Әбу Насыр Әл-Фараби

Отырар (Фараб) ойшылдарының ең атақтысы, ең мәшһүрі, топ жарғаны-Аристотельден кейінгі «екінші ұстаз» («Әл-Мұғаллим ас-Сани»), «Шығыстың Аристотелі» атанған ұлы ғұлама Әбу Нәсір әл-Фараби. Оның толық аты –жөні Әбу Нәсір Мұхаммад бин Тархан бин Узлағ әл-Фараби.Яғни әл-Фарабидің өз аты Әбу Нәсір Мұхаммад, әпкесінің ныспысы да Мұхаммад, бабасының есімі Тархан, арғы атасы–Узлағ. Түрік оқымыстылары Әбу Нәсір ныспысының соңына кейде «әт-түрки» деген сөзді қосып, оның түркі текті екенін шегелей түседі.
Араб, парсы шежірелерінің деректеріне қарағанда әл-Фараби 870 жылы Арыс өзенінің Сырға құяр тұсындағы Фараб (Отырар) қаласында, қайсыбір деректерде–оның тікелей ықпалында болған іргелесі Уасиджде (Оқсыз) отырарлық әскербасының отбасында дүниеге келген. Ол туған жерінің атауымен «Әл-Фараби», яғни «Фарабтық» деген атқа ие болған.
Әл-Фараби алғашқы білімін Отырар медреселерінің бірінде алғанға ұқсайды. Өйткені, «көне дәуірден қалған бір деректерге қарағанда, Мәуреннаһрда балаларды түрлі қолөнер мен ғылымға үйрету, баулу, оқыту олардың бес жасар кезінен басталатын болған».
Ол кезде мұсылман дүниесінің рухани орталығы Месопотамия болғандықтан, жас Әбу Нәсірді ата–анасы Таяу және Орта шығыс елдеріне сапарға дайындайды. Бірақ Әбу Нәсір Бағдадқа бармас бұрын жолай Шаш ен Самарқан, Бұхара шаһарларына соғып, білімін молықтырған секілді. Әйтсе де Әбудің мұнда қанша болғаны жайлы араб шежірелері ештеңе айтпады. Кейін ол жолай Иран еліндегі Мешһед, Нишапур, Рей, Исфаһан қалаларына келеді. Иран халқының мәдениетімен танысады. Содан соң әрі қарай Бағдадқа аттанады.
Әбу Нәсірдің Бағдадқа баруының өзіндік себептері бар болатын.
Атағы әлемге әйгілі шығыстанушы ғалым В.В.Бартольд (1869-1930): «ІХ-Х ғасырларда ғылыми жұмыстар негізінен Басра мен Харранға шоғырланды. Антиохиядан грек ғылымы да осында қоныс аударды. Бағдад-
        
        Әбу Насыр Әл-Фараби
Отырар (Фараб) ойшылдарының ең атақтысы, ең ... топ ... ... «екінші ұстаз» («Әл-Мұғаллим ас-Сани»), «Шығыстың
Аристотелі» атанған ұлы ғұлама Әбу Нәсір әл-Фараби. Оның ... аты ... ... ... бин Тархан бин Узлағ әл-Фараби.Яғни әл-Фарабидің өз аты
Әбу Нәсір Мұхаммад, әпкесінің ныспысы да Мұхаммад, ... ... ... ... ... оқымыстылары Әбу Нәсір ныспысының соңына кейде «әт-
түрки» деген сөзді қосып, оның түркі текті екенін шегелей түседі.
Араб, парсы ... ... ... ... 870 жылы ... ... құяр тұсындағы Фараб ... ... ... тікелей ықпалында болған іргелесі Уасиджде ... ... ... ... келген. Ол туған жерінің атауымен
«Әл-Фараби», яғни ... ... атқа ие ... ... білімін Отырар медреселерінің бірінде ... ... ... ... қалған бір ... ... ... ... ... мен ... ... баулу, оқыту
олардың бес жасар кезінен басталатын болған».
Ол кезде мұсылман дүниесінің рухани орталығы Месопотамия болғандықтан,
жас Әбу Нәсірді ата–анасы Таяу және Орта ... ... ... ... Әбу Нәсір Бағдадқа бармас бұрын жолай Шаш ен ... ... ... ... ... ... ... де Әбудің мұнда қанша
болғаны жайлы араб шежірелері ештеңе айтпады. Кейін ол ... Иран ... ... Рей, ... ... келеді. Иран халқының мәдениетімен
танысады. Содан соң әрі қарай Бағдадқа аттанады.
Әбу Нәсірдің Бағдадқа баруының ... ... бар ... ... ... ... ... В.В.Бартольд (1869-1930): «ІХ-Х
ғасырларда ғылыми жұмыстар негізінен Басра мен ... ... грек ... да ... ... ... Бағдад-бүкіл мұсылман
әлемінен, әсіресе, Иран мен Орта Азиядан ... ... мен ... ... жазған. Ал, «әл-Фараби өмір сүрген кезде ... ... ... Орта Азия ... қол ... ... ... құрамына
енген болатын. Араб халифатының үлкен мәдени орталығы Бағдад болған. Басып
алынған жерлердің қазынасы да осында ... Тигр мен ... ... ... ... мен ... жаңадан пайда болған араб тілді
мәдениеттің, жаратылыстану және қоғамдық–фәлсафалық ғылымның ... ... ... ... ... түпкір-түкпірінен осында
ағылып жатқан. Білімін молықтыру үшін әл-Фараби де Бағдадқа аттанған.
Әбу Нәсірдің Бағдадқа келген кезде мұнда зерделі зерттеулерімен ... ... бин ... Әбу ... Әбу ... бин ... ... ғалымдар ғұмыр шегіп жатқан-ды. Әл-Фараби медицина ғылымы ... осы ... бин ... ... ... мен грек тілін
Әбу Башр маттадан үйренеді. Ал, Әбу Бәкір бин Сиражға өзі логиканы ... ... ... Оны Ибн Хәлликанда растайды. Әйгілі тарихшының
деректеріне сүйенсек, Әл-Фараби «Бағдадқа келген кезде ... ... Әбу Бишр бин ... ... Ол қарт еді, ... логикадан
дәріс оқитын, өзі де осы пән бойынша көптеген еңбектердің авторы болатын.
Ол Аристотель ілімінің (оны ... ... ... ... ... ... Ибн ... Әл-Фарабидің Бағдатқа көп бөгелмегендігін
ескертеді. Расында да Әбу Нәсір көп ... ... ... ... ... ... бірер жыл дәріс алады да, ... ... ... оралады. Бар ынта –жігерін фәлсафаны зерттеуге арнайды.
Әл-Фараби логика, әуез (музыка), ... және ... ... ... ... ... Ибн Халликан өз еңбегінің тағы бір ... ... ... ірі ... ... бірі. Олардың
ешқайсысы да оның шығармаларын жазу үстінде оның ... ... ... ... қолы ... еске ... жиһанкездікті ұнатқан. Арада біраз жылдар саналып, Бағдадтан
Шамға келеді, бірақ мұнда ұзақ ... ... ... ... ... ... ... онда 935-946 жылдар арасында патшалық
құран Мұхаммад ибн Тұғұж әл-Ихшидтің кезімен тұспа-тұс болады. Мұхаммад ... ... ... ... ... ... ... шыққан екен.
935 жылы ол Мысыр басқағы (әміршісі) боп тағайындалған. Халиф ар-Радидан
(934-940ж патшалық ... ... ... ... Араб ... ... мәні айқындалмаған, бірақ Мұхаммад ибн ... ... Орта ... ол құрметті лауазым болған. Мысарда патшалық құрған
кезде ол ... ... ... ... ... ... ... Мысырда қанша уақыт болғаны жайлы араб деректерді ештеңе
айтпады.
Әл-Фараби өздігінен оқып ... ... Ол ең ... грек ... ... ... ұлы ұстазы Аристотельдің еңбектерін қызығын
оқыған. Ибн Халликанның ... ... Әбу ... ... ... «Жан ... еңбегін жүз, ал «Риторикасын» екі жүз
рет оқып шыққан ... ... ... арқасында ғана ол
Аристотельдің ғылыми ... ... ... ... тарихшылар оның қарапайым, аса қанағатшыл, ... ... ... ... бойын барынша аулақ ұстаған адам болғанын
тәпіштей жазған. Күндіз ол көбінесе қаладағы бақта ... ... ... ақшасына сатып алған шырақ жарығымен түні бойы кітап оқумен
шұғылданаған.
Біз әл-Фарабидің алғашында фәлсафашы ретінде танылғанын ... ... ... ... ... арналған. Әбу Нәсір Аристотельдің
«Категория», «Бірінші және ... ... ... ... ... ... түсіндірмелер жазған.
Сондай-ақ өзі де «Кемеңгерлік меруерті», «Ізгі қала ... ... түп ... ... ... ... ... т.б. көптеген трактаттар туындатқан. Бұл еңбектерінде ол
дүние, қоғам, мемлекет және ... ... ... ... ... үшін соны ... ... Орта ғасырлардың өзінде-ақ Әбу Нәсір
қанаусыз, зорлықсыз бақытты қоғам орнату ... ... ... ... қоғамның тууын ол ... ... ... ... ... ... ... ғылымының фәлсафа, логика сияқты салаларының
іргетасын қайта қалаған, әр ғылым ... ... ... ... ... мәнін айқындап, мазмұнын ажыратуға тырысқан. Әуез жайлы да күрделі
зерттеулер жүргізген ... ... үлен ... ... ... кесек-кесек еңбектер қалдырған, физика ғылымында да тың
ойлармен байытқан. Жаратылыстану ғылымының ... ... ... аса ... ... ... күні ... дейін мәнін жоғалтпаған
еңбектер жазған. Көне грек оқымыстыларының пікірлеріндегі озық қағидалары
талданған.
Көрнекті шығыстанушы ғалым, академик ... ... ... ... құштарлығы таңқаларлықтай алуан салалы болғанына тоқталады.
«Біз,-дейді ол,-ұлы ғұлама жазған еңбектер ішінен математикаға, медицинаға,
әуез теориясына, алхимия мен ... ... ... ... ... ... ... таным-наным теориясының психологияның,
этиканың (әдеп), саясат пен социологияның сан қырлары ... ... ... ... ... ... атыцн бүкіл әлемге танытып, оны
дүние жүзі мәдениетін ... ... ... ... да оның ... ... педагогика, психология, эстетика мен акустика, астрономия
мәселелерін де терең зерттеп, мәдениет пен ... ... үлес ... ол ... пен ... ... үлкен гуманист. Әбу
Нәсір-халықтарды бейбіт өмір сүруге, достыққа шақыра отырып, адам баласының
білім мен парасатты ойын терең ... ... Иә, ... Әбу ... тіл ... ... ... этика т.б. ғылым ... жүз ... ... ... ... ... ... жылдарын Шамның Халаб қаласында өткізді. Осы
жердің әміршісі Сайф ад-Дауланың (?-967) ... ... ... қарағанда оның дәрігері болғанға ұқсайды. Бірақ онда да ұзақ
тұрақтамаған.
Ибн ... ... Әбу ... ... ... ... ... Сайф
ад-Дауламен танысуы жайлы қызықты деректер келтірілген. Мысырдан қайтып
оралған бетінде әл-Фараби Сайф ... ... ... мәжіліс құрып
отырған үстіне кіріп келгенде, Сайф ад-Даула оған «Отыр!» деп әмір ... «Қай ... ... сіз ... жерге ме, жоқ әлде өзім
тұрған жерге ме?»-дейді. Сонда Сайф ... ... қай жер ... ... сол жерге отыр»,-дейді.
Әл-Фараби Сайф ад-Дауланың қасына келіп, оны орнынан ... ... ... өзі және ... ... ғана ... ... тілімен оларға: «Мен мына кісіге қазір бірер сұрақ қоямын, егер ... ... бере ... ... ... ... іле-шала
Сайф ад-Дауланың өзі жаңа ғана сөйлеген құпия тілімен «0, әміршім, сәл
сабыр ет. Әр ... ... ... жөн ... кезде, ол қайран қалып:
«Апырай, сіз бұл тілді қайдан білесіз?»-дейді. Сонда ... «Ия, ... жуық тіл ... ... ... ... Сайф ад-Даула мен оның сарайындағы әнші, ақын,
ғалымдармен өнер жөнінде ... ... ... ... келсін деп бұйырады. Олар аспаптарында
ойнаған кезде әл-Фараби әуезшілерді тоқтатып, ескерту, түзетулер жасап
отырады. Сонда Сайф ... «Сіз бұл ... де ... ... бе ... сұрайды. Ол: «Иә»-деп жауап береді. Сөйтеді де, ... ... ... ішін ... одан ... аспапты алып, құлақ күйін
келтіріп, ойнауға кіріседі. Жанға ... саз ... ... ... келтіріп,
тағы да ойнауға кіріседі. Аса мұңды саз құйылып, ... ... ... ... ол ... ... күйін тағы да басқаша келтіреді де,
ойнауға кіріседі, сонда баршасы, тіпті әмірдің ... ... ... ... ... сол ... қалпында қалдырып, ол сарайдан шығып,
кетеді».
Иә, Сайф ад-Даула өз сарайына сол замандағы аса дарын ... ды ... еді. ... Әбу ... ... арабтың ақиық ақыны әл-Мутанабби
(9-15-965) де айрықша ыстық ... ... ... ... жылдарын
өткізген болатын.
Араб әдебиетінің классигі, жауынгер ақын-әл-Мутанаббидің шығыс және
әлем әдебиетіндегі орны ерекше. Көрнекті араб ... Әбд ... ... ... ... ... ... әл-Мутанабби ұрыс
тақырыбындағы касидаларымен өзге ақындар ... ... ... ... ... ... Бұл араб ақыны өлеңдерінің қуаттылығы сонша, оған
теңесетіндер жоқ. Тіпті ... ... ... ... немесе
үндінің «Махабхаратасы» мен «Рамаянасы» әл-Мутанаббимен ... ... ... Әбу ... ... ... Сайф ... өмірінің бірер жылын бірге күнге өткізген. Біздің әл-Фарабиді
зерттеуші ғалымдарымыз әлі күнге ... оның ... ... Әбу
Нәсірдің Сайф ад-Даула сарайында тұрғанынан басқа ... айта ... да біз араб ... жазбаларына сүйене отырып, осы екі
дүлдүлдің ... ... ... жылдарына үңіліп, белгісіз жәйттердің аз
да болса ... ... жөн ... тек ... ғана ... жауынгер ретінде де танылған. Ақын
талай рет түрлі ... ... ... ... 946 ... бірге болған досы Бадр бин Амшардың шақыруымен Шамдағы Антакия
қаласына келеді.
948 жылы осы кішкене ... ... ... ... келе ... Сайф
ад-Даула тоқтайды. Оған ер мсінезді әл-Мутанабби ұнап қалады. Әмірші оны
өз сарайына шақырады. Ол кезде Сайф ... ... ... де ... Әбу ... 73-ке, ал ... 33 жасқа шыққан кезі.
Сарайдағы ақындар мен фәлсафашылардың ұстазы, әрі ... да ... ... оны ... ... ... көп ... өтпей-ақ олардың атағы алысқа кетеді. ... ... да ... түседі. Әл-Мутанабби қызықты бір кеште ... ... мен өзін ... ... ... бәрі ... біз ... сарайындағы екі жүзді, жорғалап жүретіндерден емеспіз.
Менің достарым-қас ... қою түн, кең ... ... ... ... ... қағаз»-деп, ол сарайдың күншіл ақынсымақтарын жерге соғады.
Бақталастар одан ... ... ... Оның үстіне өсекшілерге иланған Сайф
ад-Даула бірте-бірте қырын қабақ таныта бастайды.
Бірде әміршіл алдында парсы текті әдебиетші Ибн Халуайх ... ... сын ... ... ... ... қозып: «Иә, сен араб
емессің, ... ... араб ... білу ... ... Жарыла
жаздаған Ибн Халауайх ауыр кілтпен әл-Мутанаббидің басынан ұрады, ал жан-
жалдың басы-қасында болған Сайф ... ләм деп ... ... ... қатты қапаланады, әл-Мутанаббиге жасалған қиянат оны торықтырады.
Ақыры әмірші сарайын тастап, ... ... ... ол да ... ... әл-Фараби 950 жылы қайтыс болған. «Фараби қазасы туралы оны
Шамда қайтыс болған ... ... Әбу ... ... ... адам ... ... бара жатқанда жол торыған қарақшылардың ... ... Сайф ... ... ... ... ... Бір таңқаларлығы,
арада он бес жыл өткеннен кейін Әл-Мутанабби де дәл осындай қайғылы қағазға
ұшырған. Әл-Мутанабби ... ... ... ... Бағдадқа келе жатады.
Күн ыстық болса керек. Рахте қаласынан өте бере ... бин ... ... қарақшылар әл-Мутанаббиге тосқауыл қояды. Айдалада тоқтатады. Әл-
Мутанабби кейінгі жылдары жазған өлеңдерінің жаазбаларын ... келе ... ... ... ... қылышен шауып түсіреді. Шайырдың
қолындағы өлең дері құмда шашылып қалады».
1944 жылы ... ... ... ... ... әл-Аккадтың (1889-1964)
Әл-Фарабиани» атты зерттеуі жарық көрді. Автор онда ... ... ... айта ... ... ... поэзиямен де
айналысқанында басқа назар аударады. ... ... ... ... мен ... ... әр күні әдемі, әуезді, бұлбұлды баққа барып,
мүшайраға түсетін. Әбу Нәсір әл-Фараби де оған жиі қатысатын. Ол өзгелердей
емес Сайф ... ... ... ... жанына отыратын. Білімпаз
әмірші... Әл-Фарабидің фәлсафалық тұжырымдарын да, өлеңдерін де ... ... ... ... ... сынға араб-парсы
ақындарының сайыпқырандары ғана қатысатын» -дей ... ... ... ... өлең ... ... мен көкжиек көңілімді,
Келер күнге үмітпен жол ашамын,
Қос шөлмекпен өткіздім өмірімді,
Сенім артып тұр соған болашағым.
Бір шөлмекте көк сия толып тұрса ,
Екіншіде ... бар жәйі ... ... ... ... айығамын. (Ауд.Аян Нысаналин)
Бұдан ... ... ... ... ... ... үміт ... тағдыры көз алдымызға келеді.
Бара-бара оны салтанатты сарайдың сәулеті де, дәулеті де ... ... бел ... Бір ... жоғарыда айтылғандай, әмірші
айналасындағылардың бақталастығы, сыздаған жанына сызат түсіргені ... ... ... ... ... кетіп қалған Әбу Нәсір қай жерде болсын аса
қанағатшыл болыпты. Оның артынан Сайф ... ... ... ... ең зәру ... ... ... жарлы-жақыбайларға үлестіріп
отырған. Сонымен қатар Аббас ... оның ... араб ... ... ... ... ... айтады.
Иә, сөйтіп ол тек ғұлама ғалымдығымен ғана емес, жыр ... ... ... де дараланған. Оның әдеибет пен тілдің ... ... ... ... топ ... ... ... «Өлең туралы трактат» жазғаны белгілі. Көрнекті неміс
шығыстанушысы Морис Штейншейдер де (1816-1907) бұл жайлы өз ... ... ... арабисі Д.С.Марголиус те (1858-1990), «Екінші ұстаздың»
аталмыш трактатты жаазғанын айта келіп, оның жоғалып ... ... 1972 жылы ... ... ... кітапхананың Азия және
африка бөлімінде Италияның «Ориэнто модерно» (Қазіргі шығыс») атты журналын
қарап отырып, одан арабист Артур ... 1936 жылы ... ... осы ... ... ... ... оффис лейбрари») әл-
Фарабидің ... ... ... ... ... ... ... Ол кісі трактат көшірмесінің ХVII ғасырға жататынын, сөйтіп, оның әлі
күнге дейін Үнді ұлттық кітапханасында сақтаулы екендігін ... ... ... ... әлі де араб ... ... жатыр. Астрономия, логика әуез жайлы еңбектері де күні ... ... ... ... жоқ. Ал ... ... алған зерттеушілер
болса, оларды тек шет пұшпақтап қана ... жүр. Әбу ... ... дүние жүзі кітапханаларында сақталуы, бізге бей-мағлұм күйде.
Демек, оларды іздестіру, жарыққа шығару, ... ... ... зор міндеттерінің бірі.
Дүние жүзінің көптеген ғалымдары Әбу Нәсірдің өмірі мен шығармаларын
орта ғасырларда-ақ зерттей бастаған. Міне, ол ... ... ... Осы ... араб және парсы тілдерінде жазған Ан-Надим (Хғ), ... (Хғ), Ибн Санд ... ... ... ... ... ... тағы басқаларыдың ең тұсынан ... ... ... ... ... ... ... назарының назарын ерекше аудара
бастады. Әл-Фараби ілімімен жақсы ... ... одан көп ... ... ... ... (1214-1294), Леонардо да Винчи (1452-1519),
Спиноза (1632-1677) тағы басқа да ... ... ... ... ... өмірі мен еңбектерін арнайы зерттеген.
Мәселен, өткен ғасырда неміс ғалымдары И.Г.Л.Козегартен (1792-1860) ... ... ... ... арнайы еңбектер жазған. ... бір ... ... ... ... ... 1888-1904
жылдардың өзінде-ақ «әл-Фарабидің философиялық трактаттары» деп ... ... ... Оған ... ... ... ... текстері мен олардың неміс ... ... ... ... бір ... ... Карл ... (1863-1956) 1886-
1937 жылдар арасында «Араб әдебиетінің тарихы» деп ата латын көп томды
биобиблиографиялық еңбегінде Әбу ... ... ... орын ... американ ғалымы Дж.Сартон (1884-1950), түрік ғалымдары ... ... (1950ж) ... ... арнайы шұғылданған. 1950жылы
Түркия жұртшылығы Әбу Нәсір әл-Фарабидің қайтыс болғанына 1000 жыл ... ... атап ... Түрік ғалымдары Әл-Фараби мұрасының едәуір
бөлігінің арабша ... ... ... ... ... ... университетінің проифессоры Николас Решер көптен
бері Әл-Фараби және оның шәкірттерінің ғылыми мұрасын зерттеумен айналысып
келеді. Н.Решер ұзақ ... ... 1962 жылы ... ... ... библиография» деп аталатын аса құнды ... ... мың жыл ... ... жөнінде кім не жазды, Әл-Фараби шығармалары
қай тілдерге аударылды ... ... баса ... ...

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 10 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақжан әл-Машанидің Әбу Насыр әл-Фарабидің өмірі мен шығармашылығы жайында зерттеу жұмыстары66 бет
Махмұд Қашқари,Қожа Ахмет Ясауи, Әбу Насыр Әл-Фараби7 бет
Шығыс ойшылдарының педагогикалық ой-пікірлері (Әбу-Насыр Әл-Фараби, Ж.Баласағұн, М.Қашқари)9 бет
Қорқыт ата кітабы. Әбу Насыр әл-Фараби. Махмұт Қашқари «Диуани лұғат ат түрік»12 бет
Ұлы ғалым Әбу Насыр әл-Фараби17 бет
Әбу Насыр Мұхаммед ибн Тархан әл-Фараби5 бет
Әбу Насыр Әл-Фараби және оның жасампаздығы жайында.8 бет
Әбу Насыр Әл-Фараби және оның ғылыми- философиялық еңбектері18 бет
Әбу Насыр Әл-фараби туралы2 бет
Әбу насыр Әл-фараби шығыстандық, педагогы, психологы, философы12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь