Тіл саясатының республикадағы ұлтаралық қарым-қатынастарға ықпалы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

1.ҰЛТАРАЛЫҚ ҚАРЫМ .ҚАТЫНАСТАРДАҒЫ ТІЛДІҢ ЖӘНЕ ТІЛДІК САЯСАТТЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ ЖӘНЕ МЕТОДОЛОГИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ ... ... ... ... ... ...8
1.1Тіл мәселелерін зерттеудің кейбір теориялық және методологиялық негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 8
1.2Тілдің саясатқа байланысты рөлі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 11
1.3 Қазақстан Республикасының тіл туралы Заңы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .19

2.ТІЛ САЯСАТЫНЫҢ РЕСПУБЛИКАДАҒЫ ҰЛТАРАЛЫҚ ҚАРЫМ.ҚАТЫНАСТАРҒА ЫҚПАЛЫ ... ... ... ... ... ... ..26
2.1 Мемлекеттік тіл.қазақ тілінің ұлтаралық қарым.қатынастардағы интегративтік рөлі ... ... ... ... ... ... ..26
2.2 Әкімшіліктермен мекемелердің тіл саясатын жүзеге асырудағы міндеттері ... ...30
2.3 Республикадағы аз ұлт тілдерін дамыту саясаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .35
2.4 Тіл тазалығын және мәдениетін сақтау сааясаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .43

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...49
СІЛТЕМЕЛЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..55
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 57
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
.....................................3
1.ҰЛТАРАЛЫҚ ҚАРЫМ –ҚАТЫНАСТАРДАҒЫ ТІЛДІҢ ЖӘНЕ ТІЛДІК САЯСАТТЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ
ЖӘНЕ МЕТОДОЛОГИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ.......................8
1.1Тіл мәселелерін ... ... ... және ... ... ... ... ... тіл ... САЯСАТЫНЫҢ РЕСПУБЛИКАДАҒЫ ... ... ... ... тілінің ұлтаралық қарым-қатынастардағы
интегративтік
рөлі........................................................................
.............................26
2.2 ... ... тіл ... ... асырудағы
міндеттері..................................................................
.................................................30
2.3 Республикадағы аз ұлт ... ... Тіл ... және ... ... ... ... ... ... ... ... өмiр ... тұрақты және бейбiт карым-қатынас жасауы, әлемдiк
тәжiрибе ... ең ... тiл ... ... ... да ... мемлекет ретiндегi тұрақтылығы
демократиялық жаңа ... ... ... тiл ... Бiрақ бұл өзiнен-өзi ешқандай қиыншылықсыз ... асып ... ... Оның көп ... бар және жеткiлiктi зерттелмеген. Курстық
жұмыстың такырыбы осы күрделi мәселелердiң бiр ...... ... ... ... ... зерттеуге арналған. Ал,
бүгінге ... тiл ... өз ... ... ... ... алдына жеке-жеке, бiр-бiрiне байланыссыз зерттеліп келдi. қазiргi кезде
бұл мәселелердi тұтастай карастырмай болмайды. Президент Н.Ә. ... ... ... ... түп ... тiл ... ондай
тiлсiз ұлттық тұтастықтың да болуы мүмкiн емес. Бүгiнгi аз ғана шоғыр қазақ
қажет ... ана тiлiн ... үшiн ... емес. Қазіргi
оралымдылыққа, ақпараттық мүмкiндiкке көп ретте орыс тiлi қолғанат болып
отырды. Былайша ... бұл ... ... тiлдiк саясат дәуiрiнiң iздерi.
Ал бүгiнгi таңда ана тiлiн бiлу ... ... ... және ұлттық
қажеттiлiгi болып отыр” [1].
Ұлттық процестерге тең ... ... ... ... ... бiрi - ұлттық аса қажет атрибуты - тiл. Әр ... ... ... өзiндiк ұлттык ерекшелiгiмен дараланатьш болса, оп сол ... ... ... әрi ... ... Ұлт мәдениетiнiң ерекшелiгi озiн
тугызган тiлде сақталады. Тiл — ... ... ... ... ... дамуына немесе жойылуына тiл саясатының тигiзетiн
ыкпалы өте күштi. Дүниежүзiндегi әр елдiң тiл ... ... ... орай әр ... сипатта болып келедi. Демократиялық ... ... ... ... ... үшiн ұлт ... аса ... мәселе — тiл саясатының дұрыс өмір ... өте ... ... ... тiл ... ... ... қажет етедi.
Бүгiнгi күнi Қазақстанда iс жүзiнде тiлдердiң сан ... орын ... Бұл ... ... ... ... ... олардың сақтап калудың
өзi аса күрделi мәселе.
Әрбiр қоғам өз дамуында жаңа мәселелердi шешу ... ... ... ... ... да өтпелi кезең деп аталатын соңғы он жылдан
астам уақыт беделiнде басқа да ... ... ... ... тiл ... орны мен ... және оның ... бағыттарын
анықтауда көптеген нәтижелерге қол жеткiздi. Тiл туралы Заң ... ... ... ... Тiл ... ... асыру бағытында Республикада
атқарылып жатқан оң тәжірибелердi, бiздiңше, жоққа шығаруға болмайды.
Мемлекеттiк тiл ... ... ... мен ... 2001-2010
жылдарға арналған мемлекеттiк бағдарламасы негiзiнде жүзеге асырылып
келедi. ... ... 4 ... iс кағаздары қазақ тiлiнде жүргiзiледi.
Орталық басқару органдарында мемлекеттiк тiлде жүргiзiлетiн кұжат айналымы
орта есеппен 17 %-тi ... 2006 жылы 110 мың бала ... ... 53 ... мен қыз орыс ... ... бiтiрдi. Қазақ тiлiн оқып үйрену төңiрегiнде
бiрқатар шаралар атқарылуда. Мемлекеттiк тiлдi дамыту, оның қолдану ... ... ... бiр ... тiл ... өзге ұлт ... ... тiлiнiң сайысын өткiзiлiп келедi. Бiрақ, осыған ... ... бұл ... күн ... жаңа әрi күрделi мақсаттар мен
мiндеттер ... ... ... ... ... жою ғана бiлiп ... Тiл саясатының ұлттық және ... ... ... ... және ... Олардың деформациялануы күткендегiден
әлдеқайда ауыр ... ... ... Мiне, ... ... ... алмай
өз дәрежесiндегi тiл саясатына, тiлдердiң дамуына қол жеткiзу мүмкiн емес.
Бітіру жұмысының өзектілігі:
Қазақ тiлi әлi де болса коғамдық өмiрдiң ... ... ... ... ... толық айналмай келедi. Мемлекеттiк тiлдiң
мемлекеттiк басқару тiлi ретiнде ... ... ... ... ... ... барлық саласында мемлекеттiк тiлдi жаппай қолданысқа
енгiзу, оның ... ... ... ... ... жұмыстарды жандандыру — осы турасында ... ... ... тiлiн ... тiл деп ... он ... аса ... iшiнде
жоғары деңгейге әлi жеткен жоқ, оның ел ... және ... орны мен рөлi ... Бұл ... ... тiл ... ... мiндеттер тұр. Турасын айтканда, бұл салада бiраз ... ... ... ... қанағаттанарлыктай емес. Мемлекеттiк
тiл саясатының ... ... ... тұр. ... қазақ ұлтының
өзiн ұлт ретiнде ... ... ... қазақ тiлiн
мемлекеттiк тiл ... ... ... қарым-қатынастардың
құралына айналдыру; үшiншiден, оның халықаралық қарым - қатынастардағы
рөлiн арттыру.
Республикада колданылатын тiлдер ... ... ... ... орыс ... орын ... Қазақ тiлi мемлекеттiк тiл болғанына қарамастан, бұрынғы
кеңестiк дәуiрден қалған дағды бойынша орыс тiлi ... ... ... бағытқа ие. Бұл екi тiлдiң арасындағы бәсекелестiк жағдай көптеген
пiкiрталастардың объектiсiне айналып ... ... ... және аз ұлт ... өз ... ... ... тiлдi
игеруi өз алдына күрделi мәселе күйiнде қалуда Республикадағы орыс ұлты
өкiлдерiнiң мемлекеттiк тiл — ... тiлiн бiлу ... өте ... ... ... ... 14,9%-i ғана ... тiлiн бiледi. Аз ұлт өкiлдерiнің
30,6%-i орыс тiлiн ана тiлiм деп ... ... ... ... ... ... ... қоғамды ықпалдастырушы (интеграциялаушы) қызметi елi де жете
зерттелмеген. Басқаша ... ... ... ... 130 ... саяси және ұлттық біріктірудегі рөлiн ашып көрсету өте ... ... тiл ... ғана ... қоймай, қайта, сонымен қатар
қоғамымымызда орын алып отырған басқа да балама ... да ... ... тiл саласында әлiпбидi өзгерту мәселесi актуальды сипат
алып отыр. Бұл жөнiндегi әртүрлi пiкiрлер тиiсiнше зерттелiп, өз ... ала ... жоқ. ... бұл жерде тiл саясатының әлiпбиге қатысты
жақтарын және оның ұлтаралық қарым-қатынастарға тигiзетiн ... ... ... отыр.
Қорытып айтқанда Қазақстанда тiл ... ... ... ... ... тiл ... немесе ұлт саясаты тұрғысында жеке дара
қаралып келдi. Ал жоғарыда атап ... ... ... әлi ... зерттелмей келедi. Сондықтан қазiр Қазақстандағы тiл саясатын
және оның ұлтаралық қарым-қатынастарға ықпалын тереңiрек зерттеу ... ... ... ... Осы бітіру жұмысының тақырыбына байланысты
Тiл саясаты мәселелерiне Қазақстан Республикасының Президентi ... ... ... ... ... [3]. Олар ... және ... жағынан маңызды.
Қазақ тiлiн дамыту жолында Л.Ә.Байділдинов, А.Байтұрсынов,М.Шаханов,М.
Әуезов, С. Аманжолов, I. Кеңесбаев, М. ... М. ... Е. ... ... Т. Дүйсенбаев, М. Базарбаев, О. Шәрiпов т.б. үлкен ... Ол ... ... Р. Сыздықова, Ш. Сарыбаев, Е. Жанпейiсов, Т.
Жанұзақов, Е. Жүнiсбеков және т.б. жалғастырды. Олардың еңбектерiнде қазақ
тiлiн дамыту мәселесi ... ... мен ... ... ... негiзгi мақсаты
Қазақстандағы тiл саясатымен қазақ тiлi мен орыс ... және ... да ... ... ... ... кешендi түрде зерттей ... ... ... ... аныктау болып табылады.
Бұл максатка жету үшiн төмендегiдей мiндеттер айкындалады:
-тiлдердiң және тiл саясатьның ... ... ролi ... ... ... және методологиялык принциптерiн анықтау, тiл
кызметiнiң саяси күрес құралы ретiндегi ерекшелiктерiн талдау;
- Қазакстан Республикасының тiл ... ... ... мен ... ... және оны ... жолдарын аныктау;
- казак тiлiнiң мемлекеттiк тiл ретiндегi жетiстiктерi мен кемшiлiктерiн
талдап, оны жетiлдiрудiң жолдарын аныктау;
- орыс тiлiнде ресми тiл ... ... аз ұлт ... жай-
күйiн және оның ұлтаралык карым-катынаска ыкпалын анықтау, оның ұлтаралык
келiсiм кепiлiне ... ... ... ... ... Казакстан тарихындағы кейiнгi тәуелсiздiк
алған жылдардағы тiл ... ... мен ... ... карым-катынастарға ьқпалы.
Зерттеу жұмысының пәнi. Казакстандағы тiл саясатының қазақ, орыс ... ұлт ... ... ... ... ... ғылыми жаңалығы:
Жұмыстың ғылыми жаңалығы-Қазақстандағы тіл саясатының және ... ... ... ... ... ... ... талданған;
Орыс тілінің ресми тіл ретіндегі Қазақстандағы қолданысының мәні ... ... ... ... ... жолдары
қарастырылған;
Қазақстандағы аз ұлт тілдерінің жай-күйі және оның ұлтаралық ... ... ... ... ... ... тұжырымдар:
Мемлекет тарапынан тiлдер жөнiндегi саясат пен Тiлдер туралы ... ... ... ... ... болды. Бiрақ Казакстанда
бiрыңғай тiл саясаты мықтап орын тептi деп айту қиын. Тiл ... ... ... да әртүрлi тiл саясаты орын алып отыр. Мысалы, кейбiр
саясаткерлер орыс тiлiне ресми ... ... ... ол ... - ... ... жоғары тұр деп ресми өкiмет, президенттi бiр жағынан
сынға ... ... ... ... ... ... тiлiнiң дамуына
кедергi келтiрiп отыр” деген пiкiрде. Ал, орыстар және ... ... “бiз ... аз ... орыс тiлiне мемлекеттiк мәртебе
берiлмеуi ... деп ... екi ... ... ... ... ... бiреулер ағылшын тiлiн мыктап игерiп, орыс тiлiн ... ... ... саясатты ұстанады.
Қазiргi казак тiлiнiң жағдайы патшалы Ресей мен кеңестiк дәуiрден алшақ
карастырылады. Ал кейде оған ... ... тiлi ... ... ... тiл ... тұрғысынан қарастырылмай келедi. Бұл, бiздiңше, ... ... ... дамьш, өзiнiң тiлiнiң қалыптасу ... ... ... ... де ... бай ... ... қалған.
Тiлдердiң және ол жөнiндегi саясаттың көпұлтты Қазақстан қоғамын
біріктірудегі ролi ерекше. Бұл жолда ... ... ... қателiктер
мен келеңсiздiктердi жою үшiн тiл саясатының жаңа принциптiк ... ... ... ... ... 2007 ... ... стратегиясы мен
“Казакстан халыктары туралы” Ережесiнде азаматтык ... ... ... ... ... мен ұлтаралык катынастардың
қалыптастыра нығайту, мемлекеттiк тiлге ... ... ... ... ... ... ... халықтың ең жоғарғы құндылығы, ...... ... Қай елде ... да ең басым бағыт болып сол елдiң
төл ұлтының тiлi мен ... ... ... заң, ... мейлi рухани, мейлi “БАК туралы” Заңы қабылдағанда қазак
тiлiнiң дамуына баса мән беру ... ... ... ... өмiр сүруi мен
еңбек етуiнiң толық кепiлi, мемлекет тұтастығы мен ... ... бiрi де ... болып табылатын мемлекеттiк тiлдi бiлуге әр
азаматты құлшындыру — тiл саясатының басты мiндетi. Әрбiр қазақстандық ... ... ... ... тiлiн ... қажеттiлiк.
Бітіру жұмысының құрылымы мен көлемi. Бітіру жұмысының құрылымы мәселені
ашудың iшкi қисыны мен алға ... ... ... ... ... ... екi тараудан, қорытындыдан
және пайдаланылған ... ... ... ҚАРЫМ-ҚАТЫНАСТАРДАҒЫ ТІЛДІҢ ЖәНЕ ТІЛДІК САЯСАТТЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ
ЖәНЕ МЕТОДОЛОГИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
1.1.Тiл проблемаларын зерттеудiң кейбiр теориялық және
методологиялық негiздерi
Планетамызда 6 ... ... адам ... ұлт, этникалык
қауымдастық құрылымына енедi. Олардың ұзын саны 4 - 5 мыңға дейiн ... 230 дай ... ... Қазiргi кезде әлемде 2500 — 3000 - га
жуық ... бар. ... ... жер ... өмiр ... ... тiлдi ... алған. Осыларды зерттеудiң теориялық ... ... бар. ... атап ... “Ұлтты
күшейтудiң бiрiншi тетiгi, әрине, тiл. Өйткенi толыққанды тiлсiз толыққанды
ұлт болуы мүмкiн емес” [8]. Сонымен, тiл ... - ... ... өмiр
тәжиiрибесi, адамдар қарым - қатынасының маңызды құралы. Ол тарихи, ... ... және т. б. ... өте бай ... Осы ретте оны қоғам
өмiрiнiң айнасы деуге болады. Тiл ... ... ... ... құралы ретiнде қоғамға қызмет етедi. Жалпы сақталуы да, жоғалуы
да тiлге байланысты. “Сөзi жоғалған ұлттың өзi де ... деп ... ... ... ... күшейтудiң бiрiншi тетiгi тiл. Тiлсiз ұлт
болуы мүмкiн емес.
Тiлдiк саясат терминi алғашында “ұлттык ... ... ... ... ... ... ... жағынан партиялык және мемлекеттік
саясаттың ұлт мәселесiндегi тiлге қатысты жағын бiлдiрген. Ал кейiнiрек ... ... ... әлеуметтiк сөйлеу дәстүрiн саналы бiр бағытта
басқару деп түсiндiрдi. Баскаша айтканда тiлдiк даму процесiн және ... ... жол ... ... ... ... Толығырақ В.П.
Григорьевтің сөзiмен айтканда, “Тiл саясаты”
— тiлдiк дамуға қоғамның ... ... ... ... мен практикасы,
яғни қолданыстағы тiлдердi белгiлi бiр мақсатта және ғылыми негiзде басқару
және тiлдiк жаңа қарым-қатынас құралдарын ... ... ... ... ... ұлт ... ... ерекше өткiр қойылуда. Адамзат
тарихында жүздеген тiлдер жойылып, “өлi тiлдерге” айналып кеттi. ... ... бiр ... - одан зор ... шығуы больш табылады. Ал оның өзi
әдiлетсiз тiл саясатының салдары. ... де, ... ... ата - ... ... ... жатады. Қазір өз тiлдерiн жаңғырту үшiн ... ... ... ... - ... тiлiн, мексикандықтар майя,
үндiстер хинд тiлiн, перулiктер - адтек тілін т. б. ... ... мен ... ... ... тiл - саясатының әрi нысанасы
(объектiсi), әрi құралы. Тiл ... - тiл ... ... ... ... Осы ... тiл мәселесi әлеуметтiк лингвистика шеңберiнен
шығып, саясатқа ... - ... ... ... ... ... құралы
ретiнде мемлекеттiк саясаттың күрделi мәселелерiнiң бiрi ... ... оньщ ... сол ылғи да ... ... ... сүйене бермейдi. Оның қайшылықты жағы да осында. Екiншi
жағынан, ол ... бойы ... ... ... салт -
дәстүрлердiң, мiнез — құлык ережелерiнiң, тұрмыс қалпының, саяси құкықтық,
адамгершiлiк ... ... ... ... ... “Тiл, -
профессор Т. Кәкiшев айткандай, - ... ... ... ... ... ... халыктың рухы, қаны” [10]. Оны қысқартып айтсак ана тiлi -
ұлттың ең ... ... Тiл үшiн ... - жеке ... ... бiр ұлттың
өмiрлiк мәнiн, менталитетiн, ақыл-ойын, парасатын бiлдiретiн саясат.
Тiл бiлiмi қоғамдық ғылым саласының бiр бөлiгi бола отырып, онда ... ... ... ... ешнәрсенi айтып жеткiзе алмайсың. Көрнектi ғалым
К. Леви - Строс тiл бiлiмi, оның ... орны ... ... ... ... ... ... кандай роль атқарса, ... тiл ... ... ... роль ... ... [11]. ... жөнiндегi саясат, бiздiңше, тiлдiң өзiндiк лингвистикалык мағынасынан
артык болмаса, кем емес. Бiздiң бұдан былайғы зерттеулерiмiздiң ... ... ... ұлт пен ... ... ... ыкпал
ететiнiн көрсету. Ал тiл кұдiретi туралы О. Сулейменов былай деп ... ... сөз ... ... Сөз оны ... ... шейiн үнемi
жаншиды, биiкке көтередi, жылытады, күйдiредi ... ... Сөз ... ... ... ... ... дүниетанымын, сана-
сезiмiн калыптастыруда үлкен роль ... ... және ... сөз, ана
сөзі достық етсе жаудың сөзi, дарынды немесе дарынсыз сөз адамды не ... ... ... оның жан - ... мен ... ... ... оның
қарсылығын күшейтiп, мiнезiнiң қырларын айкындап, ... ... [12]. ... айтылган автордың бұл пiкiрiне косыла отырып, сөздiң
оймен байланысты екенiн айтпай кетуге ... Ой мен сөз ... ... Ойды да ... бiлу ... Адам не ... белгiлi бiр тiлде
ойлайды. Ал тiл дегенiмiз - сөз. Сөз ұйыктап ... ... Ойды ... Ой максатка жетуге деген сенiмдi бекiтуге мүмкiндiк туғызады. Ал
тастүйiн беки алган сенiм адам ... ... күш ... ... “Тiл тас
жарады, тас жармаса бас жарады” деп ... ... ... ... көп ... жатыр.
Көптеген сөздер, ұғымдар, терминдер бiр мағынада түсiнiле бермейдi. Бұл
жөнiнде Т. ... ... ... “Бiр ... данышпандық деп түсiнгенiн
екiншi бiр адам қоркыныш дейдi, бiр адамның қатыгездiк деп ... ... ... деп ... ... ... екiншi бiреу
дархандык десе, бiреудiң байсалдылығын екiншi бiреу топастык деп санайды”
[13]. Осының бәрi, бiздiңше, ана ... ... оның ... ... ... ... сөздiң’ психологиялық әсерлерiн Ж.
Аймаутов былай түсiндiредi: құбылыистың өзiн әр адам ... ... ... әркiмнің тәжiрибесi әртүрлi. Бiр үйден өрт ... ... ... жас бала ... ... ... мәз болған.
Қоңыраулары қаңғыр - күңгiр етiп, өрт ... ... ... ... бала ... талып қалған. Ұғымсыз дыбыстың ... ... ... ... әке- ... үй ... өрт шыққандағы
сезiмi, өрт сөндiрушiнi естiгендегi ... ... ... ... ... Түйе көрмеген орыстың баласы да түйе даусын естiгенде ? жылап
жiбередi, ал ... ... ... ... етпейдi. Қазақтың баласы қалаға
келсе, көргеннiң бәрiн “құбыжық” көрмей ме? Ол түгiлi, бiр кiсiнiң өзi ... ... әр ... әртүрлi түйсiктейдi. Ол неден болады десеңiз, ... ... ... көңiлдiң күйi әр түрлi болғандықтан” [14]. Бұл да,
бiздiңше, ана тiлiмен ... ... Ал тiл мен тiл ... өз алдына мәселе.
Н.Ә. Назарбаев «Тарих толкынында» деген кiтабында дауға алмастай қиған,
сезiмге салса қырандай ... ... кез - ... ... әрi қару,
әрi қалқан болған, әрi байырғы, әрi мәңгi ) жас, отты да ... Ана ... ... үшiн бұл ... ... не бар ... [1, 61- б] деп ... құдiретiн асқақтата көрсетедi.
Тiлдiң бұл айтылған қасиеттерiнiң саясатпен байланысы туралы “Российская
газета” ресейлiктердiң шет тiлдердi бiлмеуi ... ... ... мен азаматтардың денсаулығына тигiзетiн зардаптарын анықтаған. Ол
бойынша тiлдi математика мен тарихты бiлгендей аз - маз бiлу ... сен ол тiл ... ... ... ... ... бiлiп
отырасың. Не олай емес. Әрине, ол үшiн күнiге ұзақ ... ... ... ... ... ... тек қана шет тiлдерiн оқыту
мәселесiнiң өзi мемлекеттің тiлдер жөнiндегi саясатына тiкелей ... ... тiл ... ... ғана ... өте ... ретi келгенде айта кету керек, Швейцарияда мемлекеттiк тiл үшеу:
немiс, француз, итальян ... ... ... бұл ... роман және
герман мәдениеттерiнiң, протестанизм мен католицизмнiц жолдары ... ... де ел ... 46%-i коталицизмдi, 40%i протестанизмдi
ұстанады. дiни ... қос ... ... тiлi де ... ... яғни ... 63% төңiрегiнде,
франкошвейцарлықтар, яғни французша сөйлейтiндер 19%, италошвейцарлықтар ... ... ... бар. Оның ... әлгi үш ... ... ... та кете қоймаған:
немiсше сөйлейтiндер Германия төңiрегiндегi кантондарды, ... ... ... италянша сөйлейтiндер елдiң оңтүстiгiн мекен
етедi екен. Сол сиякты мемлекеттерде бiрiншi және екiншi ресми мемлекеттiк
тiлдер ... ... ... - ендi ... бiр ... ... ... болып жарияланған (мысалы, Пакистанда урду-
мемлекеттiк, ағылшын тiлi - ... тiл). ... ... ... - бiр ... емес, ал бiрқатар елдерде мемлекеттiк тiл бiрнешеу. Бiр тiлдiң
бiрнеше елде мемлекеттiк тiл болып жарияланатын жағдайлары да ... ... бiр ... тiл). ... ... үш ... ... астамының өз мемлекетi бар, 100-ден аса тiлдiң мемлекеттiк статусы
бар. ... - ... аса тiл, ... 20-дан аса, Америкада - 10-нан
аса, Анстралия мен ... —5 ... [16]. ... ... ... ... )жоғарыдағыдай тiл саясаты ... ... бiз оның ... ... ... ... болады деген
ойдан аулақпыз. Бұл реттегi мақсат әлемдегi тiл саясатының күрделi де қиын
екенiн, оның ұлтаралық ... ... ... ... ... ... Ерте ... тiл халытқтың, сол
сияқты патшалардың, хандардың, төрешiл аппараттардың, белгiлi бiр топтың
қолындағы күш болды. ... бiр ... мына бiр ел ... аңыздан-ақ
бiлуге болады. “Ертеде қылышынан қан тамған бiр зұлым ... ... ... ... ... ... Сол елде адал ... күн
кешкен ақылды Таймас деген жiгiт болыпты. Жұрт дау - ... шешу ... ... ... ... ... Әлгi патша халықтың өзiнен емес Таймастан
ақыл сұрайтынына намыстанып, оның көзiн жоймақ болып, талай рет жала ... ... да ... ... ... кете ... Әбден айласы таусылған
патша барлық уәзiрлерiн жинап алып ақылдасып, оны ... ... ... Таймасқа өтiрiк жала жауып зынданға тастайды да, халыққа патша
былай деп хабарлайды: -Уа халайық, ... әдiл ... үшiн, екi ... ... «өмір» екiншісіне “өлiм” деп жазамын да ... Ол екi ... бiрiн алуы тиiс. ... не ... ... ең ... ... сол. Бұл жолы да ... ... ... ... Бiр күнi ... ... ... жинайды да, Таймасты жазалауға
кiрiседi. Жұрт алдында жендеттер бүктелген екi ... ... ... ... ... арам ойын ... де қағаздың бiреуiн алып, аузына
салып шайнап - шайнап ... ... ... хан да жұрт та ... ... ... ... күтпеген хан не iстерiн бiлмей сасып қалады. Сонда
халықтың ... бiр ... ... Уа, падишах, жігіт қағаздың бiреуiн
жұтып қойды, сол қағазды алды деп ... ... ... ... ашып
оқиық та, жiгiттiң жұтқан қағазында не жазылғанын бiлейiк”- дептi. ... да ... деп ... ... ... ... қағаздағы сөздi оқуға да
мәбүр болады. Сөйтiп тапқыр Таймас патшаның зорлык-зомбылығынан бiржола
құтылып кетiптi” [17]. Бұл да ... тiлдi ... бiр ... ... Тілдің саясатқа байланысты ролі
Мемлекет қалыптасуы кезiнде және оның шекараларын белгiлеуде, көптiлдi
қоғам ыдырағанда немесе кей салаларда белгiлi бiр ... ... ... ... ... рөл атқарады. Қысқасы, тiлдiң саясатқа байланысты рөлiне
келетiн болсақ, ол мемлекеттің қалыптасуына ... ... ... ... келтiре алатынын көруге болады. [18]. Оның ... ... ... ... ... үш ... бөлуге болады.
Олар былай сипатталады: 1) үстем тiл және бiр ... ... аз ... ... ... ... сан жағынан салыстыруға келетiн топтар; З) тiлдiк
бытыраңқылық. Бiрiншi топқа тән басты саяси ... - аз ... ... көзқарас және олардың бiр-бiрiне сәйкестiгi. Екiншi топтағы
мемлекеттерге тән ... ... ... ... және ... тұрақтылық.
Үшiнші топтағы’ мемлекеттер үшiн басты мәселе әйтеуiр бiр тiлдiң көмегiмен
жүзеге ... ... ... және ... ... ... ... үкiметтi
қалыптастыратын қоғамдық пiкiр болуы мүмкiн емес, дейтiн ... да ... ... ... ... керiсiнше әр түрлi тәсiлдердiң талап -
тiлектерiн ... ... ... ... ... үкiм ... ... басқаруға моральдық құқығы жоқ дейтін пікірлер де бар
(Эктон). Осындай ... ... ... ... да ... ... тұрақты көзi болып табылады. Ал олардың ашық немесе латенттi
түрде көрiнiс беруi көп факторларға байланысты: экономикалық және ... ... ... және урбанизациялану ... ... ... ... таралуы, көршi елдердегi топтардың өзара
туыстығы, халықаралық жағдай т. б.
Тiлдер дамуы оның ... ... ... да ерекшеленедi. Аумақтық
принцип тiлдiң бiр жерде тұтас қолдануын белгiлейдi немесе анықтайды. ... ... ... ... ... оның белгiлi бiр саяси
құрылымда қолданылуын анықтайды [18, 2196]. Көптiлдi қоғамдарда ... ... тiлi ... болып табылады. Ал кейбiр жағдайларда жеке
секторларда тiлдiң реттушiлiк қолданысын анықтайтын заңдар да ... ... ... генетикалық жақындығы жөнiнде сөз
еткенде, олардың этникалық және тiлдiк ерекшелiктерi ... ... келе ... де еске алу ... ... бiр ... екi ... халыктар сөйлейтiнi белгiлi. Улыбританияның тұрғыны ... ... ... тiлi дей ... өзiн ... немесе шотландықпын, немесе
уолстерлiкпiн немесе уельстiкпiн дей алады. Ал осы ... ... Жаңа ... австралиялықтар сөйлейдi. Латын
Америкасында испан ... ... ... чилилiктер,
уругвайлықтар, перуандықтар, венесуелдiктер жене т. б. ... ... ... бiз ... ... ... ... Ал, осыған
керiсiнше бiр этникалық қаумдастықтың мүшелерi әртүрлi тiлде сөйлей бередi.
Мысалы, ирландыктардың негiзгi ... ... ... ... ... ... тiлде сөйлейдi. Ресей жағдайында да осындай процестер
орын алуда. Мордналықтардың екi ... тiлi бар: ... ... да, ... ... да ... Негiзiнен,
халыктың аты мен тiлi сәйкес келуi тиiс. Жоғардағы жағдайлардың болуы жалпы
ережеден тыс нәрсе.
Қазақстанда дәл сондай ... ... ... қазақтардың өздерiн
қазақпын деп орыс тiлiнде ғана сөйлейтiндерiнiң ... ... ... ... ... ... қазақтардың 40%-i қазақ
тiлiн мүлдем бiлмейдi немесе шала бiледi. Бұның белгiлi бiр заңдылық деуге
болмайды. Шындығында ол ауытқушылық. Ал ... оны ... ... ... ... жоғарыда келтiрiлген мысалдарға ұқсап кетуi мүмкiн-ау
деп қаласыз.
Тiл саясаты әлеуметтiк ... ... ... ... ... белсендi
рөл атқарады. Ал, тiлдiң, тiл саясатымен әлеуметтiк фактор ... ... ... ... ұйымдастырылған әлеуметтiк iс қимылын
бiлдiредi. Мысалы бұл ... ... ... ... ... идеологиялық ыкпалы зор. Мемлекеттiк тiл саясаты әр ұлттың
ұлттық мүдделерiне, ... ... ... орындау iсiне қызмет ете
алады. Ол белгiлi бiр танымдық, идеологиялық, адамгершiлiк— ... ... ... ... Сөйтiп, ол тұтас бiр
тұжырымдаманы айкындай отырып, тiлге ... ... оның ... ... ... анықтайды. Дұрыс жүргiзiлген ұлт саясаты, оның iшiнде ... ... ... ... айналған аз халықтардың жазу сызуша ие
болуына, әдеби тiлiнiң қалыптасып, ... ... ... Мiне, ... ... ... ... осында.
Ұлттық сана-сезiмнiң өсуi мен өшуi бiр жағынан, ана тiлiнiң тағдырын
анықтаса, екiншi жағынан, керiсiнше, ана тiлiнiң даму ... ... ... ... ... ... саналады. Ана тiлi мен ұлттық сана-сезiм
өзара тығыз ... ... ... ана тiлiн ... ... ... мемлекеттiк тәуелсiздiк пен ұлттық өзiн - өзi ... үшiн ... ... ... Шет елдерде “ұлттық сiңiсуi” (ассимиляция) мен
сiңiсуi” (жұтылуы) деген ұғымдар бар және ол ... бiр ... ... жиi ... Кез ... көп тiлдi қоғам мен мемлекетте тiлдiң
сiңiсуi немесе жұтылуы табиғи, кейде зорлықпен де ... ... ... ... ... ... ... саяси - медени бiрлiкке жиыстырылады.
Кейбiр елдерде (мысалы, Пакистанда) оған қарсы шығуға болмайды, өйткенi
олай әрекет ету ... ... шығу деп ... езiлген халықтардың ұлттық сана-сезiмi оянған дәуiрде ... ... және ... ... ... ... - қатынастар күн
тәртiбiне өткiр түрде қойылады. Ал оның бәрi көп ... тiл ... ... қалыптасуы үшiн дифференциялды ... ... ... де рөлi ... [20]. Көп ... туыстас және
туыс емес тайпалардың тiлдерi бiрiне - бiрi ... ... ... отырып, жаңа
тiлдердiң дүниеге келуiне жағдай жасайды. Олай болса, тiл саясатында осы
факторлардың ықпалын еске ... ... ... ... ұшқарлыққа жол
бермеуге болады.
Тiл мәселесiн сөз еткенде, оның әрқырлы функциялары еске ... ... ... тек сөз бен ... ... ... бiлуге ғана әкелiп
тiреу жеткiлiксiз. Тiл арқылы адам ойлауға дағдыланады. Диалектика ... ... ... ... дәлелдеген. Осылардың бәрi
тiл арқылы бейнеленедi. Тiл арқылы құбылыстарды бiлу ... ... ... Ой ... ең ұлы ... тiл ... ... Ой
мен тiл коғамды өзгертушi күні бола алады.
Тiл әмiр қажеттiлiгiнен туған, ... ол өмiр ... ... ... ол ... әрi ... рөл ... Олай
болмаған жағдайда тiлдiң қоғамдық өмiрдегi, қала бердi ... рөлi ... ... едi. Соны бiз ... ... ... Көне грек ... жастарға бiлiм берiп, дербес ойлауға үйретiп,
қоғамға лайықты азамат етiп шығару тек ойшыл ұстаздардың ... ... ... дана ... ... данышпан грек тiлiнде ... деп ... ... ... ... оқытып, тәлiм - тәрбие
беруде негiзгi ... ... ... ... ... ... олар ең
алдымен жалаң ойлауға, сөз бен ... ... ... ... ... ... аударды. Әмiр шындығын, тарихтың мәнiн ашуға ... ... мен ... ... аша алмады. Ал қәзiргi заманда нағыз ойшылдар
бiлiмнiң тiлiн ... ... ... пен адасушылықты талдай алады,
олардың диалектикалық өзара байланысын анықтауға жәрдемдеседi. ... ... ... ... ... ... калатын тар өрiстiлiк жақтары
да бар. Өзi талдаған категориялардың бәрiн бiр ... ... ... ... ... кең өрiс ... ... жасауы да мумкiн. Сондыктан да
бұл мәселенi теориялық ойлаудың шығармашылығын дамыту процесiнде еске ... Күнi ... ... ... тығыз байланысты болып,
догматизмге алып келедi. Бұл қандай да ... ... ... ... Адамдар омiр бойы уйренiп қалған нәрседен арылта
алмай, ескi ... ... ... ... ... ... мүмкiн. Адамның бойындағы барлық кеселдi касиеттер табиғи және
биологиялық қана емес, олар ... ... де ... ... ... ... ... қателiк сөздегi қателiқтi тудырады, ал сөздегi
қателiк iстегi қателiктi тудыратыны белгiлi. Адамның ... ... ... әрi ... ... мен ... ... көзқарастар тiл арқылы
көрiнiс бередi. Осы тұрғыдан алғанда азатың “басы бәле тiлден” деген мақалы
ойға оралады.
Мысалы, тiл ... ... ... бұрмаланған адамда төрешiлiк
апараттардың, белгiлi партияның ... тағы ... ... айналды. Осындай жатсынудың зардабы адамдардың тағдыры мен
еңбегiне ерекше есер еттi. ... ... ... ... ... ... өзгертiп, олардың терiс бағытқа түсуiне
жол ашады. Осындай құбылыстар тiл арқылы болғандықтан, оны ... оның ... ... ... да” ... ... ете ... күш, құрал дей аламыз. Тiлдің осындай қайшылықты ... да ... ... ... ... ... Әкiм Тарази тiл
жөнiнде, әсiресе интеллигенцияның, тiлдiк құдiретi ) жөнiнде ... ... пiкiр ... белгiлi: “Нағыз интеллигенция билiк үшiн қауiптi.
Барлық уақытта солай болды және бола да бередi... ... ... ... да ... Бiр ... оның ... ... сияқты.
Ондағылар 97 жылдан бастап интеллигенцияға бет бұра бастады. Бiрақ
бұрынғыша ... ... Оның ... беделiнен, ықпалынан
қорықты. Интеллигент адамның армиясы, милициясы жоқ. Бiрақ оның сөзi бүкiл
бұрынғы өмiрдi қас-қағымда ... ... ... ... мүмкiн” [21].
Тiлдiк саясат құрылыстың ... ... ... ... ... немесе ұлтшылдық, конструктивтi немесе
деструктивтi, орталықтандырылған немесе орталықтандырылмаған болуы ... ... ... де ... Көп ... ... концепциялар тiл
арқылы насихат құралдарына айналдырылады. ... ол ... ... ... ... ... ... айтқандай “Қазақ тiлiнiң өзi
ұлттық идеология” [22]. Тiл мен ... ... ... - ... ... ... ... асырылады. Ол белгiлi бiр ... ... ... әсер етедi. Бiр-бiрiмен дау-жанжалдағы
этнос өкiлдерi жалпыға ортақ ... ... ... ... ... отырып, өз ұлтының “өркениеттiлiгiн”, өзгенің “жабайы” екендiгiн
дәлелдеуге тырысады. ... ... БАҚ ... “геноцид”,
“фашизм”, және т.б. сөздер пайдаланылғаны белгiлi. Осындай ұғымдар арқылы
“қанқұйлы ... ... ... ... олардың бiр-бiрiне өшпендiлiгiн
қоздыру әдiстерi қолданылған. Мiне, тiлдiң және тiл ... ... ... ... ... барады. Бұны дәлелдейтiн мысалдар көп. Мысалы,
Англия мен Аргентина арасындағы Фолкленд оқиғасын ... ... Осы ... ... бұл ... барлық британ ұлтықты әдiлеттi соғысы деген
ұғым насихатталды. Г.Ж. Ибраеваның бұл) ... мына бiр ... ... ... роль в ... этих ... отводилась языку, который
использовался в ... ... ... и внушения ложных
представлений о реальных событиях и процесах, поскольку фолклендская война
была грубейшим ... ... норм ... гуманитарного
права и все пропагандистские усилия были направлены на то, ... ... ... ... ... и ... тот милитаристский
курс, который возглавила премьер - министр М. Тэтчер в борьбе за британскую
колонию” [23]. ... ... ... ... ... солдаттардың
арасында да мұсылмандарға қарсы “дiни-христиандық әдiлеттi күрескерлердің”
— деген уағыз жүргiзiлген.
Тiл арқылы көрiнiс ... ... ... мен ... өмiрдiң жай ғана
бейнеленуi емес, ол сонымен қатар әртүрлi ... ... өмiр ... ыңғайларына сай түсiнуге және талдауға көмектесетiн саяси құралдар мен
әдiстер кызметiн де ... Ұлт пен ... ... пен ... ... ол қарсы жақ өзiнің акциясын моральдық жағынан
ақтау үшiн тiл ... ... ... барады. Ол тiптi нәзiк насихат
материалы ... ... ... ... ... Мiне бұл ... ... бiлдiредi, Сөйтiп, тiл иесi халықтың сана-сезiмiне
үлкен әсер етедi. Ол арқылы шындықты көрсетуге де, жалған ... ... ... де ... ... ... қара, қараны ақ ету деген сөз.
Насихат кампаниясы ... ... ... ерекше әдiстерi (мысалы,
эмоцианалдық) қолданылады. Мұндайда жоғарғы ... ... ... мысалы, “демократия”, “ар-ұят”, “халық құқы” т.б.
сөздер пайдаланылады. Ал, бұл ... мен ... ... әсер етедi.
Сарапшылардың пiкiрiнше, Бiрiншi дүниежүзiлiк соғыс әскерлер мен халықты
демократияландыру сөз ... ... ... ... ... Алғаш рет
арнаулы саяси насихат ұйымдары пайдаланылды, ... ... ... ... ... “сөз соғысы” ұйымдары қалыптасты [24]. ... және ... ... ... ... ... ... ашқаны белгiлi. Фашистiк коғам құрылымында насихаттың рөлi
ерекше болды. АҚШ-тың информациялық құралдары, және ... еске ... ... ... ... ... (мыс. Си-би-Эс) және
тағы басқалар өз ... ... ... ... ... ... рөлi
ерекше болды. Қысқасы, насихат ылғи да сөз өнерiне негiзделедi. Мемлекет
пен мемлекет арасындағы ... дау ... тiл ... ... ... ... ... құрылымында сөз құдiретi кеңiнен пайдаланылғаны мәлiм.
Адамдарды кырғын соғыстарға, небiр құрбандықтарға баруға итермелейтiн ... ... ... мен ... ... ... ... О.
Шпенглердiң ой жүйесi, Д.А. ... ... ... тарих
халықтар тарихы емес, соғыстар тарихы дегенге саяды. Осындай пiкiрдi
нацистер өз идеологиясының ... ... етiп ... ... ... ... кеңестiк аудиторияға ықпал етудi көздедi. Ал,
Гитлер ... ... ... ... ... Оның негiзi
тоталитаризм, саяси террор, ұлтшылдық делiндi. Негрлер, ... ... ... деп ... [24, 466]. ... бәрiнiң немен тынарын бiлмей
Германия халқы тiл арқылы ... ... үгiт ... ... ... ... ... терiс әсер етедi. Оның
көпшiлiгiне тiл ықпал етедi. Ұлт өкiлдерi арасындағы карым - ... ... ... ... ... ... ... қатысқандардың
54,7%-i «өзге ұлттың тiлiн бiлмеу» деп, 29,5 %-i «ұлттық салт-дәстүрлер
арасындағы ... деп, 15,8%-i ... ... салт ... деп ... ... . ... бiздiңше тiлдiң этносаралық қарым-
қатынастарды шиеленiстiре алатын кугв екендiгiн көруге болады. ... ... ... ... ... ... ең ... көрген немесе жек
көрушiлiк сезiмдер де тiл арқылы жеткiзiледi. Оның ... ... ... ... ... Ал ... ... болмысқа ол ықпалын
айтқанда, оның ой-сана мол мiнез-құлыққа ... ... ... ... ... ... әсер ... айтпай кетуге болмайды.
Мысалы, тiл ... ... ... әртүрлi ұлт өкiлдерiнiң тiл табысуы. Тiл
арқылы ... ... ... ... ... ... ... артуы, әрбiр халықтың мәдениетiнiң дамуына ... ... бар ... ... шығуға болады. Осының бәрi ... ... Оны ... ... ... ... тiл саясатының этносаралық қарым-қатынастарға ықпалын толық ашып
көрсету мүмкiн ... О. ... тiл ... ... айта ... ... ... жүйесiне, лексикологиясына, грамматикалық құбылыстарына,
әдеби тiлдiң тарихы мен диалектологиясына, фразеологиялық ... ... ... тiл мәдениетiне т.б. толып жатқан мәселелерге
байланысты әрi теориялық, әрi ... мәнi зор ... ... ... ... ... ... тидi. Лексикографиялық
жұмыстар өз ... ... ... ... ... ... ... жетiмсiздiгiнен жiпсiз байланып тұрған қаншама шаруа
бар” [26].
Халықты отансүйгiштiк рухта тәрбиелеп, ұлттық ... ... ... Бiрақ ылғи да олай бола бермейдi. Корпоративтi бағыт ұстанған
олигархтарға ... ... ... кездегi демократия мол
плюрализмдi, журналистер тәуелсiздiгiн желеу етiп ... ... ... топтасуға үлкен залалын тигiзуде. Осындайлар ... ... ... ұлы ақын ... ... айтқандай:
“Сөйлеген жан бар” таусалмай тiлiне, бұғаулатар екi анғын түбiнде” деген
калге жететiнiн ойлай бермейдi.
Н.Ә. Назарбаев БА-тардың кей ... ... ... жол
беруге болмайтындығы жөнiнде былай деп атап ... ... ... ... сипаты туралы немесе соның түсiнiгi дұрыс пiкiр болып
шығуын қалайтынын ... ... ... мемлекет әрдайым ... ... ... болады. Сондықтан да ол қай кезде де саяси
күрестiң құралы ретiнде пайдаланылмай, ... ... ... ... қызмет етудiң құралына айналуына ұмтылатын болады. Өйтпесе мұның
өзi ақпарат алаңындағы хақымыздың журналистерге де, ... да, ... ... жоғлуына соқтырады. Ал бұл дегенiмiз - мемлекеттiк ... ... және ... ... төнетiн қатер.
Мемлекеттiк тiлдiң негiзгi мiндетi республика ауқымында ... ... ... ... табылады. Оның мәнiсi мынада: мемелекеттiк тiл бiр
аймақта ... ... ал ... бiр ... толық iске қосылмай қалуына
жол бермеу; Оңтүстiк аймақта өзбек тiлi, солтүстiк ... орыс ... ... ... ... не ... Бұл ... тiлiнiң Республиканың
барлық аймақтарында бiрдей тұтастығын сақтау туралы мәселе. Ал, ...... ... ... ... ... қолданылуы. Бiрақ ол әлi
де болса азаматтарымыздың және мемлекеттiк ұйымдардың карым-катынастарында
тиiстi ... ... ... келедi. Казак тiлi түркi әлемiндегi ең бай,
таза тiл деп есептелiнедi. Олай болса, мемлекеттiк ... ... ... ... ... ... ол: “Казакстан Республикасьшдағы тiл туралы”
заңның 23-бабыда ... - “... ... ... ... ... және iс кағаздарын жүргiзудi қазақ тiлiне кезең-кезеңiмен
көшiрудi көздейтiн ... ... ... ...... Тiл туралы заңның және Казакстан Республикасы Президентiнiң 2001
жылғы 7 ақпандағы Х550 ... ... ... ... ... ... жылдарға арналған мемлекеттiк бағдарламасының”
талаптарына сәйкес жоспарлы түрде ... ... ... Бiрақ осының
бәрiне қарамастан тiл ... Заң ... ... ... ... ... ахуалды толык реттей алатын дәрежеде ... ... ... ... ... бiрдей жағдай жасай алады деуге болмайды.
Тiл саясатың аныктайтын тұжырымдамада және ... ... ... бiздiң зерттеулерiмiз көрсетiп отыр. Тiлдердi игеру мен
дамытудың еркiн негiзде ... ... оның ... ... немесе күштеу
әдiсi арқылы өрбуi деген сөз емес. Мәселе тiлдiк процестердi ғылыми негiзде
реттеуде болып отыр. Ендi осы жерде сол кемшiлiктердiң ... ... ... ... Республикасының тiл туралы Заңының 11-шi бабында
көрсетiлген “Осы Заң жеке адамдар арасындағы қатынастарда және дiни
бiрлестiктерде ... ... ... деген тұжырымды қалай
түсiнесiз? деген сұраққа сауалнамаға қатысқандардың 69,2%-i заңын
демократиялығы деп ... деп ... ... Ал, 21,1 %-i ... құзырын шектеушiлiк” дедi. Қалған 9,0%-i “Жауап беруге қиналды” (А5-
Қосымша). Ендi бiр ... ... - Тiл ... ... ... тiлiн
қолдай-ау” деп аталатын бесiншi бап. Онда “мемлекеттiк ұйымдарда және
жергiлiктi өзiн-өзi басқару органдарында орыс тiлi ресми ... ... тең ... ... Бұл бап, әрине, орыс этносы өкiлдерiнiң
наразылықтарын бәсеңсiтуде оң роль атқарды. Бiрақ, ... ... ... да ... жойдырмай қойған жоқ. Бұган бiздiң жүргiзген
социологиялық зерттеулерiмiз дәлел бола алады. “Ресми тiлдiң мемелекеттiк
тiлден ... жай ... деп ... ... ... ... “жоғары”деп, “тең дәрежеде” деп 29,З%-i, “төмендегідей” деп ‘7,2%-i
жауап берген, ал 5,6%-i жауапты беруге ... Бұл да тiл ... тиiс ... мәселе болып табылады.
Заң саласындағы нешебiр оқулықтар мен кiтаптарды былай ...... ... ... тiлдi ... алашұбар түсiп
жатыр екен. Бұл жөнiнде С.Сартаев былай дейдi: ... ... бiр ... ... ... мен ... ... терминдердiң
аударылуында каншама даулы мәселе өрбидi. Немесе “достоверность” ... ... ... ... кодексiнде деп аударылыпты. Адам түсiнбес термин.
Қазақ кай жерде дұрыстық деп сөз қолданады екен. Дұрысы десе бiр ... ... Ол ол ма, ... ... ... ... ... таң атқанша
сайратып қойса да, оған кінә таға алмайсың. ... ... ... ... ... ... Тек ... өзiнде мемлекеттiк тiлдi
шеттеткен талай заңсыздықтарға тап болып ... ... ... банк ... қазақ тiлiнде толтырылған бланкiлер “iс-
кағаздары”, жарнама, сiлтеме ... ... орыс не шет ... ... ... ... оның өзi ... қазақы ұғымға жат, сәйкес келмей
жатады. Ал, Алматыдағы, ... ... ... ... жазуларын көргенде өзiңдi Қазакстанда жүрмегендей ... ... ... ... да, ... да. Халықтың бұл талабының орындалмауы
Қазақстандық патриотизмге, керек болса ... ... ... ... Бiздiң жүргiзген социологиялық зерттеулерiмiз
Алматылық тұргындардың бұған шыдамының таусыла бастағанын ... ... ... ... шет тiлдердегi жазуларға қалай
қарайсыз?” деген сұракка сауалнамаға қатысқандардың 46,2%-i “ағылшындық
отарлау ма деп қаламыз” — деп 42,7%-i “Тiл ... ... ... ... ... ... деп, 11,1 %-i “одан келiп-кетер ештеңе жоқ, ... ... ... ... ... түйiн, бұл жазулар халықтың басым көпшілігін
мазалап, алаңдататынын көрсетедi. Тiптi оған тиым ... ... ... ... де ... ... Мемлекеттiк тiлдi Алматы қаласында жолданылуы меп
дамуы ... кала әкiмi ... ... ... ... ... алды.
В.Храпуновтың айтуынша: “халқының саны ... ... ... ... мегаполистiң тұрғындары әр ұлттың ... ... ... ... ... мемлекеттiк тiлге көшiремiз деу
қиын”. Оның бұл пiкiрi ... Ж. ... ... дейдi: “Осыдан кейiн-ақ,
Бәкеңнің бүгiнгi тiрлiгiнің түк шықпайтынын iшiңiз сезедi. Әйтпесе, ол ... ... саны 70 ... асып ... бiлмеуi мүмкiн емес
қой.” Алматы қаласында ... ... ... ... кедергi
келтiрiп отырған қай сала деп ойлайсыз? — деген ... ... ... ... 40,1 %-i ... ... телерадио”—деп,
1З,2%-i “Мемлекеттiк емес құрылымдар”—деп жауап бердi. ... ... ... ... ... ... ... Солай
бола тұрса да Алматының өзiндiк ерекшiлiгi бар деп ... ... ... беру ... Қала халқының санындағы қазақтардың
үлесi 70 проценттен асып кеткенiн есепке алмай, ... ... баса ... ... тең. Бұл ... айтарымыз оқу орындарында, кәсiпорындар
мен мекемелерде кадрлардың мемлекеттiк тiлдi ... ... ... ... қазiрден бастап нақтылы түрде қолға алмай болмайды.
1.3. Қазақстан республикасының тіл туралы заңы
Қазақстан Республикасының заңы
Осы заң Қазақстан ... ... ... құқықтық
негіздерін, мемлекеттің оларды оқып-үйрену мен ... үшін ... ... міндеттерін белгілейді, Қазақстан Республикасында қолданылатын
барлық ... ... ... ... ... ... ұғымдар
Осы заңда мынадай ұғымдар пайдаланылады:
диаспора - өзінің тарихи щығу тегінен ... елде ... ... бір бөлігі (этникалық қауымдастық);
ономастика – тіл білімінің жалқы есімдері, олардың пайда ... ... ... зерттейтін бөлімі;
орфография – дұрыс жазу ережесі, ... ... ... ... ... жазбаша беру тәсілдерінің бірізділігін белгілейтін
ережелер жүйесі;
топономика – ономастикның географиялық объектілердің атауларын, олардың
пайда ... ... ... ... ... ... – бір графикалық жүйедегі мәтіндер мен жекелеген
сөздерді басқа графикалық жүйенің құралдарымен ... ... ... Осы ... реттейтін мәселесі
Мемелекеттік, мемелекеттік емес ұйымдар мен жергілікті өзін-өзі басқару
органдарының қызметіндк тілдерді қолдануға байланысты туындайтын ... осы заң ... ... ... ... Заң жеке адамдар арсындағы қатынастарда және діни бірлестіктерде
тілдердің ... ... ... Республикасындағы тіл туралы заңдар
Қазақстан Республикасындағы тіл туралы заңдар Қазақстан Республикасының
Конституциясына негізделеді, осы заңнан, тілдерді қолдануға және ... ... ... өзге де ... ... туралы заңдар Қазақстан Рсепубликасының азаматтарына, Қазақстан
Республикасында тұрақты тұратын ... және ... жоқ ... ... ... ... ... мемлекеттік тілі – қазақ тілі.
Мемлекеттік тіл – мемлекеттің бүкіл аумағында қоғамдық қатынастардың
барлық ... ... ... ... заң ... сот ... және іс қағаздарын жүргізу тілі.
Қазақстан халқын топтастырудың аса ... ... ... ... тілді меңгеру – Қазақстан Республикасының әрбір азаматының
парызы.
Үкімет, өзге де мемлекеттік, дергілікті өкілді және ... ... ... ... ... ... дамытуға, оның
халықаралық беделін нығайтуға;
Қазақстан Республикасының барша азаматтарының мемлекеттік тілді еркін
және тегін ... ... ... ұйымдастырушылық материалдық-
техникалық жағдайларды жасауға;
Қазақ диаспорасына ана тілін сақтауы және ... үшін ... ... Орыс ... ... ... және жергілікті өзін-өзі басқару органдарына орыс
тілі ресми түрде қазақ тілімен тең қолданылады.
6-бап. Мемлекеттің тіл ... ... ... ... ана ... қолдануына, қарым-
қатынас, тәрбие, оқу және ... ... ... ... ... бар.
Мемлекет Қазақстан халқының тілдерін оқып-үйрену мен дамыту үшін жағдай
туғызу жөнінде қамқорлық жасайды.
Ұлттық топтар динақы ... ... ... ... ... ... ... мүмкін.
7-бап. Тілердің қолданылуына кедергі келтіруге жол бермеу
Қазақстан Республикасында тілдік белгісі ... ... ... жол ... ... ... және ... да тілдердің қолданылуына
және оларды үйренуге ... ... ... ... ... Республикасының заңдарына сәйкес жауаптылыққа әкеп соқтырады.
8-бап. Тілдердің қолданылуы
Мемлекеттік тіл Қазақстан Республикасы ... ... және ... ... ... ... жұмыс және іс
қағаздарын жүргізу тілі болып табылады, орыс тілі ресми түрде қазақ тілімен
тең ... емес ... ... мемлекеттік тіл және қажет болған
жағдайда басқа тілдер қолданылады.
9-бап. Мемлекеттік органдар актілерінің тілі
Мемлекеттік ... ... ... ... әзірленіп,
қабылданады, қажжет болған жағдайда, ... ... ... ... ... ... ... әзірлеу орыс тілінде жүргізілуі
мүмкін.
10-бап. Құжаттама жүргізу ... ... ... ... ... ... ... қарамастан, статистикалық-есеп, қаржы және техниклық
құжаттама жүргізу мемлекеттік тілде және орыс тілінде қамтамасыз етіледі.
11-бап. ... ... ... ... ... және мемлекеттік емес ұйымдардың азаматтардың өтініштері
мен басқа да ... ... ... ... тілде немесе
өтініш жаслаған тілде беріледі.
12-бап. Қарулы Күштер мен құқық қорғау органдарындағы тіл
Қазақстан Республикасының ... ... ... ... және
әскерилендірілген құрамалардың барлық түрінде, ... ... ... азаматтарды құқықтық қоғау ұйымдарынды және ... ... ... ... және орыс ... қолданылуы қамтамасыз
етіледі.
13-бап. Сот ісін жүргізу тілі
Қазақстан ... сот ісі ... ... жүргізіледі, ал
қажет болған жағдайда сотісін жүргізуде орыс тілі немесе ... ... ... тең ... ... ... бұзушылық туралы істерді жүргізу тілі
Әкімшілік құқық бұзушылық туралы істер мемелекеттік тілде, ал қажет
болған ... ... да ... ... ... ... Республикасында жеке және заңды тұлғалардың жазбаша ... ... ... қажет болған жағдайда басқа мемелекеттік ... орыс ... ... жеке және ... ... жазбаша нысанда жасалатын
мәмілелер мемелекеттік тілде және тараптар үшін қолайлы тілде ... Тіл – ... беру ... ... мемлекеттік тілде, ал ұлт топтары жинақы
тұратын жерлерде солардың тілдерінде жұмыс ... ... ... ... құру қамтамасыз етіледі.
Балалар үйлерінде және оларға теңестірілген ұйымдарда оқыту, тәрбие
беру тілін ... ... ... ... балалардың ұлттық құрамын
ескере отырып белгілейді.
Қазақстан Республикасы ... ... орта және ... білімді
мемлекеттік тілде, орыс тілінде, ал қажетіне қарай және мүмкіндігі ... ... да ... ... ... етедеі. Мемлекеттік те,
мемлекеттік емес те оқу орындарында мемлекеттік тіл мен орыс тілі ... пәні ... ... және ... ... ... ... пәндер
тізбесіне кіреді.
17-бап. Тіл –ғылым және мәдениет саласында
Қазақстан ... ... ... ... ... ... қоса алғанда, мемлекеттік тіл мен орыс ... ... ... ... ... ... және қажет болған жағдайда басқа да
тілдеде жүргізіледі.
18-бап. Баспасөз бен бұқаралық ... ... ... ... ... ... мен бұқаралық ақпарат
құралдарында мемлекеттік тілдің, ... да ... ... ... ... ортаны жасау және мемлекеттік тілдің толыққанды
қолданылуы мақсатында, ... ... ... ... ... ... берілетін мемлекеттік тілдегі ... ... ... басқа тілдергі хабарлардың жиынтық көлемінен кем болмауға ... ... ... ... ... ... ... көшелрдің алаңдардың, сондай-ақ басқа да физика-
географиялық объктілердің ... ... ... ... ... тілдерде транслитерация ережелеріне сәйкес берілуге тиіс.
Мемлекеттік ұйымдардың, олардың құрылымдық бөлімшелерінің ... ... және орыс ... ... Бірлескен, шет елдік
ұйымдардың атаулары мемелеттік тілде және орыс ... ... ... Кісі ... ... ... және тегін жазу
Кісі есімі, әкесінің есімін және тегін ресми құжаттарда жазу ... ... мен ...... актілеріне сәйкес келуге
тиіс.
21-бап.Деректемелер мен көрнеі ақпарат тілі
Мемлекеттік органдардың мөрлері мен ... ... ... ... ... ... нысанына қарамастан, ұйымдардың мөрлерінің, мөрабандарының
мәтіні мемлекетті ... және орыс ... ... ... ... ... көрсеткіштері, басқа да көрнекі ақпарат мемлееттік тілде және орыс
тілінде, ал ... ... ... ... да ... жазылады.
Қазақстанда өндірілетін тауарлардың арнайы мәліметтер көрсетілген
тауарлық жапсырмаларында ... ... ... тілде және орыс тілінде қажетті ақпарат ... ... ... ... мәлімттер көрсетілген тауарлық
жапсырмалары (этикеталары), таңбаламалары, нұсқаулықтары ... ... ... мемлекеттік тілдегі және орыс тіліндегі
аудармасымен қамтамасыз етіледі.
Көрнекі ақпараттың барлық мәтіні мынадай ... ...... немесе жоғарғы жағына, орыс тілінде оң жағына немесе төменгі ... ... ... ... жазылады. Қажеттігіне қарай көрнекі
ақпараттың мәтіндері ... ... да ... ... ... ... қаріп өлшемі нормативтік-құқықтық актілерде блгіленген талаптардан
аспауға тиіс. Ауызша ... ... ... ... тілде, орыс
және қажет болғн жағдайда басқа да тілдерде беріледі.
22-бап. Почта-телеграф жөнелтілімдерінің тілі
Почта-телеграф жөнелтілімдрі ... ... ... ... немс орыс ... ал ... тыс ... халықаралық ережелерге сәйкес жіберіледі.
23-бап. Тілді мемлекеттік қорғау
Қазақстан Республикасында мемлекеттік тіл және ... ... ... ... ... Мемлекеттік органдар бұл тілдердің қолданылуы
мен дамуына қажетті жадай жасайды.
Тілдің дамуы мемлекеттік тілдің басымдығын және іс ... ... ... ... көшіруді көздейтін Мемлекеттік бағдарламамен
қамтамасыз етіледі.
Мемлекеттік тілді белгілі бір ... және ... ... ... ... ... ... және лауазымдардың тізбесі
Қазақстан Республикасы заңдарымен белгіленеді.
Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... комиссияларды және қажет болған жадайда басқа да
құрылымдарды ... Тіл ... ... ... үшін ... Республикасының тіл туралы заңдарының бұзылуына кінәлі
мемлееттік органдардың, кез ... ... ... ... ... ... ... және жеке тұлғалар Қазақстан Республикасының
заңдарына сәйкес жауапты болады.
Лауазымды адамның мемлекеттік тілді ... ... ... ... бас ... сондай-ақ мемлекеттік тілді және басқа
тілдерде қызмт атқарылатын салада олардың қолданылуына кез келген ... ... ... ... ... жауаптылыққа әкеліп
соғады.
25-бап. Уәкілетті мемлекеттік орган
Қызметі Қазақстан Республикасының Үкіметі ... ... ... ... ... орган өз құзыреті шегінде:
тілді дамыту саласында бірыңғай мемлекеттік саясаттың ... ... ... мен ... Мемлекеттік бағдарламасын әзірлеуге, оның
орындалуын жүзеге асыруға;
тіл туралы заңның орындалуын бақылауға, оның бұзу фактілерін қарауға
және олар ... ... ... ... ... және ... ... міндетті.
Уәкілетті орган:
өз құзыретіне сәйкес тіл ... ... ... ... ... асыруға;
министірліктерден, ведомстволардан, орталық және жергілікті атқарушы
органдардан, меншік нысанына ... ... ... ... мен ... ... ... орындалуы жөнінде
ақпарат, мәліметтер, ... ... ... ... өзге де ... атқаруға құқылы.
26-бап. Осы Заңның орындалуын қамамасыз ету
Осы заңның ережелерін іск ... ... ... оқу-әдістемелік жағынан қамтамасыз ету Қазақстан Республикасының
Үкіметіне және өзге де мемлекеттік оргадарына жүктелді.
27-бап. Тіл – ... ... ... ... ... мен ... ... ұйымдар жанындағы өкілдіктерінің ... ... ... ... ... ... да ... пайдаланып
жүзеге асырылады.
Екіжақты халықаралық шарттар, ... ... ... ... ... ... ... шарттар оған
қатысушылардың келісімімен блгіленген тілдерде жаслады.
Қазақстан ... ... ... ... ресми
қабылдаулар мн өзге шаралар басқа тілдерде аударылып, мемлекеттік тілде
жүргізіледі (27(.
2.Тіл саясатының республикадағы ұлтаралық ... ... ... Мемлекеттік тіл – қазақ тілінің ұлтаралық қарым-қатынастардағы
интегративтік рөлі.
Ана тілі – ұлттық мәдениеттің қалыптасуы мен дамуының аса ... Егер ... ... сол ... сөйлесе ғана ол тілді «ана тілі» деп
атаймыз.Ата-анасының тілі баласына жастайынан сіңеді. ... ... ... кетуі қиын. Ана тілін білмеу дегеніміз, адамның бойындағы
бір кемістігі. Ғабит Мүсірепов айтқандай, «ана ... ... адам ... ... де, ... да қол үзеді». Сондықтан да адамның
мұндай кемістігіне көз жұма ... ... ... ... ана тілін
білмейтіндер де басқару, ықпалды орындарда отыр. Республикада кейбір халық
арасында ана тілі мен ұлт ... ... ... ... ... барысында ана
тілінен қол үзушілік былай ... ... тіл ... жүргізуде
көптеген қиыншылықтар орын алып отыр. Енді осы ана тілі ... ... Ана тілі ... өзщ ... ... ... ... «Адамның
туған анасы біреу ғана болады. Демек, біздің ... ... ... ... ана тілден екінші ана тілге көшіп жүру адамгершілікке жатпайды,
имандылық тұрғысынан ... ... ... ... ... этнос өкілдері (кейбір қазақ сияқты ұлттық мемлекет иесі – ірі ... да ) ... өз ... ғана ... келе-келе екінші тілді
меңгеріп қос ... ... ... ... ... ... уақыттан кейін
өз тілін жиып қойып, екінші тілге көшнді. Осы тұста оны «АНА ... ... да, ... бір ... адамдар қатарына көшеді. Қоғам барлық ұлттың
ана тілінен ... ... жол ... ... ... турасын айтсақ,
қазақтың ұлты мен тіліне, салт-дәстүріне, дініне қарсы ... ... ... келеді. Мысалы, М. Сыткин дегеннің пікірінше «қазақ тілі
көшпенділер өркениетінің тілі болатын, ... ... соң ол ... ... - ... айтады. Оның айтуынша, қазақ тілі ғана емес, жалпы
түркі тілдер қоғамды басқаруға да, ұлт аралық ... ... ... мен морал негізі болуға да жарамайды. Бұл жөнінде М. ... тілі де ... аң ... киім ... киіп, ағаш ішінде аң аулап
жүрген, немесе теңіз жағалауында балық аулап күн ... ... ... ... сол тіл осы ... ... ... - деп уәж ... ... ... тіл ... өрбиді, өзгереді, мемлекеттік тіл
дәрежесіне де көтеріле алады. Ал, оған күмән келтіретіндердің пікірінше:
«Он ... ... ... ... орыс ... демек қазақ тілінде
еңбек жазбақ түгілі, саяси, ресми тақырыпта қарым-қатынас жасап, пікірлесу
мүмкін емес.[31] Қалайша ондай тіл ... тіл бола ... ... ... ойға ... ... орынсыз.
Халықаралық тәжірибеде жойылып кеткен тілді тірілтіп, өшкен
мемлекетін қайта ... ... ... тағы ... ... жағдай туған кезде тілде дамиды. Бұл кез қазақ тілінің де орыс
тілінің дамығаны сияқты мемлекеттік тіл болатын ... ... ... ... тіл. Олай ... М. ... ... дәлелді негіз жоқ. Ол тек
жала болып табылады. Кезінде орыстардың да француз ... ... еске ... ? ... ... ... тіл ретінде жеткілікті
дәрежеде қолданылиай келе жатқандығы оның бейне бір ... ... ... ... тілінің түркі тілдері ішінде ең дамыған әдеби тіл екендігі
белгілі. Мәселе, тіл ... ... ... жүргізуінде болып отыр.
Қазіргі кезде «мемлекеттік тіл» және «ресми тіл» ұғымдарының аражігін
ажыратуға болмайды. Бұл ұғымдардың көп ретте ... ... ... ... ... ... ... интеграциялайтын тіл болуы керек. Ол
шындыққа жанасады. Бірақ, М:М. Копыленконың пікірінше мемлекетте тіл ... ... ... ...... ... ... үшін
орталық және мемлекеттік органдар ... ... ... ... ... ... және ... сақтау жүйесі қызметімен қамтамассыз
етілуі керек; сауда және қатынас ел ішінде де, одан тыс ... ... ... ... Бұл ... ... орыс тілі атқаруы тиіс сияқты. Ал,
мемлекеттегі екінші бір мақсат ұлт ... ... ... ету. ... М:М: ... ... ... тіл қызмет етуі тиіс
болып шығады. Осылайша, ұлттық өмір мен мемлекеттік өмір бір-біріне қарама
- ... ... ... оның ... ... тіл ... қызметін, ал ресми тіл – саяси интеграция қызметін атқарады.
Одан ары Копыленко қазақтарды ирландықтармен ... ... ... тіл ... халықтың 3%-і ғана пайдаланады. Сөйтіп, ... ... ... ... мақтаныш атрибуты бола алады дейді. Жалпы
алғанда тіл – ... ... ... да ... ... ... нақтылы, әлеуметтік, өмірлік тәжірибеден ажырағысыз құндылықтар
жүйесі.
Қазақстанда тәуесіздік ... бері ... ... ... жағынан
көптеген шаралар жүргізілуде. Мысалы, олар ... ... көп ... «Мемлекеттік тіл – менің тілім», «Қазақшаңыз қалай?», «Біздің
көшенің тұрғындары» атты ... ... тіл ... ... ... өз ... қосуда. Бұл бағытта «Шалқар», «Қазақ» радиоларының
да үлесі зор. Сонымен қатар 2001жылдан ... ... ... ...... ... ... тапсырылуы жолға қойылды.
Мемлекеттік мекемелерге және кәсіпорындарда «Мемлекеттік тіл – менің тілім»
атты фестивальдар өткізілуде. Жыл ... ... Тіл ... ... ... ... бойынша ұлттық телеарналардың ашылуы тілді
дамыту, ұмытылып бара ... ... ... ... ... деп ... болады. Бұл телеарнадағы «Мың бір мақал», «Айтыс» сынды
бағдарламалардың қазақ халқының сан ғасырлық әдет-ғұрпын, ... ... орны ... облысында «Алтын тіл» ... ... ... ... ... ... оқу ... «Ресми іс қағаздары сөздері мен сөз
тіркестерінің қазақша-орысша, орысша-қазақша ... ... ... ... ... және ... ... сөздігін" дайындап
шығаруды жоспарлағаны құптарлық. "Алтын тіл" бағдарламасында: Ауылдық
жерлердегі қазақ ... ... ... ретінде облыс қалаларында 9
базалық мектеп ашу ... ... ... Аксуда -1); Облыс
қалаларында ана тілін, Қазақстан ... мен ... ... қазақ
ұлттык орталықтарын ашу; Барлык жалпы білім беретін мектептерді қазақ
әріптері бар машинкалармен және ... ... ету; ... білім беретін мектептерін казақ ... ... үшін ... ... ... және Екібастұз қалаларында казақ
мектептерінің окушыларын көлікпен тасуды қамтамасыз ... ... ... ... 27 қыркүйегінде "Мемлекеттік тіл: окыту мен инновациялык
технологияларды енгізу мәселелері" атты ғылыми ... ... ... облыстар мен Алматы қаласынан тіл мамандары, ғалымдар,
мұғалімдер мен ... оқу ... ... ... ... ... тілді үйретудегі инновациялык технолагияларды
қолданудың ... ... ... ... ... ... жөне ... келісім министрлігі
тарапынан және жергілікті жерден шыққан мемлекеттік тілді ... ... ... мен оқу ... ... терминологиялық
сөздіктердің, жаңа компьютерлік бағдарламалардың көрмесі болып өтті. "Тіл
- татулық тірегі" атты мемлекеттік тілді меңгерген ... ұлт ... ... ... жақсы дәстүрге айналды. "Рауан" баспасынан шығарылып
жатқан 31 ... ... және ... салалық ғылыми
терминологиялык сөздіктердің алғашкы 12 томы жарыққа шықты. Қызылорда,
Маңғыстау, Атырау, ... ... іс ... ... ... белгілі. Аспирантура келемінде мемлекеттік тілде - қазақ тілінде
емтихан тапсырылатын болды.
Қазақ тілінің өзін ... және оның ... ... кеңейту
мәселерімен қатар жүргізілетін басты шараның бірі - тіл ... ... Осы ... ... республика облыстарында бірқатар оң істер
атқарылуда. Павлодар облысында, Алматы каласында тіл ... ісін ең ... ... ... ... балалар мекемелерінің тіл үйретуде
коятын басты мақсаты - баланы қазақ тілінде ауызекі сөйлеуге үйрету, ... ... осы ... ... ... Ең ... қазақ тілін шетел
тілі ретінде емес, ана тілі ретінде орнықтыра бастаған. Осы ... ... ... тіл" ... ... және аралас мектептердің
негізінде ана тілін нашар білетін ұлты қазақ ... үшін ... ... ... косымша сабақтар ұйымдастырған. ... бәрі ... ... ... ... ... ... қадамдар [33].
Мемлекетгік тіл саясатын жүзеге асыруда кейбір аймақтар мен облыстарда
жіберілген көптеген кемшіліктер ... ... ... ... ... ... облыс әкімдігінің тіл басқармасы және ... ... ... ... тіл басқармасы мен қалаға қарасты
Абай, Әл-Фараби, Еңбекші аудандық тіл ... ... тіл ... ... ... қаласында 2 маман ғана айналысқан. Енді облыста іс
жүргізуді мемлекетгік тілге көшуге байланысты, ... қара ... және ... тіл ... күн тәртібінен түсірмейтін әрі
жүйелі жұмыс ... ... ... ... және ... ... арасында 3-4 қызметкерден тұратын (аудармашыларды қосқанда)
арнайы тіл бөлімдері ... ... ... жылдың 28 қарашасында Астана каласында Ұлттық Кеңестің 3-ші отырысы
болып өтті. Оның күн ... ... ... ... ... ... ... мәселелері талқыланды. Онда қазақ әдебиетінің
көрнекті туындыларын өзге ... ... ... ... ... ... қаламгерлерінің, ойшылдарының шығармаларын казақша кітап
етіп жүйелі түрде шығару ... ... ... ... ... 15
томдық түсіндірме сөздігін жасау, бүкіләлемдік маңызы бар аса құнды ... ... ... оқу ... ... ... мен ... әдебиеттерді қазақша аударып, кітап етіп шығару ісін бүгіннен
бастап колға алу қажеттігі айтылды.
Қазақ тілі ... ... ... белсенділік таныта
бастады. Дүниежүзілік дипломатиялық ... ... ... ... және ... ... білу үрдісі берік калыптасқан.
Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен бекітілген ... ... ... 2001-2010 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасында: "
Мемлекеттік егемендіктің аса маңызды ... бірі ... тіл ... ... ... лайықты көрініс табу керек.
Ресми халықаралық кездесулер мемлекеттік тілде жүргізілуге тиіс", деп атап
көрсетілді. ... ... ... ... істер министрлігінде Сенім
(Елшілерге) грамоталарының "халықаралық шарттарды бекіту грамоталарының,
Бекіту грамоталарын ... ... ... ... ... ... келеді. Ресми саяси үндеулер, құттықтаулар, шақырулар, шетел
елшіліктеріне жолданатын ноталардьң біразы, ... ... ... ... ... ... қағаздары, құжаттарға сұрау
салу, визалық растамалар, азаматтықтан шығу немесе азаматтықты кабылдау
және тағы ... ... ... құжаттарды қазақ тілінде
жүргізу біртіндеп іс ... ... Сол ... ҚР ... ... құжаттарды мемлекеттік тілде калыптастыру бөлімі ... әлі де ... бұл ... ... ... ... аясындағы мемлекеттік тілдің үлес салмағы жалпы кұжаттар айналымының
көлемімен ... әлі де орыс ... ... ... ... Оның
үстіне жоғарыда айтылған құжаттардың көпшілігі бастапқы кезеңдерінде орыс
тілінде дайындалып, ... ... ... аударылады. Көп жерлерде хат-
хабар түгелдей дерлік 95 проценттен астамы - тек орыс ... ... ... ... ... көп ... орыс ... дайындалған
құжаттарды қазақшалаумен шектелетін көзбояушылық орын алып жатыр.
2.2. Әкімшіліктер мен мекемелердің тіл саясатын жүзеге ... ... және ... ... ... ... ... департаменті құрылған. Сонда тіл саясатымен шұғылданатын
Департаментке тікелей ... ... бар. Он төрт ... ... ... ... әкімдіктердің тиісті бөлімдері бар. Ал, осы органның
Астана, Алматы ... ... ... дамыту" бөлімі.
Осыған қарап бұл мекеменің құзыры қазақ тілін бейне бір "дамымай, артта
калған тіл ... ... ма деп ... ... оның дамымай, артта
қалуында емес, оның мемлекеттік тіл ... ... ... ... жүзеге асыруда болып отыр.
Тіл саласында мақтана айтатындай мынадай жайдың да бар ... ... қос ... ... да ... ағып ... ... отырыстары казақ тілінде жүргізілетін тамаша үрдіс
қалыптасты. Мәжілісте ... ... ... депутаттарымыздың
қазақ тілінде қақырата қойған ... ... ... тәубәсіне
келтіргенін өз көзімізбен көрдік. ... жылы ... ... ... ... ... қарындастық, әріптестік назынан кейін әншейінде
орысша жорғалай жөнелетін ... ... ... ... ... Сенат төрінде Ә.Кекілбайұлы, О.Сәпиев сияқты сары майдан қыл
суыратын сенаторларымыздың да сөздері ... ... ... ... ... үлгі ... ғой деп ... [35]. Дегенмен, біздіңше,
бірлі-екілі жетістіктер миллиондаған адамдарды ... ... тіл ... ... мен ... қазақ балалары қайтадан орысша оқып-
тәрбиеленуге ауып, Тіл комитеті Ұлт саясаты ... бір ... ... ... ... ... ... Енді бір министрлікке
бағынышты департамент ... ... ... [36]. ... ... тілі мен орыс тілінің ұлтаралык қатынастарға ықпалы
мен қызметі, біздіңше, бірдей деуге ... ... ... ... ... ... тарату мен үйрену барлық халықтың ісіне
айналып келе жатыр еді. ... көп ... ... ... үйрену науқаны басылып
калды. Елді тұрмыс қысып, көпшілігі өлместің күнін ойлап ... ... ... беру азайды. Бұл жөнінде Б.Айдарбековтың "бесіктегі ... ... ... ... ... ... ... қаны қазақ,
тілі орыс аналарды да көріп күйінеміз. Әлдилеп тербеткен бесікпен тілін де,
дінін де, ... де өз ... ... нағыз қазақ азаматы шықса,
"баюлап" тербеткен бесіктен өз ана тілі мен ... ... ... ... ... ... жатқаны тағы өтірік емес"[37], - деуі орынды.
Тілдік ортадағы ... ... ... ... де аз ... ... ең басты себептің бірі - ана тілін ... Осы ... ... пен ... ... отырған мекемелерде әрі қазақша әрі орысша жазу мен
сөйлеуді білетін адамдар аз. Ескі әдетпен ... ... ... ... ... ... бөлмеу фактісін ең алдымен, біздіңше, ... ... жөн. ... көз ... ... көрсетіліп
отыратын Парламент қызметі мемлекеттік тілге қаншалықты ... ... Ал, ... ... ... ... кездесуде. "Ел сенген
парламентіміз де осы күнге дейін мемлекеттік тіл ... ... ... ... ... ... ... оны айтасыз, қайсыбір қазақша
баяндама ... ... ... ... ... ... ... дейін барды. Оның есесіне қазақ тілі дипломатиялық жұмыстарға
жарамсыз тіл (Е. ... деп ... ... жар ... ... былқ етпей тыңдайды. Нағыз еті өлген намыссыздық дегеніміз
осы емес пе? Біз бұл ... де ... ... ... ... ... Кейбір ұлт жанды азаматтардан басқасы. мұны елеусіз қалдырды".
Мемлекеттік тілді ... ... ... керектігіне құлақ асқан
мекемелер, фирмалар, компаниялар іс ... ... ... ... ол ... ойланбағандарды да аз емес. ... ... ... ... ... жол ақысы төлеміне берген билеттері
орыс тілінде жазылған. "Эйр ... ... ... ... ... ... ... жолаушы билеттері үш тілде
жазылған.
2003 жылы Абай ... ... және ... ... ... ... ... марапаттау кеші өткізілгені мәлім. Бұл кештің орыс ... ... ... ... да ... ... Онда ... делінген:
"Жүргізушілер де, "Алтын жұлдыз" иегерлері де өз алғыстарын орыс тілінде
білдіріп жатты. Ал қазақ тілінде ... ... ... ... ... ... ішінде қазақ тілі деп "шырылдап" жүрген ... ... ... өкілдерінің қазақша сөйлемегендері
өкінішті-ақ". Осыған ұқсас мына бір ... да ... ... Азат газеті
2003 жылдың 5 ақпанындағы санында "Қашанға дейін ... ... ... ... ... ... ... пе?" деген макаласында
Р.Б.Сүлейменов атындағы Шығыстану институтын орынды сынға алды. Ол ... ... ... и ... ... в.в." атты
халықаралық конференцияның Алматыда өтетінін айтып, оның орыс және парсы
тілдерінде өтетінін хабарлаған. Осыған орай ... ... ... және ... ... ... ... арнай отырып, былай
деп ашына жазған: "Бұл не?" Қазақстанды, казақ халқын, оның мемлекеттік
тілін қорлау ма, ... тию ме? ... ел ... біз ойымызға не
келсе, соны істейміз деген сөз бе? Мұны ... ... кім? Иран ... адамдары ма? Әлде біздің Шығыстану институтының қызметкерлері
ме? Қайсысы? Әрине пәленің бәрін бастап, жалпақ елге жар ... ... ... ... атындағы біздің Шығыстану институты. Өтетін
жері де сол төңіректе. Республикалық ұлттық ... ... ... ... ... жерінде. Қазақстанның бүрынғы астанасы - Алматы
қаласында. Сөйте отырып ол неге тек қана орыс және ... ... ... Баяндамалар неге осы екі тілдің бірінде ғана жасалуға ... ... ... ... ... судай ағыл сөйлеп, көсіле баяндама
жасайтындар жоқ ... бар ... да ... ... Сондықтан
Қазақстан ғалымдары орысша шүлдірлейді деген сөз. Баяндамалар орысшадан
парсы тілінен аударлады. Болмаса парсы ... орыс ... ... ... жазығы не? Қазақ халқының кінәсі не? Қазақ тілінде ... ... ... ... ... ... онда ... бас
қосуды Қазақстанда өткізіп не кажеті бар?... Бұл ... ... ... ... ... ... ... барамыз. Ұлттық
намыс, мемлекеттік мүдде деген қайда? [38].
Шындығында бұл, ... ... ... ... ... Бұл үшін ... айырылған халық» деген сияқты ұшкары ... жол ... ... ... ... шығарып, мемлекеттік тілге
бет бұрудың түбірлі шараларын белгілеу керек.
Тіл туралы Заңның 4-бабы бойынша Қазақстан Республикасының мемлекеттік ... ... тілі ... ... және ол мемлекеттің бүкіл аумағында қоғамдық
қатынастардың барлық саласында қолданылатын ... ... ... сот ісін ... және іс ... жүргізу үшін қолданылады.
Бірақ мемлекеттік тілді негіздейтін ұйымдар ... 57%-ін ... ... ... ... ... менсінбей қарайды. Қара
қылды қақ ... ... ... ... ... ... ... ҚР Бас прокуратурасының ұстанып отырған принципі де тұп-тура ... ... ... ... де ... ... тіліне мойын бұрмай
отыр.
Әлеуметнамалық зерттеулерде 1995 жылы 1500 ... 634-і (42,3%) ... ... ... жолы оны ... мекемелер мен ұйымдардағы
кеңсе тіліне айналдыру деп есептеген. Ал 1996 жылы жүргізілген зерттеуде
1600 респондеттің 960-ы (60%) ... ... ... облыс, аудан
әкімшіліктерінде қызмет істейтін лауазымды адамдардан мемлекеттік тілді
білуді талап ету ... ... ... ... деп ... . ... ... тілі керек пе? деп ой толғайды Дос ... ... "- Кез ... ... ... ... ... керек"
дейді. Ол-ол ма, ана тілін "сыйлауымыз керек, оны қастерлеуіміз керек" деп
сайрай жөнелгенде, ... ... жас ... Бірақ бұл көбіне-көп
алдамшы сөздер. Сол сөздерді айта отырып, ... ... ... арыз ... ... ... ... деген қорқыныш оның миының бір ... ... Тек орыс ... және өз ... ... қатып қалған
сөз тіркестерін меңгерген қызмет иелері, бизнес құрылымдары қазақ тілінің
орыс тілімен ... ... ... ... ... ... деп аталатын жеке пәтер иелерінің кооперативіне бір арыз ... ... ... төрағасы мені токтатып, "қазақ тілінде арыз берсеңіз, ... ... ... алып ... ... ... ... куәландырып,
содан соң ғана алып келіңіз" деп есімнен тандырып тастады" [39].
Куәліктер және басқа кұжаттар тек орыс, ағылшын тілдерінде ... ... ... ... ... ... ... келеді. Қазақша
тәрбиелік мәні бар ғыльми, әдеби шығармалар мен кинолар азайып барады.
Бұған ... ... ... ... 2002 ... ... бойынша қалалық мекемелердегі қалалық әкімшілікке келетін 2700
құжаттың тек 41-і (1,4%) ғана ... ... ... [40]. Көш ... үй ... ... Бұл ... өзінің толтыру сапасы төмен
болып ... ... ... ... ... ... жоқтығы, күнделікті тұрмыстық лексикадан әрі аса
алмаған. Бұл да ... ... ... ... ... төрағасы
Кристиан Понселе Қазақстанға келген. Кездесуде ол Францияның мемлекеттік
тілі - французша сөйледі. Басқа тілде ... ... жоқ. ... ... тек ... ... ... казақшаға аударылмады. Өйткені, оған
мемлекет тарапынан талап болған жоқ. Әріптестерімен ... ... ... пен ... орыс тілінде ғана сөйлескен. Бұл
жөнінде ... ... ... аузы қисайып қалмайды ғой. Ол
кісілердің бұ ... ?! ... ... ... ... білеміз. Понселемен де қазақша сөйлессе, айналайын-ай демейміз
бе. Қонақ Ресейге бардың не, Қазақстанға бардың не, ... екен ... [41], -деп ... Шетелдерге шыққанда, дипломатиялық өкілдер мен
аудармашылар ана тілін қолданса ғана ... ... ... Сол ... де мерейіміз үстем болмақ. Соған байланысты шет тілінен ана
тіліне тікелей ... ... ... күн ... ... ең
үлкен мәселелердің бірі.
Биік мәртебелі билік тармақтары ... ... ... өздері мемлекеттік тілдің шын мәніндегі тірегі бола алмай отыр. ... ... ... ... ... құрметтейтін, сыйлайтын
ел екенімізді әлем алдында күн ... және әр жолы ... ... ... ... көтеруде, оны өз қызметінде пайдалану жолында
Парламент пен ... ... ... ... үлгі болуы керек.
Мемлекет басшыларының ... және ... ... ... ... тілінде сөйлемесе, ол жарымжан күйінде қала
беретіні ... ... тіл ... болған соң оны халықаралык
дәрежеге көтеру ісіне басымдық берілуі қажет. Сонда ғана оның ... ... арта ... Ал қазір мемлекеттік тілдің халықаралық
деңгейдегі мәртебесіне және оның ... ... ... ... ... орын алып ... Түркі мемлекеттермен
жасалған шарттар мен келісімдердің ... ... ... ... ... ... граматикалық қателікгер
жіберілетіндігі мәлім. Келешекте барлық келіссөздер мен ... ... ... ... ... ... ... тиіс.
"1997 жылы" Қазақстан Республикасының "Тіл туралы" заңының жобасы
Парламентте қаралған кезде таңдау Ж.Әбділдин басқаратын ... ... және ... ... комитетке түскен. Осы заң жобасының
талқылануы ... ... ... ... ... ... ... Қалиев былай дейді: "Ж. Әбділдин осы заң жобасымен
жұмыс барысында мемлекеттік тілді қоғамдық ... ... ... ... ... ... ... көп ойланып, көп толғанды,
Оның көбі жоғары ... ... ... сол ... ... ... карсылығына кездесті. Ақыры солардың түртпектеп,
қысым жасаумен Парламенттен ... ... ... ... ... ... ... Кеңестің талқысына ... Ө. ... ... ... ... бұл ... сай ... қаншама дәлелдегенмен де мемлекеттік тілдің
күш алып бара жатқанына іштей карсы Қенестің сол кездегі кейбір ... ... ... ... тоңмойын шешімге келіп, жөргекті занмен
күресіп, оның жанды буындарына ... ... ... түбіне жетті" [42].
Көріп отырғанымыздай тілге байланысты заңдарды талқылау кезінде көптеген
біржақтылықтарға ... ... жол ... ... ... екі ... мемлекеттік тілді дамытуға қажеттілігіне ... ... ... ... Оның бірі Tiл ... Заңды бұрмалағаны үшін
әкімшілікке жазалау ... ... ... ... ... ... туралы
кодексті талқылау барысында қабылдамаған. Екінші бір өтпей қалған ... ... жылы ... ... ... ... туралы Заң Парламентте
талқыланған ... ... ... ... ... ... ... тілді міндетті түрде білуі керек деген норма болатын. Бұл
ұсыныс ... ... ... ... ... екі сенатордьщ
дауысы жетпей, өтпей қалған. Бұл туралы Н. Қалиев өз қынжылысын ... ... ... күш ... де кейбір қандастарымыздың
карсылығы мен саяздығынан, осы ... ... ... ... ... ... министрлігінің (Е.Ыдырысовтың) ығына
жығылған жалпақшешейлігінен өтпей ... ... ... ... ... қызметке тағайындалатын аззматтардан ана тілін білуді
талап ету жөніндегі ... ... ... арты ... ... ... "өзім Ресейге оқуға жіберіп алып, кызмет жолына бөгет
қоюым керек пе? Ол үйде де, ... де ... ... ... Тек 2-3 ... лицейінде оқығанында түрікше арқылы қазақшаны де ... ... Ал, ... ... ... ... аз ғана қазақшасынан дым
да қалған жоқ оның. Бірақ ертең ол білім алып, маман болып ... ... ... басы ... адам ... пе, әлде ана ... сөйлейтін адам
керек пе? Тек менің емес, көбіміздің балаларымыз шет елдерде оқып жүр. ... ... ... ... ... [43] - деп даурыққан. Ондайлар
Ресейде оқып жүрген баласына жеңілдік жасау үшін ана ... ... ... әзір екенін байқатқан. Өзін Мәскеуге оқуға түсірген, адам еткен,
қызметке әкелген ұлты, ... ... ... ... тек әкесі деп
түсінеді. Көптеген шенеунектер нағыз халқы үшін туған, ... ... ... ... өзінің қазақ екенін мойындағысы келмейді.
"Ұлтым, халқым" деп соға ... ... Ал ... ... не ... ... орай ол жағы ... тілінін мемлекеттік статус алғанынан қиыншылық көріп отырмыз
дейтіндердің қазақтар мен орыстардың ... ... ... ... ... ... тілді білмегендіктен өздерінің қызметтерін
атқаруда қиналып жүргендігін ... ... ... көріп отырмыз
дейтін салалары ... ... ... мен ... қабылдау салалары
айтылған. Бұл екеуінің ... ... Осы ... ... ... 7,6% және ... пен ... иелері екі тілде сейлейді, халық өз ... ал, ... ... әкім-қара орыс тілінде сөйлеуі басым.
Амал не қазақ тіліне ең алдымен ... ...... тіл ... билік қызметтерінде өз дәрежесінде қолданылмайды.
Тіпті, бір сөзбен айтқанда, қазақ ... ... ... ... да табылады.
Шет елдерде, мысалы, Францияда, көшеде, барлық жерде олармен ағылшынша
сөйлессең жауап бермейді. Ф.Миттеран ағылшын тілін еркін білсе де, ... ... ... ... және ана тілінде ағылшын сөзі қолданылмасын
деген Жарлық шығарған. ... өз ... ... артық көреді олар
тіпті ағылшын тілін ... ... ... да, өз ана ... ... ана тілін, мемлекеттік тіл саясатын насихаттау жеткіліксіз.
Қазақстанда кейінгі кездері ағылшын тіліне ... ... ... ... оны тіпті орыс тілін ығыстыратын құралға айналдырғысы
келетіндер де табыла бастады. ... тілі енді орыс ... ... ... ... қалып барады. Тілді игерудің пайдадан басқа зияны жоқ,
әрине. Алайда, өз ... ... ... ... ... ... ... қалай мұратқа жетпексің. Бізді қай салада да касиетсіздікке
жетелейтін осындай ... бой ... ... ... ... Тіл үйрену дейтін игі әрекет астарында да ұлт мүддесін ... ... осы ... ... ... Шет ... ана ... негізінде меңгеріп жатсаң өзіңе де, өзгеге де, яғни ұлтыңа
да, сол тіл иесі өзге ... да ... ... ... ... ... қазақ тілі" деп кұр босқа даурыққанша, үкімет қазақ ... ... ... ... ... ... тіпті дәріс-дискетін
қызметтегі адамдареа арзан бағамен ... ... ... ... ... ... үйрену үшін қиған ақшасын азаматтар ана тілін ... әлде ... ... ... ... тіл ... егер ол ... тіл болып жарияланса, ол сол
елдің негізгі тілі, сондықтан да, тіл әкімшілік басқару орындарының ... ... ... ... ол ... құжаттар, өңдіріс, халық
ағарту, заң, құқық корғау орындары сияқты сан алуан ... ... тиіс тіл. Ал, бұл ... ... ... жүзінде бар болғанымен,
іс жүзінде жүзеге аспай, шешуін күтіп ... ... Бұл ... ұлт ... наразылығын тудыруда.
3. Республикадағы аз ұлт тілдерін дамыту саясаты
Мемлекеттік тіл саясаты республикадағы аз ... өз ана ... және ... ... ... ... ... үйрену принцптерін ұстанады.
Қазақстан полиэтникалы мемлекет. Әр тіл өзінше қымбат. Әр этнос тілі
өзіне ... ... ... ... ... әр ... әлеуметтік
коммуникативтік жүйеде алатын орны өзгеше. Көп этносты коғамда қатынас
құралы ретінде олар тең ... ... шын ... тең бола ... ... дейін өткендегі тоталитарлы идеологияның екпінімен "Қазақстанда
130-дан аса ұлттың өкілдері ... ... өмір ... ... айтып келеміз. Бұл бір жағынан әсірелеу. Бүгінгі күні ... ... ... ... ... ... ... алу
шындыққа сай келмейді. 200-300 шамасында ғана өкілдері бар
ұлттардың барлығының тілін сақтап, жетілдіру қиын да, ... ... ... ... аз ұлттар тілдерін сақтап, жетілдіруде болып отыр.
Ал, дәл бүгін барлық қазақстандықтардың қазақ тілін ... ... ... ету – ... ... ... тәсіл ширығушылықтан өзге ештеңе
бермейді. Мысалы, 70 жыл ішінде қаншалықты белсенді түрде таңылса да ... ... ... ... алған жоқ кой.
Б. Хасанұлы Қазақстандағы ұлт тілдерін сөйлеушісінің саны мен атқарып
келе жатқан қоғамдық ... ... ... ... ... үш ... ... қызметінің ауқымы кең тілдер; қоғамдық қызметінің ауқымы
тар тілдер; қоғамдық қызметі нашар дамыған тілдер [44]
Алғашқы топқа қазақ, орыс ... ... ... ... өзге тілдердің
ішінде қоғамдық қызметі көлемдіректері - ұйғыр, дүнген, корей, өзбек, ... т.б. ... ... үшінші топқа жататындар сөйлеушісі санаулы больш
келетін, жазуы жоқ, жанүя ішіндегі қолданыстағы ... ... ... ... ... ... ... удин сияқты тілдер. Жалпы алғанда,
Қазақстанда орыстан өзге халықтардың 84%-і өз ... ана ... ... ... ... ... әртүрлі: біріншіден ол сол ... ... ... сол ... даму ... ... ол сол ... тілдік саясатына байланысты. Мысалы,
грузин, армян ... ... ... ... ... ... ғылымға, ағарту ісіне, мәдениетке толық енген. Әлем
халықтарынын 93%-і әлемде көп ... 26 ... ... ... ... ... ... кетуі қиын екенін ... ... ... ... жазба тілі болса, қалған 2700-нің жазуы жоқ [45]. Жоғарыдағы
келтірілген үш ... ... де ... ... ... тікелей
қатысты.
1999 жылғы қаңтардьщ 21-і күні өткен Қазақстан ... ... ... ... ... Н.Ә. ... ... тілін Қазақстандағы
ұлттық топтардың барлығы да үйренетін болуға тиіс. Бірақ бұның өзі ... ... ... ... ... ... жағдайда ғана мүмкін болмақ"
[46]-деді. Олай болса бұл біртіндеп жүзеге асатын ... ... ... ... ... ... лауазымды қызметке келетін,
яғни, мемлекеттік тілді білуі шарт болып табылатын азаматтардан талап еткен
орынды. Олар ... ... ... ... ... барлық депутаттар,
министрлер т.б. лауазым иелері.
Демократиялық бағыттағы саясат ұстанған ел әр этностың ана тілінің
дамуына нақтылы ... ... Ал, ... ... бой ұрған елде
бірлі-екілі тілдің дамуына ғана мүмкіншілік туғызылып, қалғандары ... ... ... ... ана ... ... әкеп ... бірыңғай мемлекеттік, әкімшілік тіліне көшіруге тырысады.
Қазақстанда Тілдерді дамыту жөніндегі департаменттарапынан ... ... ... ... ... ... мәдени орталықтарға
кешкі мектептер ашуға каржылай көмектер көрсетілуде және әр түрлі этнос
өкілдерінщ балаларына ... ... ... ... ... Республикада
барлық 8246 мектеп болса, олардың 3383-і қазақ, 2413-і орыс, 77-1 өзбек, 15-
1 түрік, 3-і ... 3-і ... 1-і ... ... ... екен. 301
мектепте 14 ұлт тілін ( әзербайжан, грек, дүнген, корей, күрд, ... ... ... ... шешен және т.б.) ана тілі ретінде ... ... ... Ұлт ... оқытушылары мен тәрбиешілерін даярлау
мәселесімен Абай атындағы АлМУ және бірқатар облыстық жоғары оқу ... ... ... тілі), Саранск (неміс тілі), Түркістан (өзбек
тілі) педагогикалық ... ... ... ... 43 ... ... көріп, 11 тілде теледидар, 6 тілде радио хабарлары
таратылады. Цифрмен өрнектегендегі тілдерді ... мен ... ... осындай. Қазіргі кезде республикада мектепке ... 2558 ... оның ... ғана ... және оқу ... ... жүргізіледі, орыс
тілінде - 728, ұйғыр тілінде-5, өзбек тілінде-3, корей тілінде - 5, ... ... ... мекеме жұмыс істейді. ... ... ... ... ... жұмысы қазақ, орыс, неміс және ... ... ... жылы ... ... ... ... ұлтының өз ана тіліне ... ... сол ... ұйғыр, өзбек, түрік ұлты өкілдері
арасында, әсіресе ауылдық жерлерде ... ... ... ... ... ... ... Бір миллионнан астам түркі тілдес халықтардың
басым бөлігі, ал орыс ... 5 %-і ... ... біледі екен. Жалпы
отандастарымыздың 63-65%-і қазақ тілін білетіндер қатарына жатқызылады.
Қазақстанда қазақ тілін көп ұлт ... ... ... ... ... ... ... поляктар, дүнгендер, т.б. ... ... ... ... ... ... түрлі салаларын көрсету үшін 11 ұлттық газет, 12 тілде
хабар ... 44 ... 6 ... ... ... жұмыс істейді
[47]. Белгілі бір этностың жинақы түратын ... ... ... хабар беріледі.
"Ұлттық-қазақ қостілділік түрлері пайда ... ... ... курд-
қазақ, үйғыр-қазақ, корей-қазақ, неміс-қазақ, ... ... ... ... ... ... және т.б. Жалпы алғанда, ... ... ... 1% ( яғни 129405 ... ... костілділігін жақсы
меңгерген. Қазақстанда үштілдіктің де небір ... бар. ... ... орыс тілі мен ... бір ... бірлігінен құралады. Мәселен, үштілді
халықтар қатарында ұйғыр (ұйғыр-қазақ-орыс), дүнген (дүнген-орыс-ұйғыр),
Өзбек (өзбек-тәжік-орыс) немесе ... ... ... ... ... ... ... тұратын аз ұлт
өкілдерінің екі және үш тіл білуі, яғни өз ... ... ... ... ... және орыс ... білуі артып келеді.
Қазақстан Республикасы Президентінің 1998 жылғы қаңтардағы жарлығымен
бекітілген "22 ... - ... ... ... ... Республика көлемінде атап өтіліп келеді. ... ... және ... ... ... ұйымдастыруымен
Қазақстан халықтары тілдерінің фестивалі өткізіледі.
Фестивалді өткізу үшін бүл іске мемлекеттік органдар және ... ... ... ... ... ассамблеясы, ұлттық мәдени
орталықтар және басқа да қоғамдык ұйымдар камтылған. "Тіл-халықтың жаны"
атты музыкалык поэзия кеші ... К. ... ... ... және
балет театрында басталып, дәстүрге айналуда. Бұл ... ... ... ... өлең ... арқау етілген.
Қазақстандагы этномәдени салада, В.Д.Курганскаяның айтуынша, біріне-
бірі қарама-карсы екі модельдің ... ... ... ... болып
табылады. Екі модельдің бірі - зтнократиялық мемлекет құруға бағытталса, ал
екіншісі - бір ұлттық мәдениеттің ... ... Оның ... ... ... тіл ... негізгі бағыттарының бірі
-социолингвистикалық ... ... ... ету ... Соған қарамастан социолингвистикалық сфераны реформалау ісіне
демократиялық ... ... ... мүмкіндік бар,- дей келіп, ... тиым салу және ... ету ... ... ... ... ... бүгінгі күні Қазақстандағы тіл саясатына
қатысы бар бірде-бір заңдық тұжырымдарда тиым салу ... ... ... кездеспейді. Осы ретте аз ұлт мүдделерін еске ала ... тіл ... мына ... ... ұсынылады: заңдық
тұжырымдардың тиым салу, рұқсат ету жолдарын жасау; ... ... оқу ... оның ... ... ... ... қарау; Аз ұлт өкілдерінің тілдік құқықтарының кепілдігін сақтайтын
тиісті зандар мен ... ... ... ... еске ... болсақ, Қазақстандағы
барлық ұлыс өкілдерін мемлекет құруға ... деп тану ... ... халықтарды "негізгі" (титулды) және "негізгі емес"(титульды емес) ... ... Сол ... ... ... ... және бір
ұлт тілінің ... жол ... ... ... осы ... алуан түрлі пікірталастар өріс алып жүр. Біреулері орыс тілінің
ресми статусына карсы, екіншілері("ЛАД") іс қағаздарын түгелдей мемлекеттік
тілге көшіруге ... ... ... ... ... жасы ... орыс
тілді адамдардың қазақ тілін тез игеріп кете алмайтынын тілге тиек етеді.
Мемлекеттік қазақ тілін қазақ еместердің ... ... ... ... ... санағының мәліметі бойынша Қазақстандағы 500 мыңнан астам
украйндықтардың 68,7 мыңы, яғни ... 350 ... ... 54 ... яғни 15,4%-і, 100 мыңнан астам белорустың 11 мыңдайы, яғни 9,9%-і,
50 ... ... 5 ... яғни 9,9%-і ... ... ... Славян
тектестері жөніндегі бұл көрсеткіштер түрік тілді этнос ... ... білу ... әлдеқайда төмен. Олай ... ... ... ... игеруде проблемалар да көбірек деген сөз. ... ... және тіл ... ... ... ... бұл
жағдайларды еске алмай болмайды. Қазақстандағы түркі тілдес ... ... ... білу ... әлдеқайда жоғары. Қазакстандағы
370 мыңдай өзбектердің 296 ... яғни 80%-і, 250 ... ... ... ... яғни ... 210 ... ұйғырлардың 170 мыңы, яғни 80,5%-і,
75 мыңдай түріктердің 56 мыңы, яғни 74,7%-і, 30 мыңнан астам күрдтердің ... ... яғни 61,2%-і ... ... ... ... ... түркі тілдес ағайындардың қазақ тілін білетіндері 60-80%
аралығында. Бұл ... ... ... ... тіл ... ... куәсі деуге болады.
Бірақ жалпы алғанда мына жағдайды да еске алмай болмайды. "ЦЕССИ-Казахстан"
салыстырмалы ... ... ... ... ... ... тұратын орыстардан баска этнос өкілдерінің 30,6%-
і өздерінің ана тілі ретінде орыс тілін, тек 1,3% ғана қазақ тілін ана ... ... ... ... ... мемлекеттік тіл саясатының
жетістіктеріне тоқмейілсу ерте.
Қазакстанда тұратын аз ұлт ... тіл ... ... ... ... ... аз емес. Мемлекеттік тілді игеруге мойыны жар
бермейтіндердің сылтаулары мен ... ... ... ... ... ... де ... келмейді. Демек, өзге ұлт
өкілдері оны қалай үйрене қойсын" ... ... алға ... бұл пікір негізсіз. Қазакстанда басқа ұлт өкілдерінің қазақ ... жаны ашып ... аз ... ... олар ... қоғамда телеарналар
арқылы көп жұмыс атқаруда "Мемлекеттік тіл - менің тілім", ... және т.б. ... ... Солардың бірі, казақ тіліне жанашыр
болып жүрген А.Османның "Мемлекеттік тілге - ... ... ... ... тіл - ... ... ... хабарлар жүргізуі
барысында байқалуда.
Қазақ тілі өзінің қоғамдық қызметінің ауқымы өсуі негізінде екі ... ... бола ... ... тілі ... тілдері сапында қырғыз,
татар, башқұрт т.б. мен сөйлесуде толық ... ... ... ... түрік, неміс, ұйғыр, күрд, әзірбайжан ... 73%-і ... тіл ... оның ... ... ... мемлекеттік екенін мойындап, оны үйренгілері ... ... ... ... ... - ... құтты коныс,
мейірімді мекен етіп, Отаным дейтін ... ... ұлт пен ... әрі ... борышы. Қазақстанды мекендеп отырған басқа ұлттардың
өкілдері ... тілі ... ... ... артық білмесе, кем
білмейді. ... ... ... ... білуге қарсы емес, әрқашанда
мемлекеттік ... ... ... ... әзір ... біздің
жүргізген социологиялык зерттеулеріміз көрсетіп отыр. Сұрау салынғандардың
басым көпшілігі, яғни 68,2%-і қазақ ... ... ... деп ... Ал ... тілді болашағымыз үшін үйренуіміз ... ... 25,5%-і ... ... 6,3%-і жауап беруге қиналды. Зерттеу
қорытындысы қазақстандықтардын басым көпшілігінің ... ... ... ... ... ... бұл түркі тілдес халыктарға тән
болып ... ... ... қатысқан ұйғыр 72,6%, түрік ... 65,2% ұлт ... ... ... ... ... ... Қазақстан халқының 70-80%-і қазақ тілін қажетке жарата алады.
Өзіміздің ... ... ... ... ... орыс т.б. ... ... да қазақша сөйлейтіндері аз емес. Солай болса да басқа ... ұлт ... ... ... бұл ... ... ... кеңпейілдікпен қарайтынын көрсетіп отыр. Ендеше, ... ... ... ... ... ... іріткі салып,
сына қағатындай пікірлерді ауыздықтау керек. Президент ... ... ... өзін де, одан ... ... де біздің
татулығымызды көре алмайтьын, болмашы нәрсе үшін ұлт пен ұлтты қырылыстырып
қоюдан тайынбайтындар бар. ... ... ... араздыққа,
алауыздыққа жол берсек, тілімізді өркендету тұрмақ басымызбен қайғы болып
кетеміз. Сондықтан астам пиғылдағы саяси содырлардың ... де, ... ... ... ... ойламайтындай даурығып, өзге ұлттардың намысына
тиетін түрліше топтардың қимылына да ерекше абай ... ... ... ... ... ... шешіп алмай болмайды. Мысалы, "ұлттын, өзін-
өзі билеуін еш шектемеу керек" деген жалаң ұранның ... ... ... ... ... билеу идеясы, қандай бір игілік болып
көрінгеніне қарамастан, қайдағы бір ... ... ... ... ... ... абсолютті егемендігімен жаппай әуестену белгілі
дәрежеде екі бірдей дүниежүзілік соғыстың себебі ... ... ... ... ... және ... ... бір мезгілде өзара біте қайнасқан
біртұтас. Абсолютті ... ... ... ... дәлелденген.
Кез-келген тәуелсіз мемлекет басқа елдермен, одақтармен, топтармен,
қоғамдастықтармен өзара ... ... ... ... ... бір міндеткерліктермен және кепілдіктермен шектеуге мәжбүр ... ... ... ... өз ... ғана ... да
бір проблеманы шеше алу мүмкін емес. Көзсіз табыну мен ... ... ... ... ... ... түптеп келгенде, ірі-ірі келеңсіз
зардаптарға: сепаратизмге ... ... ... ... ... Сондықтан да Қазақстан Рсепубликасының Президенті Н.Ә.Назарбаев
Біріккен Ұлттар ... Бас ... ... мінберінен
ұлттардың өзін-өзі билеу шарттарын әзірлеу қажеттігіне әлем жұртшылығының
назарын аударды. Осыған байланысты көп ... ... ... ... ... тұрғыдан тұжырымдау міндеті
туындайды.
Қазақстан Республикасы тіл ... ... ... ... ... және ол тілдердің қолданыста ... ... ... өз міндетіне алады," делінген. Сөйте тұра ... өз ана ... ... және ... жолындағы кедергілер жойылып
бітті деуге болмайды. Аз ұлттардың бұрынғы кеңестік ... ... ... беделді орыс тіліне көшу процесі әлі де тоқталған жоқ. Міне, бұл ... ... бір ... Мысалы, поляктардың 12%, еврейлердің 19%,
беларустардың 36,6%, мордвалардың 47%, ... 49,6%, ... ... 51,2%, ... 51,7%, ... 54,4%,
мариилардың 59,9%, армяндардың 62,1%-і ғана ана тілін сақтай алды". ... ... тіл ... аз ... арасында толық білдіріліп,
түсіністік тапты деу ерте.
Тіл саясаты ұлттық қатынастарға әсер ете ... сол ... ... ол сол ... ... ... іске асатын болса. Сондықтан да
саясат, ... ... ... ... ... тиіс. Бұл салада
жетістіктер де жоқ емес. Оңтүстік Қазақстан облысында 'Тілдерді қолдану мен
дамытудың ... ... ... ... ... бойынша өзге
ұлт өкілдері үшін облыстағы "Дауыс" орталығы мен Шымкенттегі ... ... және ... ... ... ... ... оқытып-үйретіп
келеді.
"Бұрынғыдай емес жергілікті немістердің енді ... ... аз. ... ... ... ... сыныптар, топтар
бар. Мұның сыртында қалауларына қарай жексенбілік мектептерге бара ... ... ... ... ... келген Сибилл Хофман,
Утта Линк, Герда Гиземан, Сюзанна ... ... ... мамандар сабақ
береді. Кейінгі кезде басқа ұлт өкілдерінің де неміс тілін үйренуге деген
ынта-ықыласы байқалып ... - ... ... ... ... ... ... Қазақстан ң тілдік жағдайы біршама жаман емес. Немістер
шоғырланған жерлерде неміс ... ... ... ... ... арнайы бөлімдер ашылған. Қазақстан-1 телеарнасында "Гутен
абенд" хабары үзбей ... ... ... ... ... ... тұрады.
Қазақстандағы ұйгырлар саны 210339 (1999 жылғы санақ бойынша). Олар
1920 жылдан бастап өздерінің ұлттық ... ... алып ... ... ... ... саны ұйғыр және аралас тілде оқытылатын
мектептерді қоса есептегенде 68 мектеп бар. Мұндай жағдай Орталық ... ... жоқ ... ... ... университетінің
филология факультетінің ұйғыр бөлімі (1982 жылдан) ұйғыр тілі мен ... ... ... ... ... ... Сондай-ақ, Алматы
қаласында Ұйғыр драма театры мен ... ... ... ("Ұйғыр
даусы") газеті бар.
Ресми санақ бойынша, Қазақстанда 280 ... ... ... ... ... олардың көпшілігі өз aнa ... ... Сол ... ... сөйлеседі. Қазір осы тығырықтан шығудың жолдары
қарастырылуда. Кейбір жерлерде татар ... ... ... ... Бұл ... тіл ... тигізер көмегі аз. Өйткені аптасына бір
сағат оқумен (онда да ... ... ... толық үйреніп шығу мүмкін емес.
Зерттеулер көрсеткеніндей, татар ата-аналарының өздері де ана ... ... ... ... білмейді. Татар тілі түркі тілдерінің
қыпшак тобына жатады. Бастауыш мектептерді ана ... ... ... ... үшін ... ... ... үйрену ешқандай қиындық
туғызбас еді. Сондықтан "Қазақстан республикасының Білім және ... ... ... ... барлық пән ана тілінде жүретін
бастауыш мектептер ашуға көмектессе бұл проблема ... ... ... ... ... ... Қазақстандағы өкілетті өкілі, Қазақстандағы
татар-башқұрт қоғамының және мәдени орталықтарының төрағасы М. А. Кәрімов
мырза.
Қазіргі кезде Қазақстандық ... ... ... орыс ... тілім деп есептейді, тек аз бөлігі ғана тұрмыстық-отбасылық деңгейде
ана ... ... ... ... ... ... қатар, қазақ тілінің
ролі де бәсеңдеуде олардың ... ... ... ... ... ... ... бастап орыс тілі ұлтаралық қарым-қатынас тілі шеңберінен
шығып, кәрістердің этносішілік қарым-қатынас тіліне айналды. ... ... ... ... ана ... ... ... қалсаңыз, олардың
бәрі дерлік ойланбастан ... ... деп ... ... ... ... шын ... олар үшін корей тілі шетел тілі ... ... тағы да бір ... ... бар - қазақстандық және бұрынғы
советтік корейлердің бәрі корей ... ... мар" деп ... ... ... ... бойынша, ол өзінің түп тамырын
сонау 15 ғасырдан алады. Міне осы диалектіні ... ... ... 2-3%-ті ғана құрайды. Негізінен олар 50-60 жастағылар. Олар
бұл тілді тұрмыстық деңгейде шала-шарпы біледі. Егер тез ... ... ... жақын болашақта ана тілін білетін бірде-бір кәріс қалмауы
мүмкін.
"Бір ... төрт ... тең ... ... бір ұлттық не '"үйі",
не "күйі" болмай отыр. Соңғысын,-дейді ... ... ... да ... ... ... Бір ғана ... республикамыздың дүнгендері
танымал ғаньсу, шаньси ... мен әлі жете ... ... мен ... ... ... цинхай, яғы, дунми, шэнься
говорларын қолдануына орай және ... ... тіл ... - дүнген халқының әліпбиі мәселесін шешу болып табылады. Бұл шара,
екінші жағынан, республикамызда тұратын қытай ... да (жан саны ... ... ... шешер еді. Соңғы санақ нәтижесі бойынша Қазақстан
қытайларының 3% ғана өз ... ... ... ... ... ... тілінде оқытатын 78 мектепте 79532 оқушы оқиды. Бұл
мектептердің негізгі бөлігі Оңтүстік Қазақстан облысында шоғырланған. Бір
Шымкент ... ... 17 ... ... бар. Ал, ... ... мүлде
өзгеше. Мұнда бірде-бір қазақ мектебі жоқ. Ондағы ... өз ... ... үшін, біздіңше, мемлекет араласып, тиісті ... ... күні ... 60 ... поляк ұлты өкілдері тұрады.
Кеңестік саясат негізінде ... төл ... мен ... ... ... еді. ... күні Қазақстанда поляк ұлты өкілдерінің
тілін, мәдениетін қайта жандандыруға деген ... ... ... ... ... да, ... жағы да өз себін тигізуде. Бүгінгі
таңда Қазакстанда поляк тілінде ... 11 ... қана ... ... ... ... ... үйрететін оқытушылар шақырылуда.
Соңғы деректер бойынша Қазақстанда 49567 мыңдай түріктер тұрады. Олардың да
өз мәдениетін, салт-дәстүрін, тілін дамыту ісі ... ... ... ... ... ... оншақты мектеп бар. Жоғары оқу ... ... және т.б.) ... тілі бөлімдері ашылып, жұмыс істеуде.
Басқару органдарында басқа ұлттар өкілдері неге аз?- ... ... ... ... Сұрау салынған орыстардың 65,5%-і, басқа аз
ұлттар өкілдерінің 62,5%-і өздерінің ... ... ... да ... ... ... тұру мүмкіндіктері аз деген
жауаптар берген. Сондай-ақ, мемлекеттік қызметке аз ... ... ... конкурстардың әділеттілігіне
күмәнданатындықтарын және ... ... ... тілге тиек еткен.
Қазақстан-отаным деп есептейтін көптеген өзге ұлт ... ... ... ... келеді. Бұл мәселеге казақтардьщ өздері бас болып,
көмек көрсетулері керек.
"Түймедейді түйедей етіп көрсететін, қазақтың өзі толық игере қоймаған
қазақ тілін өзге ұлт ... ... деп, ... әлі ... ... жатқан
тілді өзгелер құрметтесін деп қисынсыз талаптар қоятын, ... жоқ ... ... ... колдан коздыратындар да арамыздан табылады.
Үйрене қоймадың деп байбалам салып, тіл білмейтіндердің бәрін қазақ ... ... ... ... ... де аз ... Қоғамның кейбір
облыстық бөлімшелерінің қызметі саясиланып бара жатқаны, әкімшіліктің ісіне
қол созып, кадр саясатына ... ... ... білмейді, ол жерде
отыруына болмайды" деп ... ... ... ... да әбестік. Қазір төрт
құбыласы теңеліп тұрған адам аз. Қымбатшылық ... ... ... ... ... "біздің тілді білмейсің " деп Н.Ә. ... де дәл ... ... жоқ" [49], - деп атап ... 1992 ... ... тілі" қоғамының II-кұрылтайында сөйлеген сөзінде. Мемлекеттік
тілдің мәртебесін көтереміз деп, басқа тілге нұқсан келтірілмеу және ... ... ... ... ... Бұл мәселе сан қырлы және ... ... ... ... ... мемлекеттік тілді білмейтін,
қазақтың ұлттық ... мен ... ... қырын ... ... тұра ... ... ... маңызы зор. (Бұл
туралы осы жұмыстың 2.4 бөлімінде ... ... Тіл ... және мәдениетін сақтау саясаты
Тіл тазалығын және мәдениетін сактау ісіне барлык билік ... бар. ... ... әсіресе, Ақпарат және қоғамдык келісім
министрлігінің жауапкершілігі үлкен. Оны ... ... да ... ... бұл ... ... министрліктің тіл саласындағы қызметінің
қаншалықты тиімділігі жөнінде. Өйткені, Ақпарат және ... ... он төрт ... ... мен ... ... ... және
қоғамдық келісім басқармалары бар. Сонда тіл ... ... ... бағынышты бөлімдер бар. Он алты әкімдіктің тиісті
бөлімдері бар. ... ... тіл ... бар. ... ... ... және ... келісім министрлігінің екіге бөлінуіне
байланысты ... ... ... және ... келісім
басқармаларында тіл саясатына жауапты бір-екі адамнан қалып отыр. ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан
республикасы Үкіметінің 1999 жылғы 8-каңтардағы №16 ... сай, ... ... ... ... жасау - Ақпарат және қоғамдык келісім
министрлігіне тапсырылған. Олардың көптеген жұмыстар ... ... ... және тіл ... ... ... ... әсіресе, тіл
тазалығы мен мәдениетін сақтау өз дәрежесінде деуге болмайды.
Қазақ тіліндегі сөз қолданыстың бұзылуы да ... тіл ... ... Тіл ... ... бүгінгі тіл - байырғы қазақ,
тілінен алыстап, бүгінгі соны атаулар мен орыс ... ... ... ... ... ... кірген сөздерден шошыну саясаты да орын ала бастады.
Бұл да жақсылыққа апара бермейді. ... ... ... ... ... ... болашағы жоқ. Қайткен күнде де заңды құбылыс
өз орнын ... ... ... қазақ тіліне қаншама парсы, араб сөздері
енген. Орыс тіліне де солай. Оған да ... ... әсер ... Ал ... ... Цезарь заманынан бастап енген латын сөздері өте көп.
Қазіргі дамыған ғылым мен техника тілімізге жүздеген сөздер ... ... және ... ... және ... ... ... дамуы тілдің сөздік қорын жаңа сөздермен толықтырмай қоймайды. ... ... ... ... мен ... білдіреді,
сөйтіп, өзінің грамматикалық құрылымын жетілдіріп, стилистикалық жағынан
байытатыны ... ... ... ... ... тілінің табиғатына,
заңына сәйкес қабылданып, сөздік қорымызға ... ... ... ... Оған ... біз қазақтьң төл сөзі деп жүрген ғалым, ғылым,
ілім, білім, қағаз, қалам,дәптер, мұғалім, ... ... т.б. ... жатқан
сөздерді дәлелге келтіруге болады. Қазак тіліндегі терминдердің 10% араб-
парсы тілінен енген екен ... ... ... кірме сөздер тілдіц кедейлігініц белгісі емес,
бул опыц ... ... ... Кейбір деректерге қарағанда ағылшын
сөздігінің жартысынан астамы роман тілдерінен ... ... тілі ... мен 30% германизмдерден тұрады.
Тілімізге сіңіп кеткен терминдерге үрке қараушылық та бар ... ... ... Мысалы Н. Саматұлы былай дейді: "2001 жылы ... ... ... ... ... ... және жалпы
қазақ терминологиясы саласына байланысты даулы ... ... ... жат ... ... ... Бұл ... қазақшалануына да, ғылыми диссертациялардың мемлекеттік тілде
қорғалуына да үлкен тосқауыл". Бұл пікір, әрине. ғылыми ... ... ... етеді.
Тілімізге еніп, қалыптасқан интертерминдерді жаппай аударып, қалайда
қазақшалау үрдісі белең алып ... ... ... ... ... және ... төл дүниедеи сіңіп кеткен ... ... ... -академия, телефон, техникум, директор, президент,
т.т.)түгел аудару дұрыс емес. Тіліміздегі ... тыс ... ... ... ... ... ... да туындап отыр. Мұндай
саясат ұстану, біздіңше, қате. Мәжіліс спикері ... ... жазу ... ... отыр - деді 2002 ж. ... 9 күні
радио тілшілеріне берген сұхбатында. "Себебі бізде ... ... ... ойланып, орысша жазып, сосын казақшаға аударады. Ол
аудармалардың өзі ғылыми ... ... ... ... ... ... ... тілінде жазылған заңдардың сапасы төмен, әңгімеге ұқсап кетеді"
дейді. Кейбір аударма терминдердің өзіне аудармашы ... Бұл ұлт ... ... қиындату. Қазақтардын өзі бірін-бірі әрең түсінетін жағдайға
жеткізу. Оған ... ... ... ... - өзие, телефонды ... ... - ... деу, ... ... ... ... - уәзір, тиражды - ұзынсан, антологияны - жыржауһар, техниканы -
жасалым, роботты - ... ... - ... ... - ... және ... жұмыс орнын "Кеңсе" дегенді ұмытып, тек ағылшынның "офисін" біледі.
Қай казаққа болса да ... ... ... ... ... ... ... деудің орнына "вице-министр" дегенге құмар.
Министрл іктердің ... ... ... ... делінудің орнына
департамент болып кетті, деп баспасөз беттерінде каншама қынжылумен жазылды
да.
Ұлттық ... ... ... ... ... Бірақ оны артьқ бағалау,
орынды-орынсыз термин сөздер мен ұгымдарды ... беру де ... ... Н.Ә. ... ... осы ... айта келіп "пайыз",
"сынып" аудармаларының сәтсіз шыққанын айтқаны бар. Осындай сәтсіздіктер
туралы Е.Досманбетов былай ... "Әр ... төл ... ... ... ... қазақ тілі, тарих, география пәндерінен. Ал арифметика,
алгебра, геометрия, ... ... ... ... ... ... - физикалық құбылыстарды қазақы ұғыммен зерттегенде, есептегенде
не өзгереді? Бәрібір сол ... ... ... ... емес пе? ... ... ... сипат беру қажеттігі байқалып отырған жоқ. ... ... ... ... ... ... деп, қаншама
қаражатты шығындап жатырмыз".
Терминдерді орынсыз аудару ... ... ... ... алды. Сол жылдары қазақ тіліне байланысты ... ... ... Осы ... М.Қүл-Мүхаммедтің мына пікірлері, біздіңше, әбден орынды,
"Қызды - кыздымен" жүріп паспортты - төлқұжат, архивті - мұрағат, музейді -
мұражай, композиторды - ... деп ... ... ... көштік.
Маған салса, осының бәрін қайтадан өз орнына қою керек еді, енді бірақ кеш.
Себебі бұл ... ... ... бен нормативті - құқықтық
актілердің төріне әлдеқашан қонжиып ... ... ... ... ... жүріп, паспортты аударған елді ... ... ... ... -қатысатын орын сөзінен, ал "музей" гректің "мусейон"
яғни "музалар храмы немесе ... ... ... ... ... ... мектеп оқушысы біледі. Бұл сөздер әлемдегі (Еуропадағы ғана емес)
өркениетті ... ... дәл ... мағынада қолданалып, әр елдің
тіліндегі сингармонизм заңына сәйкес аздаған фонетикалық ... ... ... жазылады". Термин жасау ісіндегі "әсіре ... үшін не ... ... ... ... ... алған жөн,
-деген сұрауға, "Әлемде ондай әмбебап принцип жоқ шығар, сірә, - ... ... ... ... өз ... түбірлі латын, грек тілдерінен алынып,
Еуропа тілдерінің ... ... ... ... ... ... сол ... жөн деп есептеймін... . ... ... ... ... көрініс тапқан терминдердің бірі - елтаңба,
екіншісі - әнұран. Маған салса, бұрынғы герб пен ... ... ... ... сөзі немістің erbe - мұра сөзінен шыкқан. Әуелде бір атаның,
әулеттің белгісі ретінде ... ... ... ... ... аумақ,
тұтас елдің белгісіне айналган. Біз осы сөздің бір ғана мағынасын бекіттік.
Ол государственный герб - ... ... ал ... ... ... не деп аударамыз. Міне, сондықтан әр терминді бекіткен кезде оның
түбірлес, іргелес, ұялас ... ... ... ... ... қабылдаған жөн.
Біз бұл істе асығыстықка бой алдырдық. Әлем тілдерінде "гимн" болып дуниеге
келіп, дәл ... ... ... ... ... деп ... бұрын
қазақшалап ала қойдык. "Ұранның" аудармасы "боевой клич", ал гимн ... ... ... ... ... ... символы, ұлтына,
мемлекетіне арналған мадақ жыры да, біздікі ... ... ... ... мен ... енді ... ... емес-ау, бірақ болашақта ұлт,
мемлекет өмірінде алар орны зор ... ... ... ... ... жөн" ... ... онамастика саласындағы жіберілген қателіктер өз алдына
мәселе. Бүгінгі таңда ономастикалық жұмыстар ... үш ... ... 1) ... өзгертілген жер-су аттарын байырғы тарихи ... 2) ... ... ... қате ... ... ... калпына келтіру; 3) атаулары отаршылық-тоталитарлық
сипаттағы елді ... мен ... және ... ... қайта атау.
Осының бәрі жалаң лингвистикалық қана шаралар емес, үлкен саяси ... ... ... ... келсек сөздің жазылуы мен аталуы туралы ережелер,
үтірге тыныстап, нүктеге тоқталу, ... ... ... ... ... ... қазақ тілінің өзіне тән қасиеттері сақталуы тиіс.
Тіл саясатында ерекше көңіл бөлерлік мәселенің бірі - ... Ол жәй ғана ... ... ... ... ... ... маңызды мәселе. Мекемелердің аттары маңдайшаларда қазақ тілінде
жазылмайтыны былай тұрсын, ... орыс ... де ... ... ... ... ... Бұған қарап қай елде жүрміз деп ойлайсыз.
Бұл қала әкімшілігінің тіл саясатындағы тікелей міндеті емес пе?!
"Абай" мен "Саин" ... ... ... ... ... ... "Расчетно - кассовый отдел - ... ... ... на вес - Өлшенетін киім", "Обмен, прокат, продажа, компьютерные
игры - компьютерлік ... ... ... ... ... ... ... сөз жоқ мемлекеттік тілге ... ... ... ... аз ... ... жоқ. ... А.Байтұрсынұлы "Мен
ойлаймын, еміле - жазу үшін шығарған нәрсе, жазу - тіл үшін ... ... ... ... ... ... ... емес, емілені тілге ыңғайлау
керек, тілдін табиғатына қарамай зорлап, ... ... ... қытай
қатындарының аяғы болып шығады",-депті.
Іс қағаздарын сауатты жүргізу - ... ... ... ... ... тілде іс қағаздарын рәсімдеуді біз
әлемдік үлгілерге сай келетін деңгейге ... ... Бұл үшін ... олар арқылы мәдениеттермен тығыз қарым-қатынас жасауымыз керек.
Соңдықтан мемлекеттік тілде іс ... көшу үшін ... ... ... ... ... қарым - қатынаста дамытумыз керек. Тілдер ... ... ... ... ... арасьнда экономикалық
қатынастарды да дамытуға ықпал тигізері сөзсіз.
Қазақстан халықтары Ассамблеясы ... ... - ... біраз жұмыстар атқарды. Оның құрамында 350 ұлттык-мәдени
бірлестіктер мен аймақтарда ... және кіші ... бар. ... ... ... 179 ... мектептер жұмыс істейді,
оларда 23 тіл үйретіледі. Бірақ оның ... тіл ... ... де болса өз үні болмай отыр. Бұл ретте ... Ә. ... ... ... алты жарым жылдан бері бұл ұйымның мемлекеттік тіл бәрімізге ... өз ... ... деп ... үшін оны ... деп ... төтесінен койғанын естімедім .... Мен Ассамблеяның
мемлекеттік тіл мәселесіне белсенділікпен ... ... ... ... ... ... Ассамблеясының мүшесі, оның үстіне халықаралык
"Қазак тілі" коғамының президенті ... ... еске ... танданбасқа
амалың жоқ. Академик Ә. Қайдаридің өзі сол Ассамблеяда отырып, тіл туралы
қандай мәселе көтерді немесе көтермеді, ол ... ... Тіл ... мен "Қазақ тілі" коғамы жөнінде сыни пікірлер ... «Әп ... ... ... еңсесін әжептәуір көтерді. Кейін
комитеттің басшылығына Ким сияқты қазақ тілінде ләм-мим демейтін, тілге ... ... ... келді. Олар тілді өсірмеді, өшірді.», - дейді ... Бұл кісі ... ... тіл ... мен ... ... ... көңілі толмайтынын, меніңше ашық айтқан.
Тіл - саясат объектісі екені рас. Бірақ БАҚ саласында оны, ... ... ... жол ... Сондықтан мұндай корпоративтік
талас-тартыска тиым салу ісін саяси-кұқықтық шаралар негізінде ғана шешкен
жөн. БАҚ ... ... ... ... күшейтіп, "теледидар және радио
хабарларының мемлекеттік тілдегі көлемі 80%-тен кем болмауы тиіс, ... ... ... мемлекеттік тілде аударылып беріліп
отырылуы тиіс" деп өзгертсе, қазақ тілін насихаттауға кең жол ... ... ... ... облыстық басқармалар да қауқарсыз. Бұл
реттегі формализменен арылмай болмайды. Қазак тілін білу, оны ... ... ... ... ... көтермеленіп отыруға тиіс. Ол үшін
тіл мәселесімен шұғылданатын қоғамдар мен ... ... ... құру
қажет. Тіл Заңы жүзеге аспай жатыр деп зарлай бергенше, тиісті Заң жолымен
орындату шараларьш ұйымдастырған әлдеқайда ... Тіл ... ... ұлттық қатынастарға залалын тигізетіндермен соттасуға дейін бару да
орынды. Ал оған заңгерлердің көмегі туралы ойластыратын мезгіл жетті.
Республикалық "тілдерді дамыту" ... ... ... ... тіл ... ... арнайы бөлім ... ... ... болар еді.
Қазақ тілінде іс жүргізуді әлемдік үлгілерге сай келтіру үшін басқа да осы
саладағы ... ... ... ... мен ерекшеліктеріне
сәйкес өңдеп, өз мәдениетіміздің ажыратылмас бөлігіне айналдыру, ... ... ... ... ... ... ... саясатын одан әрі дамыту және оның ұлтаралық қарым-қатынастарға оң
ықпалын күшейту мақсатында күллі ... ... ... ... ... ... орталық кызметін жандандыру қажет.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазақ тілін мемлекеттік тіл ретінде өз дәрежесіне көтеру ... ... оның ... ... асуы оңай ... ... ... істеп тастауға
тырысу ештеңе істемеу деген сөз" деп тегіннен-тегін айтылмаған. Көп жылдар
қордаланып қалған тіліміздің проблемаларын ... ... ... ... ... ... Үш ... бойы отарлық қамытын киген, ... ... сана ... ... ... ... үшін өз тіліне деген сенімді
әрбір адамның санасына ұялату оңай ... ... және ... ... ... ... тіл білімі жөніндегі ғылыми ... ... ... ... және ... ұйымдар жүзеге асыруы тиіс.
Мемлекеттік тіл саясатын әкімшілік әдістермен жүзеге асыру мүмкін
емес. Ана тіліміздің шынайы мемлекеттік тіл ... ... ... үшін
көптеген жылдар күш-жігерімізді жұмылдыра іс-қимыл жасауды, оны тереңірек
ғылыми зерттеуді қажет етеді. Бірақ, тіл мәселесі жөніндегі ... ... ... болмайды.
Тіл мәселесі дүниежүзілік гуманитарлық мәселелердің бел ортасындағы
жалпыадамдық мүдде. 1948 ... ... ... ... ... Жалпыға бірдей адам құқығы декларациясының I-бабының ... ... " адам құқы мен ... негізгі бостандығын нәсіл,
жыныс, тіл және дін ... ... ... ... ... ... Ал, ... қағида Ата заңымыздың ең бірінші
бабынан орын алған. Сондай-ақ, мұнда тілдік белгісіне қарай ... ... жол ... ... тіл ... ... белгілі бір қадамдар
жасалды. Қазақстаи Республикасының 1997 жылы ... ... ... Заңы тіл ... ... ... ... қадам деп
айтуға болады. Оның республикамызды мекен ететін ... ... ... ... ... және әлеуметтік мәні жоғары. Мұның
маңыздылығы, ең алдымен, тіл ... ... ... ... ... - ... болса, екіншіден, полиэтникалы ... ... және ... ... сақталып, өркендеуіне, сондай-ақ, ұлт
тілдерінің белсенділігін арттырып, қолданыс ... ... ... ... ұлт
тілдерін дамыту сөз жүзінде айтылғанымен, іс жүзінде олардың дамуы тежеліп,
ана ... ... ... адам ... деген атақ алып, қуғынға
ұшырайтын. Бүгінгі коғам ана тіліне қамқорлык үшін жапа ... ... ... Тіл ... Заңы ... тілдердің бірдей
дамып, қолданыс табуын көздейді. Сонымен қатар, ол мемлекеттік тілді күллі
қазақстандыктардың құрметтеуін, білуін талап ... ... ... пен
тәуелсіздік қолыңызға тисе де қазақ тілі ... ... әлі ... ... ... жылдарда мемлекеттік тілге деген ... бұл ... әлі де ... елеулі кемшіліктер орын алып ... жүре ... ... ... ... ... ... біздіңше,
радикалды шараларды жүзеге асыру болуы тиіс. Ол, ... ... ... ... сөз ... Бір ... тіл саясатындағы барлық проблемалар
түгел шешіледі деуге болмайды. Олай ойлау ... ... ... еді. ... тұрғанда белгілі бір проблемалардың болуы заңды. Бірақ мемлекеттік тіл
саясаты жүйелі түрде ... ... ... ... келтіру ісі орынсыз ондаған жылдарға созылып кетуі әбден
мүмкін.
Қазақ тілі дамыған тіл, ал мәселе оны қолданыска ... ... ... ... тілі ... ... ішіндегі ең икемді және ең бай тіл.
Оның кұрамында мамандардың айтуынша 500 мың сөз бар. Олай ... ... ... бара ... деп ... ... Зерттеулер көрсеткеніндей,
мәселе басқада. Біріншіден, тілдің тазалығын сақтап, оны ... ... ... ... ... ... ... яғни, оны
өмірдің барлық салаларында ... ... ... ... ... орыс тілінің ресми тіл ретіндегі қолданылу ... ... ... негіздерде анықтау. Төртіншіден, республика көлеміндегі аз ... ... мен ... ... ... ... ... тілін
республикадағы басқа да ұлт өкілдерінің окып үйренуіне жәрдемдесу.
Конституцияда қазақ тілінің мемлекеттік мәртебесі көрсетілген. Арнайы
заң, бағдарлама да бар. Енді ... іске ... ... ... ... ... ... - міне, басты мәселе осында болып отыр.
Тіл туралы Заңымызда "Қазақ тілі - мемлекеттік тіл" деуден аспайтын қағида
бар. Ал, ... ... ... тілі ... ... бар халық
білуге міндетті" делінген. Шынында да міндеттемейтін заң - заң емес. Ендеше
бұл Заңға неге ... ... ... ... тәжірибе көрсеткеніндей, барлық мемлекетте азаматтық алу
үшін сол мемлекеттің тілін меңгеру қажет. Онсыз ол ... ... ... ... болу үшін де сондай талап қойылса, оның
үстіне сайлауға қатысу үшін, не болмаса ... үшін ... ... ... білу ... деген шарт қойылса, қазақ тілі мемлекеттік ... ... ... ... реттегі негізгі мақсат, біздіңше, мынада: қазақ тілін тек ... ғана ... ... ... ... ... ... әлем өркениетінің алға дамуына ерекше үлес ... ... ата ... - ... жері мен елінің, байлығының, соның
ішінде тілінің де тікелей ... ... ұлты ... ... ... ... жас ... демократиялык жаңа қоғамға тек қана тілдік ұлттық
бірлік пен жоғары деңгейдегі ... ... ... ғана ... ... халықаралық екіжақты және көпжақты қарым-
катынастарда тіл арқылы ... ... ... биік ... ... ... ... адамдарға ұғындыру.
Мемлекеттік тілді қоғамдық өмірдің барлық салаларына мына принциптер
негізінде енгізуге болады: ... ... ... түрде, тиісті
жағдайды туғыза отырып, кезең-кезеңімен ... ... ... ... ... қарым-қатынас құралына айналдыру; жоспарлы
түрде барлық мекемелердің ұйымдары мен ... іс ... ... ... ... ... ... орыс және басқа тілдерде
де насихаттаудың іс-шаралар жүйесін жасау; мемлекеттік тілді оқыту ... оқу ... ... ... ету; Тіл ... ... ... мен мемлекеттік тілді өмірге енгізу жөнінде ... ... ... ... ... ... ... ұлты өзінің басқа ұлт өкілдерімен қалыпты қарым-қатынасы болуы
үшін ең ... оның ... ... тілі ... ... және басқа ұлттар
жөніндегі позициясы болуы қажет. Қазақ ұлтының ұлт болып топтасуына, өз ана
тілін білмеуден өзге де кедергілер ... ... ... ... руға, жүзге,
тайпаға, жершілдікке, тіл диалектілеріне қарай бөліп, шеттету, ортақ әдеби
тіл дәрежесіне көтерілмеу, БАҚ-ты шектен тыс саясаттындырып, ... ... және т,б. Олай ... тіл ... ... ... ... міндетін атқарып, елді мығым мемлекеттілікке
біріктіру ... қол ... - ... тіл ... ең ... ... ... ұлты өкілдерінің тарихи жағдайларға және оның еліктегіштік және
басқа себептерге байланысты өз ... ... және ... ... ... жұмыс істеп, сыни-қоғамдык пікірлерді ... ... ... және ... ... ... БАҚ-та өрістеткен
жөн болар еді. Бұл жерде біз полициялық әдісті ұсынып отырған ... ... тіл ... ... ... мемлекеттік инспекция кұрылғаны
дұрыс. Сондай-ақ «Қазақ тілі» қоғамын жаңарту қажет. Жаңа ... ... ... ... ... бас көтеруі оңай емес.
"Қазақстанда да мемлекеттік тілді ... ... ... ... ... жету ... дейтін де ұсыныстар енгізілуде. Бірақ бұл,
әзірге, ұшқары пікір. Мемлекеттік тілді білмейтін адам ... ... ... ... ... кейбір жауапты қызметтер үшін мемлекеттік тілді
білу міндеттелсе дұрыс болар еді. Мысалы, депутаттыққа ... тіл - ... ... ... ... ... ... заңдастыру
қажет. Ал, депутаттыққа кандидат қазақ бола тұра өз тілін толық игермеген
жағдайда ... ... тиым ... керек. Бұл, әрине, орталық сайлау
комиссиясының міндеті.
Кезінде қабылданбай қалған "Тіл ... ... ... ... ... ... "Қазақстан елшілігінде қызмет ететін кадрлар
мемлекеттік тілді міндетті түрде білуі ... ... ... қайта қарауға ұсынған жөн.
Ұлттық сана-сезімнің өсуі мен өшуі бір ... ана ... ... ... жағынан, керісінше, ана тілінің даму дәрежесі ұлттық сана-
сезім деңгейінің өлшеуіші болып саналады. ... ... ... ... -
ұлттың өмір сүруінің кепілі. Тілін жоғалтқан этнос бұрынғы ... ... ... ... ... ... ... әсер етеді. Сондықтан, мемлекеттік тіл болып табылатын қазақ ... ... ... ... ... бірлікке ұйыстырудың құралына
айналдырудың манызы ... ... ... тіл ретінде қолданылу дәрежесінің артуы
объективті және ... ... ... ... ... ... ... күш-қуатында. Субъективті
жағдай ғылыми негізделген мемлекеттік тіл саясаты немесе осы саладағы
кейбір кемшіліктер.
Өзінің ... тілі жоқ ел ... ... ел бола алмайды.
Президент Н.Ә.Назарбаев айтқандай, "Мемлекеттің өзі нағыз мемлекет бола
алмай тұрып, оның ... тілі өз ... ... ... тіл ... іс ... ... халық ағарту, заң, құқық
қорғау орындары сияқты сан алуан ... ... ... тиіс ... бұл жағдай бізде қағаз күйінде бар болғанымен, іс жүзінде шешуін күтіп
тұрған мәселе. Бұл, ... ... ұлт ... наразылығын
тудыруда. Тіл туралы Заң мен Қазақстандағы тілдерді дамыту мен қорғаудың
мемлекеттік ... ... ... ... Осы ... ... ... Заңның" өрескел бұзылуына ... ... ... де ... ... ... ... Президентіне, Парламентке және Үкіметке тіл ... ... ... ... жиі келіп жататынына қарамастан көптеген
облыстық құкық қорғау органдары жайбарақат отыра ... ... ... ... ... ... ... орнатылуы керек.
Осы кезге дейінгі "Тіл туралы" Заң Қазақстан Республикасындағы тілдік
ахуал ... ... заң ... Ал, ... тіл ... ... өз
алдына заң болған жоқ. Сондықтан алдағы жылдарда ... ... ... ... ... ... ондай Заң қабылдануы тиіс.
Мемлекеттік тіл саясатын жүргізу жолында кедергілер аз емес. ... ... ... бас ... - ... ... атқарушы
биліктерге байланысты.
Мемлекеттік тіл саясатында, біздіңше, ... ... ... ... ... ... ... қазақ тілін үйрену ісін күшейту ұғымдарын бір-біріне
қарсы қоймай, өзара байланысты түрде үйлестіріп ... ... ... ... ... ... оны ... барлық салаларына енгізу не
үшін кажет? Біріншіден, ол қазақ ... ұлт ... ... үшін ... ... тілі ... тіл ретінде республикадағы ұлтаралық
қарым-қатынастардың ... ... ... Бұл ... ... ... саяси және құкықтық билік құрылымдарының төл ісі, сондай-ақ бүкіл
халықтың, әрбір азаматтың борышы. Осы ... ... ... көптеген жағдайларға байланысты. Оны ... ... да ... ... мен қаулы-қарарлар қабылдап қою да
жеткіліксіз. Оларды жүзеге асыратын тетіктер ... ... ... ... әрине, негізінен
экономикалық мүдделер қайшылығымен байланысты екені рас. Дегенмен бұл жерде
тілдің ... ... ... ... ... ... араздығы белгілі
дәрежеде тілдер арқылы туындайтыны белгілі. Қазактың мына мақалы біздің осы
пікірімізді қуаттай түседі: "Тіл тас ... тас ... бас ... бәле ... т.б.с.с.
Қазақ тілінің мәселесі орыс және басқа тілдердің ... ... ... ... ... ... деген орыс тілінін дәрежесін
төмендету деген сөз ... ... ... тілі мен ... ... ... ... де тең дәрежеде қолдана беруге болады" деу қисынсыз. Ресми
мертебелерінің айырмашылығы жасырын емес.
Қазақ тілінде іс ... ... ... сай ... үшін ... осы ... жетістіктерін меңгере отырып, оларды қазақ тілінің
заңдылықтары мен ерекшеліктеріне сәйкес өндеп, өз мәдениетіміздің ажырамас
бөлігі ... ... ... Іс кағаздарын сауатты жүргізу -әрбір
халықтың мәдениеттілігінің көрсеткіші. Сондықтан ... ... ... ... біз ... ... сай ... деңгейге көтеруіміз
керек. Бұл үшін басқа тілдермен, олар арқылы мәдениеттермен ... ... ... ... ... ... тілде іс жүргізуге көшу ... ... ... ... ... тілдермен өзара қарым-қатынаста дамытуымыз
керек. Тілдер мен мәдениеттердің осындай тығыз байланысы ... ... ... да ... ... ... ... дамыту жөніндегі мемлекеттік бағдарламада басқару жүйесі мен
қызмет көрсету салаларында ... ... ... ... ... ... атап ... қажет. Екіншіден, қазақ тілін
меңгерген қызметкерлерді материалдық және моральдық ынталандыру ... ... іске ... жөн ... еді. ... ... кездің өзінде
қазақ тілінде іс жүргізе алатын басқа ұлт ... 10-15% ... ... ... өз ... ... дамытуы және олардың мемлекеттік
тілді ... - ... ... ... ... ... ... шараларды да жүзеге асырған
жөн болар еді:
• Тіл ... ... ... ... ... ... ... жайлар, біздіңше, мыналар: мемлекеттік тілді
білмейтіндерді, ... ... ... өз ана тілінде сөйлсуге,
мемлекеттік қызметке алынатын азаматтардан ана тілінде емтихан алуды
реттеу; ғылыми терминдердің ... ... ... ... сол сияқты "жарымжан" жарнамалардың мәтінін мемлекеттік
тілде беру жағын қадағалау; терминдер түзуде ... ... ... ... ... ... ... тілін білуіне койылатын біліктілік талаптарын
нақтылау; орталық ; ... ... ... мен ... ... ... 2008 жылға шейін іс жүзінде қазақ тіліне көшіріп
біту.
• |Ең ... ... ... ... ... ... ... керек. Оның орындалуына белгілі бір ... ... ... қатынастарда қазақ тілінің колданылуына басымдық берілуі
кажет.
• Мемлекеттік тіл мәртебесіне сәйкес орта арнаулы оқу ... ... оқу ... бітірушілерден мамандығы бойынша жұмыс істеуі
үшін қажетті көлемде мемлекеттік тілді білуін ... ету, ... ... ... ... Жер-жерлерде тегін жұмыс істейтін
жексенбілік қазақ тілінде оқытатын мектептер ашу қажет. Сөйтіп, ... ... ... ... де ... ... ... Іс кағаздарын мемлекеттік тілде ... қана ... ... ... ... игеру дәрежесін анықтап, білмейтіндерді
қызметке алмау немесе шеттету ... шарт ... ... ... ... орынды. Бірақ оны толық жүзеге асыру қиын да
жауапты іс. Мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... тізім заңдастырылғаны дұрыс. Ал, бірақ
қазірде ол ... ... ... ... ... еске алатын
болсақ, оларды оп-оңай шеттете салу ... ... олар ... ... белгілі бір мерзім керсетілсе дұрыс болар еді.
Біздіңше, ол жөнінде арнайы бағдарлама дайындап, оны ... ... ... ... ... ... Мемлекет ұлттың білім деңгейіне деген жауапкершілікті өз мойнына
алмайынша, білімге стратегиялық ең ... мән ... тіл ... да, оның ... ... да ... болмайды.
• Білім мен Ғылым министрлігіне барлық жоғарғы және орта ... ... ... ... ... оқитын оқытушыларға арнайы
жеңілдіктер қарастыру ұсынылады. Мысалы, кеңес үкіметі кезінің өзінде
қазақ ... ... ... ... ... ... ... қарағанда кемітіліп берілген. Жоғарғы оқу
орындарындағы біраз ... ... ... бола тұра мемлекеттік
тілде дәріс оқи алмайды немесе оқығылары келмейді. ... ... ... ... ... қазақ окытушысы бар да, ал іс
жүзінде ол жоқ. Оны бақылап жатқан ... жоқ, ... ол ... ... да ... Осы ... қала берсе дағдыланып
қалған, бетінен кайтпайтын біржақты, орыстілді қазақ окытушылары
көбеймесе, азаймайды.
Сілтемелер
1. ... Н.Ә. ... ... ... 1999 ж. ... ... Б. Ана тілі – Ата мұра. Қазақ ... жер жүзі ... ... орны. Алматы, 1992 ж. –246б.
3. Шынайы ақпарат азат қоғамға керек. // Жас Алаш, 14 ... 2002 ж. ... ... Қ. ... қилы тарихы. Алматы, 1992 ж. 139-302б.
5. Хасанұлы Б. Ана тілі – Ата ... ... 1992 ж. ... ... А. Тіл ... ... 1992 ж. ... Толыбаев Қ. Әліпбиді өзгерту – ... ... //Ақ ... 27 маусым, 2003 ж. 11б.
8. Майлықұтова М. Латын ... ... ... заманғы
пікірталастар. Ана тілі газеті, 1 мамыр. 2003 ж. 7б.
9. ... Г. Тал ... ... ... ... ... №6, ... 42б.
10. Айтбайұлы Ө. Тал тіліміздің тағдыры қандай? //Ана тілі, №9, 6 наурыз,
2003 ж. 5б.
11. ... ... мен ... ... ... ... ... //Егемен Қазақстан, 14 ақпан, 2001 ж.
12. Назарбанв Н.Ә. Халақ мәңгілігінің мәселесі. //Егемен Қазақстан, 28
қараша, 1992 ... ... А. Мен үшін ... ең ... ең ... ең сүйкімді тіл –
қазақ тілі. //Қазақ әдебиеті, 21 қыркүйек, 2001 ж. 5б.
14. Қайдари Ә. ... – қара ... ... ... 24 ... ж. 3б.
15. Акимбаева Ш. Мектеп – елдің ертеңі, тілдің ... 11 ... 2002 ... ... Ұ. ... тіл ... жәрдемге зәру. //Ана тілі, 3
шілде, 2003 ж.4б.
17. Дешериев Ю.Д. Влияние ... ... на ... ... ... ... 1998 г. 186с. 191с.
18. Хасанов Б. Национальные языки, двуязычние и ... ... ... ... ... ... 1989 г. 330с. ... Ережепов Қ. Тілдік жағдай. //Ана тілі, 27 сәуір, 2000 ... ... Б. ... язык как ... ... ... ... XÎ 4, 2003 г.
21. Шүкірұлы С. Біз қалай сөйлейміз? //Ана ... №11, 22 ... 2003 ... ... Ә. ... – қара ... ... Қазақстан, 24
қаңтар, 2001 ж. 3б.
23. ... М. ... ... //Ана ... 2002 ж. ... ... Н.Т., ... М.И. Язык и Нация, Москва, 1982 г. 32с.
25. Базарбаева Г.А. Становления и ... ... ... в ... ... Алматы, 2002 ж 26с.
26. Қазақ мектебінің мұқтажы //Ана тілі, 5 қаңтар, 2002 ж.
27. Қазақстан Республикасы тіл туралы заң. Алматы1997 ж. 11 ... ... Ө. Тіл ... ... ... ... 6б.
29.Сәрсенбаев Т.С.Ұлтаралық қарым-қатынастар саясаты мен
мәдениеті.Алмты.,2000ж.-88б.
30.Татимов М.Б. Влияние демографических и миграционных процессов на
внутриполитическую стабильность РК.Алматы.,1997г.с 535- 538.
31.Ел аузынан.Шешендік сөздер,ақындық ... ... М ... язык и ... ... тіл ... тілі,27 қараша,2001ж.
34.Айтбайұлы Ө.Тіл мүддесін ойласақ.Ана тілі,№9,6 наурыз,2003ж.
35.Байдельдинов Л.А.Казахстан как политическая реальность.Алматы.,2000г.-
169С
36.Борбасов М.М.Қазақстандағы тіл саясаты.Ақиқат,№3,1999ж.
37.Көшім Д.Қазақ ттілі қашанғы құбылады? Ақиқат ... ... ... ... ... ... ... тілге мемлекеттік қамқорлық неге жоқ?
Заң газеті, 21,27 сәуір,1996ж.
40.Саматұлы Н.Қазақстанда қанша мектеп бар?Ана тілі,16 қаңтар,2003ж.
41.Мәсәлім Е.Қазақ мектептеріне ... ... ... Жас ... Т.С.Ұлтаралық қарым қатынастар мәдениеті.Алматы.,2000ж.
43.Дешериев Ю.Д.Взаимоотношение развитие национальных языков и
национальных кльтур.Москва.,1980г.3320стр.
44.Пишина ... ... ... ... ... ... языка в
республике.Каз.правда,1990г.5марта
46.Григорьев В.П.Культура языка иязыковая политика.Вопросы культуры
речи.Москва.,1979г.5стр.
47.Қайдаров Ә.Қазақ тілін мемлекеттік тіл ... ... ... ... ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Іргелі еңбектер:
1.Назарбаев Н.Ә. Тарих толқынында.Алматы,Атамұра,1999ж.-365б
2.Абдыгалиев Б. Б. Политизация этничности: процессы, механизмы,
последствия. Алматы. 2003г -184 С
3.Сәрсенбаев Т.С.Ұлтаралық қарым қатынастар ... ... ... ... жер жүзі ... ... ... М Б Влияние демографических и миграционных процессов ... ... РК ... ... С
6 ... В. Д. Дунаев В. Д. Казахстанская модель межэтнической
интеграции ... 2002г.- ... ... .В .П. Культура языка и языковая политика. Вопросы культуры
речи. Москва 1963г. 5С
8Базиев Н. Т. Исаев М. И. Язык и ... ... .1973г. стр 32
9 ... Ю .Д. ... ... ... и ... языка .
Москва. 1991г. стр 56
10 Гак В. Г. Межьязыковые отношения и языковая политика. Москва. 1989г.-
69С
11 Каддафи М. ... ... ... 1989г. ... ... Ю. Д. ... социальных факторов на функционирование и
развитие языка. Масква 1998г .189 -191 С
13 Дешериев Ю .Д. Взаимо отношение развития национальных ... ... ... ... ... ... ... Б. Национальные языки двуязычие и многоязычие поиски и
перспективы. Алматы. 1989г. -56стр
15.Хасанов Б.Ана тілі Ата Мұра.Алматы 1992ж. ... Тіл ... 1992ж. ... Ел ... ... ... әңгімелер.Алматы.
1989ж -341б
18.Қайдар Ә.Қазақ тілін мемлекеттік тіл ретінде дамытудың ... ... 1990ж.- ... Л. А. ... как политическая реальность. Алматы 2000г.
-169с
20Салғараұлы Қ. Қазақтың қилы тарихы. Алматы,1992ж. -302б
21.Қазақ.Алматы,»Білім»1994ж.- 2б
Заңнамалық құжаттар:
1.Қазақстан Республикасы Тіл туралы Заң.Алматы 1997ж.- 3 21б
Мерзімді ... ... ... азат ... ... апаш газеті,14
наурыз,2002ж. 1б
2.Толыбаев Қ.Әліпбиді өзгерту –ұлтты сауатсыздандыру.Ақ жол Қазақстан,27
маусым,2003ж -11б
3.Ерәли Ә.Тіл және Заң.Ақиқат 2001ж №14 -5б
4.Назарбаев Н.Ә.Қоғамдық келісім –Қазақстанның демократиялық ... ... 30 ... 1999 ж -3б
5.Қайдаров Ә.Қазақ тілін мемлекеттік тіл ретінде дамытудың жолдары мен
шаралары.Жас алаш 14 ... 2000ж. ... ... ... ... 30 ... 2003ж. -3 5б
7.Назарбаев Н.Ә.Халық мәңгілігінің мәселесі.Егемен Қазақстан 28
қараша,1999ж.
8.Тілдерді қолдану мен дамытудың 2001-2010 жылдарға арналған ... ... ... Г.Төл тіліміздің тағдыры қандай?Ақиқат №6 ,2000ж. -42б
10.Сапарбаев Б.Мемлекеттік тіл тағдыры.Ана тілі,27 қараша,2001ж
11.Борбасов С.М.Қазақстандағы тіл ... ... ... тілі ... ... №12,2000ж.-2б
13. Қуатайұлы Е.Бәріміз қазақша сөйлейк.Ақ жол,21 ақпан,2003ж.-7б
14.Қазақ мектебінің мұқтажы.Ана тілі,5 қаңтар,2002ж
15.Саматұлы Н.Қазақстанда қанша мектеп бар?Ана тілі,24 қаңтар,2002ж.
16.Мәсәлім Е.Қазақ ... ... ... ... Алаш ... А.Мен үшін дүниедегі ең әуезді,ең тәтті,ең сүйкімді,тіл-қазақ
тілі.Қазақ әдебиеті,21 қыркүйек,2001ж.-5б
18.Боқаш Ғ.Қазақша телехабарларды қалай көркейтеміз?Қазақ әдебиеті,20
ақпан,2002ж 16б
19.Мүталиев А.Мемлекеттік тіл ... ... ... ... ... ... ... құрамдас бөлігі.Жас
Алаш,3 тамыз,2001ж. -3б
21.Ақынов Б.Мемлекеттік тілге қамқорлық күшеюде.Заң газеті,2002ж,22 мамыр,-

22.Маманов П.Мемлекеттік тіл тәуелсіздік ... ... ... ... ... мерейі артуда.Ана тілі,1999ж. 27 мамыр.
24.Ракишева Б Родной язык как индикатор идентификации личности.Саясат №4
2003г.- 54 стр
25. Акимбаева Ш.Мектеп елдің ертеңі,тілдің тірегі.Егемен ... ... ... ... ... ... ... тілі,21 ақпан
2002ж.
27.Айтбайұлы Ө.Тіл мүддесін ойласақ.Ана тілі, №9,6 наурыз 2003ж. -2б.
Интернет деректер:

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 51 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Саяси процестер жүйесіндегі ұлтаралық қарым-қатынас мәдениетін зерттеу71 бет
Қазіргі Қазақстандағы этносаралық қарым-қатынастар және ақпараттық қауіпсіздік мәселесі91 бет
Ұлттық ұстаным және Қазақстандағы ұлтаралық қарым-қатынас82 бет
Ауыл-село мұғалімдерінің өсу жолдары, олардың құрамындағы сандық және сапалық өзгерістер13 бет
Қазақстанның банк жүйесіндегі қызметті талдау6 бет
XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы қоғамдық жағдайдың Отырар өңірі ақындары шығармашылығына ықпалы11 бет
XXI ғасыр басындағы Қазақстан-АҚШ өзара ынтымақтастығына энергетикалық әлеуеттің ықпалы және мәні107 бет
«Бекмаханов ісі» ХХ ғасырдың 40-50 жылдардың ортасындағы республикадағы шығармашылық интеллигенция26 бет
«ВКТ Строитель» ЖШС-ндегі жүргізіліп отырған кадрлық саясатының ерекшеліктерін зерттеу және оны жетілдіру бойынша іс-шаралар жүйесінің әзірлемесін ұсыну62 бет
«Палестина-Израиль» қақатығыстарына әсер етуші факторлар негізінде қарастырып Араб шығысындағы мемлекеттердің шиеленістегі алған орны мен саяси ұстанымдардың халықаралық қатынастарға ықпалы63 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь