қайшылықтарға қарамастан, Ә. Бөкейханов ... ... ... ... М. ... өзінің «Алаш қозғалысы» еңбегінде де «Үш жүз»
партиясының құрылуының себептеріне көңіл аударады. Ол ... ... жүз» ... саяси ұйым өзінің пайда болу тарихы жағынан да,
әлеуметтік базасы жағынан да ... ... ... ... ... сол
тарихи кезеңдегі саяси дүрмек ағымында, әлеуметтік саяси айқындамасы толық
қалыптасып ... ... ... ... ... ... ... бар саяси
ұйым құру болып табылады /12/.
«Алаш» газеті туралы мағлұматтар Қ. Атабаевтың ... ... ... көзі (1870-1918)» еңбегінде айтылады /13/. Автор «Айқап»
журналымен «Алаш» газеті ... ... ... көрсетеді. «Үш
жүз» партиясы туралы қызықты материалдар Р. М. ... Омбы ... ... ғылыми еңбегінде де орын алады. Рахимова былай дейді:
партия қызметінің және оның ... ... ... ... жүз» ... Омбы ... саяси өміріне біршама әсерін тигізді
/14/.
Жалпы қазіргі кезеңдегі мерзімді басылым беттерінде «Үш жүз» партиясы
оның ... К. ... ... ... мақалалар жарық көргенімен де, бұл
мәселе әлі де зертеуді қажет етеді.
Қазіргі кезеңге дейін «Үш жүз» ... мен К. ... ... ... ... толыққанды зерттеулер әлі де ізденісті қажет етеді.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері. Бітіру жұмысының мақсаты ... ... ... ... Көлбай Тоғысовтың қызметін,
Қазақстанның саяси және ... ... ... ... ... келесі міндеттер алдыға қойылды:
- К. Тоғысовтың қоғамдық-саяси ... ... ... ... К. ... «Үш жүз» ... ... қызметін көрсету;
- «Үш жүз» Қазақ социалистік партиясының негізгі кезеңдеріне тоқталу
және К. Тоғысовтың рөлі;
Зерттеудің хронологиялық ... ... ... ... ... аяғымен 1919 жылға дейінгі кезеңді қамтиды. Бұл К. ... ... ... ... ... ... ... шағы.
Зерттеу тақырыбының дерек көздері. Зерттеу жұмысының ... ... ... ... ... еңбектері, монографиялар, мақалалар,
публикациялар, диссертациядан тұрады.
Бұл ... ... ... К. Тоғысовтың мақалалары мен
публикациялары, ... ... және ... ... «Үш жүз»
газеттеріндегі мақалалары қолданылды.
Зерттеу жұмысының методологиялық ... ... ... ... ... заманға сай концептуальды ... және ... ... ... ... ... Бұл - ... объективтілік пен
тарихи процестерді ұғынудың басқа да ... ... ... ... және атақты зерттеушілердің пікірлері.
Жұмыстың барысында ғылыми ... ... және ... өзара тығыз байланыстығын қамтамасыз етуге әрекеттер жасалған.
Осыған ... ... ... ... ... ... методтары;
Тарихи-генетикалық, тарихи-салыстырмалы, тарихи-типологиялық методтар
қолданылған.
1. К. Тоғысовтың қоғамдық-саяси көзқарасының қалыптасуы
1. ХХ- ... ... ... ... ... ... ... жылғы реформалар Қазақстанның Ресейге қосылуын толығымен
аяқтады. Ресей экономикасының күлт дамуы ХІХ- ... аяғы мен ... ... ... ... ... әсер етпей
қоймады. Бұл өз кезегінде Қазақстанда отарлық қанауды күшейтті. ... ... ... ... ... ... жұмыс күштерімен
қызықтырды.
Күрделі өзгерістер қазақ халқының ... ... де орын ... ... жалпы империялық басқару жүйесімен жүргізілді. Бүкіл билік ... ... ... ... да ... өмір ... ... билігінде болды.
Бұрынғы басқару жүйелері қиратылып оның орнына «бөліп алда билік ет»
принциптеріне сай жаңа басқарулар ... ... ... ... ... ғана ... ... қазақ халқын жойып отырды /15/.
Патша өкіметі отарлау саясатын күшейтуде қоныс аудару ... еді. ... ... украин шаруаларын қоныстандыру ХІХ – ғасырдың
аяғынан басталды. Осы кезеңде ... ... ... жер
нормаларын анықтауда Қазақстанға экспедициялар дайындалды. ... ... ... ... ... ... ... қоныстандыру саясаты жергілікті халықты қанауға бағытталды.
Жергілікті тұрғындардан ең ... ... ... ... ... және ... ... алынды. Жергілікті халық тасты, тақыр ... ... ... өкіметінің қоныс аудару саясатының кең ... ... ... аграрлық реформалары кезінде болды. Столыпинның
аграрлық саясатының негізгі мәні шаруаларды жаппай ... мен ... ... ... ... ... ... 1906-1910 және 1912-1914 жылдары
аралығында байқалды. Қазақ жеріне 1870-1914 жылдар аралығында 1678836 ... ... ... ... ... 25,3 ... құрады /16/.
Шаруалардың жалпы қоныс аударылуы қазақ халқына ауыр тиді. Нәтижесінде
қазақтар ... ... ... ... ... ... отаршылдық бағыты елдегі отырықшы және ... ... ... алып келді.
Ресейдің экономикалық факторларының әсерінен көшпелі шаруашылықтар
күрделі ... ... ... ... ... жер ... жаңа түрлері
пайда болып, көшпелілердің отырықшылану ... ... ... мен капиталистік ... ... ... аймақтағы экономиканы түп-тамырымен
өзгертті. Бұл өз кезегінде қазақ қоғамының ... ... ... ... мал ... жүйесінің, патриархалды-феодалдық
қатынастардың ыдырауы, қазақ ауылдарында капиталистік қатынастардың дамуына
алып келді. Елде жаңа ... ... мен ... ... ... ... ... шаруашылықтар ыдырап, қазақ кедейлері ақша табу
көздерін іздеді. Кедейленген ... бір үзім нан үшін өз ... ... ... кулактарға, байлармен феодалдарға жалданды. Ақша
табудың негізгі көзі ... жол ... мен ... ... ... ... тап деңгейінің ең арзан күш қолы болды және де ... ... ... ... да ... ... ... жұмысшылары құрады /16, 267/.
Жұмыс істеу барысындағы ауыр жағдайлар, төменгі ... ... ... қарсылығын тудырды. Бірақ Қазақстан тұрғындарының көп
бөлігін шаруалар құрады. Қазақстан тұрғындарының 90 ... ... ... ... /17/. Қоныстанушы деревнялар мен қазақ ауылдарындағы
экономикалық факторлардың әсерінен шаруалардың жіктерге бөлінуі күшейеді.
ХХ-ғасырдың ... ... және ... ... ... ... , яғни ұлттық буржуазияның өкілдері біршама күшті болды. Байлар
екіге бөлінді: ірі феодалдар мен ұсақ және орта ... ... ... ... ... ... ... жүйесін қолдап қана қоймай, соның іске асырылуына белсенді
араласты.
Ұлттық буржуазияның қоғамдағы өз ... ... ... саяси тірегінің болмауы қатты әсер етті.
Патшаның қоныс аудару саясаты жергілікті байлардың мүддесіне де өз ... ... ... да ... ... ... өкіметіне қарсы
тұрды. Осының нәтижесінде олар дамыған елдердің ... ... ... ... ... ... буржуазиясының өкілдері біртіндеп либералды-демократиялық
позицияға өтіп, мерзімді басылымдарда жер мәселесін, ... ... ... және тағы басқа да мәселелерді қарастырды.
Қазақ буржуазия өкілдері ... ... ... отырды.
ХХ-ғасырдың басы қазақ халқының сана-сезімінің ояну кезеңі ретінде
сипатталады. Қазақстанның ... ... ... ... қатарда тұрды. Олардың құрамы чиновниктермен банк қызметкерлерінен,
фельдшерлерден, мұғалімдер, аудармашылар, инжинерлер тағы ... ... ... ірі облыстар мен уезд
орталықтарында; Омбы, Петропавловск, ... ... өз ... ... ... ... жағынан әртүрлі болды.
Бірақ түпкі мақсаттары бір болғандықтан олар патша өкіметінің
отаршылдық саясатын ... ... ... ... ... көзқарастардың әртүрлі сипатта болуы Қазақстандағы ұлт- азаттық
қозғалыстың біртекті еместігін алдын-ала анықтады.
ХХ-ғасырдың басында ... ... ... ... ... адам ... ... , беделдері арта түсті /18/.
Қазақ интеллигенциясының бетке ұстар өкілдері ... ... мен ... ... ... мемлекеттік думада
бұқаралық ақпарат құралдарында ... /19/. ... ... ... ... ... ... ең негізгі мәселесі ұлттық және
жалпы адамдық құндылықтарды қорғау деп ... Олар ... ... босатуға, тәуелсіздік үшін күресуге ... ... ... ... шеше ... ... интеллигенттері күресудің жаңа
жолдарын қарастырады. Қазақстандағы қоғамдық-саяси күрестердің ... ж. ж. ... орыс ... өз әсерін тигізді. Бұл кезең ұлт-
азаттық қозғалыстардың, жұмысшы, аграрлық және тағы ... ... ... ... ... 1905 ... оқиғаларға деген көзқарастары
әртүрлі болды. Осы ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық қозғалыстар 1905 жылдың қазаны мен қарашасында
кең көлемде етек ... ... орыс ... кезіндегі аймақтағы
қоғамдық толқулар қазақ интеллигенциясын жандандырды. Дәл осы кезеңде ... ... ... ... бөлінуі басталады. Оны Ә.
Бөкейханов өз кезегінде батыстықтар және түрікшілдер деп екіге бөліп, ... ... К. ... ... ... халықтар мемлекетін
құрушы ретінде түрікшілдерге жатқызады. Осы ... ... 1905 ... ... Манифесіне байланысты көптеген ... ... жылы ... ... ... ... басталады. Бір
митингіде 400 адам қатысып, К. ... сөз ... ... ... орыс ... ... тоқтату,
іс-қағаздарын ресми түрде қазақ тілінде енгізуді Мемлекеттік Думаға қазақ
депутаттарының қатысуын ... ... ... ... ... тек ... ғана емес, шаруалар, солдаттар,
оқушы жастар және т. б. тартылды. ... ... ... ... қозғалыстардың ұлттық қазақ ... ... ... ... интеллигенция Ресейдегі революциялық оқиғалардың
арқасында тәуелсіздік, бостандық үшін шешуші күрестер жүргізіп, халықты
ғасырлық ұйқыдан оятты.
Қазақ ... ... орыс ... ... саяси-
әлеуметтік бостандықтарды пайдаланды. Олардың негізгі мақсаттары халықты
патша езгісінен босату, тәуелсіздікке қол ... ... ... ... ... ... өте
күрделі болғандықтан олар саяси көзқарастарын іс-әрекеттерін ... ... ... алмады. Ұлттық толқулардың екінші кезеңі 1916 ... ... ... және ... ... ... ... халықтың кедейленуі,
бірінші дүниежүзілік соғыстың ... ... ... ... өкіметінің қазақтарды тыл жұмыстарына алуына байланысты ірі
көтерілістер өтті. Бұл толқулар жаппай жұмысшылардың ... ... ... алып ... ... мен Орта ... ... қозғалыстар
Ресейдің саяси-әлеуметтік дағдарысын одан әрі өршітті. ... ... ... ... ... шаруашылыққа қарама-қайшы келді. Қазақ
қоғамының өміріндегі ... ... ... ... ... да
өзгерістер патриархалды-феодалдық құрылыстың негізін жойды. Басқа жағынан
қарағанда бұл құрылыс капиталистік қатынастардың ... ... ... ... ... ... ... билікке деген
қарсылықтар күннен-күнге шиеленісе түсті.
Қазақстанның Ресейге толық қосылуы қазақ қоғамының ... ... ғана әсер ... оның ... де ... өзгерістер
енгізді.
ХХ-ғасырдың басында жас қазақ интеллигенттері ... ... Ш. ... Ы. Алтынсарин, А. Құнанбаевтардың идеяларын
жалғастырып халықтың рухани-мәдени және ағартушылық ... ... ... Қазақстандағы әлеуметтік-экономикалық және саяси дамулар
ағартушылықтың дамуына ... ... ... ... ... О. ... ... ағартушылық күрделі тарихи құбылыс деді. Сондықтан
да осы қоғамдық-саяси ... ... қиын ... ... жүргізген саясаты Қазақстандағы қоғамдық-
саяси ойлардың дамуына да ықпал етті. Патша ... ... ... мәселесінде орыстандыру саясатын ұстанды. Бұл саясаттың негізгі ... мен ... ... ... ... ... айналдыру
еді. Бірақ та орыстандыру саясатына қарамастан орыс-қазақ мектептері
өлкенің ... оңды ... ... Дәл осы ... олар ... қатарлы Еуропа
мәдениетімен танысты. Қазақ ұлттық ... осы ... ... алды.
ХІХ-ғасырдың екінші жартысы ХХ-ғасырдың басында Қазақстанда ... ... беру ... ... ... Діни оқу ... ... медреселер
дәріс берді. Бұл мектептер дінді насихаттаумен қатар ұлттық дәстүрді,
әдебиетті насихаттады.
Көптеген ... ... ... дәл ... ... дәріс алып, өздерінің саяси көзқарастарын осындай ортада
қалыптастырғанын ұмытуға болмайды.
Патша ... ... ... ... ... ... Қазақстанда орта және жоғары оқу орындары болмады. Бұл әрине
қазақтардың өз ... орыс ... ... ... ... ... шектеулеріне қарамастан болашақ ұлттық ... ... ... ... зор әсер етті.
Шығыс, орыс және Еуропа мәдениеттерімен танысу ХХ-ғасырдың ... ... ... ... ... ... қалғанын
түсінген ұлттық интеллигенция қазақ қоғамын демократизациялаудың ... ... ... жаңа ... ... басылымдардың дамуымен
байланыстырылады. Капитализмнің тауар-ақша қатынасының дамуы Қазақстан
аумағында ... ... ... ықпал етті. Алғашқы қазақ
тіліндегі мерзімді басылым «Түркістан уалаяты газеті» болды. Бұл басылымдар
қоғамның ... ... өз ... ... ... ... ... білімді ойшылдары дүниежүзілік
мәдениеттің ұлы ... ... ... көз ... ... олар елдің әлеуметтік-экономикалық және мәдени артта
қалуын қазақ халқының дүниежүзілік ... ... ... ... ... ... ... халықтың санасын ояту үшін барлығын
жасады. ... ... ... мерзімді баспаларын құруға көп көңіл бөлді
/21/.
1907 жылы Петерборда «Серке» ... ... ... ... ... ... жабылды. 1907 жылдың наурыз айында Троицкіде
«Қазақ газеті» ... Оның ... ... ... ... тыйым салынды
/22/. Газетке қазақ халқының тарихындағы ... ... ... ... басылым «Айқап» журналы шықты. Ол 1911 жылы М. Сералиннің
редакциясымен шықты. ... ... ... ... ... ... ағартушылық, ана тілін оқытуға, аграрлық сала, әйел мәселесі, тағы
басқа көптеген проблемалар талқыға алынды.
Журналда ... ... көп ... бөлінді. Аграрлық мәселені
талқылай отырып мақалалардың авторлары қазақ қоғамына патша ... ... ... ... ... ... ... айналасында Б. Майлин, С. ... Б. ... ... К. ... ... танымал қазақ интеллигенциясының өкілдері
жиналды. 1911-1915 жылдар аралығында журналдың 88 номері шығарылды. Бес ... ... ... даласының санасына қозғау салды /9, 304/.
Революцияға дейінгі Қазақстанда шыққан келесі басылым «Қазақ» газеті
ұлттың көзі, ... тілі ... ... ... ... 265
тиражбен 3000 дана шығарылды /23/.
Бұл ... ... Ә. ... А. ... М. ... М.
Жұмабаев, Б. Майлин сияқты белсенділердің ойлары жазылды. Газеттің негізгі
мақсаты ... ... ... үшін ... ... тілін дамытуға тағы
басқа мәселелерді қозғауға арналды. 1916 жылы шыққан «Алаш» газеті «Айқап»
журналының саяси-идеясын ... ... Бұл ... ... ... үшін қызмет жасады.
«Алаш» газетінің ұйымдастырушысы Көлбай ... ... К. ... және ... қызметі жағынан ағартушылық бағыттағы
интеллигенттер қатарына ... К. ... ... жас ... ... ... өз тағдырын халқына арнады. «Алаш»
газетінің қызметі туралы зерттеу жұмысының келесі ... ... және ... ... ... әртүрлілігіне қарамастан мерзімді басылымдар өз беттерінде
қазақ ... ... ... ... ... ... талаптарды ұсына отырып ұлт-азаттық күрес идеясын халықтың
санасына сіңдіруге ... ... ... ... ... ... ... және саяси жер аударылғандар да өз ықпалдарын
тигізді. Орыс ... да ... ... ... көзқарасы да
әртүрлі болды. Мысалы І Мемлекеттік Думаға ... ... ... бір тобы ... ... ... қолдаса, ал
екінші бір тобы оған қарсы тұрды. ... ... басы ... ... ... ... қарама-қайшылықтарды көрсетеді.
Сол кезеңдегі түрлі ағымдарға қарамастан Қазақстандағы ұлт-азаттық
қозғалыстың екі негізгі бағыттарын бөліп қарауға болады.
Бір ... ... ... тығыз байланысқан дәстүрлі ағымды
айтсақ, екінші бағыт батыстық демократияның идеясымен дамыту болды. ... ... сол ... ... және ... жағдайын жақсартуға
бағытталды.
Қазақстандағы әртүрлі ұғымдар мен қоғамдық ойлардың ... ... ... көзқарасы қалыптасып, одан әрі қарай дамыды. К.
Тоғысов өз елінің жан ашыры ретінде алғашқы қазақ ... ... ... ... ислам ағымының негізінде халықты кедейшіліктен
және көптен күткен бостандыққа өз халқын шығаруға ... ... ... ... ... әлеуметтік саяси және қоғамдық өміріндегі
өзгерістер қазақ ... ... ... аса зор ... тигізді.
Экономикадағы түбегейлі өзгерістер ұлттық сана-сезімнің оянуына ықпал етті.
Жаңа ... мен ... ... ... К. ... ... қызметінің алғашқы кезеңдері және оның саяси
көзқарастарының қалыптасуы.
ХХ-ғасырдың басынан ... ... ... ... ... ... ... қазақ елін отарлау жүйесінен құтқарып,
езуші топ ... азат ету, ... тең ... орнату, оқу-ағарту
ісін жетілдіріп, өркениетті елдер қатарына қосылу еді.
Осындай талаптарды жүзеге асыру барысында ... ... ... ... ... мен ... ... аренаға шығып, тұңғыш
социалистік «Үш жүз» партиясын ... ... «Үш жүз» ... ... заң, ... ... салаларына маңызды мақалаларымен
үлес қосқан азаматтарымыздың бірі-ағартушы, драматург, публицист Көлбай
Тоғысов.
К. Тоғысовтың өмірбаянына ... ол 1879 жылы ... ... ... Қазақстан облысы) Зайсан уезінің Шорға болысында дәулетті ... ... ... ... ... ... ... тараған
арғы аталары Сарыарқаға әйгілі болған Ұлтарақ би, Тобықты ... ... ... Сара ақын ... қосқан құт Шаянбай, Абаймен араласқан Төгіс
пен Бөгіс. Шаянбай ұрпақтарынан сегіз адам қажылыққа Меккеге барған. ... ... ... ... пен ... Иса ... апа ... елінің
атақты болысы Молдабайдың қарындасы, Төгістің бәйбішесі), Құсайын Бөгісұлы,
Айдос, Андабай Төгіс ұлдары, Бөжейден Әділ мен ... ... осы ... қайтыс болып, ұлы Айдос әкесін Семейге ... ... ... ... ... ... ... Айдос, Андабай,
Әбділдәбек, Солтан, Көлбай туған.
Көлбай Зайсан ... ... ... Орыс тіліне жетік
болғаннан кейін жергілікті ... орны оны ... ... ... ... қылып алады. Жалпы Көлбайдың жоғарғы заң оқу орнында
оқығандығы туралы дерек жоқ. Сондықтан оның заң ... ... ... іске араласуының бірден-бір себебі орысша білуінде болса керек.
Ал ... ... ... ол ... ... ... жолмен
бітірсе керек.
Көлбай Тоғысовтың өмір жолы ХХ-ғасырдың басындағы революциялық ... ... ... ... оның ... қайраткер болып
шыңдалуына елде болып жатқан өзгерістер әсер ... ... ... ... де ... осы ... тап келеді.
1905-1907 жылдары қазақ зиялылары Ә. Бөкейханов, А. Байтұрсынов,
Ж. Ақбаевтармен бірге патша ... ... ... ... отырған
саясатына қарсы шығады. 1905 жылдың 15-қарашасында Қарқаралыда ... ... ... ... ... Ол осы Манифестация кезінде ол
Жақып Ақбаевпен танысып, пікірлес болады. Қазақ-орыс зиялыларымен бірлесе
патша үкіметінің әділетсіз ... ... ... өзін ел ... ... ... біледі.
Жергілікті үкімет орындары Қарқарылыда өткен манифестацияны «бүлік»
деп жоғарғы жаққа хабарлап, ... ... ... ... ... ... түсіндіріп «бүлік» еместігін дәлелдеп, қол қойып, жеделхат
жіберген қазақ-орыс зиялыларының арасында Көлбай да бар еді. Осы жағдайдан
кейін ол ... ... ... ... болған оқиғаның
жайын түсіндірп, уезд басшысы Оссовскийдің мәліметінің жалғандығын ... ... 21 ... өкілдері патша ағзамға жеделхат жібергендігі
жөнінде хабарлама жариялайды.
К. Тоғысов қазақ даласындағы болып жатқан өзгерістерді бақылап ... оған қызу ... ... ... ... ... қазақ өлкесіне жүргізіп отырған отаршылдық саясатын әшкерелеп
бірнеше мақала жариялайды. 1906 жылы ... ... ... ... болған қазақ сайлаушыларының жиналысына ол да қатысады. Жиналыс
төрағасы ... ... ... ... ... ... ал ... сайланады. Жиылысқа Семей өңірінен 180-нен астам қазақ қатысады.
Әскерлік міндеткерлік, ... ісі, жер мен дін ... ... қазақ
зиялыларының көрнекті өкілдері Отыншы Әлжанов, Өмірбек Жамулов, Шәкәрім
Құдайбердиев, Сәдуақас Шорманов, ... ... ... ... ... Көлбай Тоғысовта сөз сөйлеп, өз пікірін білдіреді. Жиналыс шешімі
бойынша қазақ ... бір ... ... ... ... бірлесе жұмыс жүргізу қажет деп табады. Осы жиналыстың шешімін ол
Санкт-Петербургтегі «Наша жизнь», ... ... ... ... жариялайды.
Қазақ даласында Мемлекеттік Думаға депутат сайлау барысында түрлі
келеңсіз ... орын ... ... Көлбай І-Мемлекеттік Думаға
қазақтың мұң-мұқтажын шеше алатын депутаттардың сайлануы ... ... ... ... мақаласында баса көрсетеді. Ақмола облысынан
Думаға Ш. Қосшығұловтың депутат ... ... құп ... ... ... ... Көкбай Жантаевтармен бірге оған «қазақтың
мұқтажын қорғайтынына сенім білдіріп» жеделхат жолдайды. Патша шенеуніктері
сайлаушыларға қысымшылық ... кей ... ... ... де ... ... бір ... Зайсан уезінде орын ... ... ... ... ... жазып, «әділдік күн
туса» деген ойын ашық ... 1906 жылы 21 ... ... ... ... облысын земстволық мекемеге енгізу мәселесіне
байланысты мәжіліс өткізіп, оған осы ... ... ... С. ... мен ... А. Ф. ... қатысады. Патша
шенуніктері орыс шаруалары мен қазақтар мекен етіп жатқан жерлерді облыстық
земствоға енгізу ... ... ... ... ... Осы ... хабарлама «Степной пионер» газетіне жарияланады.
К. Тоғысов ... ... ... ... ... мәжіліске облыстық басқармадан 5-6-ақ қадам жерде
тұрып жатқан қазақ ... ... ... ... ... дейді.
Жалпы, жергілікті шенеуніктердің отырықшы орыс жұртшылығының қызығушылығын
тудыратын ережелерге ғана тоқталып, ал тұрғылықты халықтың 85%-ін ... ... ... ... саяси және экономикалық өмір сүруге
әлі лайықты емес» деген пікірді ұстанып ... оның ... ... Көлбай земство ісіне зиялы қауым өкілдерінің тікелей араласып,
«жеті миллиондай ... ... ... ... мәдени дамуына жұмыла
кірісіп, еңбек етуге шақыратынын» 1906 ... ... ... ... ... ашық ... /24/. Ол жер басқармасының
жергілікті халыққа көрсетіп отырған қысымдылығына ... ... көне ... ... ескі ... ... өз ... қалса қазақ
халқының сол бұрынғы ... ... ... ... екенін баса
көрсетеді. Кейін осындай ... ... ... оның ... ... айып ... ... көлдең тартылады.
Шындығында земство мәселесі қазақ зиялыларының ғасыр басында көтерген
өзекті мәселелерінің бірі еді. Көлбай Тоғысов ... ... ... ... зор ... ... ... тек отырықшы аудандарда
ғана емес, көшпелі жұртқа да енгізу қажеттігін баса ... ... ... ... ... ... отырған
әділетсіз билігіне арашашы болу мақсатында Көлбай 1908 жылдан адвокаттық
қызметпен айналыса бастайды. Орыс ... ... ... ... істі мәселелеріне араласып, көпшілік жағдайда әділетті шешім
табуына себепкер ... ... 1905 ... ... қатысқаны, революциялық
пиғылдағы әрекеттері мен жергілікті ... ... ... ... үшін патша үкіметі оны 1909 және 1910 ... екі ... ... ... ... ... түрмеде отырғандығын
айтып зайыбы Батима Дала генерал-губернаторына еш ... ... ... ... рет ... /25/. ... К. ... 1909-
1912 жылдар аралығында патшалық әкімшілік тарапынан қуғын-сүргінге ... бас ... ... ... ... қазақ тіліндегі
газет-журналдар дүниеге келе бастады. Ел басшылығына ... ... ... ... осы ... ... топтасты.
Олардың қаламынан шыққан пікірлер бір мақсатқа тоғысып, ... ... ... ... ... Қазақ зиялыларын толғантқан басты мәселе
тәуелсіз мемлекеттікке қол ... ... ... ... Көлбай Тоғысовтың публицистикалық
жолының басталуы осы ... ... Оның ... ... ... Оның патша өкіметінің қазақ халқына жүргізіп отырған
отаршылдық саясатын әшкерелейтін, елдің ... ... ... ... ең ... ... ... тұрған «Семипалатинский листок» газетінде
жарияланды.
К. Тоғысов қазақ жастары оқу-білімге ұмтылып, көзі ашық ел ... ... ... ... Ол үшін ел ... оқу білімді, ғылымды,
мәдениетті насихаттайтын газет-журналдарымыздың қатары көбейсе деген ойын
«Айқап» журналы арқылы көпшілікке білдіреді.
Егер ... ... ... бес жүз ... өз ... алатынын
мәлімдей отырып «Бұл газетіміз шыға қалса маһурлыққа ... ... ... ... ... ... ... Мырза Бөкейхановтар
сияқты білімділерімізден, біреуден тиісті ... ... ... ... ... ... Һәр ... сөз жазып тұрсаңдар қалайша
бір газета – дуам ... ... - ... қазақтың тұңғыш газеті «Қазақққа» қатысты ойын 1914 ... ... ... «К ... ... газеты
«казах» мақаласында білдіреді. Осы газеттің ... ... ... ... ... ... игілігі үшін жан аянбай қызмет
еткен қазақ зиялылары Ахмет ... ... ... ... Әбубәкір Алдияровтың ерен еңбектерін атап өтеді. «Қазақ»
газетінен қазақ халқының ... ... ... ... білім, өнер, ғылым
салаларынан мағлұмат алып қана ... ... де ... ... ... ... газет басылымдары қазақ даласына кең тарап, оны
жаздырып алушылар қатарының көбейе түскендігін, тіпті ... ... ... жаздырып алушылардың бар екендігін жазады /25, 18/.
Көлбай Тоғысовтің ағартушылық бағыттағы ... ... ... ... ... қатысты көтерген мәселесін қазақ зиялылары мен
байлары құп алды. Көлбай ауқаттыларды алыс жерлерде білім алып жатқан қазақ
балаларына ақшалай ... ... ... Аягөз қаласына бір барған
сапарында осы ... ... ... ... ... ... ... студенттер мен шәкірттерге жәрдем беру қажеттілігін түсіндіреді.
Патша өкіметінің жүргізіп отырған қоныстандыру ... кең етек ... ... ... ... ... деп ... ең шұрайлы
жерлерге қоныстанушылар орнықты. Әкімшілік жүйе, орыс ... ... ... ... өтірік жала жауып, бас көтерер
ер- азаматтарды істі қылып түрмеге жауып ... ... ... ... тыс қалған жоқ.
«Аягөзде аз ғана тұрғанымда бір кулак атаман Соколовтың өз қолымен Аягөздің
атақты адамы Қамал Мақаутовты ... ... ... ... Аягөз имамы Шәріп
әпендіні базар ортасында приставтың стражнигі ұрып, әскери сотқа түскен
екен. ... ... ... ... риза қылған соң артынан қайырып
беріп ... ... ... деп ... ол ... заң оқу орнында оқымаса да қарапайым халыққа арашашы
(адвокат) бола ... Оның ... ... ... ... қаралып,
жазықсыздан – жазықсыз жазалы болған адамдар ақталды.
Қамаудағы үш жыл ... ... ... ... 1915 жылы ... ... ол 1916 жылы ... келіп, 26 қарашадан ... ... ... Мәриям Тоғысовамен бірлесіп «Алаш»
газетін аптасына бір рет ... ... ... ... ... ... бірден көңіл аударып, оның қандай ... ... ... ... ... ... бастығына жүктеген. Газетке жан-жақты
талдау жасалып, оның мақсаты туралы Түркістан генерал-губернаторына арнайы
хат ... ... сол ... 16 ... ... ... әскери
губернаторының Мәриям Тоғысоваға Түркістан өлкесінде ... ... ... ... ... шығаруға №21339 күәлік берілгендігі
айтылады /25, ... ... ... газетін өз мақсатында пайдаланып қалуға тырысты.
Бұл жөнінде Қ. Атабаевтың «Қазақ баспасөзі. Қазақстан тарихының дерек ... атты ... ... бір ... хатта мынадай жолдар
бар: «Необходимо не только следить, чтобы в газете не было ... ... ... ... но и воспользоваться ею как
средством проведения в ... ... ... ... ... делу в
крае». Сырдария әскери губернаторы газеттің әр ... ... ... оның
мазмұнын өзіне баяндап тұруын бұйырған. Әрине мұндай қатаң ... ... ... қорғау оңай шаруа емес еді /13, 58/.
«Алаш» газетін шығаруға ... ... ... ... ... ... Олар үгіт-насихат жұмыстарын жүргізіп, газеттің қазақ
даласына кең ... ... ... ... ат салысты.
Газеттің шығуы мен таралуына К. Тоғысовтың туған-туысқандарының да ... ... ... ... ... Шорға баспасының «Алаш» газетіне
жазылушылар үшін 92 сом ақшалай көмек көрсеткен. Газет бетінде күнделікті
болып ... ... ... ... жер, ... істеріне қатысты
мақалалар жарияланып тұрды. «Алаш» газеті демократиялық бағыт ұстанды.
Алғашқы ... ... шығу ... ... бар ... қолдан
келгенше қызмет қылып, қазақ халқын түркі жолымен алға ... ... да ... беріп қазақтың көзін ашпақ, дүниеде болып жатқан әңгімемен
таныстырмақ, қазақтың қатын-қыздарының ... ... ... солардың жолын
ашпақ» – деп түсіндіріп қазақ зиялыларын мақсат-мұратына жету үшін бірлесе,
барлық күш-жігерімен ... ... ... /25, ... Т. ... ... газеті алашордашылардың «қазақ» газетінен еш
өзгешелігі болған жоқ, ... ... және ... ... ... ... екеуінің көзқарастары бір-біріне сәйкес келді деп
есептеді /26/.
Ең алғашқы санында газет оқу ... ... ... ... ... әскери міндеткерлік, земство, сот ісі, жер, экономикалық күш-қуатты
арттыру, әйелдердің жағдайы және тағы басқа ... ... ... ... ... көзі ашық ... ат салысып, көкейлеріндегі
ойларын білдірулерін өтінді.
«Алаш» газетін қазақ халқы ... ... ... Газет
ұйымдастырушыларына ризашылықтарын білдірген хаттар күннен-күнге редакцияға
ағылып түсіп жатты. «Алаш» газетінің жарық көруіне ... ұлт ... ... ... ... ... ... даласында туған жұлдыз екенін
біліп қатты қуандым. Қандай жақсы» дегендей ниет ... ... ... түсті /25, 21/. «Айқап» журналының редакторы Мұхаметжан Сералин де
«Алаштың» ... ... ... ... ... ... ... шығуына қазақтың қыз-келіншектері де көп ... ... ... бір ... ... ... келгенінше қызмет жасаған
3 апа-қарындастарымыз Нұрғали достардың жамиғаты Зейнеп ханымға, Жорабек
төренің жамағаты Үдірагүл ... ... ... ... ... ... келешекте де қазақтың ... ... ... ... бірте-бірте ой-пікірлерін білдіріп тұруларын өтінеді
/27/.
«Алаш» газетін жаздырып алушылардың саны көбейе түсті. Қазақ өмірінің
шындығын бейнелейтін белгілі ақын-жазушылар Б. ... Ж. ... ... М. ... ... мен ... ... Тоғысов «Алаш» газетіне елдік боларлық журнал шығаруды да көздеді.
Жаңа шығатын журналды «Бабамыз Алаш» атап, айына бір рет ... ... Бұл ... ... ... ... да басылды /28/. Алайда
түрлі себептермен журнал дүниеге келе ... ... ... ... ... ... ... оның деректоры Мариям Тоғысова деп жазылып жүрді. Әрине ... ... ... ... К. ... патша үкіметінің тарапынан қатаң
бақылауда болып, қоғамдық–саяси жұмыстармен айналысу құқынан айырылған еді.
Мәриям ... ... ... ... қызметін оқырмандар да
құп алды. «Алаштың» №13 ... ... ... ... арнадым» деген мақаласында: «8-ші нөмірді оқып, көзі ашық
газетаға сөз жазған ... ... ... көрдім. Япырмай, бірде
басқа әулеттің қатарына бізде босқа қосылмаған екенбіз. Бізде мұндай ... екен деп ... ... адам жоқ ... деп ... ... жасы ... малдан жаман сатылып, күң болып жүргенде құдайға
шүкір, Мәрия апамыз ... ... ... ... ашу үшін қызмет қылғаны
таң қаларлық іс. Келіңдер, апалар, кішкене сіңілілер, «Алашқа» сөз ... ... біз де адам ... ... – деп ... ... ат салысып, араласып тұруға шақырады.
«Алашта» Көлбайдың ... жаңа ... ... ... ... ... Игнатьев», «Жоғалсын Романовтар» және тағы басқа
тақырыптағы мақалалары жарық көрді. Ол әр ... ... бір ... ... Мәселен, «Сорлы қыздар» мақаласында қазақ ... ... от ... ошақ ... ... өз теңіне бара алмай, әйел
үстіне әйел болып, кәрі шалдарға сатылып кете баратынынан мысал ... ... ... ... ... ... ... залалды тұстарын
қынжыла отырып, ашып көрсетуге тырысады /25, 22/.
Ағартушының «Алаш» газетінде ... ... тағы бірі ... ескі ... ...... ... аңыз-әңгімелер,
жұмбақтар жинастырып кітап шығару, яғни ескі асыл қазыналарымызды халық
жадында сақтау еді.
Белгілі ғалым К. ... атап ... ... ... бастапқы
кездерде ресми өкіметке ашық қарсылық көрсетілмей, тек оның 1917 ... ... №12 ... ... қана ... ... ... бастады /11, 127/. Оны Көлбайдың ... ... ... ... ... ... ауыр ... жеңілдетіп,
қараңғы қапастан шығарудың бірден-бір жолы, ... ... оқу ... келген ол қазақ жастарын білім алуға шақырады. «Осы заманда
дүниеде тұрам, жасаймын, адам ... өсем ... адам оқу ... ... ... қосылмайтыны мағлұм болған жоқ па? Әсіресе
таласып оқу ... ... өте ... уақыты емес пе еді? . . ... адам ... ... сілкінетін уақыт жеткен жоқ па? – ... ... ... ... ... ашу ісі қолға алынғанын осы мақаласында қуана
хабарлап, қазақ жастарын білім-ғылымның ... түсу ... ... ... ... ... теңдік «теңдік» мәселелерін көтерді, алайда
отарлау жүйесін құлатып, қазақ халқын революциялық жолға шақыру ... ... жер ... де қатты толғандырды. «Алашта» жарияланған
«мемлекеттер тізгіні халықтың өз қолында» деген мақаласында ол ... ... ... жерлерін орыстар тартып алып, сол жерлерге Орал
тауының ар жағынан келген мұжықтарды қоныстандырып, ... ... ... ... ... енді ... таңының бізге қарай атып келе жатқанын
пайдаланып, ақ жүрек сарбаздар ... ... ... алып ... ... елде ... ... орнату қажеттілігін
баса көрсетеді /25, 23/.
Қаламгер, ағартушы Мемлекеттік Дума ... да ... ... жаңа Дума ... ... ... сол бұрынғы сайланған
министрлер отыратындығын, сондықтан осы келеңсіз жағдайдан арылу ... ... ... /30/. Осы ... мемлекеттік Думаға қазақ
арасынан депутаттар жіберіліп, қазақ халқына қатысты мәселелерге олар
тікелей ... ... ... ... ... ... бұл қазақ
зиялыларының Мемлекеттік Думаға қатысты қойған ең басты мәселелерінің бірі
еді.
1916 ... 25 ... ... ... ... 19-31 жас ... ... майдан жұмысына алу қыркүйек айынан басталды. Бұрын ... ... ... ... не ... ... ... есі шыққан сәтте
қазақтың оқыған азаматтары баспасөз бетінде бұл ... ... ... ... жастарын тыныштық, сабырлылық сақтауға шақырды.
Көлбай Тоғысов қазақ ... ... ... ... ... ... Керісінше, егер қазақ жастары орыс, ... ... ... бірге әскерге алынса, онда қазақ елінің ... тең ... еді деп ... ... ... 1917 жылдың күзінде Ташкенттен Омбы
қаласына, кейіннен ... ... ... Бұл ... К. ... ... ... сьезіне «қазақ демократиялық ұйымының»
атынан өкіл ретінде қатысуға ... ... ... №22 ... ... ... Түзел Жанбаевқа тапсырылды. Оның «оқушыларға өтініш»
деген мақаласында К. ... ... ... Петербордағы шаруалар
сьезіне уәкіл болып сайланып, газет шығару жұмысы Түзел ... ... ... газет басшылығының дұрыс жұмыс істемеуінен
«Алаш» 1917 жылдың екінші жартысынан ... ... ... ... драматургия саласында да қалам тербеп, еңбек етті.
Оның қазақ драматургиясы тарихында өзіндік орны бар ...... ... Үш перделі пьеса 1915 жылы Уфа ... ... жеке ... ... ... ... ... алғы беттерінде
Көлбай Тоғысовтың «Зарымыз», «Құрбыма» және тағы басқа өлеңдері басылды.
Пьесаның сөз ... ол ... ... ... көп ... ... келгенше ойын кітабына» (пьеса) жазып қазақ жастарына ұсынамын.
Егер де ұнаса Һәр ... һәр ... ... ... өз көздеріне көрсетсе
мұндай жолдан тиылар еді деп үміт қылам» – деп ... ... ... ... ... ... ... ақ жолға түссе деген
ниетін білдіреді.
Пьесаның негізгі идеясы – қазақ халқын ілгері бастырмай аяғына тұсау ... ...... ... жою. Бұл тұста ... ... ... ... надандықты ашып көрсетпек болады. Пьесаның
«Надандық құрбаны» аталуы да сондықтан. Пьесаны жұртшылық қуана қарсы алып,
қалаларда, ауылдарда «ойнады».
1917 жылғы Ресейдегі ... ... ... ... ... жағдайды түбірімен өзгертті. Ұзақ жылдар бойы қазақ даласын билеп-
төстеген патша монархиясы ... ... ... ... кейін қазақ
зиялыларының қызметінде мемлекеттік тәуелсіздік үшін күрес жүргізудің жаңа
кезеңі басталды. Ақпан революциясының алғашқы ... К. ... ... ... 1917 жылы 6 ... Ташкент уезінің атқару
комитетіне мүшелікке ... 12 ... ... ... ... мұсылмандар сьезіне депутат боып сайланады. Сырдария облысы
еңбекші-шаруалар кеңесі мен ... ... ... союзының
қолдауымен Петроградта болатын бүкілресейлік шаруалар сьезіне депутаттыққа
сайланады.
1917 жылы сәуір айында «Шуро-и-ислам» ұйымы құрылады. ... ... ... қоғау, мемлекеттік орындарға мұсылмандардан өкіл
кіргізу еді. Ұйым қатарына өзбек, ... ... және ... ... ... ... өзіндік жарғысы, «Наужат» (Азаттық) атты баспасөз органы және
көптеген қалаларда, атап айтқанда, Әулиеатада, ... ... және ... бөлімшелері болды.
К. Тоғысов наурыз айында Ташкенттегі «Шуро-и-ислам» ... ... ... ... ашуға белсенді кіріседі. Бұл ... ... 27 ... ... ... қазақ, срт, татар болып бірігіп,
бесмыңнан ... ... ... ... жиналып, ортасынан Ташкенттен
телеграмм беріп шақыртқан ... ... ... ... ... Сатыбаевты секретарь сайлап, мәжіліс ашты. Құрамында үш қазақ, үш
татар, үш сарт өкілдері бар «Шуро-и-ислам» бөлімшесінің ... ... ... ... ... ... Дума ... арқылы бостандық әперген қаһармандарға тапсыруын өтініп, халықтан
жиналған 317 сом 38 тиын ақшаны берді» - деп жазылды /25, ... ... 1-11 ... аралығында Мәскеуде Бүкілресейлік мұсылман
сьезі болып өтеді. Бұл сьезге қазақ ... ... ... Хиуа мен Бұқарадан, Қырымнан және басқа ... 830-ға ... ... Оған Х. ... Ж. ... М. ... Ғ.
Әлібеков, У. Танашев, А. Теміров, Ы. ... ... ... ... ... ... 200-ге тарта дін иелерінің 30-ға ... Орта Азия ... ... ... ... атынан Көлбай Тоғысов сайланып, барғандығын
жоғарыда айтып өттік.
Сьезде қаралған басты мәселелер оқу-ағарту, жергілікті басқару, жер, ... ... ... ... ... орталық органы,
құрылтай сайлауы кезіндегі мұсылмандардың тактикасы, Ресейлік мұсылмандар
кеңесін құру болды. Күн ... ... ... ... ... жоқ
ұлттарға ұлттық-мәдени автономия берілу мәселесі де қарастырылып, ... ... ... ... деген шешім қабылданады
/32/. Осы сьезде Бүкілресейлік мұсылмандар кеңесіне мүшелер сайланады.
Қазақстандықтар мен ... ... ... өз ... сайлайды,
осы тұста Көлбай Төгісов оған мүше болып сайланады ... ... ... ... ... ... өткізіп,
12 адамнан тұратын атқару комитетін сайлап, бекітеді. ... ... ... комитетінің құрамында Ж. Досмухамедов, У.
Танашев, З. Валиди, Ғ. Ходжаевтармен бірге К. ... те ... ... осы ... К. ... оның ... ... ісі еңбекші-
мұсылмандардың мүддесін көздемейтіндігін баса ... оның ... ... ... 1917 ... 19 маусымында Е. А. ... ... ауыл ... ... ... ... /35/.
К. Тоғысов Ташкентке бармай, бірден туған жеріне қайтып ... ... ... ... құру мақсатында қазақ еңбекшілерінің сьезін
шақырады. Сьезд «Қазақ ұраны кеңесі» деп аталып, онда ... ... ... Ол бұл ... ... ғана ... төрағаның
қызметін де атқарады. Бұл сьезде уақытша үкіметтің жергілікті ұйымдары мен
сол ... ... ... әкім-шенеуніктері қатаң сыналып, қазақ
комитеттерінің кемшіліктері баса ... ... ... халықтың
мәдени жағынан кенже қалғандығы, ұйымдастырушылығы артта екендігі ... ... ... ... көтеру қажеттігі мақсатында қаулы
қабылданады.
2. ... ... ... және «Үш жүз»
партиясының қызметі. (1917.)
2.1. Қазақстанда қалыптасқан қоғамдық-саяси ... (1917ж. ... ... жылы ... ... ... ... жетті. Бұл революция жаппай халықтың саяси белсенділігін артырды.
Ғасырлар бойғы монархиялық басқарудан ... өз ... өзі ... ... болды.
Академик С. З. Зиманов бұл жайлы былай жазады: жылдар бойы жиналған
халықтың ашу-ызасы бірден сыртқа ... ... ... ... өзгерістің бастамасы ретінде қабылданды /5, 86/.
Петроградтағы оқиғалар туралы хабарлар бүкіл Ресейге, оның аймақтарына
және Қазақстанға да тарады. Көптеген ... мен ... ... ... өтілді. Абақтыдан саяси тұтқындар босатылды.
Жұмысшы советтердің ... ... ... ... ... ... Елдегі саяси белсенділіктің алғашқы көріністерін
әртүрлі комитеттердің (қоғамдық, ... ... және ... ... ... құрылуы уақытша өкіметтің жоспарын бұзып, ... ... ... өкіметтің мүддесіне сай келмеді.
Уақытша өкіметтің негізгі саясаты патшалық билік жүйесін ... ... Жер ... ... заводтар мен фабрикалар
капиталистердің ... қала ... Жаңа ... ... ... елде ... ... өрши түсті. Ұлттық мәселе уақытша
өкіметтің саясатында өз шешімін таппады.
Қазақ халқының көпшілігі оның ... ... ... ... ... бастап қолдап уақытша өкіметке ... ... ... ... қазақ комитеттері барлық қоғамдық ... ... ... ... ... жергілікті органдарында А. Байтұрсынов, Ә. Бөкейханов, М.
Тынышпаев, М. Дулатов, М. Шоқай тағы ... ... ... ... ... ... ... және уақытша өкіметтің құрылуы туралы
мақалалар жарық ... жылы ... ... газеті төңкеріс жасалды, өткенге
қайта оралу жоқ. Сыртқы жаумен ... ... ... ... ... ... ... деп жазды /25, 30/.
Революцияның алғашқы күндерінен бастап қазақ облыстық, уездік және
ұлыстық комитеттер құрыла ... ... ... ... ... жандануының нәтижесінде ұлт-азаттық ... жер, ... тағы ... ... ... ... қазақ сьездері өтті. Өз
қызметі жағынан ірі және маңызды ... ... ... ... ... ... ... облыстары, сондай-ақ Татар, Башқұр, Өзбекстан, ... ... ... де ... ... ... демократиялық республика ретінде көргісі
келетінін айтты. Сьезд переселендік қорға тартып алынған ... ... ... ... қарады. Ресейдегі революциялық ... ... ... ... тұрғындардың саяси белсенділігі
байқалады. Облыстар мен уездерде әртүрлі жұмысшы, мұсылман жастар ұйымдары
құрылды. Осы ... ... ... ... ... ... ... ұйымдарын құрды. Негізгі мақсаттары тұрғындар ... ... Осы ... ... ... «Бірлік», «Жаз
қазақ» тағы басқа жастар ұйымдары құрыла ... ... ... мен қазан айлары арасындағы кезең К. ... ... ... көрсетеді. Ол митингілерде, жиындарда ... ... ... байланысты мақала жариялайды. К. Тоғысов ... ... ... және ... ... бірігу мәселелерін
көтереді.
Елдегі саяси науқанға соғыста ... тыл ... ... ... ... өмірінде комитеттермен қоғамдық ... ... ... ... ... ... ... процестерге әсер еткен тағы бір фактор
уақытша өкіметті мойындамаған Советтер болды. Қазақстанда ... мен ... ... ... болды. Қазақстандағы Советтер
құрамы жағынан интернациональды болды және оларға ұсақ буржуазиялық партия
басшылық етті.
Қазақстанның ... ... ... ... ... партиялары өз ықпалдарын тигізді.
ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басында Ресейде 50-ге тарта саяси
партия құрылды. Бұл ... ... ... ... ... ... ұсақ буржуазиялық (социал демократиялық),
большевиктердің социал-демократиялық революциялық партиясы болып ... ... ... ... кең ... Бұл ... өкілдері
Семейде, Петропавлда, Ақтөбеде, Ақмолада, Шымкентте, Түркістанда тағы басқа
қалаларда ... ... ... ... ... ... жеке
ұлттық-саяси партия құрылады. 1917 жылы шілдеде ... ... ... ... ... әрекеттердің дамуында бұл сьездің өтуі
маңызды еді. Осы ... ... ... ... ... «Алаш»
партиясының басшылары болып Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов және тағы
басқа қазақ ұлттық интеллигенциясының өкілдері ... жылы ... ... ... бір партия «Үш жүз» ұлттық
саяси партиясы құрылады. ... ... ... ... ... ... ... және ұлттық интеллигенцияның бір бөлігінің мүддесін
көтерген бұл партия елдегі демократиялық өзгерістерді қолдауға әрекеттенді.
Партияның ұйымдастырушысы ... ... ... ... ... ... қозғалыстары көп тарады.
Ташкентте 1917 жылы наурыз айында «Шуро-и-Исламия» ... ... /25, 33/. Бұл ... осы аумақтың әйгілі саяси
белсенділері М. Шоқай, М. Ханов, К. Чанышевтар ... Оның ... ... ... ... Бұл ... жергілікті ұйымдары
Шымкентте, Әулие-Атада, Перовскіде тағы басқа қалаларда құрылды.
1917 жылы қыркүйекте Шығыс Ресей мұсылман ... ... өтіп ... ... және ... облыстарынан делегеттар қатысып «Иттифак-
и муслимин» (мұсылмандар одағы) партиясын ... Бұл ... ... ... ... ... ... Айта кету керек мұсылман
қозғалыстарының өзі де осы кезеңде біртекті болмады.
Зерттеуші Б.И. Садықов: Патша өкіметі ... ... ... ... революциялық қозғалыстар мұсылман қоғамына күш берді. Түркістанда
екі топ ... және ... ... Бұл екі ... ... бәсекелестіктері саяси күреске ұласты. Джадидтер ақпан
революциясын жаңа эраның ... деп ... ... ... ... ұсынушы ретінде мұсылмандарды жаңа қоғамның тууынан
шектегісі келді /37/.
Мұсылман партияларының ... ... К. ... ... үлкен
әсер етті.
К. Тоғысов қазақ қоғамының дамуында джадидтердің позициясын қолдады.
Осы топтар ұйымдармен ... ... ... ... ... ... ... қатар Семейде жеке поляк
демократиялық партиясы, Әулие-Атада республикандықтардың одағы, ... ... ... ... ... казак партияларының
бөлімдері құрылды.
Ақпан революциясын қазақтар қуана қабылдағанымен олардың жергілікті
проблемаларын шеше ... ... ... ... ... ... ... заңдары өз күшінде қалып, жер мәселелері шешілмеді.
Революцияның өршуіне байланысты Қазақстан ұлт-азаттық ... ... ... негізгі мәселелерді шешпейтіндігін көріп халықтар
күреске ... ... ... ... ... ... жандана түсті. Жұмысшылар сегіз сағаттық жұмыс ... ... ... талап етті. Кейбір жерлерде жұмысшылардың қозғалысы қиын
жағдайда жүрді. Жұмысшылар мен ... ... ... депутаттарының
ұсынысымен 1917 жылы жазда өндіріс орындарында сегіз сағаттық жұмыс күні
енгізілді. Революциялық толқулардың ... елде ... ... ... күрестері орын алды. Кейбір ... мен ... ... ... жерлерін басып алды. ... ... ... ауыл ... переселен басқармаларының және бай қазақтардың
жерлеріне басып ... Осы ... ... қазақтар уақытша өкіметтің
жергілікті органдарына емес, керісінше жұмысшы, ... және ... ... ... ... ... ... қазақтары
Ташкент уезінің солдат депутаттарының кеңесіне кешірім өтініш береді. Онда
былай делінеді:
«Мы, киргизы-кочевники, ... ... что в ... ... мы
переживаем очень тяжелые бедствие – бескормицу и голод. Нет корма для скота
и нет пищи для людей. И в ... ... мы, ... не ... и у ... сих пор ... старой власти притесняют народ и по дорогой цене ... ... ... ... ... ... ... они получают от уездного
комитета. Порсим Совет солдатских ... ... ... ... Ташкентский Совет киргиз кочевников.
2. Разобрать дело о злоупотреблениях теперешней нашей администраций и
помочь ее устранить.
3. ... связ ... ... солдатских и рабочих депутатови
Советами киргиз кочевников.
4. Способствовать ... ... ... ... своего представителя в
уездном комитете» /38/.
Орталықтағы революциялық оқиғалар Ресейдің шет аймақтарына үлкен ықпалын
тигізді. ... ... мен ... ... өкіметтің іс-
әрекетін талқылаған ... ... ... ... ... ... ... жиі айтылды. Қазақ шаруаларының, переселен
шаруалардың, жұмысшылардың жаппай толқулары ... ... ... ... ... ... ... тигізген ықпалын
сипаттай отырып оның өз ... ... ... ... қиындата түскеніне оқиғалардың, саяси формалардың ... ... ... әр жіктегілерінің белсенді ынтымақтастығының нәтижесінде
қоғамдық ұйымдардың Советтермен ... ... ... жүрді.
Сондықтан жекелеген аудандарда ... ... ... ... ... ... ... бірден әртүрлі формадағы биліктер:
қалалық ... ... ... ... ... ... ... Советі, жергілікті билік органдары, ... ... ... ... ... Бұл көпжақтылық
қоғамның әлеуметтік-экономикалық дамуына және аймақтағы ... ... ... ... ... қозғалыс бір жағынан патша режиміне қарсы
бағытталса, екінші жағынан жергілікті ... ... ... Бұл ... аймақтағы саяси жағдайды қиындатты.
Ақпан революциясы қазақ халқының ұлттық сана-сезімінің оянуына үлкен
әсерін тигізді. Оны ғасырлар ... ... ... ... ... құру идеясы ұлттық интеллигенция өкілдерімен тұрғындар арасында
кең таралды. Бірақ бұл идеяны іске ... ... ... ... ... ... қазақ интеллигенциясының ойлары бірікпей, аяғында ұлт-азаттық
қозғалыстың іске аспауына алып келді. Аймақтағы екі ... ... да ... ... ... өз ... түрленді.
«Алаш» және «Үш жүз» ұлттық партияларында қазақ жеріндегі ... ... ғана ... ... ... күрес ұлттық бірлікті бекітуге әсер
етпегенімен халықтың саяси ... ... оынң ... оң ... ... ... осы ... ұлттық, діни, таптық, сословиелік партиялар
және топтар бір-бірімен тығыз ... ... ... тигізіп,
сондай-ақ бір-біріне қарсы тұрды.
Қазақ халқының прогрессивті күштері ұлттық майданға біріге ... ... ... ... ... жылдың ақпан мен қазан айларының кезеңі Қазақстандағы ... ... ... ... ... Төменгі саяси
мәдениетте жүрген саяси белсенділктің өсуі, ... ... ... ... эволюциясын тоқтатты. Сонымен
қарастырылып отырған ... ... ... күрделі және қарама-қайшы
екенін көріп отырмыз. Бүкіл Ресейдегі сияқты Қазақстанда да осы ... жүйе ... ... ... ... қаланды. Бірақ бұл
демократиялық бастаулар түп-тамырымен жойылған еді.
Бұл туралы Қазақстан Республикасының президенті Н.Ә. ... ... ... 4 ... ... ... Қазақстан
аумағында демократиялық мемлекетті ... ... ХХ ... ... ... ... ... себептермен бұл өркениеттілік жол
тоқталған еді – дейді.
2. «Үш жүз» ... ... және ... ... ... Тоғысовтың қоғамдық-саяси қызметі «Үш жүз» партиясымен тығыз
байланысты. «Алаш» партиясының соңынан іле-шала құрылған саяси ... ... ... ... ... ... атанған «Үш жүздің»
қоғамдық-саяси қызметі, іс-әрекеті мен олардың жетекші қайраткерлерінің
нақтылы ... әлі де ... ... ... ... ... жасала
қойған жоқ. Тарихымыздың «ақтаңдақ беттері» болып келген бұл ... ... ... ... өзі мүмкін емес еді.
Ғылыми зерттеулерде, саяси әдебиеттер мен көркем шығармаларда «Үш жүз»
партиясы жөнінде «буржуазиялық ұлтшылдар» деп ... ... ... келеді.
Негізінде «Үш жүз» партиясының құрылуы, оның саяси және экономикалық,
әлеуметтік мақсат-мүддесі, бағыты ... сол ... ... кең ... ... ... ... жариялана бастады. Мәселен, Омбы кеңес
депутаттарының органы ... ... ... ... «Қазақ
социалистік партиясы «Үш жүз» құрылды, ол ... ... ... ... Омбы ... деп жазды . «Үш жүз» партиясының бағдарламасы,
құжаттары ... ... ... ... /25, ... жүз» ... жөнінде іле-шала «Алаш» партиясының органы «Қазақ»,
К. Ғаббасов, И. ... Р. ... ... ... «Сары
арқа», Қызылжарда шығатын жастардың «Жас азамат» газеттерінде ... ... ... ... ... Әрине көпшілігі «Үш жүзді»
мақтай емес, даттай жазды.
Семей уездік земствосының А. Аңдаласов, А. ... С. ... ... Р. ... Ж. ... тағы ... мүшелері «Қазақ»
газетінде «Үш жүз» партиясының құрыланына ашық қарсылық білдіреді. «Түрі
адамға ... ... ... ... ... «Үш жүз» ... деп атақ
байланып, бар қазаққа ұйтқы болған «Алаш» партиясының адамдарын ... ... ... жүр. Төрт ... ... у ... еді, мыналарға
деген у мынау; «Үш жүз» партмиясы содырлы, сойқанды, жүзі ... ... Бұл ... ... үлкен дерт. Сөзіне құлақ қоймай, өздерінен аулақ
болып, сақтану алаш балдарының борышы», -деп келетін ... ... ... ... ... Қ. Ғаббасов Мәскеуге Халел және
Жаһанша ... ... ... «Үш жүз» партиясының
әрекетін айыптап жеделхат жіберген. Онда К. Тоғысов «Алаш» партиясын, халық
милициясын ақ ... топ деп ... деп ... /25, ... ... ... бірі М. ... та «Үш жүз» партиясына
қарсы пікірде болды. Ол «Үш жүздің қулары» деген мақаласын жариялап, ... ... ... ... М. ... пен К. ... және ... болған Ш. Әлжанов, Қ. Торсанов, І. ... ... ... жатқан істер деп сынға алды .
Осылайша қазақ интеллигенттері бірден-ақ К. Тоғысовты әр ... ... ... оның жеке ... кінә ... екіншілері «Үш жүз»
партиясына қатысты қызметін сынға ... жүз» ... мен ... ... саяси бағыттары бір еді.
Олардың негізгі мақсаты езуші, ескіні көксеген үкімет ... ... ... ... өз ... ... отау ... жүзеге асыру. Сондықтан
осы мақсатты орындау жолында бұл екі ... ... ... ... ... ... «Үш жүздің» ісін жақтырмады. «Үш жүз» ... өз ... ... ... жүз» бен ... ... ... тартысты қазақ
зиялыларының қатарынан шыққан алғашқы большевиктердің бірі С. ... «Тар жол, ... ... деп ... ... ... ... партияның жүргізген іс-әрекеттерін, оған басшы болған Мұқан
Әйтпенов Көлбай Тоғысов және басқа мүшелерінің ... ... ... ... Қазақ зиялылары Қошке Кемеңгерұлы мен Біләл Малдыбаевтың
басшылығымен Петропавлда шыққан «Жас азамат» газетінде Көлбай бастаған күні
кеше ... ... ... ұлтқа қас большевиктер
қатарына ... ... ... /25, 38/.
«Үш жүз» партиясының қандай мақсатта құрылғандығы жөнінде әр ... ... ... ... «Үш жүз» ... ... Т. ... «ұсақ-буржуазияшы партияның бірі» деп есептесе, ал С. Бейсембаев
пен П. Пахмурныйдың басшылығымен 1973 жылы шыққан «Под ... ... ... «Үш жүз» ... ... ... жағынан әртекті,
«Алаш» партиясына қарама-қайшы құрылған партиялардың бірі деп ... ... П. ... ... бойынша, «Үш жүз» ұсақ
буржуазиялық партия болып, «солшыл» эсерлердің позициясын ұстанды /23, 74/.
1990 жылдары «Үш жүз» ... ... ... ... тарихшы
Бабан Елкеевтің мақалалары «Қазақстан коммунисі», «Жұлдыз», «Алматы ақшамы»
басылымдарында жарық көрді. Ғалым «Алаш» партиясымен бір мезгілде ... ... ... ... ... «Үш жүз» жетешілерінің
бірі К. Тоғысовтың саяси қызметіне тоқталады.
Алаштанушы К. Нүрпейіс «Үш жүз» ... ... ... ... мәселелері «Үш жүз» бен ... ... ... ... ... ... көзқарастары бірде қайшы,
бірде жақын екендігін… «Үш жүз» партиясы басшыларының бірі К. Тоғысовтың
жүргізген қызметі ... ... ... ... «Үш жүз» 1917 ... ... айларында пайда болды. Әуел баста ол «Алашпен» бірлесе әрекет ... ... ... ол ойынан тез қайтты да, көп кешікпей
Қазақстанның қоғамдық-саяси ... ... ... басты сынаушысына
айналды» – деп жазса /11, 127/, ал М. Қойгелдиев «Үш жүз» өзінің пайда болу
негізі ... да, ... ... да ... ... үлгермеген,
бірақ ықпалды саяси күшке айналу ниеті бар ұйым деп көрсетті /12, 318/.
Шындығында 1917 жылы қараша-қазан айларында Мұқан ... ... ... ... «Үш жүз» ... ұсақ ... саяси ұйымы болды. Партия қрамында зиялы қауым өкілдері,
Революцияшыл-демократиялық ... ... ... мен ... ... ... жүз» партиясының құрылу мақсаты жөнінде М. Әйтпенов пен Ы. ... ... ... кадет Бөкейханұлы ашқан «Алаш» партиясының
бағдарламасымен қанағаттанбай қазақтар өз ... «Үш жүз» атты ... ... ... ... федерацияны жақтау, жаңа түрік-татар
қауымдарын біріктіру, учредительное собранияға жеке ... ... - ... ... ... /25, ... ... орталық комитетінің төрағалығына Мұқан ... ... ... ... ... Көлбай Тоғысов, хатшылыққа Ысқақ
Кәбеков, ал Әбдірахман Қалышбаев қазынашы қызметін ... ... күн ... ... партияның органы болып табылатын «Үш жүз»
газеті Қызылжарда жарық көрді. «Үш жүз» газеті 1917 ... ... ... ... ... ... тұрды, жалпы 10 нөмірі жарық көрді.
Алайда, «Үш жүз» ... ... ... ... ... Оның
баспаханасы жас алашордашылардың «Жас азамат» атты газетіне берілді.
С. Сейфуллин өзінің «Тар жол ... ... «Үш жүз» ... ... ... Көлбай Тоғысов, Шаймерден Қоранаев, Мұқан
Есмағамбетов, Кәрім Дүсекеев, Қали ... ... ... ... ... ... Ермұхамет Тоқпаев және т.б. мүшелері болды деп
көрсетті /2, 80/. ... ... Л.М. ... ... 1918 ... «Үш жүз» ... ... 600-700 мүшесі болған.
Ал В.К. Григорьевтің зерттеуінше, 1918 ... ... ... ... ... ... мүшесі болған /40/. Тарихшы Б. Елкеев те ... ... ... тарта, оның ішінде Петропавлда – 200, Омбыда ... дей мүше ... атап ... ... жүз» партиясының басшылары өздерін еңбекші халықтың мүдде-мақсатын
көздеушілеріміз деп ... және өз ... ... ... ... ... ... отырды.
«Үш жүз» бағдарламасының негізгі мәселелері жер, дін, сот, земство,
автономия, соғыс, ... және т.б. ... ... мен ... қатынас мәселелері хақында «Үш жүз»
партиясы «Алашпен» бірде жақындасып, бірде қайшы ... ... К. ... ... мақаласында («Үш жүз» 1918, №7) қазақ автономиясын
құруда үлкен қиыншылықтардың туу мүмкіндігін айта келе ... ... ... ... өзі ... өзі ... өзі ата ... тап—тайпасымен
туратын, өзі бұрын тарих жүзінде мемлекет болып өрнек алмаған жұрт» . ... ... ... құру ... ... Түркістанмен қол
ұстасып өмір сүру қажет ... пен «Үш жүз» ... осы ... құру ... ... ... Орта Азия мен ... халықтарымен бір
ынтымақтастығы федерация құру қажеттігін баса айтады. Сондай-ақ «Үш жүз»
соғыс мәселесі жөнінде де ... ... ... ... соғысты тез арада тоқтатып, соғысушы елдер ... және ... ... келу ... деп білді.
«Үш жүз» партиясы сот ісі мәселесінде қазақтың ... заң ... ... және ... ... ... да ... ұсынды.
Оның ішінде неке, отбасы, мұра ісіне қатысты шариғат заңдарын алу ... ... ... ... ... ... ... ал қатты емес жерін
қалай алмаймыз» деген сияқты ... ашық ... етті ... мәселесін шешуде үшжүзшілер қазақ шаруаларына керегіне қарай жететін
жер бөліп беруді талап етті. Қазақтың ... ... өмір ... егін
егуін қолдады. Сондықтан «Алаш» партиясының Щербин нормасын басшылыққа
алуды көздеген ... ... ... жерді бөлу мөлшеріне байланысты нақты ұсыныстар айтпады. Земство
мәселесіне келгенде оның ... ... ... ... земствосы
көшпелі халықтың жағдайына мүлдем келмейтіндігін ... ... ... төрт ... мал ... қолайлап, ел болып, ақсақалдармен, көп
білетін тәжірибелі білгіштермен бірге ақылдаса отырып земство ашалық ... ... ... қазақ шаруашылығына ыңғайлы ... ... ... ... ... ... ұйымдастырып соларға
арнап мектеп ашу ісін жүзеге асыруды көкседі.
1917 жылдың соңына қарай қазақ өлкесінде Бүкілресейлік ... ... жүре ... Бұл ... қазақ сьездерінде қаралып, құрылтайға
сайланатын депутаттар іріктеліп, сайлау ережесіне сәйкес келген тізімдер
халық назарына ... ... «Үш жүз» ... да өз ... ... ... партиясы да өз кандидаттарын ұсынды. «Үш жүз» партиясы №11 тізім
бойынша мына ... ... 1) ... ... ... 2) ... ... 3) Тоғысов Көлбай (Омбы), 4) Торсанов Қазы (Омбы), 5)
Қосаев Үсен (Омбы), 6) ... ... ... 7) ... ... 8) Аблаев Сұлтан (Ақмола), 9) Әйтпенов Мұқан (Омбы). «Үш жүз»
мүшелері құрылтай ... ... ... ... ... өз
кандидатураларын насихаттады. Алайда халықтың ... ... ... өз ... сөйлеу тізімінен шыға бастады /54/. Дала округі
бойынша ... ... ... ... 1917 ... ... ... аяқталып, халыққа жария етілді /55/. Сөйлеу нәтижесі бойынша
«Үш жүз» партиясы мынадай дауыс ... ие ... ... қаласы –1, Қызылжар
уезінде-4, Көкшетау уезінде –164, Омбы уезінде- 50, ... ... жүз» ... ... ... тізіміндегі алғашқы алты адамның
депутат болуға лайықсыз екендігі айтылып «қазақ» газетіне ... ... ... ... ... (С. Аблаев, Б. Әділов, Ғ.
Қуанышев) ... ... еш ... ... баса айтылады /25,
44/.
Большевиктердің қолдауының нәтижесінде «Үш жүздің» екі ... 2 – ... ... ... ... кеңесінің 3 сьезіне қатынасып, сьезде
қабылданған ... ... ... ... территориясында орнату жөніндегі
қаулыны қолдайтындығын білдіреді.
«Үш жүз» партиясы 1917 жылдың желтоқсанының соңғы күндерінде жұмысшы
және солдат депутаттар ... ... ... ... ... ... білдіріп жеделхат жолдады. К. Тоғысов қол ... ... ... ... ... ... «Үш ... өкілдері келді деп хабарлайды. Семей облыстық қазақ ... да ... ... деп ... Партия 1918 жылдың қаңтар айынан
бастап жергілікті кеңестермен бірлесе ... ... және ... ... ... даласында үкімет билігін халыққа беруді талап етті.
1917 жылы ... ... ... газетіне жарияланған «Ответ
органу киргизской партии «Алаш» – газете «казак» (открытое письмо) ... ... ... ... ... өкілдері мен оның басшысы Ә.
Бөкейхановтың қызметін сынға алады. Үш жүзшілер өздерінің алға ... ... ... бірі ... партиясымен ашық күрес жүргізу ... Ол үшін «Үш жүз» ... Омбы ... ... қарсы облыстық қазақ революциялық комитетін ... ... ... ... комиссарлар кеңесі,
жұмысшы және солдат депутаттары кеңесінің бағдарламасын ... Омбы ... ... ... /40, ... ... өзі 1918 жылдың қаңтарында осы Омбы орталық комитетінің
жиналысына ... ... ... ... ... ... жасап, тез
арада алашордашылар басқарған қазақ комитеттерін ... ... ... ... ... ... іс-қимы жасау қажеттігін баса
айтады. Кеңес өкіметін қолдау мақсатында «Үш жүз» партиясы ... ... ... ... ... ... ... әрекеттерін
сынап, тез арада олардың қызметіне тосқауыл қою қажеттігін көрсетеді.
1918 жылдың 12 наурызында «Үш жүз» ... ... ... ... ... құттықтау жеделхатын жіберіп, оларды ауыр
жағдайда қолдайтындықтарын, әрі социалистік ... ... бар ... ... ... жүз» партия мүшелері кеңес ұйымдары тарапынан қолдау ... ... ... К. Тоғысов 1918 жылы қаңтарда Омбы губерниялық кеңесі
атқару комитетінің құрамына сайланады. Омбы ... ... ... оны
Ақмола, Семей облыстары бойынша ... ... ... ... жылы ... ... Омбы мен ... «Үш жүз»
партиясының қалалық комитеттеріне большевиктер ақшалай көмек ... ... ... басылымдарында үшжүзшілердің қызметі жайында
мақалалар үзбей жарияланып тұрды. 1918 жылдың 2-сәуірінде Омбы ... жүз» ... ... ... ... «Известия Западно-
Сибирского», «Омского областного исполнительных комитетов, ... ... и ... ... ... К. Тоғысовтың
басшылығымен, Ә. Қылышбаевтың хташылығымен еңбекші қазақ халқына арналып
«Үндеу хат» жарияланды. Бұл ... ... ... Совета»
газеті де қайталап басты. Үшжүзшілер бұл ... ... ... мен жұмысшы шаруа және солдат депутаттарының кеңесі еңбекші халықты
нағыз қолдайтын бірден-бір ұйым деп ... ... ... осы ... ... ... ... «Естеріңізде болсын, тек Кеңес өкіметі
ғана еңбекші халықтың мүддесін қорғай алады», - ... ... ... ... ... Милюков бастаған кадет партиясының соңынан ерген
«Алаш» партиясының берген уәделерінде бой ұсынбауларын өтінеді. Мәселен
Семей ... бес ... ... К. ... ... қырғыз
(қазақ) комитеттерінен құтылуға көмек сұраған /40, 124/.
«Алаш» партиясының басшысы Әлихан Бөкейханов ... ... ... ... В. И. ... және Ұлт істер жөніндегі халық комиссары
И. В. Сталинмен кездесу үшін өзінің екі жақын ...... және ... ... Ал 1918 жылғы 2 сәуірде Халел Ғаббасов
Семейден Ә. ... ... ... ... ... В. И: Ленин
және И. В. Сталинмен Алашорда мен Кеңес үкіметінің арақатынасы ... ... /11, 160/. Осы ... ... ... К.
Тоғысов 1918 жылы 21 сәуірде В.И. Ленин мен И. В. Сталинге «Батыс ... Дала ... ... ... басқаратын буржуазиялық «Алаш»
партиясына қарсы құрылған «Үш жүз» ... ... ... ... бар
екендігін білдірген жеделхат жолдап, артынша И. В. Сталинмен ... ... ... ... өздерін қолдауын өтінген. И. Сталин ... ... ... ... ... Алашордаға қарсы әрекет жасауда «Үш
жүз» партиясын қарсы қолдану мақсатымен бұл істі қолға алуды Ә. ... ... ... ... ... ... ... Орынбор қаласына келуін
өтінеді. Алайда бұл кездесу болмай қалады. ... «Үш жүз» ... ... ашық ... ... 1918 жылы ... Совета рабочих и
солдатских депутатов» газетінде (1918, 2 ... №12) «Үш жүз» ... ... ... ... комитеті таратылып, мүшелері қамауға
алынып, орнына ... ... ... ... ... төрағасы Ш.
Әлжанов пен «Үш жүз» партиясының төрағасы К. Тоғысовтар қол қойған жеделхат
жарияланады. Жаңа ... ... ... ... ... ... ... бұрынғы қазақ облыстық комитеті атынан Семей
облыстық қазақ комитетіне ... ... 2000 сом ... ... етеді. Осы ақша қайтарылса, бірінші қазақ демократиялық ... ... ... ... бұл ... қайтару мәселесі туралы бұдан бұрын ... ... ... (1918, №14) ... ... Әрине, бұл
әрекетте «Алаш» партиясы да бей-жәй қарап қалмады. «Қазақ» ... ... ... ... ... Ташкенттегі «Бірлік
туы» газеттерінде «Үш жүз» партиясының іс-әрекеттері сынға алған мақалалар
басылды.
«Үш жүз» басшыларының арасындағы өзара ... ... ... ... ... екі қанатқа бөлініп кетті. Оның революциялық-
демократиялық солшыл ... ... ... ... ал оңшыл қанатына
Мұқан Әйтпенов жетекшілік етті. Зерттеуші Б. Елкеев көрсеткендей, бұл екі
қанат ... ... ... ұзақ айтыс-тартыстан кейін К.
Тоғысовтың тарапынан М. Әйтпеновке «кеңес өкіметін ... ... ... ... ... ... басшылығы К. Тоғысовтың қолына көшті. Оның
партия басшылығына келуі ... ... ... ... ... академик Салық Зиманов : «Үш жүздің» басшысы Көлбай
Тоғысов еркін ойды ... ... рухы бар, көзі ашық адам ... жылғы қазан революциясы кезінде төңкеріс идеяларын жоқтады» , - ... ... жүз» ... ... ... өз ... ... тырысты. М.
Әлжановтың төрағалығымен құрылған «Бірлік» ... ... ... екі ... ... байланысты бөлініп кеткен жастар тобын
өз жағына тартқан К. Тоғысов оның «Қазақ демократиялық жастар кеңесі» ... ... ... ... ... ... Досов пен Таутан
Арыстанбеков кезектеес атқарды. Социалистік революцияның жеңістерін баянды
ету жолында белсене күрескен ... ... ... кеңесі» Көлбай
Тоғысовтыың тапсыруымен оқу-ағарту ісін дұрыс ... ... ұлт ... оқушы жастарға материалдық көмек көрсету міндетін өз қолдарына
алды.
«Үш жүздің» кейбір мүшелері кееңстік ... ... ... Ы. ... С. ... М. Өсербаев, Ж. Исмағамбетов, Ж.
Ишмухамедовтар Петропавл Кеңесінің ... жер және ... ... ... ... Мәселен жер бөлімін басқарған
Ысқақ Кәбеков Петропавлдағы «Үш жүз» патиясының уездік ұйымына ... ... ... ... болы. Өкінішке қарай, қазақ
социалистік «Үш жүз» партиясы мүшелерінің ... ... ... ... ... облыстарын ақгвардияшылардың басып алуы
партияның өмір сүруін тоқтатты. Сібірде Колчак үкіметінің ... ... ... ... ... ... алып ... Партия басшысы Көлбай
Тоғысовқа жалған айыптар тағылып, Омбы түрмесінде ұзақ уақыт азапталды. Бұл
жөнінде «қазақ» газеті ... ... ... ... ... сүйеніп жұртты қырмақ-жоймақ ... ... ... Төлеңгіт
баласы Омбы абақтысында жатыр», - деп ... ... ... ... «Үш жүз» партиясының төрағасы К. Тоғысовтың қамауға алынғандығы
жөнінде Омбыдан ... ... /25,45/. ... 1919 жылы Көлбай
Тоғысов Колчак жендеттерінің қолынан қаза табады.
«Үш жүзге» мүше болған 1913 жылы ... ... ... жастарының
«Бірлік» ұйымын құруға ат салысып, оған басшы болған Ақмола облыстық қазақ
комитетінің төрағасы Шаймерден Әлжанов 1918 жылы чех ... ... ... ... ... ... түрмесінде, кейін Омбы
түрмесінде азап шекен Ш. Әлжанов ... ... ... ... ... ... Александров азап түрмесінде 1918 ... ... ... «Үш жүз» ... ... ... осылайша аянышты аяқталады.
Қазақ тарихында «Үш жүз» пантиясы социалистік бағытта құрылған ... ... ... орын ... Ал оның ... Көлбай Тоғысовтың қоғамдық-саяси
қызметін, өмір жолын, публицистикалық шығармашылығын, сондай-ақ «Үш жүз»
партиясының тарихын ... ... күн ... туындап отырған
қажеттілік. «Үш жүз» партиясы ... мен К. ... ... ... ... құпия тұстары әлі де көп. Біз келешек
зерттеушілердің оның ... ... ... іздеп, тауып, жариялап, өмірі
мен шығармашылығындағы ... ... ... ... ... ... ... барысында Көлбай Тоғысовтың қоғамдық саяси қызметі,
«Үш жүз» партиясының даму тарихы жаңа ... ... ... ... ... ... ... мен оның публицистикалық мұрасына берілген
обьективті баға Қазақстанның демократиялық ... ... ... қайта жаңғыртты.
ХХ-ғасырдың басы Қазақстанның қоғамдық-саяси өмірінің жандануы ретінде
сипатталады. Ғасырлар бойғы халықтың өкпесі ұлт-азаттық күреске ... ... ... ... ұлт-азаттық қозғалысқа
өзіндік ықпалын тигізді. Экономикадағы ... ... ... сана-
сезімін оятты. Қазақ қоғамында жаңа идеялардың қалыптасуына ықпал етті.
Қазақстанның қоғамдық-саяси өмірінде ... жас ... рөлі ... ... Олар ... ... езгісін
құтқарудың жолдарын іздеді. ХХ-ғасырдың басында Қазақстанда ағартушылық кең
көлемде жүрді. Бұл ... ... беру ... ... Нәтижесінде жеке
мерзімді баспалар ашылып ары қарай дамыды.
Осы кезеңдегі өз ... ... үшін ... ... А. ... ... М. ... М. Тынышпаев, К. Тоғысовтар және тағы басқа болды.
Өзінің шығу тегі, білімі, өмір сүру деңгейі ... ... ... ... Сондықтан да ... ... ... ... алып ... мен олардың түпкі мақсаты тйуелсіздік ... еді. ... ... ... ... ... треволюциясы ықпалын
тигізді. Осы кезеңде яғни 1917 жылдың ... мен ... ... ... ... қайта құрулардың арқасында көппартиялық жүйе құруға
мүмкіндіктер етек ... ... ... мәдени-саяси деңгецінің
төмендігі, қоғамды демократизациялаудың тез жүруі ... ... ... ... ... ... қоғамдық-саяси және публицистикалық қызметі
жағынан прогрессивті-ағартушы бағытындағы интеллигенттер қатарына жатты. К.
Тоғысов қазақ қоғамының арта ... ... ... ... Бұл ... шешу үшін ол ... ... жүйелерін реформалау
керек екендігін айтады. К. Тоғысов патша ... ... ... ... ... және ... кіналәды. Өз
кезеңінде бұл прогрессивті ой болды.
Оның демократиялық көзқарасының қалыптасуына ХІХ-ғасырдың аяғы мен ХХ-
ғасырдың басындағы ... ... ... ... ... ... ... мәселелерінің бірі К. Тоғысов көзқарасының
эволюциясын көрсету.
К. Тоғысовтың қоғамдық-саяси қызметін қарастыра ... ... ... ... ... орыс ... ... К. Тоғысовты
қоғам қайраткері ретінде көре аламыз. Адвокаттық ... ... ... К. ... ... ... ешқандай құқығының, бостандығының
жоқтығын, отарлық езгіде жүргендігін түсіне бастайды. Ол бұл ... ... ... ... одан ... ... іздейді. Бірінші
орыс революциясының нәтижесінде өмірге саяси белсенділігімен араласа
бастаған К. Тоғысов ... ... ... ... Осы кезеңде оның
мақалалары қазақ ауылдарының ... ... К. ... ... ... тәжірибиесіздігінен қазақ қоғамының
проблемаларын ... ... ... ... ... ... да ол
патшаның 1905 жылғы 17-қазандағы монифесін қол жая ... ... Ол ... ... ... күткен бостандық береді деген үлкен үміт артты. К.
Тоғысовтың ... ... ... жылдары оның әлеуметтік-
экономикалық және саяси көзқарастарының одан әрі дамуына әсерін ... ... ... ... ... қызметке тарту керектігін айтады. ... үшін ол ... ... қоғамын құрып, «Алаш»
газетін шығара бастайды. К. ... осы ... ... мақалаларын сипаттай отырып оның демократиялық ... ... ... жеңісі оның көзқарасының эволюциясына өте ... ... Оның бұл ... ... ... белсенділігі
арта түседі. К. Тоғысовтың негізгі идеясы ... ... ... ... оған ... жету ... ... Ол демократиялық
идеяларды, дәстүрлі мұсылмандық бағытты біріктіруге тырысты.
Көлбай Тоғысовтың қызметін біржақты ... ... ... ... өкілдері осы күрделі кезеңде ... ... ... ... ... шаруаларының мұң-мұқтажын қорғап, өз
кезеңінің талаптарына байланысты К. ... «Үш жүз» ... ... ... төңкерісінен кейін большевиктердің ықпалымен К. ... ... ... ... ... Жаңа өзгерістерге, қайта
құруларға сенген К. Тоғысов және оның «Үш жүз» ... ... ... ... Ол бұл өзгерістер қазақ халқына бостандық әкеледі деген
сеніммен жергілікті жерлерде жаңа ... ... ат ... де ... пен «Үш жүз» өз ... ... ... керісінше бірігіп қазақ халқының тәуелсіздігі үшін күрескенде ... ... ... ... ... ... қоғамдық-саяси қызметін сараптаудың нәтижесінде біз
оның демократиялық бағытта іс-әрекет жасағанын көреміз. Қазіргі кезде біз
тарихымыздың шынайы ... ... ... ... ... мол ... көзіміз жеткені белгілі.
Халқының болашағы үшін өз өмірлерін қиған жандардың есімі әрқашанда
халықтың есінде қалады.
Зерттеу жұмысы ... ... ... ... ... қозғалысы тарихында алатын орнының ерекше ... ... ... ... ... М.С. ... ... Казахстана в 1917-1940 годах. – Алма-
Ата: Гылым, 1991. – 255.
2. Сейфуллин С. Тернистый путь. Историко-мемуарный роман. – Алма-Ата:
Жазушы, 1975. – ... ... Т. Е. ... и ... ... ... в ... 1917 – июнь 1918 гг.). – Алма-Ата: АН Каз. ССР, 1963. – ... ... ... ... ... ... – Алма-Ата:
Казахстан, 1984. – 759.
5. Зиманов С. З. В.И. ... и ... ... ... ...... ... 1970. – 303.
6. Дахшлейгер Г. Ф. В.И. ... и ... ... ... ... ... 1973. – 216.
7. Григорьев В.К., Пахмурный П.М. Октябрь в Казахстане (Из опыта партийного
руководства борьбой масс за ... ... ... в ... ... ... 1978. – ... Пахмурный П.М. Большевики в Казахстане. - Алма-Ата: Казахстан,
1976. – 230.
9. Бейсембиев К. Б. ... ... ... и ... ... Алма-Ата: Наука, 1976.-427.
10. Елькеев Б. Из истроии идейно-политической борьбы в Казахстане в ... ... ... ... Дис. ... ... 1975.-40.
11. Нұрпейісов К.Н. Алаш һәм Алаш-Орда.-Алматы: Ататек,1995. -256.
12. Қойгелдиев М.Қ. Алаш қозғалысы.-Алматы: Санат, 1995.-368.
13. Атабаев Қ.М. Қазақ баспасөзі ... ... ... көзі ... ... ... Рахимова Г.М. Город Омск в экономической, политической и духовной жизни
казахского общества во второй половине ХІХ-начале ХХ ... ... ... ... ... ...... 2000. – 156.
15. Аманжолова Д. Казахский автономизм и Россия. – М.: Россия молодая,
1994. – 205.
16. Дильмухамедов Е., ... Ф. ... ... ... ... Казахстана. – Алма-Ата: АН Каз. ССР, 1963. –270.
17. Алексеенко Н.В. Население ... ... ... ... ... – Алма-Ата: Наука, 1981. –111.
18. Григорьев В.К., Шапорев Ю. Фрагменты времени // О чем не говорили.
Документальные рассказы. – ... – 1990. – ... ... Б.М. Казахская политическая элита и трансформация этнической
тождественности на рубеже ХІХ - ХХ вв. в ... ... ... в ... ХХ ... методология, историография,
источниковедение. – Алматы: Ғылым, 1994, кн. 1. – ... ... О. А. ... философия ХҮ – начала ХХ веков. - Алматы:
Ғылым, 1996. – ... ... К.Б. ... и марксисткая мысль в
Казахстане начала ХХ века. – Алма-Ата: Наука, 1965. – 294.
22. Кузембайулы А., Абил Е. ... ... ...... ... 2001. 333.
23. История Казахстана (с деревнейших времен до ... ... В 5-ти т. ... ... 2000. Т.3 – ... К вопросу о земстве в Семипалатинской области // ... 1906. №83. 6 ... ... ... А., 2003. 11б.
26. Елеуов Т. Установление и упрочение Советской власти в ... ... ... Ішкі ... //Алаш. 1917. №17.
28. Документы мусульманских политических партии. 1917-20гг. Оксфорд, 1985.
29. М. ... ... ... Түркия-Стамбул, 1997.
30. Революционная мысль. 1917. №58. 23 декабря.
31. Қазақтан шыққан ... ... 1918. ... Смағұлова С. Көлбай Төгісовтың журналистік қызметі //Өрісті өңір. –
2002. – 34-37бб.
33. Салқынбаев Т. «Үш жүз» партиясы және ... ... ... ... ... №6 53-55бб.
34. Егізбаев Қ. Тоғысов емес – Төгісов // Қазақстан коммунисі. – 1991. - №
6. – 94-95б.
35. Мамраева А.Н. ... ... ... ... ... и А. ... ... на соискание… к.и.н. – Алматы, 1997. –
153.
36. Әнес Ғ. Алаш ... // ... К. ... ...... Алаш,
2003. – 5-6.
37. Садыков Б.И. Мустафа Чокай и тоталитарный режим большевиков. Борьба ... // ... ... ... ... – 2001, №2. 56-63.
38. История Казахской ССР: В 2-х т. – Алма-Ата: АН Каз. ССР, 1959. Т.2. ... ... А.Е. ... государственной и общественно-
политической жизни Казахстана (февраль-октябрь 1917). Диссертация на
соискание … канд.истор.наук. – ... 1997. – ... ... В.К. ... ... и непролетарские партии в
Казахстане 1917-20гг.). Алма-Ата, 1989.
41. Елкеев. Б. Партия «Уш жуз» и ее ... в ... ... ... в ... // ... Казахстана: белые пятна. Сб.
статей. Алматы, 1991.
42. Елкеев Б. Үш жүз ... ... ... 1990. №8.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 40 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алашорданың құрылуы8 бет
Денсаулық - басты байлық8 бет
Денсаулық — басты байлық6 бет
Мал шаруашылығы. Жылқы6 бет
72 пәтерлі тұрғын үй, дүкені мен офис және шаштараз жобасы60 бет
Батыр-жырау Қожаберген туралы230 бет
Ежелгі заман және ортағасырлардағы ұлы тарихшылары7 бет
Оғыз мемлекеті6 бет
Тарихи тұлғалар16 бет
«Үш жүз» партиясының құрылуы8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь