Аспан денелері атауларының концептуалды өрістері

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3.5

1.КОГНИТИВТІК ТІЛ БІЛІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..6.9
1.1. КОГНИТИВТІК ТІЛ БІЛІМІНДЕГІ КОНЦЕПТ МӘСЕЛЕСІ ... ... ... ...9.28
1.2. КОНЦЕПТТІҢ ӨЗГЕ ЛИНГВИСТИКАЛЫҚ КАТЕГОРИЯЛАРДАН АЙЫРМАШЫЛЫҒЫ ... ... ..28.31
1.3. КОНЦЕПТІЛІК ТАЛДАУДЫҢ ӘДІСТЕРІ МЕН СТАНЫМДАРЫ ... ... ... ... ... 32.34
1.4. “КОНЦЕПТ ӨРІСІ” ЖӘНЕ “КОНЦЕПТІЛІК ЖҰП” ҰҒЫМДАРЫ ... ... ... 34.39

2. АСПАН ДЕНЕЛЕРІ АТАУЛАРЫНЫҢ КОНЦЕПТУАЛДЫ ӨРІСТЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...40.42
2.1. ҚАЗАҚ ТАНЫМЫНДАҒЫ АЙ КОНЦЕПТІСІ ... ... ... ... ..42.48
2.2. ҚАЗАҚ ТАНЫМЫНДАҒЫ КҮН КОНЦЕПТІСІ ... ... ... ...48.51
2.3. ҚАЗАҚ ТАНЫМЫНДАҒЫ ЖҰЛДЫЗ КОНЦЕПТІСІ ... ..51.55

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 56.57
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ..58.60
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ..................................................................
.................................3-5
1.КОГНИТИВТІК ТІЛ
БІЛІМІ..............................................................6-9
1. КОГНИТИВТІК ТІЛ БІЛІМІНДЕГІ КОНЦЕПТ
МӘСЕЛЕСІ.........................................................
.........................................9-28
2. КОНЦЕПТТІҢ ӨЗГЕ ЛИНГВИСТИКАЛЫҚ
КАТЕГОРИЯЛАРДАН АЙЫРМАШЫЛЫҒЫ.................................28-31
3. КОНЦЕПТІЛІК ТАЛДАУДЫҢ ӘДІСТЕРІ МЕН
ҰСТАНЫМДАРЫ......................................................
...............................32-34
4. “КОНЦЕПТ ӨРІСІ” ЖӘНЕ “КОНЦЕПТІЛІК ЖҰП”
ҰҒЫМДАРЫ.........................................................
.....................................34-39
1. АСПАН ДЕНЕЛЕРІ ... ... ... ТАНЫМЫНДАҒЫ АЙ КОНЦЕПТІСІ..................42-48
2. ҚАЗАҚ ТАНЫМЫНДАҒЫ КҮН КОНЦЕПТІСІ...............48-51
3. ҚАЗАҚ ТАНЫМЫНДАҒЫ ... ... ... ... қоғамы дамып, өркендеген сайын оның таным-білімі, ой-өрісі арта
түсетіні заңды құбылыс. Осымен байланысты санада қалыптасқан ... ... де ... ... ... Ақиқат дүниенің кез келген үзігінің
(объектісінің) денотаты мен ... тіл ... ... ... және сол ... таныту үшін жұмсалады. Ал суреткер танымында
ақиқат дүние үзігінің ... ... ... яғни тіл ... ... ... ... денотаттар, ситуациялар
кездесіп отырады. Сондықтан қазіргі тіл біліміндегі когнитивтік ... ... ... ... ... ... ... дүниелердің
ішкі мәнін түсіндірудің әдіс-тәсілдерін қарастыру, екіншіден, ... және ... ... реттелген, жүйеленген, өңдеуден
өткен ақпараттарды тіл ... ... ... Бұл ... ... ... етеді. Осыған орай, тіл арқылы көрініс тапқан санадағы дүниелер
бейнесін ... яғни ... ... тұрғыдан зерттеу әлемдік тіл
білімінде үлкен бағытқа ... ... ... ... ... ... ... Е.С.Кубрякова,
Р.И.Павиленис, В.К.Нишанов, М.Холодная еңбектерінде талдаудың негізгі әдіс-
тәсілдері ұсынылған. Осы ... ... ... ... де кеңінен қарқын ала бастады.
Проф.Э.Д.Сулейменова тілдік таңбаның ... ... мәні ... ... тану ... ... Н.Ж.Жарқынбекова адамзаттың
этноментальды дүниесінің тіл арқылы берілуін ... ... ... ... ... ... ... концептілердің көрінісін
талдайды. Г.Г.Гиздатов сөз ... ... ... ... ... концептілердің тілдік көрінісін,
М.Күштаева жеке ... ... ... ... ... Г.Снасапова
“Ұлпан” романындағы концептілердің ұлттық-мәдени компоненттерін, С.Жапақов
эпикалық ... ... ... ... ... танымның көркем прозадағы тілдік бейнеленуін, ... ... ... ... ... ... табиғатын, Ж.Уматова Жан/душа концептісін талдау үлгісін,
Ж.Б.Саткенова көркем шығармадағы кейіпкер тілінің когнитивтік мәнін, тілдік
тұлға мәселесін тереңінен ... ... ... ... әр қилы ... мен ... ... сайын
тілдік ұжым мүшелерінің таным-білімі, сондай-ақ белгілі бір ақиқат дүниені
тек логикалық-позитивтік ғана емес, эстетикалық түрде де тани ... ... ... Сол ... дүниенің сәулесін, ол туралы түсінік, ұғымды
санада тұрақты таңбаланып қалыптасқан тілдік ... ... ... ... ... ... де таныту жағдайлары кездеседі.
Осындай адам санасындағы ақиқат дүниені, ... ... ... ... ... ... әсіресе өнермен тікелей байланысты
шығармашылық таланты бар дарынды тұлғалардың ой жүйесінде туындайды.
Дегенмен, ... ... ... ... не ... санада
жинақталған біліми, мәдени ақпараттардың құрлымын,оның жүйелену, топтасу
механизмін анықтау, ... қоса ... ... ... ... оның санадағы бейнесі мен тілдік көрінісі ... бір ... келу ... ... ... етеді.
Жоғарыда аталғандай, жеке лексемаларды, фразеологизмдерді, прозалық
мәтінді ... ... ... ғылыми еңбектер бар. Ал аспан
денелері атауларын концептілік тұрғыдан ... ... ... ... ... жоқ. ... ... құрылымдардың
аспан денелері атауларының тілдегі көрінісін, концептілердің берілуін, ... ... ... ... арқылы вербалданудағы ерекшелігін
айқындау жұмыстың өзектілігін көрсетеді.
Зерттеу нысаны мен дереккөздері ... ... ... атауларына
әртүрлі концептілік құрылымға салынған концептілердің тілдік ... ... ... ... мақал-мәтелдер, фразеологизмдер алынды.
Зерттеудің негізгі әдістері мен тәсілдері. Зерттеу жұмысының мақсаты мен
тақырып ерекшелігіне байланысты сипаттама, ... ... ... ... әдістері, концептілік талдау, жүйелеу және оны
түсіндіру, тікелей байқау, аналитикалық талдау әдістері қолданылады
Зерттеудің мақсаттары мен ... ... ... аспан
денелері атаулары түрлері мен типтерін, олардың денотатының, стереотиптік
немесе стереотиптік емес ситуацияларының вербалдану ерекшеліктерін, ... ... ... эстетикалық мақсатқа бағынған ерекшеліктерін
айқындау. Осы ... ... ... ... ... ... жұмысымызға негіз болатын теориялық, әдістемелік қағидаларды
айқындау және зерттеу ... ... ... ... ... тіл білімі аспектісі тұрғысында бұрын
зерттелген еңбектер мен ... ... бар ... ... ... ой елегінен өткізу;
- аспан денелері атаулары арқылы көрініс тапқан концептілерді
құрайтын тілдік таңбалар мен бірліктерді анықтау;
Зерттеудің теориялық және ... ... ... ... ... ... алынған нәтижелер қазақ тіл ... ... ... ... ... нақтылай түсуге,
айқындауға өз деңгейінде үлесін қосады. Аспан денелері атауларын зерттеудің
негіздерін ... ... ... ... ... қол жеткен нәтижелер мен тұжырымдар, талдау ... ... мен үлгі ... ... ... ... талдау жүргізу барысында ассоциативтік, түсіндірме ... ... ... ... ... ... пайдалануға болады.
Зерттеу нәтижелерін жоғары оқу ... ... ... ... ... ... ... болады.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы мен нәтижелері:
Зерттеу жұмысында осы уақытқа дейін ... ... ... ... ... ... денелері атауларын
этнолингвистикалық тұрғыдан ... Ғ.Қ. ... ... ... этнолингвистикалық табиғаты” атты диссертациясында
зерттеген. ... ... ... ... ... ... ... мәнін қазақи дүниетаным тұрғысынан терең зерттеген. ... ... ... ... денелері атауларының когнитологиялық,
яғни концептілік тұрғыдан зерттелуі.
Қорғауға ұсынылатын тұжырымдар:
- аспан денелері ... ... ... ... ... тапқан
концепт құрылымдары өз бейнелілігімен, бағалауыш, экспрессивті, коннотаттық
мәнімен құнды;
- концепт санада белгілі бір концептілік жүйе ... ... жүйе ... ... ... ... 1) дүниенің
қасиеті, белгілері (сенсорлы, перцептивті қабылдау); 2) ... ... ... ... ... эталон, стереотип формаға ие болуы); 3)
концепт типтері (фрейм, сценарий, скрипт, ... ... ... 4) ... тілдік бейнесі (метофара, фразеологизм, сөз, сөйлем,
көркем мәтін);
- аспан денелері ... ... ... ... ... ... ... тиімді деп танимыз: фрейм - қарапайым форма, скрипт – күрделі форма,
сценарий – ... ... ...... ... ойсурет – бейнелі форма.
Зерттеу жұмысының құрылымы ... екі ... ... ... ... мен ... тұрады.
1. КОГНИТИВТІК ТІЛ БІЛІМІ
Қазіргі тіл білімінде тілге деген көзқарас, оны танудың жолдары
өзгерді. Тіл – біз ... ... ... бір ... ... бөлшегі.
Сондықтан тіл мәселелерін тануды сан-салалы ... ... ... ... ұғыну, ойлау қабілеті, санадағы ... ... тіл ... ... ... ... этимологиясы, уәжденуі
т.б. әрекеттер тіл білімінде адамзаттың танымдық ... ... – ой ... ... ... әрекеті – мида болатын құбылыс, сана
әрекеті. Ал, тіл ... бұл ... ... ... ... ... ... – логикалық механизмнің ақиқат көрінісі. Оның тілмен
шартты байланысынан ұғым қалыптасады. Ұғым бірнеше ойдың сұрыпталуынан өтіп
сөз арқылы ... Осы ... ... ... арқылы айқындауға
болады: ой – ұғым – тіл.
Ойды жеткізу барысында адамның мынадай қабілеттері айқындалады: ... ... ... ... ... ... ... т.б.
Әрине бұл мәселелер антрополингвистиканың “тіл және сана”, “тіл және адам
психикасы”, “тіл және адам ... ... және ... ... және
философия” бағыттары бойынша қарастырылады. Соның ішінде адамның ... мен ... ... қатынасын зерттеуде когнитивтік тіл білімінің
қызметі ерекше. Когнитивтік тіл білімі ... ... ... – бұл ... ... ... қабілеті мен ментальды әрекеттері
және оның жай-күйін зерттейтін ғылыми бағыт. ... ... мен ... ... ... және ұғыну механизмі туралы ғылым. ... ... ... ... ... ... ... ғылыми
әдістер ұсынады /1,17-33б/.
Адамның интллект, ойлау ... ... мен ... ... ... ғылымдары айналысып келеді. Мәселен, философия
ғылымында гносеология делінетін бүтін тарау таным ... ... ... ... ескі ... жаңа мазмұнға ие болды. Мысалы
әрбір ақиқат дүниенің (зат, оқиға, ... ... ... когнитивизмде
былай танылады: Біріншіден – заттық көрнекі бейнеде, екіншіден – қарапайым
бейнеде, үшіншіден символ ... ... ... нысаны – адамзаттық когниция. Оны тек
байқау, бақылау әдістері арқылы зерттеп қоймай, ментальді репрезентациясын
(ішкі ... ... ... ... ... ... таңбалары айқындау керек. Демек, ... ... ... ... ... мен ... ... анықталады. Адамның бұл әрекетін
танытатын ... ... – оның ... ... тіл – адамның қабылдаған
ақпаратын өңдеп санада реттеген нәтижесін көрсететін құрал /2/.
Когнитивтік әрекеттің нәтижесінде ... ... ... ... ой ... ... ... қабылдаған ақпараттары
сұрыпталып, категорияланған, жүйеленген ойға шоғырланады, ол тілдік формада
көрініс ... ... ... ... сөз мағынасы – адамның қоғамдық
тәжірибесінің құрылымдық ... ... ... ... – индивидуалды
санадағы білімінің өзекті көздері мен белгілерінің ... ... ... ... ... қатысты және олар тілге ... ... ... ... тіл ... жаңа ... ... және өңдеу құралы
ретінде мына терминдер қолданылады: Фреймдер ... ... ... ... (тіл арқылы көрініс тапқан ... ... ... ... (дүние фрагменттерінің ұғымға дейінгі бүтін
бейнесі). Когнитивтік тіл білімінің қызметі – тілдегі бейнеленген ... ... ... ... ... ... ... шеңберінде,
қандай психикалық қабілет негізінде қабылданғанын анықтау. Сондықтан бұны
когнитивтік бағыттың басты нысаны болып табылатын ұғынудың ... ... ... және ... ұғынуға күш салатын
қолданбалы аспектіде шешу көзделген.
Когнитивтік ғылымның зерттеу нысаны – ... ... ... ... /3,180б/. Санада бейнеленген білім когнитивтік тіл ... ... ... ... ... ... түр мен типтері.
2. Таңбада бейнеленген мазмұн мен ... ... және сол ... тану және ... ... яғни ... тәртібі.
3. Таңбаның қалыптасуы мен дамуының шарттары (семиотикалық онтогенез)
/4,5б/.
Тілдің когнитивтік аспектісі білімді ... ... ... ... ... ... ... қарастырады. Адамзат
үшін дүниені танудың ең бірінші ...... ... ... ... сана ... ал тілдік белгі – танымның сыртқы формасы.
Б.А.Серебренников: “Тіл мен ойлау екі түрлі сала ... ... ... ... /5, 16б/ - дей ... ... ... “дүние
бейнесі ” танылатындығын айтады. Оның бірі – концептілік бейне, екіншісі –
тілдік ... ... ... – ұғынуға қатысты, екіншісі тілде
бейнеленуіне қатысты. “Дүниенің ... деп ... ... бейақиқат
болмыстың санадағы көрінісі деп түсінген дұрыс.”
Когнитивтік бағыттың негізгі қызметі – ... ... ... бір
жүйеде репрезентациялау. Репрезентация – алғашқы түсініктен бастап, ... ... ... ... ... ... ... көрінісі /5,
19б/. Демек, ... тіл ...... ... туралы санада
қалыптасқан білімді репрезентациялау әдісін, заңдылығын, ... ... ... ... ... тіл ... дүние бейнесін
модельдеуге, тілдік сананың құрылымын модельдеуге бағытталады. Дүние туралы
түсініктің санада қалыптасуы үш деңгейлі ... ... ... ... ... байланысты: біріншісі – сезімдік қабылдау
(көру, есту, терімен сезу, иіскеп сезу, дәм сезу, т.б.) деңгейі; екіншісі –
түсініктің ... ... ... ... ... ... жеке ... қарапайым бейне, санадағы ойсуреттер,
абстракция); үшіншісі – ... ... ... ... ... бұл
операциялар бір дүние туралы ақпараттар жиынтығын тудырады. Осы ... ... ... ... ... көмегімен пайда болған ақпараттар адамның
эмпирикалық тәжірибесімен толықтырылады. Онымен қоса, дүниенің ... ... ... ... дүниенің қарапайым бейнесінде туындайды.
Мысалы, ойдың метафоралануы – ... ... ... ... тану ... тәсілі. Және ол жаңа білімді “ескінің көзімен” бейнелеп түсіндіруге
бейім тұрады. Ойдағы ... тіл ... тани ... ... тіл – барлық
коммуникативтік жүйенің ірі семиотикалық көрінісі. Американ тілші-ғалымы
У.Чейф: “тілдің қызметі ... ... ... деп ... ... мәнділігі оның дискреттік сипатында, ал тіл одан
туындайтын мынадай үш қызметі арқылы көрініс табады: ... ... ... ... ... оның ... ... интерпретациялануы барысында көрінеді”, деп таниды /6, 195б/.
Демек, тілсіз адамның интеллектуалдық және рухани дүниесін анықтау
мүмкін ... ... ... тану ... тыс ... таңбалар мен
жағдаяттардың сол дүниенің табиғатын ... аша алу ... ... ... ... ... көрініс таппай тек ойда таным ретінде
сақталуы мүмкін. Бұндай дүниенің табиғатын дәл әрі ... ... ... стереотиптік, яғни жиі қайталану барысында ғана тілдік сипатқа
ие бола алады.
Қорыта айтқанда, ... тіл ... ... ... ... ... (таңба), оның тірегі – концептілік құрылымдар. Дүниенің
бейнесі – ... ... бұл ... ... орта ... жүйе. Сондықтан тілдің когнитивтік бағыты тілдегі ұғымды
кешенді таныту мәселесін ... ... да ... ... ... мәселесі – санадағы
білімді жүйелеу. Ғалым зерттеулерінде: “Когнитивтік бағыттың негізгі
қызметі – санада ... ... ... /7/ - деп ... Санадағы
ұғымның әмбебаптық көрінісі тіл арқылы танылады. Ал тілдің ... ... ... зерттелген болатын. Л.С.Выготский: “Тіл табиғат феномені, тіл –
ақпаратты таратушы” деп айқындайды /8/. Тілдің ... ... ... ... ... ... кешенді білімнің танымдық құрылымын анықтау;
2 Оның концептілік ... ... ... ... айқындайды;
Проф Е.Д.Сүлейменованың зерттеуінде тілдің когнитивтік аспектіде
көрінуі ондағы мазмұнның жан-жақты танылуы мен ... ... ... ... тіл жеке ... ... дүниені бүтіндей таныта алмайды
/9,127б/. А.А.Кибриктің пікірінше: ... ... ... ... ... жағдайда ғана тіл когнитивтік қырынан көрінеді”.
/10,126б/. Ғалым Ж.Манкееваның ... ... ... ... ... ... ... байланысты. Ол өз кезегінде қабылдау,
ойлау, жад сияқты психологиялық ұғымдармен тығыз байланысты болып, ... ... ... ... /11/, деп ... жасайды.
Қорыта айтқанда, когнитивтік тіл білімі бағытының қызметі:
- тілге дейінгі ... ... ... ... ... ... тұжырымдау (концептілеу);
- оларды бір жүйеге топтастыру (категориялау);
- дүниенің санада бейнелену көрінісін ... ... ... ... Когнитивтік тіл біліміндегі концепт мәселесі
Адамзат қоғамы дамып, өндіріс, мәдениет, ғылым ... ... ... ... ... арта түсетіні заңды құбылыс.Санада қалыптасқан
ұғымды танытудағы шеңбері де кеңейе түсетіні де ... ... ... ... ... бағыттың басты мәселесі санада тілге дейінгі
бейнеленген дүниелердің ішкі мәнін түсіндірудің әдіс-тәсілдерін ... ... ... ... ... ... Бұл қызметті жүзеге асыратын
когнитивтік бірлік-концепт.
Концепт ұғымы қазіргі тіл білімінде ХХ ғасырдан бастап ... ... ... ... ... тілді логикалық талдау тұрғысынан тану
бірлігі ретінде ... ... ... ... ... ой-санасын,
менталитетін тануда қарқынды қызмет ... ... ... ... ... сөздерді (тірек-ұғым) концепт деп ... ... ... ... т.б
). Н.Д.Арутюнова:”Мәдени концептілер - бұл ең алдымен философиялық мәдени
терминдердің қарапайым сәйкестігі (үйлесімі). Осы ... ... ... ғылыми философиялық, мәдени ұғымдарды таныта отырып, жалпыға
ортақ күнделікті қолданыстағы мағыналардың ... бола ... ... тіл иесі күнделікті қолданыстағы (тағдыр,
ақиқат, ар,ождан, еркіндік т.б.) сөздерді ... ... ... ... Сондықтан бұл сөздер ұжымдық санада қалай танылса, қай ... ... сол ... ... ... әлеуметтік, мәдени мазмұн) тіл
бірліктері арқылы ұғынылады. Бұл ұғымдық мән субъектінің жеке ... ... ... ... ... тіл ... арқылы көрініс
табады. А.К.Мороховский зерттеулерінде концепт ұғымы мен оның ... ... ... ... ... Ғалым тілді үш түрлі
семантикалық ... ... ... ... ... ... Топтастырудағы басты себеп: біріншіден, олардың
мағынасы белгілі бір мақсатқа бағытталады, ... ... ... ... бар, ... ... ... орны ,аясы бар.
Мәселен, ғылыми ... жеке ... ... ... мен ... ... ... Мәдени сөздер-әлеуметтік ортада
қалыптасады, мақсаты- социумда мазмұндық сипат алған ... ... тіл ... ... нақтылау. Идеологиялық сөздер жеке тұлғалар
санасында қалыптасып, социумға қолданысқа ұсынады, мақсаты-үгіт, ... Бұл ... ... (бұлдыр) санадағы бейнелерді танытуда айқын
көрінеді./13,55б/. Концепт ... ... ... ... ... идеалды дүниенің объектісі ретінде танылып,
субъектінің дүние ... ... ... ... тұжырым
жасаған./14,79б/. А.Вежбицкаяның бұл пікірі С.А.Аскольдов-Алексеевтің:
”Концепт санадағы актілердің мазмұны” /15,29б/-деген ... ... ... ... ... ... ой ... арқылы пайда болып, ондағы
мазмұнды танытатын бірлік ретінде ұғыныла бастады.
Бұдан ... ... ... ... ... т.б.) концептіні ментальды түсінік ретінде тани бастады.
Д.С.Лихачев зерттеулерінде ... ... ... ... ... ... жасай отырып, концептілік отау (орта) құрайтынын
дәлелдейді. Бұл отауды “концептосфера” деп атап ... ... ... ... ... концептілік жүйеге айналады. Ғалым
зерттеулерінде ... ... ... ... ... ... ... мәдениеттің тірек сөздері) арқылы құралған. Олардың
тілдік ... көп ... ... ... табылады. Н.К.Рябцева
концепт қасиеттерін былай айқындайды:
- адам санасындағы ... ... ... ... ... ... өзгеріп отырады;
- концепт логикалы ұйымдасқан динамикалық құрылымнан тұрады. ... ...... ... болып танылса, прототиптік мазмұндары –
көмекші элементтер болып саналады;
- ... ... ... ... ... ... ескі және жаңа ақпараттар) уәжделген және өңделіп
ұсынылған өнім ретінде танылады /17,74б/.
Концепт – лигвистикалық ... ... ... ... ... ... ... Концепт когнитивтік тіл ... ... ... ... ... мағына мен ұғым лингвомәдени
бірлік терминдерімен ауыстыра қолдану ... ... ... ... ең ... осы ... ара ... ажыратып көрсеткенді жөн
көрді. Ю.Степанов “Мағына тек тіл жүйесінде ғана анықталатын тіл білімінің
термині, ал ұғым тіл ... мен ... ... ... ... ... - деп көрсетеді. С.Аскольдов-Алексеев “концепт -
лексикалық мағынаға қарағанда ауқымы кең дүние”, - деп таниды.
“Концепт” пен ... ... ішкі ... қарай бірдей: концепт
латынның “conceptus - ұғым” ... ... ... /2/. ... ... екі ... да өзіндік ерекшелігі байқалуда. Егер ұғым танылатын
обьектінің мәнді , ... ... ... ... ал ... ... негізделген ментальды білім жиынтығы. Оның мазмұн межесі – обьект
туралы ұжымдық, тұлғалық санадағы ... ... ... ... ... ... – тіл ... жүйеленген көрінісі (лексикалық,
фразеологиялық, паремиологиялық т.б.). ... ... ... ... ... бірлік, лексикалық мағынасы бар сөздер қолданылады. Ал
концепт ... ... ... ала ... тек ... бір ... ... және автор үшін маңызы зор деп танылатын күрделі
ұғымдарды, ең бастысы ... ... ... ... ... ... ұғымдарды тани аламыз. Мысалы, қазақ халқы үшін
киіз үй, шаңырақ, қамшы, жазық дала, көш, ... ... ... ... т.б.
сөздер лингвомәдени бірлік ретінде ұлттық мәдени ... деп ... ... орыс ... үшін ... ... лингвомәдени бірлік ретінде мәдени
концепт деп танылады.
Концепт пен ұғымның басқа да өзгешеліктері бар: ұғым өз ... ... ... ... ал ... – бұнымен қоса, мәнді емес
қасиеттерін де қамтиды. Ұғым ... ... ... ... ... кең. ... пен ... оның құрылымдары арқылы ажыратуға
болады. Ұғым құрылымында тек мазмұндық элементтер болады, оған концептілік
құрылымдағы барлық компонент ене ... ... ... ... ... ... көрінеді (В.А.Маслова). Яғни концепт
бойынан адамның обьект (дүние) туралы жағымды, жағымсыз ... ... ойы, ... көрінеді.
А.Б.Бабушкин концепт пен ұғым терминдерін ұқсас деп ... ... оның ... яғни ... ... ... ұсынады. “Қазіргі
таңда тілші-ғалымдар “ұғым” терминін ... ... ... ... орнына концепт деп аталатын ойлау ... ... ... /18,14б/. Н.Н.Болдырев, керісінше екі терминнің де қолданылу аясы
бар деп ... ... ... ... ... ... ... ұғымның
көлемі (берілген дүниені толықтыратын белгілер мен қасиеттерінің жиынтығы)
және мазмұны (ондағы бір немесе ... ... ... ... ... ал ... ... мазмұндық бөлігі ғана көрінеді.
Қазіргі тіл білімінде “концепт” ұғымы кең мағынада қолданылады және
тілдің ... ... ... ... ... ... құрылымға сүйенеді.
Сонымен концепт пен ұғым ғылымда екі түрлі термин. Ұғым – логика мен
философия термині, ал ... - ... ... ... тіл білімі термині. Концепт пен мағына біржақты ұғымдар емес.
Концепт дүние туралы тұрақты мәліметтер жинайды, ал сөз өз ... бір ... ғана ... ... ... ... оны
танытып тұрған мағыналар мен сөйлемдерге, дискурсқа сүйенеміз /2/. Концепт
обьектінің семасы ... да ... ... ол мазмұн – жадыда саналы түрде
автоматты сақталған форма. ... ... ... ... ... ... ұсыну бірлігі. Концепт бұл жалпы мағына ... ол ... ... ... ... ... деп тани алмаймыз, себебі, ... ... ... ... ... идея ... ... Дегенмен, сөздің
мағынасы концепт қалыптастырушы материал ретінде қызмет ... ... ... ... түсінік беруде санадағы ментальды бейнелерден ... ... ... тілге тиек болады. Концепт терминін анықтау сөз
мағынасының қалыптасуына үңілуден туындайды. ... ... ... ұғым ... ... ... үзігі
формасында танылған” /19,16б/. Г.В.Колшанский, Б.А.Серебренниковтардың
зерттеулерінде де сөз ... ... ... бейнеленуі мен таныту
басым көрінеді /20,193б/. Демек, сөз мағынасы ... ... ... ... Сөз ... сана ... арқылы танылатын ойлау
субстратының бір элементі деп ... ... ... ... ... сема – “денотат” ұғымы
когнитивтік аспектіде “обьектінің идеалды ... яғни ... ... ... ... ... тілдің семантикалық деңгейі ақиқат
дүние ... ... ... ... болуы әбден мүмкін. М.В.Никитин
концепт терминіне “таңба ... ... ... деп ... береді
/21,150б/. Ғалым тілдің ... ... ... ... ... ... ... ұғымның бейнелену модусын (түрін) ажыратады:
интенсионал, импликационал, логикалық ... ... ... ... ... ұғымның эмотивті модусы. Концептіні тілдік мағынаның
мазмұны ретінде танып, ... ... ... ... ... ... шеңберінде зерттеу концепт туралы алғашқы, тар түсінік
деп танылады. Концептіге осындай түсінік беру ұғымға ... ... ... нәтижесінде анықталды. Семантикалық талдау зат немесе
құбылыс атауының денотаттық, сигнификаттық, конаттатық және ... ... ... ... концептілік талдау бір таңба аясына
жинақталған белгілердің мазмұнын ... ... ... лексемаға -
мағына тән болса, концептіге - мазмұн тән.
Когнитивтік ... ... ... ... нәтижесінде концептінің
санада ойлау әрекеті арқылы ... ... ... ... ... ... Кең ... концепт – санадағы ментальды
бірліктер мен психикалық ресурстар қызметі арқылы индивидтің тәжірибесі мен
білімін танытатын ақпараттық құрылым ... ... ... ... мен ... ... ... оның қалыптасуы мен
танылуының мынандай басты қағидаларын анықтауға негіз болды.
1.Концепт – ... ... ... болмыс. (С.А.Аскольдов-
Алексеев; Чесноков; Е.С.Кубрякова) . “Концепт – бұл сөз бен оның ... ... . Ішкі ... ... ... ... ұғым бірден
сөзбен таңбалана алмайды. Сондықтан оның орнына мағына элементі ретінде
ойдағы алғашқы түсінік – ... ... ... келеді. Бұл концепт
болып саналады” /15,28б/. “Концепт – зат не ... ... ... қалай, олар қалай топтастырылады, қалай ... ... ... ... репрезентация /23/. “Концепт – бұл өзінше
бөлек бүтін мазмұнға ие, әрі ұсақ ойларға бөлінбейтін ... ... ... ... ... қарапайым көрінісі” /24/. Е.С.Кубрякова: “Концептіні
адам санасының және ... ... ... сипатталады”, - деп таниды.
2.Концепт-адамның өмірлік тәжірбиесі мен ұлттық тәжірбиедегі бейнелер
(таңбалар) жиынтығы.(Чубраян, ... ... ...
ұқсас заттар мен ... ... ... ... ... мен қасиетіне байланысты екі объектінің де ортақ белгісі концепт
қалыптастыруға ... ... ... – белгілеуге болатын таңбасы бар
ұжымдық сананың дискреттік ... /18/. ... – бұл ... бір ... түсінік, білім, ассоциация шоғыры” /19/.
3.Концепт – ақиқат дүниенің мәдени бейнесі. Демек, белгілі бір ... ... ... ... сол ... ... анықтайды /23/.
А.Н.Арутюнова, ... ... ... ... аясы
белгілі бір мәдениеттің белгілерін білдіре алса, әрбір тірек сөз концепт
бола алады. /13/. Д.С.Лихачев ... ... ... ... сүйену арқылы айқындайды. Концепт-1 – алғашқы ментальды түсінік;
концепт-2 – ... ... ... ... ... /15/. ... ... тіл білімінде концепт терминін ... үш ... ... ... Н.Телия) Концептіні мәдениеттаным
аспектісінде қарастырып, адамның ментальді дүниесіндегі ... ... деп ... ... ... тіл ... қызмет атқармайды, ол тек
мәдени ... ең ... ... ... үшін ... – деп
түсінеді.
Екінші бағыт. (Н.Д.Арутюнова, Т.Булыгина, Н.Д.Шмелев) ... ... оның ... ... негізгі құралы – тіл таңбасының семантикасын
анықтау керек. Демек, бұл бағыт ... ... ... ... ... Е.Кубрякова) Концепт тек сөз мағынасынан
тұлғалық тәжірибелер мен ... ... ... ... ақпараттары, танымдық
дүниесі арқылы қалыптасады. Яғни концепт – ақиқат дүние мен сол ... сөз ... ... ... ... ... Бұл
зерттеулерден шығатын нақты тұжырым: ... – бұл ... ... ... ... ... көркемдік танымда берілуі мүмкін немесе олардың
қосылып, ықшамдалған түрінде көрінуі мүмкін.
Тіл білімінде ... ... ... ұғым ... әр ... Лингвомәдениеттанымдық аспектіде, концепт – ақиқат дүниенің санадағы
мәдени, рухани, этникалық, ... ... ... ... ... (Н.Д. Арутюнова, А.М.Мороховский, Д.С.Лихачев т.б.).
2.Психолингвистикалық аспектіде концепт – ақиқат дүние туралы психикалық
қабілеттер (қабылдау, жадыда сақтау, ... ... ... ... ... ... ментальды түсініктер ретінде танылады (Р.И.Павеленис,
Дж.Келли, Дж.Каган).
3.Лингвомәдениеттік аспектіде, концепт – ақиқат ... ... ... ... ... ақпараттары мен когнитивтік семантикасы
арқылы танылған көрінісі (бейнесі). Әрбір концепт тіл ... ... ... ... ... ... қызмет атқарады (Е.Н.Кубрякова,
А.Вежбицкая) дүниені танытатын әрбір сема санада ... ... ... ... ... салынған ситуациялар мен бейнелер арқылы таңбаланады.
Концепт ұғымына берілген тұжырымдарды зерттеу нәтижесі ... ... ... ... болды:
-концепт дүниенің құндылықтарын танытады;
-концепт санадағы дүниенің мәнін бейнелейді;
-тіл арқылы обьективтенеді;
-субьектінің біліми деңгейі мен менталитетін көрсетеді;
-әрбір ұлттың ... ... ... ... ... қазақ
халқында танылған “шаңыраққа қара ту тігу” фреймі өлім ... ... ... стилін айқындайды;
-концепт – адам тәжірибесіндегі идеалды түсініктің ең кішкене бірлігі;
-концепт – білімді ... ... және оны ... ... бірлігі;
-концепт – белгілі бір мәдени болмыстың негізгі ұясы.
Бүгінгі таңда тұрақты ... ие бола ... ... ... себебі: ол дүниенің әлеуметтік-психомәдени жағын қатар ... ... көп ... ... ... Бұл ... сол ... ойлау, түйсіну әрекеті арқылы жүзеге асып қоймай, ... ... ... ... ... “концепт” ұғымын жан-жақты
таныту үшін мынадай тұжырымдардың өзі жеткілікті: “Концепт – бұл белгілі
бір ... ... ... ... ... ... айқындайтын семантикалық білім. Концепт ... ... ... ... ... ... ... уәждейді.
Бұнымен қоса “үй” құруға арналған кірпіш ретінде түсініледі (М.Хайдеггер).
Концепт – адам әрекетінің әрбір болмысын, мәнін ... ... ... сөз ... ... керісінше, адамның өзіндік жеке және
ұжымдық (халықтық) тәжірибесінен туындайды (Д.С.Лихачев бойынша). Концепт
бағалауыш, эмоционалды-экспрессивті ... ... ... ... ... байланысты әлем бейнесі және әлемнің тілдік көрінісі
қазіргі тіл білімінде өзекті ... бірі ... ... Әлем ... әр ... әр ұжым ... өз дүниетанымына, мәдениетіне ментальдық
ерекшелігіне, ұлттық психологиясына, жеке ... т.б. ... ... ... ... тілдік бірліктер арқылы танымдық аспектіде
айқындауда ... ... ... рөл ... адам санасындағы ұлттық бірліктерді, психикалық ресурстарды,
адам білімі мен тәжірбиесі ... ... ... ... ... ... жүйенің, адамзат ... ... әлем ... ... ... ... Концепт ұғымы адамзат іс-әрекеті нәтижесінің мазмұны
бейнелейтін ұғымдар, әлемді тану ... ... ... ... береді.
Ол белгілі бір нысандар мен олардың қасиеттері туралы ақпараттардың құрылу
процесінде пайда болады.
Тіл қызметінің танымдық (когнитивтік) негізін айқындаудың үш ... ... ... зерттеудің когнитивтік негіздері” атты мақаласында
айқындап ... ... ... танымның қазыналық сипаты.
2.Таным модельдерінің символдық түрлері, яғни тілдің ... ... ... ... ... жасау. Яғни тіл арқылы ... ... ... ... субъективті түрде символдар арқылы беру.
4. Таным модельдерінің жүйелі сипаты, сабақтастығы. Яғни ол – ... ... ... тұратынын сипаттайды. /11,41б/
Бұл принциптерден әлем бейнесін тану тәжірбиеге, танымға, мәдениетке
байланысты екендігін көруге ... ... ... салт-дәстүрінің,
дүниетанымының тілге тигізетін әсері мол. Жалпы халық мәдениетін шартты
түрде екіге бөлуге болады: материалдық және ... ... Осы ... ... мәдениетті танытатын атауларды концепт түрінде тануға
болады. Әсіресе, ұлттық ерекшелігін, таным-түсінігін, ой-өрісін, яғни бір
сөзбен ... ... ... ... ... “мәдени
концепт” ретінде когнитивті тұрғыда қарау қажет./50/
Ұлттық мәдениеттің барлық түрлері тілде өз көрінісін табады. ... ... ... ... ... ... тілде
жинақталған. Ұлттық мәдениеттің белгісі жеке сөздің семантикасынан, ... ... ... танытатын лексикалық бірліктерден, ... кісі ... ... ... ... ... беретін ұғымын, семантикалық қырларын талдау
арқылы жеке адамнан бастап, қоғамдық ... ... бір ... ... ... ... ... болады. Бұл сөздер
рухани мәдениеттің басты-басты ұғымдарын оның элементтері ретінде таңбалай
отырып, олардың мән-мағынасын да ... ... ... лексемалардың
лексикалық, семантикалық қырларын анықтау жаңа үстем мән-мағынаның ашылуына
септігін тигізеді. Бұл бұрын жасалған тұжырымдарды, түсіндірмелерді ... ... ... санада танылу деңгейіне қарай, ақиқат ... ... ... ... ... ... ... деп шартты түрде
жіктеуге болады.
Метафизикалық концепт – (жан, өмір, өлім, тағдыр, жалғыздық, ... ... ... ... ... ... дәрежедегі
құндылықтарын танытатын ментальді ... ... ... перцептивтік, сенсорлық қабылдау, яғни сезіну әрекеті арқылы
рухани ... тану ... ғана ... Адам ... ғана ... білуге болатын, құбылысты даму барысында ғана түсінуге
болатын ұғымдарды нақты ... ... ... ... Оны
адам қалай сезінеді, қалай басынан өткереді,сол әсері арқылы ... ұжым не ... ... ... ... танытатын “өмір”
метафизикалық концептісінің қазақ поэзиясында алма ... ... ... мен ... ... пен ... ... күшті динамикалық
қозғалысы ретінде танылуы басым ... Өмір ... ... ... ... мейлі, дінің түз, тұрмыс тоқ.(М.Шаханов);Өмір деген өректіген бір
ағын.(М.Шаханов);Өмір-жарыс, жасық жандар ұтар ... Өмір ... ... ... ... ... өмір ... арпалыс ситуациясында таныту үшін бәйге, бәйгеге ... ... ағын су, ... ... ... теңіз толқыны, майдандағы
фрагменттер ... ... ... ... ... ... алынған.
Ұлттық-мәдени концептілер тек ұлттық танымда ғана жан-жақты ақпаратымен
жүйеленіп, сол ұлттың мәдени құндылығын көрсететін концептілер (дала, көш,
домбыра, қамшы, ... ... ... ... ... өмірін, жайлауын,
мал шаруашылығын, дарқан кеңдікті, жазықтықты объективтендіреді. ... дала ... ... ... ... ... кең байтақ жеріндегі
ұлттық-мәдени өмірді, яғни ... ... ... ... ... ... болмысын сипаттайды. Мысалы ойсурет құрлымында танылуы:
Қазақ жері – алып бір қара ... ... ... ... қуырылды. Мұндағы
лингвомәдени бірлік - қара қазан. Сценарийлік құрылымда танылу: Қашаннан
жерік қара Жер, ... ... ... ... Сал дала ... ұйықтап оянған өлеңменен. Дала деген күйсандық бұл қазаққа, Абай
десе құлағы ... Уһ, ... Дала ... ... жыр, Дала-қобыз,
тұтпайды пернесін кір.
Эмоционалды концептілер. ... ... ... адам ... ... аффективті көңіл-күй арқылы, ішкі
сезімі арқылы танылады. Мысалы уайым ... ... ... танылатыны,
оның “сары уайымға салыну, күйзелу, көңіл-күйі болмау” деп объективтенетіні
белгілі. Бірақ оны нақты денотатпен көрсете ... ... ... ... ... деңгейіне қарай
контраст концептілер және калейдаскоптық концептілер деп ... ...... бірі ... ... ... отыратын немесе бірінен кейін бірі жүретін, тіпті ... ... ... дүниелердің жұптасып қана танылуы.(Өмір/өлім,
қала,дала, ... ... ... ... ... ... ... кірдім де қайта шықтым” ситуациясы арқылы ... ... ... ... дауысын есіте шаршадым, жамырап жатқан жас
төлдің үнін аңсадым” деген денотатты ситуациялар арқылы танылып тұр.
Калейдоскоптық ... - бір ғана ... ... ... ... құрылымдарға салынып бірнеше концепт ... ... ... ... ... ... әрбір үзігін
(фрагментін) қалыптасқан (стереотиптік) ... ... ... ... ... ... сол ... алуан түрлі
жағдайда объективтендіруге мүмкіндік береді.
Тұлға не ұжымның ... ... ... ... ... ... танымда объективтенген концептілер
және логикалық-позитивті танымда объективтенген концептілер деп шартты
түрде ... ... ... ... ... танымда
объективтенген концептілер маңызды болып саналады. Себебі, оның ... ... атау ... түсінік қалыптастыру, бейнелеу, ассоциативті,
эмотивті модусын анықтау сияқты ... ... ... ... ... ... ... әрқашан индивидуалды. Мұнда
логикалық ойлау ... мен ... ... ... ... ... жалпыадамзаттық, әлеуметтік идеялар тән. Ал
эстетикалық-көркем танымда объективтенген концептілерге-жеке тұлғаның
фантазиялық ... ... ... бейнелері тән. Логикалық-позитивтік
концептілерде сезімдік, иррационалдық қабылдаулардан бұрын, логикалық ... мен ой ... құру ... ... Эстетикалық-көркем
концептілерді объективтендіруде сезімдік бейнелеу ... ... ... ... ... ... бейнелеу
әрекеттері белсенді қызмет атқарады. Мысалы: “АЙ”-түнде жерге жарық сәуле
беріп тұратын планета. ... ... ... концепт). “Ай”-
жарты ай тұр шар аспанда-тозған таға, Үскірік үрлей ме әлде ... ... ... ... концепт). Логикалық танымдағы
концептілер ақиқатқа негізделеді және логика (ойлау) заңдылығына ... ... ... ... ... ... ... ойлау әрекеттері басым болады. Бірақ мұндай танымда заңдылық
болмайды түсінбеу ... Онда ... өз заңы мен өз ... ... қай ... ... ... ақиқат дүниенің бөлшегін танытуға
бағытталады.
Концептілер әрқашан идеалды және олар санада әмбебап заттық ... ... ... ... ... Әмбебап заттық код бірлігі-
бұл адамның тұлғалық сезіну тәжірбиесі негізінде ... ... ... Санада концепт бейне түрінде ... ... ... ... ... ... бейнеден ой бейнеге ауысады. Мәселен
“қорқыныш” концептісі тактильді сезіну, яғни дененің мұздауы, ... ... ... ... су құйғандай”, “денем мұздап
кетті”, тұла бойымды ... ... ... ... ... т.б. Осы ойымызды нақтылау үшін Р.И.Павиленистің пікіріне
сүйенеміз: ”Әрбір ... ... үшін ... ... ... ... Бұл ... субъектінің байқаған, бақылаған, ... ... ... ... Бұл жиынтық концептілік ... ... ... өте ... ... .Бұл құрылымға санадағы
ақиқат дүниені ... ... ... мен ... оқиғалар мен
ситуациялар енеді. В..А Маслова концепт құрлымын былай ... ... ... ... ... ... көзі, яғни
этимологиясы; екіншіден, сол дүниенің ... ... ... жаңа мәнге ие болған белгілері; үшіншіден, қазіргі сол ... ... мен ... ... ... көрінісі
жатады”/2,40б/. З.Д.Попова мен И.А.Стернин концепт құрылымын ... ... ... ... етуімен байланыстырады. “Концепт
адам санасында, біріншіден, сезімдік ... ... ... адам ... ... ... арқылы таныла түседі,
төртіншіден, тілдік таңбасы жиі ... ... ... ... таңбалармен таныту арқылы анықталады, бесіншіден, тіл бірліктерін
саналы түрде сол ... ... ... ... деп ... ... ... Ю.Степановтың пікірінше, концепт ... ... оның ... ... әр ... сол дүние туралы мәдени
түсінік, ... ... ... ... ... жүйесі бойынша
концепт құрылымы мынадай тізбекпен танылған:
-Дүниенің негізгі(маңызды) белгісі;
-Қосымша (пассив,тарихи) белгісі;
Ішкі (әлі ... ... ... жұмбақ) формасы./26,21б/
Қазіргі логика ғылымында концептілік жүйе туралы теориялардың негізгісі
ретінде Р.И. Павиленнистің ... ... ... деп ... ... жүйе – индивидтің ақиқат, бейақиқат дүние туралы ( ой, пікір,
білім) ақпараттарының ... ... ... ... жүйесі деп
танылды. /7,387б/.
Концептілік жүйенің қызметі- оның құрамындағы компоненттерді ... ... ... Р.И. ... ... ... ... концептілік жүйенің механизмін “сана – тіл – ... ... ... ... ... Л. ... бейнені “тіл – сана – дүние” үштігінің арақатынасы арқылы танытуды
ұсынады. Концептілік бейне ... бұл ... ... мақсаты санадағы бейнені ұғындыру. Кез келген санадағы дүние бейнесі
концептілік жүйеде түсіндіріледі, ... ... ... ... ... ... ... Концептілік жүйеде білімдік ақпараттармен қоса
тұлғаның ұғым туралы нақты бейнесін танытуға ұмтылған жеке танымы ... ... Көп ... бұл ... ... ... ассоциативтік
формада көрініс табады. Сондықтан концептілік жүйенің тілдік көрінісі
ондағы элементтердің ... тіл ... ... ... ... ... Концептілік жүйедегі авторлық танымы
анықтауда оның таныту үшін қолданған моделінің сол объектінің жақындастыра
ұқсатудағы ... ... ... Концептілік жүйедегі дүние туралы
субъективті-индивидуалдық білімнің көрінісін Р.И. ... ... ... деп атауды ұсынды /19,280 б/.
Субъектінің санада қалыптасқан ақпараттарының маңыздысы – ... ... Осы ... ... ... ... ... санада мынадай процестерден өтеді:
– қабылданған ақпарат субъект санасында ... ... бір ... қатысты элементтер топтастырылады.
– басқа тұлғалардың ұғым туралы пікірімен салыстырылады.
– жинақталған ақпараттар бір жүйеде реттілікпен өңделеді.
– жүйедегі ақпаратардың тілдік көрінісі ... деп ... ... концептілік мазмұнның тұрақты көрінісі бола алмайды. ... ... ... ал тілдің дискреттілік қасиетін
танимыз.
Демек, логика ғылымында концептілік жүйе – ... ... ... ... ... интерсубъективті және субъективті ақпараттарына
сәйкестендірілуі. Мұндағы тілдің қызметі – концептілік мазмұнды таңбалық
негізде репрезентациялау.
В.К. ... ... жүйе ... ... – дей келе ... ...... немесе бейақиқат дүниенің жеке фрагментерінен ой
моделін құру әрекеті” /20/ – ... ... ... ... ... ... субъектінің жан-жақты білімінен туындайтын ... ... мен оның ... ... ... ... көмегімен танылады. Демек, бұл операция арқылы дүниенің идеалды
ой моделі құралады, ал ондағы ақпараттар (субъектінің дүние туралы бейнесі
мен ... ... ... жүйені құрайды.
Субъектінің дүниені тану әрекеті – бұл сол ... ... ... ... Ой конструкциясының элементтері ретінде
білімдік ақпаттар (тілдік, тілден тыс) мен ... ... ... ... жүйе ... ...... дүние туралы ішкі
бейнесін таныту деп түсініледі. Концептілік жүйе санадағы ой ... ... ... ... ... когнитивтік стилі,
индивидуалды когнитивтік ақпарат (субъективті білім) арқылы құралады.
Қорыта айтқанда, ... ... ... лингвокогнитивтік тұрғыдан
зерттеу: біріншіден, ой жүйесінің құрлымын ... ... ... ... реттелген ақиқат немесе бейақиқат дүниенің ұғымдық мәнін(бейнелерін)
анықтайды; үшіншіден, жүйе ... ... ... ... айқындайды; төртіншіден, ақпараттар ... ... ... ... ... ... ондағы
динамикалық, статикалық белгілерге сипаттама береді. Психология ... жүйе ... ... ... ... ... ... және тану
қабілеттері арқылы жүзеге асады. В.Знаковтың пікірінше, тану ... ... ... ... және ... таныған ақпараттары
арқылы дүниенің мәнін түсіну /28.22б/. В.А. ... ... ... ... ... ... тұжырым ұсынады: “Субъектінің тілден
ұғынған мазмұны концептілік жүйенің бір ... ... ... және ... ұқсас мағыналы тармақтар концептіні бүтіндей тануға септігін
тигізеді. Сондықтан тілдік таңбадан қабылданған ... ... ... ... ақпараттарын актуалдайды немесе бұл
ақпараттардың әрқайсысы таңба ... ... ... ... жүйенің әрбір компоненті перцептивтік,
сенсорлық ... ... ... ... ... ... басым түседі. А.Ш. Шварконың зерттеуінде ... ... ... ассоциативтік, эмоционалды-бағалауыш фоносемантикалық
белгілер вербалды мазмұнда танылады, ал оның ... ... тек ... /30,57б/. Демек, концептілік жүйе құрамындағы дүние туралы
ақпараттар тізбегі индивидтің актуалды және ... тану ... Ал тіл – ... жүйе ... ... танытатын интегративті компонент. Аспан ... ... ... ... ... қызметі ерекше көрінеді. Себебі
аспан денелері атауларындағы концептілік ... ... ... ... ... ... концепт санадағы ... ... ... ... үйлеспейтін тіл бірліктері арқылы
танылады. Сондықтан ... ... ... ... ... ... репрезентанты ретінде түсініледі.
Қорыта айтсақ, лингвокогнитивтік аспектіде концептілік жүйенің қызметі
мынандай көрініс табады:
– санадағы ақпараттар мен ... ... ... ... ... ... ... моделін, бейнесін танытады;
– субъектінің дүние туралы жалпы түсінігін байқатады;
– концептінің мазмұндық, ... ... ... ... қасиеттерін танытады.
Логикалық аспектіде, концептілік жүйе континуалдық және ... ... ... ... ... аспектіде концептілік жүйенің әрбір ... ... ... негізінде туындаған дүниені концептілік
бейнелері деп саналады. Концептілік жүйе дүниенің концептілік ... ... ... ... туралы біршама болжам, ... ... ... ... ... ... бейнесі санадағы мазмұнымен
негізделеді;
– екінші болжам дүниенің концептілік ... ... ... ... ... ... болжам дүниенің концептілік бейнесі тілдік мағыналар арқылы
негізделеді;
Бұл зерттеулердің барлығы концептілік жүйенің қызметі деп саналады.
Біздің пікірімізше, дүниенің ... ... ... ... тірек
– концептілік жүйе. Концептілік жүйе ішкі және сыртқы құрылымдардан ... ... ... танытуға бағытталған құрылымдар: фрейм, сценарий,
ойсурет, схема; ал сыртқы құрылымы – сөз, ... ... т.б. ... жүйе ... ... ішкі
құрылымдар белгілі-бір ... ... ... ... модель автор танымындағы символ, бейне, ... ... ... ... бірліктер мен инсайт таңбалар ... ... ... нәтижесінде аспан денелері
атауларындағы ... ... ... ... ... ... ... ұсынамыз.
| ... | |
| | | ... ... ... ... |Когнитивтік модель |
|бейнесі | | |
| | | ... ... ... |
| | | ... ... ... |
| | | ... ... |Этикет |
| | | ... ... ... ... |
| | | ... ... ... ... ... ... ... концептісінің құрылымдарын анықтап көрейік.
Ақиқат дүние – күн. Оның ... жылу ... ... көру, терімен сезу
ассоциациалары негізінде санада стереотипті ... ... ... Күн ... ай ... ... ... немесе Қызарып соңғы сәуле
шашырады, күн түйе алмай барады шашын әлі ... ... сыр ... барып, қызыл өзен жатқандай қардан ағып, есімде ... ... ... ... қанға малып! Деп ойсурет типінде ... мәні ... ... беру ... Бұл жерде ақиқат дүниенің тілдік
бейнесі метафоралы тіркестер арқылы беріліп тұрады. Күн – ... ... ... ... күндерімді теңеймін өмірімнің ... ... ... жалды күн дейтін көлікпенен көріп келем өмірді, көріп келем
(ойсурет).
Концептілік жүйе – ақиқат дүние туралы субъектінің ... ... жүйе – ... ... ... ... ... реттейді
/31/. Демек, концептілік жүйе субъектінің ... ... ... ондағы ұрпақтан-ұрпаққа мұра болған мәдени құндылықтары мен ұлттық
ерекшеліктерін танытады.
Концептілік құрылымдардың санада бейнеленуі ... ... ... ... ... ... ... Күрделі форма(скрипт)
3. Оқиғалы форма (сценарий)
4. Сызбалы форма (схема)
5. Бейнелі форма(ойсурет)
Адам санасында қалыптасатын бұл формалардың басты қызметі:
-концептілік құрылымдарды санада ... ... ... ... – бұл ... жүйенің құрылымдық элементтерін танытатын
қарапайым формасы. Ол концептінің ең жақын семаларынан құралады және ... ... ... таңбалар арқылы көрініс табады.
Фрейм білім қалыптастырудағы басты операциялардың бірі. М.Минский
адамның ... ... ... мен ... сақталған ақпаратын модельдеу
тәсілін зерттеу арқылы фрейм ұғымын ... ... ... ... ... дәлелдейді: “...Мәселен, бөлмеге кірген адамның ондағы заттар мен
құбылыстардың қандай екенін, ... ... ... ... осы
ақпараттардың қаншалықтысы ақиқатқа сәйкес келетінін анықтау адам ... ... Бұл ...... деп аталады. Бұл құбылыс
фильмнің әрбір кадры секілді санадағы дүниелерді визуалды, ... тану ... ... Фрейм – жадыда сақталған ... ... бір ... ... ұйымдасқан, адам тәжірибесіндегі дүние
туралы нақты фрагменттерден құралған ... көп ... ... мағынасы, ол ... ... ... ... ... ... ... көрініс табады. Негізінен
фрейм концепт ядросының төңірегіне ұйымдасатын ... ... ... ... ... (59). Демек, санада сақталған әрбір
ақиқат фрейм бола алады. Олар белгілі бір ұғым мазмұнына сай ... жүйе ... ... ... фрейм құрылымы екі
деңгейден тұрады:
1) жоғары деңгейге оқиға не ... ... ... ... ... ... деңгей нақты мәліметтерді толықтыратын қосымша деректерден
құралады. Минский мұны “бос тізбектер” деп атайды.
Тілдегі фрейм – бұл элементтері ұғымдық ... жеке ... ... ... ... ... ... қатар. Қарапайым фреймдер бір
ғана лексемамен берілуі мүмкін, ал күрделі фреймдер тіркестер немесе сөйлем
арқылы танылуы мүмкін. ... бұл тек ... ... ... ... ... ... – әрбір сөзі белгілі бір бөлшекті (мағынаны) немесе кейбір
концептілік немесе акционалды бүтіндікті ... ... ... /49, ... ... танылады.
Е.С. Беляевтің пікірінше: “фрейм сөзден емес, көргеннен алған әсер,
бірақ ол объектіні стереотипі немесе ... ... ... ... ... ... екіжақты сипатымен танылып, былай ... ... ... ... жүйе ... ... /47, 199 б/, екінші
жағынан когнитивтік ақпараттарды ұйымдастырушы ретінде танылады /36, ... ... ... ... концепт түзуші бірлік деп тануға негіз туындайды.
Фрейм санада концепт түзуші оқиға (жағдаят) бірліктерінің ... ... ... ... сай ... ... ақпараттар жинағы деп
түсініледі. Бір жағынан фрейм ... ... ... ... қалыптасуына базалық қызмет ... ... ... түсіндіру,
интерпретациялау шеңберін қалыптастырады.
Фрейм- прессупозициялық модель. Егер адамның тілде таңбаланған заттар
мен құбылыстар туралы білімі ... ... егер оған ... бір ... ... өту ... белгілі болса, онда ол адам сол тілдік
құрылымды фрейм ретінде қабылдай алады.
Қорыта келе, фреймдік құрылымды ... ... ... ұстануға
болады:
- фрейм белгілі бір концепт төңірегінде ұйымдасқан санадағы
ақпараттар бірлігі;
- ол ассоциациялық қор ... ... ... ... арқылы жинақталады;
- концепт төңірегінде ең жақын белгілері мен қасиеттер ... ұғым ... ... ... танытады;
- когнитивтік санадағы белгілі бір ұғым туралы ... ... ... ... сигналдар мен ішкі сезімдер көмегі
арқылы жинақталған ақпараттарды бір ... ... ... Бұл тәсіл-
концептіні құрайтын ақпараттардың ұқсас жақтарын ұқсас емес бөліктерден
ажыратып, сұрыптау операциясын ... ... ... танылатын ұғымның
заттық деталін жасауға ұмтылады. Концептіні көзбен көріп, қолмен ұстауға
болатындай формада ... ... ... ... – бейнелі
репрезентацияның ең күрделі түрі деп танылып, ... ... ... ... ретінде басқа құрылымдардан ажыратылады.
Стиллинг, Файнштейн пікірінше: “Схема – бұл әрбір жағдаяттың нақты мазмұнын
толықтыратын және сол ... ... мен ... ... ... механизм көрінісі. А.Величковский пікірінше:
“Схема – бұл ... ... ... ... ... Бұл ... төменгі көрінісі – сенсорлық ақпараттар, оның
толықтырылған көрінісі – концептілік білім/37/.” В.А. ... ... ... ... ... ... шарттарымен түсіндірілсе,
концептінің бұл анықталу типі схема болып саналады”,-деп көрсетеді.
Схема ұғымның ... сол ... ... ... ... ... арқылы объективтенеді.
Дүниені тануда таңбаларды, бейне мен символдар ... ... ... ... тану операциялары– сигналдар мен таңбалар
үйлесуі схема құрлымын құрайды.
Қорыта келгенде, дүниені схемалық ... тану ... ... ... ... ... ... ақпараттар жинақталады;
– ақпараттарды детальдау операциясы қалыптасады;
– детальданған ... ... ... ... формасы
объективтенеді.
Ассоциация – бұл адамның бұрынғы тәжірбиесі негізінде пайда болып
объект төңірегіндегі ... мен ... ... ... адам ... ... ... болатын ментальды сигналдар –
ассоциациялар. Ассоциативтік элементтер арқылы ... ... ... ... ... – бұл білім алудың бір ... ... тану – ... ... мен ... ... арасындағы байланыс.
Сценарий. Концепт қалыптастырудағы оның қарапайым танымдық элементтері
фрейм болса, ... ... ... ... ... мен жағдаяттар
жүйесін жинақтауға болады. Бұл жүйені құрайтын бөлшектер - сценарийлер мен
скрипттер. Сценарий белгілі бір фреймнен ... ... ... ... ол ... ... ... шешетін факторлар арқылы
ажыратылады. Сценарий концептінің ... ... ... ... құрылымның деңгейі төрт түрлі формада танылады.
1.Үстірт –синтаксистік фрейм. Тілдік ... ... ... ... ... семантикалық форма. Оқиғадан алған әсер фрейм тармақтарынан
құралған ... ... ... фреймі. Тақырыптың мазмұнын ашатын түсініктеме.
Демек, сценарий оқиғаға, жағдаятқа құрылған фреймдерден құралады
Скрипт- концептілік құрылымның бір типі. Скрипт ... ... ... Скрипттің санадағы көрінісі- сценарий құрлымының кеңейтілген
формасы. ... ... ... ... тәжірибеден өткен оқиғалар арқылы,
балалық шақтан келе жатқан стереотиптік ақпараттары арқылы ... ... ... есте сақтау арқылы жинақталған ... Яғни ... ... ... мен ... топтастырып ұғыну.
Скрипт концептіні тануда басқа бір оқиғаларды ой елегінен өткізіп, одан
концептінің бір қырын ... ... ... ... ... ... ойша табу ... ерекшеленеді. Алғашқыда скрипт тек
белгілі бір ... ... ... жеңілдететін тәсіл ретінде
қолданылады. Скрипт көмегі ... ... ... концептіні модельдеуге
болатыны айқындалады. Скриптке тән қасиет- мәтінге енетін фреймдер ... ... ... ... ... ... ... қолданылады: локациялық (уақыт пен кеңістіктегі оқиғаны
бейнелеу); логикалық (ойлау әрекетін тану); процедуралық (оқиғаның ... ... ... ... ... қолданылады.
Ойсурет- концепт қалыптастыру операциясының ең ... ... ... ... санада метафоралау, яғни суреттеу тәсілі.
Терминді енгізген ғалым Н. Уәлиұлы. Ойсурет санада бейне символ, ... ... ... ... ... ... танылған
формасы аспан денелері атаулары арқылы да жиі ... ... ... ... ... ... шеберлігінен туындайды. Санадағы
фантазиялау таланты басым болса, концептіні ойсурет ... ... ... ... ... Күні ... Санада ассоциативті таңба
арқылы қалыптасқан.
Жұлдызы сөну – ойсурет. Ұлттық –мифологиялық танымы арқылы қалыптасқан.
Мысалы, бір адам өлсе, бір ... қоса ... бату – ... ... ... таным арқылы қалыптасқан. Мысалы,
жалғаннан жылжып өтермін. Күнім батар менің де.
1.2. Концептің өзге лингвистикалық категориялардан айырмашылығы
Концептің өзіндік ерекшелігі – тану ... және ... ... оның өзгере отырып тұрақты болып қалатындығында: ол ... жаңа ... ... ... ... ... болып келеді.
Концептер бейберекет болып көрінбес үшін ... ... ... қарай, адамның, ұлттың рухани мәдениетіндегі алатын орнына
қарай жүйелеу керек. Мәселен, А.Вежбицкая /14/ оларды ... ... ... ... иерархиясы мәдениеттегі рухани құндылықтар
иерархиясын танытатындай ... ... ... ... тұрған мағынаның
абстрактілігімен конкретілігімен байланысты жіктеледі. Осындай иерархиялық
жүйенің тәжі ... ... кілт – ... ... ар, ... тағдыр,
шындық,т.б.). Бұл сөздерді жоғарғы деңгейге қоюға оның логикалық байланыс
қызметін атқара алуы; ... және ... ... ... сәйкесінше сөздің коннотативті сипатының аксиологиялық қатыстылығы;
семантикалық көлемінің (“іші ... ... ... қабілеттілігі
себепкер болады.
Жоғарыда айтылғандай “концепт” ұғымын концепт-1 және ... деп ... ...... ... ғана нәтижесінде жүзеге ... ... ол бір ... ... ... ... Біз оны бір ... сөздің семантикалық бейнесін таныта алатын кілт ретінде қарыстырсақ,
екінші жағынан осы ... ... ... түсіндіріп тұрған мәдени-
тілдік бейнесіне енуге мүмкіндік береді: сөзді зерттей отырып, біз, рухани
мәдениет фактілерін ... ... ... ... ... өзге ... ... бірдей ұғынылмауы үшін концепт терминінің “шегін ... ... ... мән, ішкі форма, символ, образ, ұғым, архетип
терминдерінің қайсысымен болса да бір деп ұғынылмауы керек.
Жалпы сема, архисема (мәндер ... және ... ... сема да ... ... да емес ... инварианты
емес), өйткені ол сөзге семадан бұрын берілген, ал сема сөздің ... ... пен сема ... ... ... құрылымын көрсету
үшін қажет. Біз оны саналы түрде, нақты деректерге негізделе отырып ... Ал ...... ... ... негізінде бөлінетін бірлік,
біз оны сөздің өзіндік идеясын ашу үшін ... ... ... және ... ... ... концепте сол ұғымға тән белгілердің барлығы
“бағдарланған”, солай бола тұра ... ... ... ... ... концепт санада ұстап қалу қиын елес сияқты.Ол нақты белгілерді
білдіре алуы мүмкін, бірақ, біз, ол ... атай ... оны атау ... ... ... белгілерден ерекшелендіріп, бөліп алуымыз керек, өзге
сипат, белгілерді ... ... көре ... қажетті белгіні де
танып ала алмаймыз.
Жалпы мағына, жалпы түсінік және концепт
Жоғарыда айтылғандай жалпы түсінік концепт-1-де ... ... ... ... өте ... ... түсінік, ал жалпы мағына концепт пен контекске
байланысты болады.
Концепт және образ
Концепт образ емес, ... ... да ... ... ... ие ... ... белгілі бір ғана образы болмайды. Ол дайын күйіндегі ой жүйесі
емес, біз оны қалайда көзге де, ойша да ... ... Бұл ... ... ... ... деп есептеуге болмайды.
Концепт және символ
Бұл екі ұғымының екеуінің де мәндік мүмкіншіліктері зор, екеуі де ... ... ... ... де мәдениетті іштей танудың кілті бола
алады. ... ... ... ол сол ... негізінде дамиды. Ал концепт
затты, ол сол таңба негізінде ... Ал ... ... ... және ... өзі белгілейді. Символда айқын, тура, ауыспалы ... ... ... Оның ... сол ... ... әлі ... түрде
түсінбеген болса, ол бар. Ал ... әлі ... ... ... ... ... қойыртпасы, орамы. Олардың айырмашылығы сөз-
концепт пен сөз-символ ретінде де, ... ... де ... ... тауарлар қабында, тауарлардың жарнамалық қағаздарында,
теледидар жарнамаларында болады. Әдетте көңіл ... ... ... ... ... Ол ... мағыналарды білдіреді:
1. Өнім жаңадан шығарылған.
2. Өнім біздің рыногқа алғаш келді.
3. Бұрынғы өнім өзгертіліп, жаңартылып, жақсартылып шығарылды.
Ол нарықтың ... тән ... ... ... жарнаманың түрі.
Ағылшын тілінен “new” орыс тіліне “новинка” деп аударылса, орыс тілінен
қазақ тіліне “жаңа” деп ... ... ... ... ... ғана ол - ... Ал, сөз ... жаңа сөзі қатынасатын
фразеологизмдер, ... ... ... жаңа түбірінен туындаған
(жаңалық, жаңару, жаңалау т.б.) барлық туынды сөздер енеді. Бұл ... ... ... “жаңа” концепт болғанда оған ... ... еніп бір ... ғана ... ... Ең ... ... сөз- концепт сияқты мәдени мәнге ие бола алмайды. ... бір ... ... ... ... ол ... қазақ халқының санасында кеңес
дәуірінен дәстүрге айналған еуропалық жаңа жыл(31-желтоқсан) және соңғы
жылдары ... ... ... ... ... Осы екеуіне
байланысты көптеген ырым, салт-дәстүр, ауыз әдебиет үлгілері, ... ... т.б. ... ... жаңа жыл ... арқылы ғана
берілетін мәлімет. “Жаңа” сөз-концептінің өзге таңбалары да осындай мәдени
маңызды мәліметтерді бере ... ... ... ... пен ... болғанымен екеуі мүлдем екі бөлек ұғымдар.
Архетип және концепт
Концепт- сөздің пайда болу ... оның ... ... ... идеялары мен концепт-сөздің туындауына ... ... ... ... ... біз ... соқпай қоймаймыз. Бірақ, концептің
барлық ... ... ... жинақы, бірақ беретін орын басу
қызметі туралы айтқанда, біз, концепт пен ... ... қоя ... ... концепт, теориялық анықталуы мүмкін болғанымен көбінше тек
интуитивті ... ... Оның ... ... да, ... мағыналарынан интуиция көмегімен анықталады. Ал архетип-
теориялық реконструкцияланған бірлік. ... ... ... ... ... айырмашалық өте үлкен.
Ішкі форма және концепт
Бұл терминдердің аражігін ... ... ... терминдермен
салыстырғанда қиынырақ. Екі термин де ... ... ... ... ... ... ... Осылайша, ішкі форма, концепт ұғымдарының
екеуі де адамның тілдік санасы мен қоршаған орта ... ... ... ... айырмашылығы «өміршеңдігіне», қаншалықты қажет
екендігіне келгенде ашылады. Сонымен қатар олардың көлемі мен ... ... Ішкі ... ... ... ... ал концепт сөзбен
бірге өмір сүреді. Сондықтан да ... ... ішкі ... ... тұрақты болып есептеледі. Алайда біз сөздің жоғалған ішкі ... ... ... ... ... ... өзінде танимыз.
Этимологиялық талдау жасағанда ішкі форма сөздің семантикалық ... орын ... ал ... функционалды қажет бірлік, өйткені, ол
өзінің ең басты қызметі- орын басу ... ... Бұл ... концепт пен ішкі форманың айырмашылығы, концепт пен архитиптің
айырмашылығындай. Тағы бір айта ... ... ішкі ... ... ... бар (мейлі ол ішкі болса да). Демек ,терминнің астарында ... ... ... ... ... байланыстың бар екендігі білінеді. Осы
байланыс материалды элементтерді көшіру арқылы жүзеге асады да, ... ... ... ... ... ... пен ішкі форма арасындағы сөз етіліп
отырған айырмашылық бұл екі ұғымның қолданылу ... ... ... ... сөз ... ... ... терминін пайдаланамыз, ал
сөзді мәдени ... ... ... ... ... ... ... түсінік жайлы айтқанда, сөз мәдениет элементі ... ... ... және ... және ... ... бір ... сөздің мазмұндық жағының
әртүрлі кезеңін, екінші жағынан олардың әртүрлі ... ... ... ... ... ... алатын алғашқы түсінік ретінде де
(концепт-1), әмбебап ... ... ... ... де ерекшеленеді.
Сөздің туындауы тұрғысынан келсек, концепт-1 ұғымының “ұрығы” болғандықтан,
ұғымнан бұрын тұрады. Ал ... ... ... қарағанда, концепт-2
ұғымының жалпы мәдени маңызға ие боларлықтай деңгейге ... ... ... ... ... дами алмайды.
1.3. Концептілік талдаудың әдістері мен ұстанымдары
Концепт термині сияқты концептілік ... ... де ... ... ... жоқ. ... сөзі ... немесе “логикалық” деген ... ... ... ... сөздің тілдегі,сөйлеудегі шынайы ... ... ... жағы мен ... ... талдау. Бұл жағдайда тілдің
коммуникативті аспектісі назардан тыс ... ... ... ... ие ... ... талдауды былай ұғыну ... ... ... бере ... ... ең алдымен осы
еңбекте бұл терминмен, біз, нені атап тұрғанымызды анықтап алу ... ... ... ... ... ... үшін аса маңызды,
ерекше мазмұнға ие ұғымдарды ... ... ... ... Н.Д. ... ... сөздердің “жеке тілі” зерттелгенде келесі
мәселелерге назар аудару қажет дейді:
-концептің қандай да бір ... ... ... ... ... құндылықтар жүйесіндегі орнын көрсететін анықтамалар;
-концептің адам өмірінде атқаратын қызметінің көрсетілуі/12/;
1А.Вежбицкая болса, концептілік талдаудың ... ... ... деп ... ... ... талдаудың әдістері мен ұстанымдары концепт табиғатына
байланысты болады да, соған орай алуан ... ... ... ... сөздің семантикалық тарихының сипаттамасы, оның сол ... ... ... ... және ... сөйлеушілердің сөздің
семантикасы мен прагматикасына әсерінің қарастырылуы болуы мүмкін. Ол
концепт сөз ... ... ... ... болуы мүмкін.
Не болмаса бір жалпы мәдени кілт-сөздің әртүрлі ... ... ... болуы мүмкін. Тар мағынасында концептілік ... екі ұшты ... ... ... ұғым немесе мәдени қабатқа осындай талдаулардың құралы
болатын концепт сөздер арқылы талдау жасау;
2.Мәдени құбылыс ретінде қарастырылатын сөздің семантикалық ... ... ... ... концептілік тәсіл дегеннен гөрі “концептілік талдау” немесе
“концепт талдауы” деу ... ... ... сыртынан семантикалық талдауға ұқсағанмен
олардың алдарына қойған мақсаттары өзгеше болып келеді. Е.С. Кубрякованың
пікірінше, семантикалық ... - ... ... ... ... ... сигнификаттық және коннотативтік
айырмашылықтарын нақтылау; концептілік ... ... ... ... табу “... поиск тех общих концептов, которые подведены под один
знак и ... ... ... как ... ... структуры” /3/.
Сонымен, семантикалық талдаудың мақсаты- ... әлем ... ... Бұл ... келгенде, қарастырылып отырған құбылыс пен сыртқы
орта байланыстарын ... ... сол ... ... өмірді
қабылдауының өзіндік ерекшелігін сөз арқылы ашып бере алатын кез-келген
лингвисикалық талдау концептілік ... бола ... ... бір ... ... өзінің жеке амал-тәсілдерін
пайдалануға зор мүмкіндік береді. Н.Д.Артюнованың пікірінше бір ... ұяны ... ... сөзжасамдық мүмкіндіктерінің зор
екендігін көрсетеді /12/, ал бұл мүмкіндіктерді ... ... ... ... ... ... ... есептеледі.
Сонымен қатар концептілік талдау семантикалық өрістерді, сөзжасамдық
ұялар мен типтерді ... ... ... мен ... сипаттамасын алуға болады. Концептілік талдауды толық әрі ұтымды
жүзеге асыру үшін оның дамуының басы мен ... ... ... ... ... ... талдауды сөздің семантикалық толысуы мен даму тарихын алдын-
ала белгілейтін ... ... ... ... ... ... түбірді анықтау, сөздің ішкі ... ... ... ... ... ... ... пен этимон арасындағы салыстырулар
– адам мен әлемнің тілдік бейнесі арасындағы байланыс эволюциясы жайлы, ... ... ... ... ... ... айтуға негіз бола
алады.
Этимонды анықтау– сыртқы экстралингвистикалық факторлар негізінде сөз
туындауының ішкі ... ... Бұл ... ... ... және ... ... байланысып, астасып жатады. Сөздің түп-төркініне үңілу ... ... ... ... бет ... ... талпынамыз.
Бірақ концепті табу этимонды анықтаумен шектеліп қалмайтындығы анық. Осы
мәселеге қатысты В.В. Колесов ... ... ... снимается с
семантической сетки лексических значений слова. Для ... ... ... ... ... ... и ... все известные
контексты употребления этого слова на протяжении всей истории его ... ... ... ... үшін оның ... ... ... мағыналарын жинау және тағы да ... ... беру ... ... мағынасын, семантикасы мен прагматикасын салыстыру
тек айырмашылықты білу үшін ғана ... ... ... ... болып өткен
және болып жатқан процестерді ашу үшін ... ... ... ... ... мен ... ... келген сәтіндегі жасырын механизмдерді
салғастыру ұлт өкілінің, ұлттың, жалпы адамның қабылдау, түйсіну, ойлауының
өзіндік ерекшелігін, мәдениеттің ... және ... ... ... ... ... ... асыру үшін сөз қызметінің сипаттамалы тарихи-
диахронды очергі жеткіліксіз. Толық қанды талдауға, сонымен ... ... ... ... әр ... ... ... топ өкілдерінің
концептке берген түсіндірмесі; сөзжасамдық, ассоциациялық, синтагмалық ... ... ... бір айта кететін жайт, әр ... ... ... ... ... ... индивидуалды болады, өйткені, әр концептің тек
өзіне ғана тән даму ... ... ... ... бар. ... әр
концептің концептілік талдау әдісі мен амал-тәсілдері концептің табиғи
ерекшеліктеріне бейімделеді деген ... ... ... ... ... ... ... қолданылса да, ол
концепт-1-ді ашуға бағытталуы ... ... ... ең ... ... ... ... мәнін толық түсіну мүмкін емес.
1.4. “Концепт өрісі” және “концептілік жұп” ұғымдары
Мәдени сөздер даму барысында ылғи ... ... ... ... бір
мәдени концепті зерттегенде біз санамыздағы оған жақын жатқан өзге
концептерді ... ... ... ... ... концептердің белгілі
бір жүйемен орналасқандығы белгілі болады. Бұл ... ... ... орында тұрады да, қалған концептер оған әрқалай бағынады. Концептер
жүйесіндегі мұндай реттілікті өріс ... ... ... өте ... ... концепт адам санасында өріс ... өмір ... ... элменттері өзара алғашқы базистік ұғымға қатыстылығына
байланысты бірігіп тұрады. ... ... ... енуі ол ... ... ... еніп ... элементтердің барлығына ортақ
мағына барлығын көрсетеді.
Басты ... үшін ... ... негізгі мағына болады. Екіншілік
деңгейде тұрған элементтер үшін ол соған сүйене ... өз ... ... ... ... ассоциация негізінде, тек интуитивтік жолмен
анықталатын перифериялық мағына болады. Қалай дегенмен де, ... ... ... ... ... ... өріс ... бойынан көрініп отырады.
Өріс теориясы тіл біліміне көптеген көзқарастармен, әр ... XX ... ... ... ене ... ... "Өріс
теориясы тілдегі сөздердің бір-бірімен мағыналық ... ... ... ... жан-жақты қарастыратын көптеген көзқарастарды
қамтыды". Осы бағыттағы алғашқы пікірлердің бірін Ф.де ... ... ... "... қандай да болмасын ортақ белгілері бар сөздер
сөйлеуден тыс адам санасында топтарға жинақталады және ... ... ... ... түседі", - дейді . Бұл пікірдің өріс теориясының
қалыптасуына ықпалы болды деп ... ... ... ... өріс терминін ең алғаш рет Г.Ипсен ... ... ... ... ... ... ... салған
неміс ғалымы Й.Трир болды. Ғалым еңбектерінде ... ... ... бір ... ... ... тобынан, яғни "ұғымдық өрістерден" тұратыны және
сол өріс құрамындағы сөздердің мозаика тәріздес бір-бірімен ... ... ... ... ... Сонымен қатар Й.Трир кез келген сөздің
жеке дара ... ... ... оның ... өріс ... басқа
сөздермен байланысы арқылы анықталады деген тұжырым ... . ... ... тіл білімінде көптеген ғалымдардың тарапынан үлкен сынға ұшырады.
Өйткені ол сөздің жеке ... ... бір ... ... ... және ... ... лексикалық бірлігі болып саналатынын жоққа
шығарып ... Й ... ... ... ... ... сындарға
ұшырағанымен, оның лексика-семантикалық жүйені ұғымдық немесе мағыналық
жуықтығына байланысты ... ... яғни ... ... ... ... ... туралы пайымдаулары осы бағыттағы ілгері қадамдар болды.
Й.Трирдің өріс теориясына қатысты көзқарастары көптеген ... осы ... ... ... ... ... ... танытуына
ықпал етті.
Бұл бағыттағы зерттеулердің бір-біріне ұқсамайтын ... ... ... ... ... ... өріс ... тіркесінен
құрылады. Мысалы, ұстап алу деген сөз міндетті түрде ... қол ... ... үру сөзі ит ... ... немесе сығырайту деген сөз, көз
деген сөздің ... ... ... ... ... пікірінше,
лексикада оңай ажыратылады, олардың ядросы етістік немесе сын есім болады.
Себебі бұл топтағы сөздер предикативті қызмет атқарады. ... өріс ... ... синтаксистік немесе синтагмалық өріс деп ... ... ... ... ... ... лексика-
синтаксистік (Г.Мюллер), лексика-семантикалық (К.Ройнинг, О.Духачек,
Ю.Найда) және ... ... ... ... ... қарастырған ғалымдарды да айта аламыз. Бұл ... ... ... ... жүйені әр тұрғыдан қарастыруға
болатынын ұсынды. Соның нәтижесінде ғылыми зерттеулер ... ... онан ... ... ... өріс ұғымы лингвистикада кең
қолданысқа ие болды. Өрістің ... әр ... ... ... ... поля в лингвистике" деген еңбегінде оның қазіргі
тіл білімінде қолданылып жүрген алпыстан астам ... ... ... ... ... ... өріс, сөзжасамдық
өріс, лексикалық өріс, семантикалық өріс, ... және ... ... ... сөйлемнің микроөрісі, грамматика-лексикалық ... өріс ... ... ... ... ... өріс ... туралы ілім -
қазіргі таңда тіл білімінде әлі де өз ... ... ... ... әр ... бағытта зерттеліп келе жатқан, лексикадағы ... ... Осы ... ... ... жүйесінің басты бірлігі деп
қарастырып, оның теориялық мәселелерін жан-жақгы сөз ... ... атай ... ... , ... , ... Г.С.Щур, Э.М.Медникова, ... И.А ... ... ... т.б. ... ... еңбектермен
қоса, тіл білімінде сөздерді ортақ мағына негізінде топтастырып лексиканы
жүйелі ... ... ... диссертациялық жұмыстар да
қорғалуда. Мысалы: Р.М.Гайсина, Б.Қалиев, Ж.А.Манкеева, ... ... ... ... А.Ш.Жилкубаева,
А.А.Абдуллина, Н.А.Дмитриева, М.Ш.Өмірбекова, А.О.Жолдасбек т.б.
Ғылыми әдебиеттермен ... ... осы ... ... тіл ... бір ... ... жүрген нақты ережесінің, анықтамасының және
концептуалдық өріс терминінің қолданылу аясында бірізділіктің жоқ екенін
байқадық. Бұл атау ... әр ... ... қатысты қолданыла береді.
Мәселен, бір еңбектерде концептуалдық өріс кең ұғымды қамтыса, енді бір
зерттеулерде тар ... ... Бұл ... ... ... ... ... мақсатымен және методологиясымен,
жалпы өрістің күрделі құбылыс екендігімен түсіндіруімізге болады.
А.М.Кузнецов лингвистикалық энциклопедиялық ... ... - ... ... ... ... және ... отырған
құбылыстарының ұғымдық, заттық немесе ... ... ... (негізінен лексикалық) бірліктердің жиынтығы" - дейді.
О.С.Ахманованың сөздігінде семантикалық өріске мынадай анықгама берілген:
"Семантическое поле - ... слов и ... ... ряд, слова и выражения языка, в своей совокупности покрывающие
определенную область значений" . З.Н.Вердиева өріс ... бір ... әр ... сөз ... қатысты сөздердің жиынтығын , ал
Н.Ф.Хренова бір сөз ... ... ... бір ... негізінде біріккен
сөздер тобын қарастырады. Г.С.Щур ортақ қасиеттеріне қарай ... өріс деп, ал ... ... орай ... ... ... деп тануды ұсынады.
“Концептілік өріс” терминімен қатар тіл білімінде “концепт ... де бар. ... ... ... ... ... ... да айырмашылық жоқ. Концептілік өріс семантикалық өріс, ұғымдық
өріс терминдеріне ұқсас. ... ... ... қатар “концептік жұптар
өрісі” деп те аталады.
Сонымен, концептілік өріс пен концепт өрісі арасындағы айырмашылыққа
келейік. ... өріс ... тыс ... ... мағынасы жоқ,
көптеген элементтердің ұйымдасуы ... ... ... ... ... ... бір ... екі мәдени концептің тілдегі қызметін барынша ашып
көрсету. Бұл ... ... ... ... ... ... Ол ... өз
мағынасын ашу үшін басты ... ... ... ... ... ... жұп ... жасағанда, біз, әлемнің тілдік бейнесін осы концепт
тұрғысынан қарастырамыз.
Осыған байланысты концептілік (ұғымдық, ... өріс пен ... ... әртүрлі болып келеді: концептілік өрісті құру үшін ... ... ... ... ... ... осы ... бірліктер бір ортақ атаудың айналасына ... ал ... ... ... жұп ... құру үшін алғашқы элемент анықталады.
Тіл, көнеден келе ... тек ... ... ... ол осы ... ... ... табылады. Сондықтан да ол - әр ... ... асыл ... ... ... ... құдіреттілігі сонда, ол
халықтың сан ... ... бойы ... ... ... — асыл мұрасын
өз бойына сақтайды, сонымен бірге оны ұрпақтан-ұрпаққа ... ... ... отырады.
Адамзат көне замандардан-ақ қоршаған ортаның құпияларын тануға ұмтылды.
Әсіресе адам баласын көгілдір аспан, ондағы ... ... да ... ... қызықтырды. Бұл қызығушылық қазіргі ғылым дамып, техника
өркендеп отырған ... да өрши ... ... жоқ. ... ... ғаламат нәрсе бар: бірі — жұлдызды аспан, екіншісі - әрбір адамның ішкі
дүниесі" деп немістің философы И. Кант ... ... ... ... ... Қайта ғылым дамыған сайын жұлдызды ... ... ... алға ... ... да көне ... жұлдызды аспанның құпиясын
өздерінше танып, ... ... ... ат беріп, айдар таққан. Аспан
шырақтары туралы әртүрлі ... миф, ... ... Ал бергі
замандарда ... ... ... ... мен ... ... ... еңбектер жазып қалдырды. Атап айтқанда, Орта Азия
мен Қазақстаннан шыққан орта ғасырлардағы ұлы бабаларымыз Ғаббас ... ... Әбу ... Әл-Бируни, Тарағай Ұлықбек т.б.
еңбектерінен аспан шырақтары туралы терең тұжырымдарды кездестіреміз.
Қазақ ... ... ... атаулары мен олар хақындағы
космогониялық ұғым-түсініктерді Ш. Уәлиханов, Г.Н. Потанин, Ә. Диваев, Б.А.
Куфтин және т.б. ... ... ... ұлы Отан ... ... X. ... Ә. Машанов, М. Ысқақов тәрізді зерттеушілер
қазақтың халық астрономиясы туралы көптеген құнды материалдар ... ... ... Осы ... ... X. ... ... халық
ауыз әдебиетіндегі ауа райы мен астрономия хақындағы деректер" (1949),
"Халық астрономиясы" (1959), ... ... 1966) ... ... атап
өткен жөн. Ол ... ... ... ... ... ... ... космонимдерге арналған Д.К. Нұрманованың (1971), ... (1978) ... бар. ... тілдегі космонимдерді біршама
зерттеп, олардың тілдік ерекшеліктері туралы ... ... ... ...... ... Т. Жанұзақов.
Қазақ халқының космогониялық түсініктері туралы деректерде ... Ә. ... С. ... т.б.) ... мен оның шырақтары Ай мен Күн
қазақ халқы үшін барынша құдіретті ... ... ... үшін Ай ... Жұлдыз құдай деңгейінде құдіретті құбылыс деп танылады. Барлық елдерде
де бұл шырағдан тек ... ... жылу ... ғана ... ... ерен ... күш саналды, оның мейірімін өздеріне көбірек аудару
үшін табынып құрбандық шалған. Сондықтан Аспанмен қатар оның ... ... ... бақыт, сәттілік, сұлулық ұғымдарымен астасып жатады.
Демек, "Ай ертеден, көне заманнан-ақ ... пен ... ... ... оған жұрт табынған, қасиет тұтқан. Ежелгі ... ай мен ... ... құдіретті, Тәңірі санап, оларға табынғаны
тарихтан белгілі".
Академик Ә. Марғүлан ерте заманда қазақ пен ... ... ... ... ... ... 1) Күн - махаббат, әділет,
ғашықтықтың белгісі. Күнім деу ... сәби ... ... ... 2) Ай — ... сана шарасы болған. 3) Жұлдыз – ... ... ... ... ... ... А.Н, Афанасьев "Аспан шырақтары": "Күн, Ай ... таза ... және ... ... символы", -деп жазады.
"Сұлулықтың, сұлу қыздың ... ... ... ай, таң, нұр
образымен беру қалыптасқан дәстүр, - дей келе, Р. Сыздықова ... ... көз ... ... ... шынардың,
Күнді іліп қойғандай.
Сәндісің, жаным, сәндісің! –
деген өлең ... ... ... ... да ... ... ... күн
арқылы берілген", - деп көрсетеді.
Демек, Ай мен Күн - өмір ... — биік ... ... сүйіспеншілік,
асқан сұлулықтың символы болса, жұлдызды аспан-қос ғашықтың куәгері.
2. АСПАН ДЕНЕЛЕРІ АТАУЛАРЫНЫҢ КОНЦЕПТУАЛДЫ ӨРІСТЕРІ
Қай ұлттың ... ... даму ... ... ... ... кәсібіне, мінез-құлық, наным сеніміне, салт
дәстүр ерекшеліктеріне байланысты сөз концептілері бар. Солардың бір ... ... яғни ... ... Күн, Ай және ... Олар – ... ғасырлар бойындағы жинаған
тәжірибесінің, көңілге түйген пайымдарының, алған әсері мен терең танымының
айнасы. Бұл сынды ... ... ... тек қана ... ... хабар бермей, сонымен бірге этникалық, эстетикалық ұғым, түсінік,
тәрбие жайында бай ... ... ... ... табылады.
Қазақ халқының космогониялық түсініктері ... ... ... ... т.б.) ... мен оның ... Ай ... қазақ халқы үшін барынша құдіретті саналған. Жалпы көшпелілер үшін Ай
мен Күн, Жұлдыз құдай деңгейінде ... ... деп ... ... де бұл ... тек ... - ... сәуле, жылу беретін ғана емес,
жақсылық әкелетін ерен ... күш ... оның ... ... ... үшін ... ... шалған. Сондықтан Аспанмен қатар
оның ... да ... ... ... ... сұлулық, көркемдік
символы болған, оған жұрт ... ... ... ... түркі
тайпаларының аспанда, ай мен ... ... ... ... ... ... ... белгілі.
Академик Ә.Марғұлан ерте заманда қазақ пен монғол халықтарына ортақ
символ сөздерінің мағынасын келтіреді: 1) ... ... ... ... ... ... деу махаббаттың, сәби
тазалықтың күшті түрі саналған. 2) Ай — сұлулық, сан ишарасы ... ... - ... ойын - ... жастық белгісі болған.
Тарихшы, фольклорист А.Н.Афанасьев "Аспан шырақтары: Күн, Ай және ... ... және ... ... ... ... сұлу ... бейнесін халық поэзиясындағы ай, таң, нұр
образымен беру қалыптасқан дәстүр,-дей келе Р.Сыздықова Дулат ... көз ... ... ... ... ... әкеп іліп қойғандай.
Сәндісің, жаным, сәндісің! –
деген өлең жолдарын өзінше өрнектеп, мұнда да ... ... күн ... ... деп көрсетеді.
Ал Шәкәрім ақынның жыр сазы, көңіл ырғағы қазақ санасына сіңісті ... ... ... ... қана ... ару ... барынша
асқақтата көрсеткен:
Нұрыңнан нұр алып
Аспанда жарық ай
Келеді қозғалып,
Жақындап бері қарай.
күн батып жоғалды
Нұрыңнаннан ұялып,
Жұлдыз бен ай қалды
Сәулеңнен нәр ... ... сені ... ... де сені ... мас болып сандалып
Үркер мен Таразы
Шашуды шашуға,
Шолпан да қарады
Мауқын бір басуға,
Темірқазық ... қос боз ... ойы бар ... ... көргелі
Күн шықты қайтадан.
Бір көріп өлгелі
Ұмтылды бері таман.
Мағжанның "Жұлдызды — ... Айды — алқа ғып ... ... ... ... дөп ... сезім иірімдерін айқындай түседі.
Демек, Ай мен Күн - өмір өзегі — биік махаббат, ... ... ... ... ... ... аспан - қос ғашықтың махаббатының
куәгері.
Сонымен қатар күн мен айда сұлулық пен қастерлікпен қатар, ... ... Олар - ... ... құбылысы, құдайдың жаратқаны.
Мұсылмандардың Ай ... ... ... ... ... ... белгісі.
Тілімізде Айға байланысты ай толып қалыпты, ай қорланып қалыпты, ай
орталанып қалыпты (қорғаланып), туған ай ... ... тең ... ... мен мақал-мәтелдер жиі кездеседі.
"Ай қораланса, арбаңды сайла, Күн қораланса, күрегіңді сайла" ... ай ... күн ашық ... ал күн ... қар жауатынынан
хабар береді.
Ал, Күн — жердегі ... ... ... күн ... ... ... ... күнің өшкір деген сияқты сөздер мен тіркестердің болуы — соның
дәлелі. Қазақ жақсы көрген баласын "күнім " деп ... ... ... ... деген ат қояды. Киіз үйдің есігін әрдайым ... ... ... өзгерістер Күннің әрекетіне тәуелді. Сондықтан да қазақ
халқы "ауа-райы" дегенді көбінесе "күн" сөзімен ... күн ... күн ... күн ... күн ашық ... ... ... Ай мен Күн концептісі
Аспан денелері атауларының концептілік мәнін ашу үшін ... ... ... фольклорлық және тарихи-мәдени мәліметтерді де ретіне
қарай пайдаланып оларға жеке - жеке ... ... ... ... ... ... пікірінше сөздің
этномәдени төлтумалығын жоғалтады. Концепт дамуының кезеңдері сөздің
семантикалық ... ... ... ... іштей
байланысты. Концепт вербалдануының төртінші кезеңінде мифті игеру іске
асады. Сөздің ... ... оның ... ... гөрі ... ... Концепт әлемнің ұлттық тілдік бейнесінің негізгі бірлігі
болып табылады деген пікір бар. ... ... ... ... ... бейнесінде адамзат пайда болғалы бері дүниежүзі
халықтарының ерекше көңіл бөлген нысандарының бірі Айға ... ... ... ... Сан ... аспан денесін бақылаған адамдар Ай туралы
сансыз ... ... ... ... ... ... біріншіден “Ай-
түнде жерге жарық сәуле беріп тұратын планета”, екіншіден “Ай- ... ... бір ... қамтитын мезгіл”. Қазақ тілінде айдан анық, айы оңынан
туды, айы жетті, айы-күні жақындау, айы ... ... ... ай ... ... ай ... ай қарап, жұлдыз санау, айдан ұл тудыру, күннен қыз
тудыру, ай-айдың оты басқа, ай ... ... ... ай ... ай ... ... ... әлем, айдай сұлу, айдай таза, күндей нұрлы, ай дала, айдан-
айлар жүрді, ай десе аузы бар, күн десе көзі бар, айды ... бір ... бір ... ... күні ... ... аманынында, айдың қараңғысы, ай
қарады, ай мен күндей, әлемге ... ай ... ай тұяқ ... ... жер, айшылық жолды алты басты, айы ... күні ... ... ... мен сөз ... ... планетасы жерге ең жақын орналасқан аспан денесі. Ай жарығы ... ... ... ... шығатындай болып көрінгенімен, шын мәнінде бұл
жердің арғы бетінен түсіп тұрған күн сәулесі. Ай ... ... ... (405 500 км), ... ... (363 300км). Салмағы жерден 81
есе аз. Жылдамдығы (жерге қатысты) – 1,02 км/с. ... ... ... ... бұл ... әлемнің ғылыми тілдік бейнесіне
жатады.
Селенология – Айды зерттейтін ғылым. Ежелгі гректер айды ... ... ... ... мифке сәйкес өлмейтін кейіпкерлер Айды Селена деп,
қарапайым адамдар Мена деп ... тиіс ... ... грек ... Айды ... ... Гректердің ұғымы бойынша аспан денесіндегі
кратерлер қорғаны бар қалалар болып есептелген. Олар Айда құбыжықтар ... деп ... ... ... ... ... – Айдан Жерге құлап түскен
құбыжықтардың бірі. Мифтерден өзге түсініктерге келетін болсақ ежелгі ... “Ай ... ... ... ... ... Грецияның аталған
планета жайлы білімдерін қортындылай түскендей. Сонымен ежелгі гректерге ... ... шар ... ... ... ... өзге ... жақынырақ
екндігі, орбитасымен айналып, Жерге бір жағын ғана ... ... Айда ... мен ... жоқ ... ... болған.
Ежелгі Мысырлықтар Ай құдайларына сыйынған. Күн құдайы Ра ... ... күн ... қолданылмай тұрып, Айға бас ию және Ай календарын
қолдану кең етек жайған. ... да ... ... Айды ... ... ... Ай мен Жер салмағының арақатынасын
білген.
Жапон мифтерінде Ай әйел затына тән қасиеттерге ие. Инь ұғымына ... ... ... ... ... ... ... Күн мен АЙ –
екі жарты бір бүтін. Күн жылылықтың, жарық пен қозғалыстың ... ... ... Ай қараңғылық пен өлімнің символы. Өмір мен өлім қатар
жүреді, аспанды Күн мен ... ... ... ... ... да осындай ұғымдар қалыптасқан. Күн ер ... тән ... ие. Осы ... ... ... Ай ... шырағы. Ай жарығы
адамдарға жол сілтейтін болған.
Жалпы Оңтүстік Азия мифологиясында “Айдан түскен кейіпкерлер” мотиві өте
жиі кездеседі. Олар ... ... ... ... ... ... ... мифтік санасына сәйкес Айда байлық әкелетін үш аяқты бақа
тұрады-мыс. Ал ... ... ... аспан денесіне барып келген ата-
бабалардан келген.
Ай концепт –символы Корей ... де ... ... ... ... ... Пульке атты ит мекен етеді. Әр ай сайын ол Айды
алып қашқысы келеді. Бірақ ойын іске ... ... Ай ... ... ... ... Ит оның біраз жерін жегеніне қарамастан, қайтадан өз
қалпына ... ... ит Айды ... ... өйткені ол тойымсыз.
Кәрістердің ұғымында Ай өте қатты және суық етіп ... суық ... ... ... де ... ... ... Айдың – мәңгілік суық мекенінің ... ... ... ... жоқ олар ... ... ... Гректер, мысырлықтар
тәрізді кельттер де аталған планетаны өлгендер патшалығына балайды.
Ежелгі адамдардың түсініктерге ... Ай ... ғана ... да ... айналған. Индия халқы асқан сұлу ... ... Ай мен ... Азия мен ... халықтарында бұл дәстүр кең
тараған. Шығыс поэзиясында ай ... ... ... қосу өте ... ... қыздарына қойылған есімдердің ішінде құрамында АЙ сөзі бар
есімдер сансыз: Айнұр, Айгүл, Айман, ... ... ... т.б. Бұны ер адамдардың есімдері жайлы да айтуға болады.
Орыс халқында Айға қыздың ғана емес, ... ... ... ... ... ... ... месяц”, “Как ясный месяц” деп жас, ... ... ... түсініктер бойынша Айдың бетіндегі Жерден көрінген дақтар белгілі
бір жануардың бейнесі болуы мүмкін. Айда қоян бар деген ... ... ... ... ... бар екендігі жайлы ғалым А.Машановтың
еңбегінен оқуға болады. Ол қоян мен Ай ... ... ... ... Айға бейімделетін екі айқын белгісі бар.Оның бірі ... жыл ... ... түсінің өзгеретіндігі. Осы екі белгінің екеуі
де Айға тән ... ... ... ... ішінде ең шапшаң жүретін
жүрдегі Ай, ... ... ... ағарып (қысқы қардағы қоян сияқты), одан
жоқ болып кетіп (кеуекке кірген қоян сияқты), құбылып отыратыны да сол ... ... ... ай жануары ретінде алуы орынды... Ай жарықта қозып
кететін кейбір ... ... ... “қояншық” деп атайды. Осы сөздің
өзінде Ай мен қоянның байланысты мағынасы жатыр”/45, ... ... ... ... ... ... ... де ғылыми
есеп бойынша Ай секундына бір километр кеңістікті жүріп өтеді. ... ... мен жыл ... ... ... ... жалпы қоян атауын
қолдана салатындығы жайлы деректі Х.Әбішұлының ... ... ... ... жұт бергі Қоянда болды ма?” деп ... ... ... ... айыра алмай таласып отырады” деп жазады зерттеуші /45, 69б/
.Он екі ... ... ... бөліп алып, ерекше атауы бекер емес.
Қоянның ... мен ... ... ... ... ... әдебиеттерден мысалдар келтірілген.
Аталып өткендей ежелгі дүниеде Ай концепт-символының өте үлкен рөлге ие
болғандығын бағамдаймыз. Бүгінгі ... ... Ай ... қабырғадағы
үстеліндегі күнтізбеге қарағанда ғана ойлауы мүмкін. Бір пьеса ... ... ... ... білу үшін ғана қараймын”,
деген екен. Аспанға қарауға уақыт таба алмайтын адамның өз ... ... әр сәт ... әсер етіп ... ойлауға да мұршасы жоқ
есептеуімізге болады. Дегенмен, дүниежүзілік мұхиттарды тербетіп жатқан Жер
серігінің күшін ... ... ... ... кезде Ай концепт-
символын табиғатпен үндестікке ұмтылу қырынан қарастыруға болады.
Қазақ халқындағы Ай космониміне қатысты ... ... ... ұшырасады. Мысалы:
Ай көрдім, аман көрдім,
Бұрынғыдай заман көрдім.
Ескі ай есірке
Жаңа ай жарылқа!
Айға байланысты халқымыздағы ... ... ... "Ай — бір ... ... болған тәрізді. Қазақтар Айға ... ... ... ... кірпік санайды деп қорқады. Дәретке
отырғанда Айға қарап отырмайды. ... ... ... Айды ... /40, 28/
Ғ.Мұсабаев та кезінде қазақ арасындағы осындай айға ... ... бұл Айды ... ... ... ... болған деген пікір айтқан
еді. /41, ... жаңа ... ай ... ... ... оны ... ... тануға ауысса керек. Қазақ тіліндегі; туған айдай, туған
айдай балқу, туған айдай иілу, туған айдай жалтырау, туған айдай ... ... ... ... дәлелі. Мысалы: Туған айдай иілген, Екі қастың
арасы (Қыз Жібек); Кіші қызын ... ... ... балқыған (Батырлар
жыры).
Жалпы қазақ халқы Ай фазаларын былайша атаған: жаңа ай ... ... ... ай, ... ай ... ай ... ескі ай. Осы Ай фазаларының ішінен
жоғарыда сөз еткен жаңа ай ... ... ... үшін ... ...... ай.
Халқымыз жаңа ай, толған ай кезеңінің біріне ... ... ... ... ... ... осылайша таңдау — дүние жүзінің көпшілік
халықтарында бар екен. Қазірге ғылымда Ай ... ... ... ... әсер ететіні дәлелденген.
Жалпы қазақ халқы Айдың адамға әсері болатынын білген. ... ... ... толған ай кезінде далаға ұйықтауға, жалаңбас сыртқа шығуға,
Айға ұзақ қарауға жас нәрестенің бетіне Ай сәулесін ... Айға ... ... тиым салған. Ай бетінде жалмауыз кемпір отырады деген миф
осы тыйымдардан шықса керек.
Халықтық түсінікте Ай сәулесі басы ... ... бар ... әсер ... ... ... ... ай кезінде сыртқа шығуға мүлдем
тыйым салған.
Халқымыздың нанымы бойынша Күн батқаннан кейін, әсіресе айлы түнде үйден
сыртқа сүт алып ... ... Егер бұл ... ... ... тура
келсе, онда сүт құйылған ыдыстың бетін Ай сәулесі түспейтіндей етіп, бір
нәрсемен мықтап жабу керек. Ал бұл шарт ... ... Ай ... түссе,
малдың желіні кетеді, яғни желіні ауруға ұшырайды деген наным болған.
Мұндай пәле — ... ... үшін ... ... шала ... ... ... шыққан. Шамасы мұнда оттың құдыретіне ... сол ... ... ... ... ... арасындағы түсінікте егер әйел бойына бала біткен кезінде толған
айды көрсе, дүниеге келетін сәбидің өмірі онша үзақ болмайды. ... ... ... Ай ... мен ... ... ... тегі арасында
ерекше байланыс бар. Егер әйел толған ай кезінде босанса, ... ... да, жаңа ай ... ... ұл ... ... қазақ
қыздарына берілетін Толғанай есімін осы наныммен байланысты болуы мүмкін
деген ой айтады. (Т. 70) ... ... бұл есім Айды ... ... ... ... ... Айдың толған көрінісі де концептілік бейне ретінде тұрақты
теңеудің құрамында ... ... ... ... ... толықсу, толған
айдай толқу, балқып туған толған ай тәрізді ... ... ... ... тікелей қатысты шыққан, соның концептілік ... ... ... ... Неше алуан қылықсып; Он бесте туған ... ... ... ... ... табынушылық, оны құрметтеушілік біртіндеп, ондағы құбылыстарды,
өзгерістерді түсіндіруге ауысқан сияқты, Бұған Ай бетіндегі дақтар ... ... ... ... ... ... болады. Әр
халықтарда үш түрлі мазмұндағы аңыздар бар. ... ... ... 1) Айда ... арқалаған қыз тұр, дақтар соны бейнелейді; 2) ... Ай мен күн ... ... ... Күн Айдың сұлулығын көре алмай
бетін тырнап алған, дақтар содан ... 3) Ай ... ... ... ... ... ... байқауымызша осылардың ішінде алғашқы аңыз көпшілік түркі және
басқа халықтарда да кездеседі. Ал ... ... ... ... ... ұқсас келеді.
Айға байланысты көне наным-сенімдер кейінгі дәуірде оны басқа ... ... ... ... ... ... тануға ауысқанын
жоғарыда аталған тұрақты теңеулердің мән-мағыналарының аңғаруымызға ... ... ... ... ... ... ... мына
фразеологизмдер оның концептілік өрісін мағыналарын саралай ... ... ... ... таза, айдай нұрлы, айдай ... ... ... ... т.б. Мысалы, келесі үйде айдай сұлу бір келіншек
отыр (қазақ ертегілері); Қарлығаш ... ... боп, ... ... ... қастары көтеріліп жазылып, Абайға өзгеше үн ... ... ... ... ... Айға ... Сондықтан сүйікті деген
малдарын ай тұяқты тұлпарым, ай ... ... ай ... сиырым, ай
мүйізді серкем деп өзгеше ... ... жаңа ... Айды ... ... ... ... орағы дейді.
Айдың концептілік мағыналарын қазақ есімдерінен байқауымызға болады.
Қазақ ұл-қыздарына Айсұлтан, Айжарық, ... ... ... ... ... Жарқынай т.б. есімдер берген.
Қазақтың зергерлік өнімдерінде Айдың бейнесін бейнелейтін бұйымдар бар.
Мәселен: айбалта, ай сырға, ай шык, ... ... ен; ... ... ... көне ... Айды құдіреттің иесі деп түсініп, ғана табынса,
кейінгі дөуірлерде оны ... ... ... ... ... ... ... барысында пайда болғандығын баса айтады.
Сонымен түрлі тілдерден алған деректерден Айдың ... ... ...... ...... ... –өлім символы.
Ай – әйелге тән символ.
Ай – ақиқат символы.
Ай – байлық символы.
2.2. ... ... Күн ... ... ... бағаланатын аспан шырақтарының бірі — Күн. Мұны
тіліміздегі ... ... ... ... ... сөздердің,
мақал-мәтелдердің мән-мағынасынан көре аламыз. Күн атауының концептілік
мағыналарын білдіретін мынадай тұрақты теңеулерді атауымызға ... ... ... ... ... балқу, күндей нұрын жаю, күндей қуатты,
күндей ... ... ... ... ... ... жайнау, күндей
мейірімді, күндей күлу т.б. Мысалы, Екі ... ... ... балқып
толады; Баланы жалғыз жүрген өлтірем деп, Келеді өңшең батыр күндей күрсіп
(Батырлар жыры).
Күн мен Ай көркемдіктің концептісі ... ... ... ... ... бір ... тіркестің құрамында да кездеседі. Бұған мына
тұрақты теңеулерді ... ... ай мен ... ... ай мен ... ай мен күндей нұрлы, ай мен күндей егіз т.б.
Күнмен қатысты алғыс-қарғыс сөздер: Күн сөнбей сөнбе! ... ақ ... ... күн, ... ай ... ... ... болғыр! Басыңа қара
күн туғыр! Күнмен бірге батқыр/т.б.
Күннің мақал-мәтелдердің құрамында келуі: Жақсы ай мен ... ... ... Ұл туғанда күн туған; Туған жердің күні де ыстық; ... жер ... ... жоқ ел ... т.б.
Тіліміздегі Күн атауымен байланысты тұрақты сөз тіркестердің, ... ... ... ... мол ... көне ... ... шырағына табынудың, құрметтеудің уақыт өте келе концептілік
мәндерге ауысуының нәтижелері деп түсінгеніміз жөн.
Ал ... ... ... тым көне ... ... ... жазуынша, хундар мен уханьдар Күнді ерекше құдай деп танып,
оған табынған. Түркі халықтарының шығу тегі ... хуин ... ... халқында тура Күннің өзіне табыну тым әлсіз сақталған. Күнге
қатысты халқымыздағы нанымның бірі — ауру ... ... бара ... ... жер ұшық ... ... дәстүрі. Бұл ғұрып бойынша, Күн қызарып
ұясына қонған шақта, ... ... ... ... яғни ... жерден топырақ алады да, аурудың басынан үш рет айналдырып, пәле-
жаладан құтқаруын сұрап, ұшықтайды.
Күнмен ... тағы бір ... — осы ... шырағының түсіне қарап,
алдағы күнді болжау дәстүрі. Халық ұғымында Күн батар шақта тым ... ... ... ... емес. Мұндай да жаугершіліктің заманы
болса, мұны алдағы үлкен ... ... ... қырғынның символдық
нышаны деп түсінген. Сондықтан бұлайша ... ... қан ... тұр ... ... қорқатын болған.
Бір қызығы қазіргі кезде ата-апаларымыз қызарып батқан ... ... ... ыстық болатынын болжап отырады.
Күнге табынушылықтың ізі, жоғарыда аталған, алғыс-қарғыс сөздердің мән-
мағыналарынан байқалады. ... ... ... ... ... деп ... сәулесі, жарығы, нұры көбінесе күннің ауыспалы мағынасы ретінде
оны алмастырады, яғни оның орнына қолданыла ... ... ... осы ... ... да ... ... жақсы көрген
кісісін "айым", "күнім" деуімен ... ... ... ... деп ... ... тілеген адамына "нұр жаусын!" деп алғыс айтады. Ерекше
дарынды, өте ақылды, көсем ... "күн ... ... деп ... ... ... тек қана ... деректерде кездеспейді,
сонымен қатар материалдық дүниелерде де ... ... ... ... ... ... ... күншығысқа қаратылып
жерленеген. Ө.Марғұлан, Қ.Ақышевтардың тұжырымдауынша, ... ... ... ... ... табынудың материалдық көрінісі болып
табылады. Мұндай пікірді бұрын да кейбір зерттеушілер айтқан ... ... ... көрінісін қазақтың киіз үйінен табуға болады.
Көне заманда киіз үйдің сықырлауығы ... ... ... ... Тек ... кезде жергілікті жағдайларға, мұсылман дінінің
әсеріне байланысты көне ... ... ... ... кезде көпшілік зерттеушілердің ортақ тұжырымы бойынша, қазақтьң
киіз үйі макроғарыштың көшірмесі болып есептеледі. Сондықтан киіз ... ... ... ... ... көрініс тапқан.
Соның өзімізге қатысты жағына тоқталсақ, киіз үйдің ішкі күншығыс бағытында
оң жақ, сол жақ ... екі ... ... ... ... Киіз үйдің оң
жағы қасиетті Күннің сәулесі түседі. Өйткені таңертең шығыстан көрінген
жарық Күн күндіз аспанньң ... ... ... ... батысқа барып
батады.
Осы космогониялық ұғым тілімізде көптеген этнофразеологизмдер түрінде
көрініс береді. Қазақ тіліндегі оң ... ... қыз, оң ... ... оң
жаққа отырғызу, оң жаққа салу (қайтыс ... ... ... ... киіз ... оң жақ ... қатысты халықтық
космогониялық ұғымның нәтижесінде шыққан. Ал жалпы оң көрді, оң ... оң ... оң ... ... ... таныды, оң қолы, айы оңынап
туды т.б. ... ... ... ... космогониялық ұғымы
негізінде пайда болған күн туралы көне ұғымадарды Қазақстан жерінен табылып
отырған жартастардағы суреттерден де ... ... ... ... ... күн ... ... жан-
жануарларды, хайуанаттарды жиі кездестіруге болады. Мұндай бейнелер
көшпенді халықтар ... ... ... да ... табылуда.
Зерттеушелердің ортақ тұжырымы бойынша, күн бейнесіндегі ... көне ... осы ... ... ... ... материалдық айғақтар болып есептеледі.
Қазақ қолөнерінің өнімдерінен де Күннің бейнесін әртүрлі дөңгелектер,
гүлді шеңберлер, т.б. ... ... ... ... түс киіздерде, ер
адамның шапандарына, камзолдарда, т.б.
Күннің ... ... ... ... ... ... өнімдерінде Ай мен Күн бейнелерінің көп болуын осы аспан ... ... ... ... ... ... де Күн атауын жиі ... ... ... ... ... ... т.б. ... есімдердің пайда болуын
белгілі ғалым Т.Жанұзақов былайша түсіндіреді: ... ... ... Азии, в том числе и тюркских народов, в основном близки как ... так и по ... это ... с ... ... ... засеявших эту территорию. В древние времена они
одухотворяли небо, поклонялись солнцу, ... ... ... их ... (анимистические, тотимические) представления, культ природы, имели
влияние формирование обычаев, ... и ... ряда ... имен.
Древнетюркские личные имена Танирберген, Айсулу, Айжан, Кунай, ... ... с этим ... /43, ... ... бақылай отырып, халқымыз уақытты айырған. Қазақ
тіліндегі таң қылаң берді, таң сыз ... таң ... таң ... ... ... ... бойы ... кіші сәске, сиыр сәске, шабдар
сәске, сәске, қан сәске, ұлы ... ... түс, тал түс, түс ... ... ауды, күн еңкейді, күн ұясына қонды, күн қызарды, күн батты деген
сөз, сөз ... — бір ... ... мерзіміндегі тікелей күннің
аспандағы қозғалысымен байланысты шықкан ... ... ... ... ... ... тіліндегі көптеген күнтізбе атауларын
Күннің қозғалысымен ... ... деп ... ... ... ... мәндерін наным-сенімнен де, тіл
деректеріненде материалдық дүниелерде де ұшыратамыз.
2.3. ... ... ... концептісі
Көне замандарда басқа аспан шырақтары сияқты Жұлдыздарға байланысты
наным-сенімдер болған. Қазақ тіліндегі ... ... ... жалған,
жұлдызы оңынан туды, жұлдызы қарсы, т.б. фразеологизмдерден көне замандағы
жұлдыздың құдіретіне ... оған ... ... болады. Шынында да көпшілік халықтар, соның ... ... ... ... ... ... адамдар, жан-жануарлар,
хайуанаттар, т.б. ретінде қабылдап, ат берген. Ал ерте дәуірлерде жұлдыздар
жер бетіндегі тіршілік атаулыға әсер ... деп ... ... табынған. Мұны
қазақ арасындағы жұлдызбен қатысты наным-сенімдерден көруімізге болады. Бұл
жөнінде кезінде Ш.Уәлиханов: "Тағдыр сүйген адамды қазақтар "жұлдызы ... ... ... жұлдыз адам тағдырына әсер етеді деп сенеді",-деп
жазған. /40, ... ... ... ... ... ... ... бар, одан дүниеден
өткен бойда көктегі жұлдызы ағып ... ... ... ... көргенде
қазақ "өз жұлдызым жоғары болсын" немесе "менің жұлдызым емес" деп дауыстап
айтады да, дүниеден өткен ... ... ... бата ... бетін сипайды.
Таң алдында ақпа жұлдыздар (метеорлары) жиірек ағады. Халық түсінігінде бұл
мезгілде адам өлімі көп болады, ... ... да жиі ... ... ішінде бар тағы бір сенім толықтыра түседі. ... ... ... әл үстінде жатқан адам үшін түн баласында екі ... бар. Бірі — ... ... ... бастаған шақ та, ... ... ... таң ... ... ... ұғымынша, осы екі мезгілде адам
көп өледі.
Жоғарыда аталған жұлдыздармен қатысты наным-сенімдер мұсылман ... ... ... ... ... белгілері. Ал мұсылман
дінінде жұлдыздар туралы түсінік ... ... ... ... ... ... ... жетінші қабатына өтуге тырысқан
перілерді қуу үшін ... ... ... деп ... ... осы ... аңыз ... арасына да тараған.
Көне заманның өзінде-ақ түркі тайпалары ... ... ... ... ... ... қажетіне пайдаланғаны
белгілі. Жұлдыздарға қарап түнгі уақытты ажыратқан, ауа-райын болжаған.
Жұлдыздар туралы сан ғасырлық ... ... ... ... ... деп атаған. Мықты жұлдызшылар болашақ туралы болжамдар айтқан.
Бұрынғы уақытта мұндай ... ... ел ... қаған, хан,
әскербасылар қол ... ... ... ... құрмет көрсеткен. Мұның
материалдық айғақтары кейбір археологиялық қазбалардан табылып ... ... ... ... ... ... ... бір жұлдызшының зиратын ... Онда ... ... бірге
"жұлдыз тас" — метеорит салынған, Қабір үстіне қаланған тастар арқылы күн
бейнесі көрсетілген, Зират ... оба ... оның ... ... ... тас мүсіні қойылған. Бұл жәйт ежелгі түркілердің
өмірінде жұлдызшылардың белгілі роль атқарғандығын ... ... ... тек аспандағы жұлдыздардың қозғалысын,
құбылысын ... қана ... ... ... метеорологиялық
құбылыстарды, жан-жануарлар, ... ... ... т.б. назардан тыс қалдырмаған. Мұндай адамдар жылдың әрбір
күніндегі табиғат ауа райы ... ... ... ... ... ... зерделі, зерек адамдарды есепшілер деп те атаған.
Халқымыздың жұлдызшы, есепшілердің ... ... ... аспанда
жұлдыздардың аз-көп көрінуі мен алдағы күннің жұлдыздар арасында байланыс
бар. Егер түнгі аспан жүзінде ... ... ... ... ... ... ... онда келер күннің ауа райы бұзылады. Жауын-шашын
немесе боран-бұрқасын болуы мүмкін. ... көк ... ... ... жамырай көрінсе, егер қыс болса, ертеңгі күн ашық, ... да, ал жаз кезі ... ... ... ... ... жұлдыздардың тууын, қозғалуын, батуын бақылай отырып, түнгі
уақытты ... ... ... ... ... жылқышы, қойшы, түнгі
жолаушы аққан жұлдыздың көк жүзінде көбірек көрінуіне қарап, ... ... Ал ... ... ... ... ... тууы мен батуын бақылай отырып, жыл ішіндегі уақытты дәл ... ... мән - ... ... осы атау бар ... ... ... Бұларға қазақ тіліндегі көркемдегіш
құрал ретінде қолданылатын мынадай тұрақты теңеулерді атай ... ... ... ... ... ... жұлдыздай жиі,
жұлдыздай көп, т.б. Мысалы. Екі көзі' жұлдыздай, жайнап кетіп ... ... Осы ... өн бойына жазғытұрым қаз-үйрек, ... жиі ... ... ... ... ... жұлдыздар туралы наным-сенімді сөз еттік. Ал
құрамында Жұлдыз атауы ұшырасатын көркемдегіш құралдардың да бар ... ... ... ... мына ... ... ... жұлдыздай, аққан жұлдыздай сырғу, аққан жұлдыздай жүйтку, ағып түскен
жұлдыздай т.б. Мысалы, Жал құйрығын жел соғып, ... ... ... ... Өз ... ... ... арнап, ағып түскен жұлдыздай елес
берді (М.Әуезов)
Жалпы халқымыз көне замандарда ... ... ... оларға
табынса, бертін келе олардағы құбылыстарды, өзгерістерді өздерінше танып,
біліп, мұны ... ... ... ... Сонымен қатар бабаларымыз
жұлдыз косомонимі бейнелі сөз тудыру үшін де қолданған. ... ... ... ... бола ... Күн, ... ... қайырғанда аспан денелерінің қазақ халқының
тұрмысындағы қазіргі кезде ... ... бойы ... ... ... атап ... Енді ... концептілік мәнін мақал-
мәтелден іздестіріп көрсек.
Мақал-мәтелдерде халқымыздың өзіндік ой-өрісі, білім-тәжірибесі т.б.
тұжырымдалған. Бұған тіліміздегі ... ... ... байланысты
кейбір мақал-мәтелдермен көз жеткіземіз.
Ай шалқасынан туса - ай бойы аяз. Бұл мақал қазақ арасындағы ... ... ... ... ... сенім бойынша, егер жаңа ай
тігінен туса, ауа райы ... ... жылы ... Ал Ай ... ... ... жайсыз болып өтеді. Бұл ... ... ... тік ... жайлы, шалқасынан туғаны өзіне жайлы" деген мақалдан да ... ... туса ... ... Ай ... ... күрегінді сайла.
Ай қырынан яғни тігінен туса, жаз шыға бастайды. Ал ертеректе жаз айларында
қуғын-сүргінді жарық күндері ... ... ... ... ... кек қуу ... жорықтар жасайды. Аталмыш мақалдағы "Ай қырынан
туса, ... ... ... ... осыны аңғартады. Жер мен Айдың
қозғалыстарына байланысты күз ... Ай ... ... ... ... ... ... туа бастайды. Қыстан малды, әсіресе қойға қараған
арық-құрақты аман алып қалу үшін ... ... ... жауған қарды аршып,
малдың бір мезгіл жерден аттауына жағдай жасаған. сөз етіп ... ... жол соны ... ... ... Айдың кеш туғанын немесе кемігенін "ай қорғалады"
дейді. Бұл фразеологизмдерді түсіндіретін қазақ ... аңыз да ... ... ... ... Ай мен Күн егіз ... екі ... сұлу қыздар
екен. Әсіресе, Ай сұлуырақ болыпты. Бірде Ай сұлулығын, әдемілігін айтып,
мақтанады. Бұл ... ... ... да, ол ... ... ... ... дақ түсіреді. Содан бері Күнге жақындап барғанда Ай қорғалап бетін
жасырады. Ал ... Ай ... ... қызғанышын қоздыру үшін бетін
түгел көрсетіп, мақтанады. Сонымен тіліміздегі ай қорғалау ... ... ... ... ... болса керек.
Бетін айдай қылу. Кінәлі, жазықты, оңбаған, опасыз адамды жұрт алдында
кінәсін бетіне басып, масқараласа, мұны қазақ "бетін ... ... ... Бәрі ... ... ... ... айдай қыламыз, айыпты
етеміз, сол айып-қиыбымен Абайдың аяғына әкеп- жығамыз ... ... Бұл ... тіліміздегі қара бет қылу ... ... ... ... Ал ... ... қазақ арасындағы
масқаралау салтымен байланысты шыққан.Өйткені қазақ бұрын кінәлі, опасыз
адамды жазалағанда, ... күйе ... ... ... ... ... ел аралатып, масқарасын шығарған. Ай бетінде де ... ... осы ... ... ... ... жағылған күйеге ұқсатқан ... ... ... ... деп те ... ... жүр ме? Бұл фразеологизмдер түсіндірме сөздікте мынадай
түсінктеме берілген: "Ай қарап жүр ме? ... жүр, түк ... ... (2, 56) Ал ... ... "Ай ... Құр бекерге,
тектен-тек қарап отырды; ештеңе бітірмей, күні босқа өтті" (4, 18), деп ... ... ... ... ... осы ... ... күзетті, ай күзеттің бе? деген фраезеологизмнің тілімізде барлығы
белгілі. Біздің ... ... бар. ... атап ... ... әсіресе оның жаңа ай фазасына табынған. ескі айдан кейін
яғни ай ... ... көл ... Ай ... де, ... бір уақыттан
соң жаңа ай түрінде ... Айға ... ... жаңа ... тууын
ерекше күткен. Сондықтан жаңа ай туар қарсаңында далада болып, ай ... ... ... ... ... ... ... Бір кездегі осы салтты
сипаттайтын сөз тіркестері бірте-бірте тура ... ... ... ... ... көрсеткендей, ауыспалы
мағыналарға ауысқан. Күн ... ... ... ... күн ... Осы табиғи процестің нәтижесінде наурыздың 21-нде күн мен түн дәл
бірдей уақытқа яғни әрқайсысы 12 сағатқа ие болады. Мұны "күн мен ... ... ... ... ... Жыл бойына күн мен түн екі рет
теңеледі. Күн мен түннің 2 рет ... ... ... ... ... ... күзгі күн теңелу деп атайды.
Шығыс халықтарының, соның ... ... ... да ... күн ... құрметтеп, жаңа жылды осы күннен бастап есептеген. Бұрын қазақ
көктемгі күн ... ... ... ұлы ... деп атаған.
Жұлдыз көру. Қазақ арасында жұлдызға қатысты наным-сенімдердің бірі -
жұлдыздың от ... ... ... ... ... ... ... Маңғыстау қазақтарында қазіргі күнге дейін ... ... ... оның ... ... ... деп іліп қояды да,
қараңғылық түсіп, жұлдыздар жамырай бастағанда ... ... ... ... ... аймақтарында да бар екен.
Жалпы, жұлдыз көру фразеологизмі ... ... ... ... ... Айдың кеш туғанын қазақтар "ай қараңғысы" деп атады.
Мысалы:
Бүгін айдың нешесі,
Ай қараңғы кешесі,
Жазғы ... ... да ... ... Бар ... осы ... қабылдайды, бірақ оны әр
түрлі елестетеді.
Демек, тіл — таным бәйтерегі. Сондықтан тілдегі ғалам бейнесі ... ... ... ... ... ... мен Б.Уорф болжамы ... тіл ... ... өз ... ... ... ... пайымдайды.
Басқаша айтқанда, тіл біздің ата-бабаларымыздың "ғалам бейнесін" қалпына
келтіруге ... Кез ... ... ... ... екі ... ... бір жағынан, кез келген ... ... ... ... әлемге
көзқарасымен байланысты болса, екінші жағынан нақты әр тілдегі ... ...... ... ... "әлем бейнесі" жалғасады.
Осының нәтижесінде жеке тіл өзіндік сипатқа ие болады. Әр ... ... ... ... белгілі, ол дегеніміз — тілдің өзінің ерекше
концептуализациялық (әлемді ұйымдастыру) әдістері бар. Басқаша айтқанда, ... ... ... ... бір модель жатыр немесе ғалам бейнесі
бар. Сондықтан сөйлеуші осы ... ... өз ойын ... ... ... ... ... тілдік бейнесін зерттеу бағытында
ізденістерде ұлттық сипатқа ие жеке концептілер ... ... ... ... лингвистикадағы негізгі ұғым. Семантикалық бағытта концепт
сөзге сәйкес ... ... ... ұғыммен сәйкес келеді. Демек, әлемнің
пәк бейнесі (наивная картина мира) когнитивтік модельде айқындалады. Ол өз
кезегінде ... ... ... ... философиямен байланысты
болады. Ал ғаламның кез келген ұлттық тілдік бейнесінің әмбебаптығы ... ... ... ... теңеу және символ болып табылады.
Осы мәселеге қатысты КТ.Юнгтің пікірін фразеолог ғалым Р.Авакова ... " ... ... ие ... ... ... ол ... — сөздердің танымдық, ұлттық мәдени, фондық ... сол ... ... ... тану мен ... баға берумен, әлемнің тіл
бейнесімен тығыз байланысты".
ҚОРЫТЫНДЫ
Бүгінгі ғылым мен білімнің күрт ... ... ... ... ... ... ... замануи ағымында тіл ғылым да бұл ықпал
мен ... ... келе ... процесстен ада емес екені соңғы жылдардағы
ғылыми-теориялық зерттеу еңбектерден көрініс тауып жүргені бұлттартпайтын
шындық. ... да тіл жеке ... ... ... жеке дара сөз ... ... ретінде ұстанса, бүгінгі таңда ... ... ... ... меженің бірі ретінде қалыптасып ... ... ... ... ... ... ... адамның өзінен-өзі бастау алатыны біраздан бері дәйектеліп те,
дәлелдніп те жүр. Яғни күллі зерттеу ұстанымы адамның ... ... ... ... өмір тәжірбиесі арқылы жүзеге асырылады деген
тұжырымнаманың рас болғаны. Осы ... ... ... ... ... ... теориясының мүмкіндіктері зор.
Когнитив ғылымының негізін қалаған психолог Джордж Миллер мен Ноэм
Хоменейдің есімдері де осы ... ... жиі ... ... ... ғылымы адамзат атаулының әлем бейнесі мен ... ... мен ... ... мен ... ... пен ... қарым-қатынысын адам санасы мен ақыл-ойында, тұжырымдай айтқанда
дүниетанымында ... ... ... ... ... ... ... құдіретті тіл арқылы көрініс беретіндігі айқындала
түсуде. Сондықтан болар бүгінгі таңдағы әлемдік ... ... ... ... ... ... мүддесіндегі ядролық тірек ұғым ретінде
танылып, “таным патшалығының” тірек нүктесі тұрғысынан дәйектеліп келеді
Когнитивті лингвистикада тіл ... ... ... бірі ... бірліктердегі ақпаратты қабылдау, жоққа шығару құралы ... Адам ... ... ... ... ... өзінің
шындық әрекеті ... ... ... ... ... ... ... білім адам
білімінің тұрақты және жеке білімдерінің бір бөлігі екенін ескерсек, ... ... ... ... ... әлем ... ... бір бөлігі
болып табылады.
Концепт когнитивті лингвистика тұрғысынан ... ... ... ... зерттеулердің нәтижесінде концептінің санада ойлау
әрекеті арқылы қалыптасып, ... ... ... ... ... Кең ... концепт – санадағы ой ... ... ... ... арқылы тұлғаның тәжірбиесі мен білімін
танытатын ақпараттық жүйе. Тіл біліміндегі концепт ұғыммен ... ... ... кең ... ... концепт – дүние туралы жан-жақты
білімнің санада жинақталған формасы.
Бірінші тарауда жалпы концепт терминіне орыс және ... ... ... ... мен пікірлеріне талдау жасалды.Сонымен қатар тіл
біліміндегі концепт пен ұғым, концепт пен архетип, концепт пен ішкі ... пен ... ... пен ... концепт пен жалпы мағына, жалпы
түсінік арасындағы айырмашылықты атап көрсеттік.
Екінші ... ... ... ... – Ай, Күн, ... ... жан-
жақты концептілік талдау жасалды. Аспан денелері атауларының концептуалды
өрістерін тілдік қолданыстан, сөз ... ... ... әдебиет арқылы талданды. Мысалы, қазақ тілінде айдан
анық, айы оңынан туды, айы жетті, ... ... айы ... ... ай ... алтын кірпік, ай қараңғы, ай қарап, жұлдыз санау, айдан ұл
тудыру, күннен қыз тудыру, ай-айдың оты басқа, ай ... ... ... ... ай ... айға ... ... әлем, айдай сұлу, айдай таза, күндей
нұрлы, ай ... ... ... ай десе аузы бар, күн десе көзі ... ... бір ... айдың бір жаңасы, айдың күні аманда, айдың
аманынында, айдың қараңғысы, ай қарады, ай мен ... ... ... ... ай тұяқ ... айшылық алыс жер, айшылық жолды алты басты, айы
асып, күні өткен, Жақсы ай мен ' ... ... ... ... Ұл ... ... Туған жердің күні де ыстық; Күн түспеген жер көгермес, көсемі
жоқ ел ... ... ... ... ... ... жиі, жұлдыздай деген сияқты фразеологизмдер мен сөз
қолданыстары бар .
Қорыта келе, концепт ұғымымен байланысты әлем ... және ... ... ... тіл ... өзекті мәселелердің бірі болып
отыр.Әлем бейнесін ұлт, әр ... әр ұжым ... өз ... ... ... ұлттық психологиясына, жеке
психикасына, т.б. ... ... ... ... ... ... бірліктер арқылы танымдық аспектіде
айқындауда “концепт” ... ... рөл ... ... ... ... ... тілімізде тілдік ... ... ... ... ... ... тіркестерде
молынан ұшырасады. Келесі зерттеу жұмысымызда аспан денелері атауларының
концептуалды өрістерін тереңірек зереттейміз деген ... ... ... ... В. З. ... ... как ... подхода. //ВЯ, 1994, №4.
2. Маслова Л.А. Когнитивная лингвистика. М, 2003.
2. Кубрякова Е.С. Части речи с ... ... ... М. ИЯ. РАН., ... ... А.В. Когнитивная лингвистика и новая эпистемология// Известия
РАН СЛЯ. 2001,том 60, №5.
4. Серебренников Б.А., Кубрякова Е.С., ... В.И., и др. ... ... в языке: язык и картина мира, - Москва, 1998.
5. Звегинцев В.А. Мысли о лингвистике. М.: МГУ, ... ... Г.Г. ... ... ... ... в речевой
деятельности “Дисс” док филол. Наук. – Алматы., 1999.
7. Выготский Л.С. ... и речь // ... Соч. ... том 2. ... Сулейменова Э.Д. Понятие смысла в современной лингвистике. Алматы, 1989.
9. Кибрик А.А. Когнитивные исследования по дискурсу. Вопросы языкознания.
1994. №5.
10. ... Ж. ... ... ... ... ... // ... Арутюнова Н.Д. Образ/ опыт концептуального анализа // ... ... ... М., ... Мороховский А.Н. “Культурные” и “некультурные” слова // Концептуальный
анализ: методы, результаты, перспективы. Тезисы конференции. М., 1990.
13. ... А. ... ... Познание. М., 1996.
14. Аскольдов-Алексеев С.А. концепт ислово // Русская речь. Новая ... І І. Л., ... ... Д.С. ... русского языка // Известия РАН. Серия, лит.и
яз., 1993., №1.
16. Рябцева Н.К. “Вопрос” ... ... ... ... ... ... ... М., 1991.
17. Бабушкин А.П. Типы концептов в лексико- фразеологическиий семантике
языка их личностная и ... ... ... док. ... ... ... Павиленис Р.И. Проблемы ... ... ... языка. М.. 1983.
19. Нишанов В.К. О ... ... // ... ... ... ... ... М.В. Курс лингвистической семантики. Спб.., 1996.
21. Краткий словарь когнитивных терминов. Москва., ... ... В.В. ... ... ... // ... ... университета, Сер 2, Вып. 3, 1992.
23. Чесноков П.В. Основные ... ... ... ... на ... 1996.
24. Воркачев С.Г.. Концепт счастья: понятийный иобразный компонеты //
Известия А.Н. Серия лит. и яз. 2001, том 60. ... ... Ю.С. ... ... русской литературы. Опыт исследования.
М., Наука, 1993.
26. СтепановЮ.С., Проскурин С.Г. Константы мировой культуры. М., ... ... В.В. ... как ... психологии мышления //Вопросы
психологии. 1991.,№1.
28. Пищальникова В.А. ... ... ... ... ... Агу., ... Шварко Л.И. Особенности формирования инокультурных концептов у младших
школьников в процессе изучения иностранного языка; Дисс... канд. Филол.
Наук. Барнаул. ... ... Ш.К. ... ... мира ... ... // ... Казгу, 2002, №4.
31. Рыжкова В.Н. языковое сознание: стереотипы итворчество. М., 1988.
32. Қаирбаева Қ.Т. ... ... ... ... ... ... ғыл. Канд., Алматы, 2004.
33. Тодоров Цветан. Теория символа.
34. Харитончик З.А. Способы концептуальной организации знании в ... // Язык и ... ... ... / сб. ... –М.: ... РАН, 1992.
35. Тюри-на Г.А. “Фреймовая гипотеза” и проблема организации лексики ... ... ... / ... ... ... Т.1. –М, 1996.
36. Величковский Б.М. Современная когнитивная психология. Москва, МГУ,1982.
37. Сугирбекова С. Концепты контраста в романе Достаевского. ... ... ... ... Қ. Ғ. ... тіліндегі халықтық космонимдердің этнолингвистикалық
табиғаты. Алматы, 1992.
39. Уалиханов 1949- Уалиханов Ш. Мақалалары мен ... ... ... Мұсабаев Ғ Қазақ тілі лексикасы мен грамматикасы тарихынан, ... ... ... А.Т. ... доисламских верований в семейной обрядности
казахов Алматы, Ғылым, 1991.
42. ... Т.Д. ... ... ... казкхского языка. Алматы.
1976.
43. Әбішұлы Х. Халық астрономиясы. – Алматы, ... ... А. ... ... ... ... ... Әбішев.Х. Аспан сыры. Алматы, 1966.
47. Минский М. Фреймы для представления знанний. Москва, 1979.
48. Кеңесбаев І. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі.-Алматы, ... Е.Г. ... ... ... в ... и
коммуникативным аспект // Когнитивные основание ... ... ... ... ... ... ... док.
Филол. Наук. М.1994.
50.Күштаева М. “Тары” ... ... ... мен ... ... ... канд. Дисс.–Алматы, 2000.

Пән: Астрономия
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 50 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Астрономия4 бет
Күн жүйесі планеталарының қозғалысы11 бет
Халықаралық ғарыш құқығы6 бет
«Кеңістік» концептісіндегі жер-су атауларының вербалдануы3 бет
«Ойын-сауық объектілері атауларының ерекшеліктері»58 бет
«ш. бейсенованың «сүзгенің соңғы күндері» хикаятындағы лиризм мен психологизм. а.кемелбайдың "қоңыр қаз" шығармасын талдау. е.раушановтың « ғайша - бибі»поэмасының құрылымдық ерекшелігі. е.раушановтың «аспанға көшіп кеткен ел» поэмасының сипаты. е.раушановтың «қызық емес оқиға» атты поэмасының діни- мифологиялық сюжеті. ақын н.айтұлының «тоғыз тарау» поэмалар кітабына қысқаша талдау»21 бет
І.есенберлиннің “көшпенділер” романындағы жылқы атауларының этнолингвистикалық мәні41 бет
Аспан механикасы10 бет
Аспан әлеміндегі ең көп таралған объектілер - жұлдыздардың эволюциясы10 бет
Атомдар мен молекулалардың сыртқы магнит және электр өрістерімен әсерлесуі. Магниттік резонанс59 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь