Шоқан Уәлихановтың қазақ этникалық тарихына байланысты еңбектері

Кіріспе

1 Шоқан Шыңғысұлы Уәлихановтың өмір жолы мен шығармаларына жалпы сипаттама
1.1 Ш. Ш. Уәлихановтың өмір жолы және тарихи көзқарастарының қалыптасуы
1.2 Ш.Ш. Уәлихановтың ортағасырлар тарихына байланысты жазған еңбектеріне жалпы сипаттама

2 Шоқан Уәлихановтың қазақ этникалық тарихына байланысты еңбектері
2.1 Қазақ халқының шығу тегіне қатысты мәліметтер
2. 2 Ш.Уәлиханов қазақтың ру тайпалары туралы

3 Орта ғасырлық Қазақстан тарихы мәселелерін зерттеуде Шоқан Уәлиханов еңбектерінің маңызы
3.1 Шоқан Уәлиханов еңбектеріндегі тарихи тұлғалар туралы мәліметтер
3.2 Шоқан Уәлиханов және қазақ рухани мәдениеті мәселелері

Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
        
        Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі. Еліміздің ұлттық тәуелсіздік алуы, ... ... даму ... тек жаңа ... ... қана қойған жоқ,
сонымен қатар ұзақ жылдар бойы тоталитарлық режимге бет ... тек ... ... тұрғыда талдау жасап, теріс бағытталынып келген тарихымыздың
көптеген мәселелерін, соның ішінде халық мұрасының жан-жақты және ... ... әділ ... өте ... ... ... Кезінде
Ш.Ш.Уәлиханов бастаған халық мұрасының, туған елінің ... ... ... ... ... Ш.Құдайбердиев,
А.Байтұрсынов, Ә.Бөкейханов сынды қазақ зиялылары одан әрі дамытқан ... сол 30-шы ... ... ... өздері қуғын-сүргінге ұшырады.
Көп ұзамай халық мұрасынан қомақты орын алған ... ... ... ... ... түгелдей алынып тасталды.
Сондай-ақ олар туралы халықтың ғасырлар бойы ... ... ... яғни мұраларына тиым салынды. Қанша тоталитарлық режим болса да,
Ш.Ш.Уәлихановтың еңбектерін басып шығаруға қиянат ... ... ... ... олай болмады. Оның барлық ғылыми еңбектері жарық көрген жоқ,
себебі, кейбір ... ... ... ... ... ... арқасында Ш.Ш.Уәлихановтың шығармаларына да
жаңа көзқарас қалыптасты. Еліміздің тарихындағы ірі тұлғалар: ... ... және т.б. ... ... ... қана ... жоқ,
сондай-ақ олар туралы халқымыздың ғасырлар бойы сақтап келген асыл мұралары
жарық көріп жатыр.
Осы тұрғыдан қарағанда, ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанның тарих, жалпы ... ... ... ... ... ... алғаш рет жинап, зерттеп және қазақ
халық поэзиясына түңғыш рет анықтама берген ғалым. ... ұлы ... ... ... ... ... ... түрде саралап, жүйеге
келтіруі бұл күндегі қазақ тарихы ғылымының өзекті мәселесі болмақ.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Тақырыптың ... ... ... оның ... ... ... қүжаттар мен зерттеулердің негізіне
сүйене отырып үш кезеңге ... ... ... ... Қазан
революциясына дейін қарастырылуы; екіншісі, Кеңес заманындағы, атап айтатын
болсақ, XX ғасырдың 40-70 жылдары мен 80 ... ... ... ... қол ... ... басталады.
Шоқанның көзі тірісінде еңбектерін бастырып, жарыққа ... ... ... ... ... ... ғалымдары ... ... ... ағайынды Мичельдер және т.б. еді. ... ... ... ... ... оның мұрасын игерудің жаңа кезеңі
басталды. Алғашқы жылдары қазақ ғалымы еңбектерінің толық жинағын ... ... ... ... ... П.П.Семенов-Тянь-
Шанский, Ф.Р.Остен-Сакен, тіпті орыс географиялық қоғамы түгелдей жұмыла
кірісті./1.5/
XIX ғасырдың 80-жылдарында ... ... жаңа бір легі ... істі одан әрі ... Солардың қатарында Г.Н.Потанин,
Е.К.Гутковская, Г.А.Колпаковский, ... ... ... ... Эмиль Жонво мен Элизе Раклю т.б. айтуға
болады.
Алайда, қазақ ... ... ... ... жарыққа шығару
Қазан революциясынан кейін жүзеге ... XX ... ... ... ... ... ғалымдары айрықша ден қойған еді. Осы аталған
қыруар жұмыстың жалпы басшылығын Қ.И.Сәтпаев басқарды. Бір емес, алты ... тобы ... көп ... ... ... ... жүрген жоқ.
1957 жылы Қ.Сәтбаев шоқантанушылар тобын басқаруды Әлкей ... Сол ... ... ... ісі алға басты. Ә.Марғұланның
басшылығымен КСРО-ның негізгі деген ... ... ... ... ... негізінен Ленинград, Москва мұрағатарында сақталған
және ... ... ... қорынан басқа қазақ халқының
қолжазбалары көптеген шығыстанушылардың қорында ... ... ... Көп ... ... ... Ә.Марғүлан (1958 жылы) Шоқанның
шығармаларын жарыққа шығарды. Бұл ... ... ... ... ... ... профессор С.Я.Болатов,
М.С.Тұрсынова, П.Г.Голубев, ... ... ... ... ... жылдардан соң Ә.Марғұланның басшылығымен және редакциялауымен
Ш.Уәлихановтың 5 томдық жинағы (1961-1972 жж.) жарық көріп, еліміздің
ғылыми ... ... ... ... ие ... ... Хақанұлы Ленинград
университеті қабырғасында оқып ... ... ... ... ... ... Содан берідегі зерттеу еңбектері жүз баспа
табақтан асып жығылды. Дегенмен, шоқантанушы ғалым Шоқан мұраларын зерттеу
жұмысы ... ... ... ... ... ... емес. Қайта өмірінің
соңғы күндеріне дейін Шоқан ... ... ... ... ... ... ... шын пейілімен қуануда болды. Ә.Марғұланның мына бір
айтқан ойлары да шоқантанушы жас ... ... ... ... ... ... аударылған жоқ. Оны кез-келген адамға тапсыра салуға болмайды.
Шоқанның стилі қандай! Жазу ерекшелігі, ойлау өрісі ше?! Келешекте Шоқан
шығармалары ана ... ... ... болса аса жауапкершілік керек екенін
айтқым келеді»/3.65/.
Ә.Х.Марғұланнан кейін де Шоқан ... өмір жолы ... ... XX ... 50-70 ... өз ... тапты.
Ш.Ш.Уәлихановтың фольклор, әдебиет тарихы, қазақ өлеңінің құрылысы, шежіре
жайлы пікірлерін ерекше бағалап, талдаған зерттеушілерінің бірі Қ.Жұмалиев
болатын. Ал М.Ғабдуллин өз ... ... ... ауыз ... ... ... және Жанақ ақынның айтуынан жазып алған
«Қозы Көрпеш-Баян Сұлу» жыры туралы айтады ... ... ... ерекше еңбек сіңірген ғалым-академик
М.Әуезов Ш.Ш.Уәлихановтың ағартушылық, ... ... ... ... ... ... ислам дініне көзқарасы, қырғыздың атақты эпосы
«Манасты» алғаш ... алуы ... ... айтады /5.28/. Қазан
революциясына дейін Ш.Уәлихановтың философиялық және ... ... ... саяси-қүқықтық, жалпы мемлекетке байланысты
көзқарастарын С.Я.Булатов ... ... ... ... Азия елдерінің артта ... ... ... ал ... ... ... көтерілістің болмауының себебін ішкі жергілікті
халықтың діни алауыздығына байланысты және Абылай ханның көп ... ... ... ... ... ... Шоқанның шаруалар
революциясын қолдамағандығын, реформаны жақтағандығы, яғни демократ-либерал
болғандығын көрсеткен /6.91/.
Қазақтың тұңғыш тарихшы-этнографы әрі ... ... ... «Шоқан Уәлиханов» зерттеу мақаласын жазды. О.А.Сегізбаев зерттеу
мақаласында Ш.Уәлихановтың саяси ... мен ... ... талдайды, сонымен бірге жалпы ... ... ... және қазақтар арасында орыстың алдыңғы қатарлы ... ... /7.6/. ... осы ... ... Уәлихановтың
философиялық және діни көзқарасттарын діннің пайда болу және ислам дінінің
реакциялық, сипатын А.Искаков зерттеу мақаласында көрсетуге тырысты ... ауыз ... ... бірі - ... ... ... ... назарын өткен ғасырдан бастап аударған. Халқымыздың ұлы перзенті
Шоқан ... ... ауыз ... үлгілерін жинап, маңызды-маңызды пікір
айтқан. Ғалымның алғашқы рет «тарихи жыр» терминін ... ... ... ... ... ... ... адамдары туралы
бастамасын жалғастырып зерттегендердің бірі Е.Ысмайлов.
Белгілі ғалым Н.С.Смирнова Ш.Ш.Уәлиханов қазақ ауыз әдебиетін жинаушы
әрі зерттеуші ... ... оның ... ... ... ... мол ... жинағанын айтады. Қазақ поэзиясының барлық
түріне анықтама беріп, сол сияқты қазақ ауыз ... ... бен ... ... ... ... ... және ауыз
әдебиетінің шығармаларынан ол халықтың рухын, әдет-ғұрпын, ... ... ... орыс ... ... ... қатарлы интеллигенциясын қазақтың таза табиғатымен таныстыруды
мақсат еткендігін айтады /9.10/.
Е.Б.Бекмахановтың жетекшігімен Д.И.Дулатова Шоқан Уәлихановтың тарихи
көзқарастарына ... ... ... жазды /1.120/.
Ш.Ш.Уәлиханов шығармашылығын зерттеу XX ғасырдың 80-жылдарында
жалғасты. ... ... ... 1985 ... ұлы ... туғанына
150 жылдық мерейтойымен байланысты еді. Ш.Уәлихановтың ... және ... ... ... ... Н.Е.Бекмаханова, Х.А.Арғынбаев,
Б.А.Литвинскиий, Э.М.Мурзаев, В.П.Курылев, И.И.Стрелкованың мақалаларында
қарастырылды/10.31/. Сондай-ақ О.А.Сегізбаев ... ... ... ... жоқ жаңа саяси жүйені іздегендігін көрсетеді, мұндай
қоғам тек жоғары мәдени жүйесі дамыған, ағартушылық-гуманизм белгілері ... ... ... ... ... Осы мерейтойға
байланысты ұлы ғалымның өскен ортасына жалпы Уәлихановтар әулетіне арналған
Ә.Х.Марғұлан мен С.Өтениязовтың зерттеулері қарастырылады.
Ш.Ш.Уәлихановтың Жетісу жеріне ... ... ... егішілікпен
айналысқандығы жайлы мәліметтер қалдырғаны белгілі, яғни орта ғасыр кезінде
Іле аңғарында егіншіліктің кең етек жайғандығын айтқан. Осы ... ... ... ... орыс ... тұрып-ақ Жетісу жеріндегі қазақтардың егін салып, ... ... ... ... ... ... ... М.А.Бекмағанбетова /13. 351/,
тарихшы ретінде тарих ғылымына қосқан үлесін И.В.Ерофеева, О.И.Исмагулов,
Н.С.Мұканов, Н.А.Алимбаев қарастырса, ... ... ... ... ... тұжырымдарын Н.Э.Масанов зерттеулерінде талдаған
/14.69/.
КСРО империясы құлап, Қазақстанның ... ... ... ... ... негізде жазуға жағдай туды. Көптеген
тарихи тұлғалардың қоғамдық қызметіне, олардың қалдырған ... баға ... ... ... ... яғни ... ... тоталитарлық жүйе кезінде Ш.Ш.Уәлихановтың ... ... ... ... ... ... тың мәселелер
көтеріле бастады.
Шоқан Уәлихановты фольклортанушы ретінде бағалап, еңбектерін арнаған
зерттеушілерге ... ... ... А.Турышевты
айтамыз.
Шоқан Уәлихановтың отбасы-некеге, әйелдердің теңсіздігіне байланысты,
көп әйел алушылыққа, қыздарды сатушылыққа, әмеңгерлікке және басқа ... ... ... Г.Үсейінова мақаласында қарастырылады
/15.31/. Россия ғылымында Мұхамед Хайдар Дулатидің «Тарих-и Рашиди» еңбегін
Шоқан ... ... ... ... /16.54/. ал Шоқан
Уәлихановтың ... ... ... ... ... ... ... топырағында Қадырғали би Қосымұлының шығармасын
тұңғыш зерттеушісі екендігін Р.Сыздықова мен ... /18.12/ ... ... ... 170 жыл ... орай бүгінгі таңда
шоқантану саласындағы өзекті мәселелерді, яғни ... ... ... және ... ... ... кезінде жұмыс істеген
шоқантану бөлімін қайта ашу мәселесін ... ... ... деңгейіне тоқталсақ Кеңес ... ... ... ... зерттелгенімен, өкінішке
орай, кеңестік идеология насихаты мен ... ... ... ... зерттеуге арналған ғылыми жұмыстардың ғылыми
сапасына, деңгейіне кері ... ... ... ... да ... ... еңбектері жан-жақты объективті тұрғыда ... ... ... ... ... ... ... ендірілмеген ғалымның
мүраларын тауып, бастырып шығару қажет.
Тақырыптың ... ... ... ... жазуға арқау болған
деректерді үш топқа бөлеміз. Біріншісі, ... ... ... Ш.Ш.Уәлихановқа қатысты құжатттар және ғалымның
қолжазбалары. Екінші кезекте Ғылым Академиясының «Сирек кездесетін кітаптар
мен қолжазба» бөліміндегі ... ... ... ... кезекте маңыздылығы жағынан ерекше орында түрған ... ... ... бес ... ... (1961-1972жж.)
болып табылады. Сондай-ақ зерттеу барысында Шоқан Уәлихановтың саяхат
сызбаларын, түрлі карталарын ... ... ... ... Диплом жұмысын
жазу барысында салыстырмалық, тарихилық әдістер қолданылды.
Зертеу жұмыстың мақсаты - Шоқан Уалиханов ... ... ... ... ... көрсету.
Осыған орай өзіме төмендегідей міндеттерді қойып отырмын:
- Шоқан Уалихановтың тарихи көзқарастарының қалыптасуын анықтау;
- ... ... ... ... ... ... Қазақстан тарихы жайлы жазған
мәліметтерін қарастыру.
- Ғалымның қазақ ... шығу ... ... ... ... тарихи
тұлғаларға қатысты мәліметтерін қарастыру;
- Ш.Уәлиханов саяхатының сызбаларын т.б. карталарын іздеп табуға ... ... ... ... негізгі бөлім үш тараудан,
қорытынды мен әдебиеттер тізімінен және қосымшалардан тұрады.
1 Шоқан ... ... өмір жолы мен ... ... Ш. Ш. ... өмір жолы және ... ... елін Ресейдің отарлауы ХҮІІІ ғасырдың 30-жылдарына ... ... ... ... ... ... едәуір бөлігі отарланғаннан
кейін, қазақ халқының мемлекеттілігінің белгісі болған хандық билігі
жойылды, оның орнына ел ... ... ... ендіріле бастады. Батыс
Сібірдің генерал-губернаторы М.Сперансий жасаған «Сібір қырғыздары туралы
жарғыға» сәйкес 1822 жылы Орта ... ... ... жойылып, жаңа әкімшілік
бөлінісі енгзілді.
Қазақ елін дербестігінен айырып, Ресей ... ... ... ... жүзі ... болмаған көлемде казактар мен шаруаларды қазақ
жеріне жаппай ... ... ... ... ... салт-
дәстүрі, шаруашылық жүйесін үлкен өзгеріске ұшыратқан ... ... ... ... ... ... бастады.
Шоқан балалық шағын әуелі Құсмұрында, содан кейін өзінің атамекені -
Сырымбетте көптеген аңыздарды ... ... ... ... ... ... аңыздарға құлақ қойып, халықтың өлең-жыры мен әңгімелерін
тыңдауға құштар болып өседі /329/.
Бала Шоқанның сана-сезімі ерте ... ... ... ... беруіне
әжесі Айғаным көп ықпал еткен. Тумысынан сезімтал, дарынды балаға әжесі
халық даналығының сарқылмас ... ... ... ... ... ... ... мен хикаяларын қызықты етіп әңгімелеп, күні кеше өзі ... ... ... еске алып ... ... ... жақындаса отырып, оған өз ұпайын жібермеудің
жолы - орыс тілі мен ... ... ... - ... ... деп білді.
Уәлидің Сырымбеттегі ордасында арнаулы мектеп әрқашан Айғанымның
басшылығымен жұмыс істеді. Оның жеті ұлы - ... ... ... ... ... ... осы мектептен тамаша білім алып шықты. Ол ... ... ... ... балаларын да қосып оқытқан. Айғаным
мекетебінің бағдарламасында жалпы ... ... ... ... ... ... шығыс әдебиеті және шағатай тілі, қазақтың
жырлары мен ... ... Ал ... ... ... ... сабақтар ғана жүретін.
Сондықтан 1827 жылы 16 жастағы Шыңғыс Омбыдағы әскери училищеге
түскенде, ... таза ... ... жеті жыл ... ... терең білім
алып, әдебиет, өнер және мәдениет, тарих, география, статистика ... оқып өз ... ... ... ... болып шығады.
Айғаным ханша қазақ даласын қызғыштай қорғаған елдің анасы ... ... ... ... ... көп ... бөлді.
Шыңғыс Уәлиханов анасы Айғанымның игілікті істерін одан әрі
жалғастырады. ... ... ... ... және ... ... болды.
Академик Ә. Марғұлан ол туралы “Шыңғыс ғылымды, әдебиет пен өнерді
бағалайтын өз ... ... ... ... Сол ... ... халқының
тұрмысының, экономикалық және саяси өмірінің қыр-сырын жақсы білген...”-
деп ... ... ... ... ... пен оның баласы Шоқан жинап, қағазға түсірген
халқымыздың асыл дүниелері кейінірек ... ... ... деп аталып кетті. Бұл әйгілі жинаққа ... ... ... ... - Баян сүлу” жырларының бірнеше нұсқалары және
“Еркөкше – Ерқосай”, “Орақ батыр” жырлары т.б. көптеген ауыз ... ... ... ... ... ... ... Шыңғыстан ақыл-кеңес сұрайтын.
Оған көптеген ғылыми мекемелерден өтініш келіп жататын. Ол өмір бойы ауыз
әдебиетін, зергерлік асыл ... ... ... ... ... мәліметтерді жинаумен қатар А.Сотников, А.К.Крохалев,
М.В.Ладаженский, Н.Ф.Костылетский, И.Ибрагимов, А.К.Гейнс, Г.Н. ... ... т.б. ... ... ... қоғамымен тікелей байланысты болды /19.97/.
Шекаралық комиссияның бастығы полковник М.В.Ладаженскийдің өтінішімен
Шыңғыс қазақтың халық поэзиясы мен ... ... ... ... ... ... үшін ... әйгілі
ақындар мен жыршыларды талай рет өз үйіне шақыртып, қазақтың өлең-жырлары
мен аңыздарын Шоқанға жаздырып ... ... ... ... ... ғалымның жан-жақты білім алып, халық ауыз ... ... ... ... ... ... ханым мен әкесі Шыңғыс сұлтанның атқарған қызметі зор.
Шоқанның ғылыммен айналысуына әкесінің ... ... ... ... ... ... ... көп ықпал етті.
Академик А.И.Шренк, Сібір қазақтарының ... ... ... ... ... В. ... ... және Қазан
университетінің студенттері С.Сотников, Н.Ф.Костылетский, Т.Сейфуллин
сияқты көптеген ... ... ... ... ... ... рет ... жылы Құсмұрынның төңірегінде Обаған даласында топографиялық суреттер
түсіріп ... ... ... алты ... ... ... ... Омбы кадет корпусында 1847-1853 жылдары аралығында оқыды. Омбы
кадет корпусы сол ... ... ең ... оқу орны деп саналды. Кадет
корпусы жан-жақты білім беретін. Онда екі даярлау класы, бес ... ... - ... ... болды.
Негізгі кластарда шет тілдері, оның ішінде шығыс тілдері - ... ... ... де оқып ... Бұл ... үйрету сабақтарында
әрқилы шығырмалардан үзінді оқыту, өлеңдер мен ... ... ... дауыстап, мәнерлеп оқуға жаттықтыру тәсілі кеңінен қолданылатын.
Онда тарих, география және ... ... көп ... ... ... бастап ежелгі Греция мен Рим тарихын, ортағасырлар
тарихын Еуропа географиясын өтті. ... және ... ... ... ... орыс және ... ... әдебиеттерінің тарихы оқытылды.
Этнография мен антропология пән ретінде енгізілді. ... ... ... ... Азия ... ... ... шыққан тегі,
діні, тұрмыс-салты, саяси-әкімшілік құрылымы, басқару жүйесі жайлы терең
мағлүматтар берілді. Сонымен қатар Қытайга ... ... ... ... ... ... мен ... мемлекеттерін жан-жақты
қарастырды.
Алаш жұртын толықтай Ресей империясының отарына айналдыру мақсатында,
болашақ офицерлерге әскери-статегиялық мақсатпен Қазақстанның географиясын
оқытуда ерекше көңіл бөлінді.
Ресейдің ... ... тым ... ... ... осы ... әскери пәндері тұрғысынан ғана емес, жалпы білім беру жөнінде
озат оқу ... ... ... училищенің оқытушы құрамында еді. Ресейде
декабристер қозғалысы басылған соң, елдегі озық ойлы ... ... Олар алыс ... Шығысқа, Азияға айдалды. Жақсы білімді адамдар
"сенімсіздер" деп саналып, шет жаққа жіберілді. Үкімет үшін бұл ... ... ... көбі ... Омбы сияқты орындарға аттандырылды.
Ал, олар болса шын мәнінде озық ойлы, білімді адал жандар еді. Осы себептен
де бұл ... ... ... ... жан-жақты білімді, прогрессивті
ойлы офицерлер тәрбиеленіп шықты.
Шоқанның азаматтық ... ... ... ... ... ... Белинскийдің идеясын
насихаттаған әдебиетші және шығыстанушы Н.Ф.Костылецский; айдауда жүрген
ғалым, тарих пәнінің ... ... ... досы ... серігі, әдебиетші В.Л.Лободовский; шығыстанушы А.А.Сотников;
суретші және ұстаз А.П.Померанцевтың ықпалы зор болды ... ... ... қалыптасуына тарих пәнінің
оқытушысы Гонсевскийдің маңызы зор еді. ... оған ... ... мен ... ескі ... ... XIX ... дейінгі Еуропа мен
Ресейде болған қоғамдық қозғалыстар жөнінде талай ... ... ... әдебиетке беріліп, өте көп оқиды; бірақ
ондай әдебиеттің Омбыдан табыла қоюы қиын еді. "Бастықтардың ... ... ... ... ... еткені, - деп жазады Г.Н.Потанин, -
маған үлкен қуаныш болды. Шоқан кітап қоймасынан Палластың сапар ... ... ... жазбаларын әкелгенде бұл біздің кемелденуіміздегі бір
дәуір болды. Кітаптардың қалыңдығы, олардың форматы көне баспа, көне сөздер
және ескірген қағаз исі ... бәрі ... ... ... көне заман
поэзиясына толы еді. Біз Палластың кітабын, әсіресе, оның біз үшін туған
жерлерді ... ... ... ... Омбы ... ... кезінде Шоқан шығыс ... мен ... және ... ... ... ... ... өте бай кітіпхана құрап алады. Шоқанның Омбыдагы пәтерінде болған
(1856 жылы) Семенов-Тянь-Шаньский ... өз ... ... ... ... оған ... ... әкеледі деп санаған.
Шоқан кадет корпусын 1853 жылы он ... ... ... ... ... ... ... офицерлік атагын алып шығады. Осы кезде Батыс
Сібірдің генерал-губернаторы Гасфорттың аппаратында қызмет етті. ... ... ... ... ... ... де оның төрт
адъютанты ... ... Және ... бәрі дәл осы өз ... тектес,
неміс ұлтынан шыққан: Экеблад, Гинце және ... ... ... еді. ... кеңсе штаты бойынша адъютанттар саны
төртеуден аспау керек. Сөйтсе де ... ... атты ... ... ... деп тіркетіп қойып, өзіне ... ... ... ... ... ... ... өзіне тиісті міндеттерді
атқарып біткеннен кейін ол архивке қарай асықты. Өзі ірге ... ... ... ... ... ... ... септескен Омбы
шаһарында жинақталып қалған архив жас корнет үшін іздегенге сұрағандай
ордалы қазына болғаны ... ... ... мұқияттап буылған көне құжаттар
арасында орыс-қазақ, орыс-жоңғар, орыс-қытай қатынастарына ... өте көп. ... ... тарихына қатысты материалдар бір
қызықтырса, патша әкімдерінің Орта Азия билеушілерімен жүргізген ... ... ... екінші жағынан үйіре тартады.
Қызметке алысымен-ақ Шоқан Уәлиханов бірден офицерлер мен чиновниктер
ортасына, яғни корпустағы ... ... ... әрі ... қатарлы
прогрессивті адамдарға мүлдем қарама-қарсы ортаға тап болды. Бұл ... ... ... ... билеп-төстеп отырған реакцияшыл
офицерлер мен ... еді. ... ... ... ... пен
сібірлік қырғыздар облысын басқарған оның көмекшісі фон Фридрикс түрды. ... ... және ... ... басқарғаны туралы
Ф.М.Достоевскийдің досы Врангель мен Батыс Сібірде ұзақ ... ... ... ... білетін Бас штабтың офицері И.Ф.Бабковтың кітаптарында өте
айқын көрсетілген /22.79-81/.
Бұл офицерлер мен чиновниктерді Батыс Сібір мен ... ... ... келді? Бұл сұраққа: тек қана оңай олжа табу ... ... ... хатында жазғанындай «...тәуелсіз Татарияның кең
жазирасында аздап байып алу», «қырғыздарды тонап, оладың ақшасына өздерінің
әйелдеріне ... ... ... ... ... ... ғана ... әкелген»
деуден басқа жауаптың бірде бірі дөп келмейді.
Тікелей Фридрикстің басшылығымен жұмыс істеуге тиісті болған Шоқанның
жағдайы өте ауыр ... ... ... ... ... ... Дюгамель, Фридрикс және оларлың сыбайластары
Кройерус пен Кури өздерінің қылмысты ... ... ... ... ... ... отаршылдық аппараты тудырған
зұлымдық атаулының бәріне қарсы аянбай күрескені үшін ... ... ... ... Дарынды Шоқан Уәлихановтың зор табыстарын
күндеуші патша чиновниктері оның ... ... ... ... экспедицииясының нәтижелерін жоққа шығаруға тырысады, Атбасар
округтік приказының аға ... ... ... ... ... ... бұл
қорлықққа шыдай алмай, соның зардабынан ауруға да шалдығады. Уәлихановтың
замандасы А.К.Гейнс 1865 жылғы жазбасында бірнеше осылай ... ... «... ... жылы Шоқанның түбіне жетті», - деп ашықтан-ашық жазады
/21.35/.
Шоқан Уәлиханов ... қара ... ... ... ... ... шұғылданудың жолдарын іздейді. Ақыры ол осындай мүмкіндікке ие
болды. Бұл сол ... ... Ұлы жүз ... мен Ыстықкөл
қырғыздарының Ресейге өз еркімен қосылуы нәтижесінде туған тарихи жағдайдың
өзгешілігіне байланысты еді. ... аян, Ұлы жүз ... XIX ... ... - Ресейдің мәңгі боданы болуға ант ... және ... 1845 жылы жаңа ... ... ... Верный бекінісі ол кезде
жоқ еді. Іле ... ... ... сол ... Шу ... ... үлкен де күрделі жұмыс тұрды.
Қоқан хандығының ықпалындағы Жетісуды бейбіт жолмен Ресейге қосуды
көреген саясат ... ... ... Алға ... ... шешумен
офицерлердің бір тобы айналысуға тиісті ... ... ... ... және Шоқан Уәлиханов жетекші роль
атқарды.
1856 жылы көктемінде Шоқан Уәлихановтың өмірінде ерекше ... ... ... ... ... П.П.Семенов Тянь-Шаньскиймен танысты. Бұл танысу
Шоқан Уәлихановтың ғылыми қызметінің бағытын анықтады, орыс географиялық
қоғамымен байланыс орнатуына жол ашты ... ... ... ... дарынымен айдай ... XIX ... ... қазақ ғалымы. Шығыстану аспанындағы
құйрықты жұлдыздай жарқ етіп жоқ болған ол хан ... әрі орыс ... ... еді. Орыс ... оны ... ... тағдырындағы
аса маңаызды жаңалықтар ашып, ұлы істер күттірген теңдесі жоқ ... ... деп ... Ш.Ш. ... ... ... ... еңбектеріне жалпы сипаттама
Ш.Ш.Уәлиханов Омбы кадет корпусында оқып ... ... орыс ... ... ... және ... ... сонымен қатар мұрағат материалдарымен, шығыс деректерімен
танысты, яғни осы білім ордасында деректанушы ... ... ... ... ... ... ... "Жамиғ ат-тауарих", Рашид
ад-диннің "Жамиғ ат-тауарих", Әбілғазының "Шаджара-и турк", Бинайдің
"Шайбани ... ... ... ... осы ... ... ... отырып, Шоқан Уәлиханов оларға арнаулы ... ... ... ... ... ... салыстыра
отырып, түсініктеме береді. Осы мәліметтердің негізінде карталар, схемалар,
гениеологиялық таблицалар жасайды /2. 64/.
Ш.Уәлиханов "Профессор И.Н.Березинге хат" және ... "Хан ... атты ... ... еңбегінде
И.Н.Березиннің хан жарлықтары аудармасына анализ жасалады. ... ... ... ... ... ... Жүмыс процесінде
Ш.Уәлиханов ХІУ-ХУІ ғасырлардағы хан жарлықтарының тілін XIX ғасырдағы тірі
түркі халықтарының ... ... Оның ... ... ... тілі ... ... мағынасын, олардың
қолданылуын, этимологиясын, тілдік стилистикалық және ... ... ... қатар мәтінді аудару кезінде кеткен
қателіктерді көрсетеді. Мысалға, машайх сөзін И.Н.Березин "духовный судья"
деп аударса, Ш.Уәлиханов ... оны ... ... ... ... ... әулиелердің мазарын айтатындығын жазады. Сөздерді аударып қана
қоймай өзінің сынауларын, гипотезаларын білдіреді. ... ... ... адам ... ... берген кезде, шығыс деректері мен халық
аңыздарына жүгінеді. ... хан ... ... ... ... ... ... қазақ сұлтаны емес, башқұрт ханы ретінде кездесетіндігін көрсетеді.
Қазақтардың этногенезін зерттеу кезінде ... ... ... ... ... ... Ораз-Мұхамед ханның шежіресі
шекара бастықтары жинаған қазақ сұлтандары шежіресімен сәйкес келетіндігін
айтады. Ол ... ... ... ... ... ... ... шығыс авторларының еңбектерінен
қазақтар туралы ... ... ... ... ... яғни ... этногенезін зерттеуде жазба ... ... баға ... ... ... мәліметтерді ХІ-ХУ
ғасырларға жататын араб деректерінен, Үндістанда Ұлы Моғолдар династиясының
негізін қалаған Бабырдың, түрік жазушысы XVII ... өмір ... ... ... жинастырады. Кейінірек Катиба Челебидің ... ... ... негізінде ХУІ-ХУП ғасырлардағы Орта
Азияның сызба картасын жасады /11.62-63/.
"Жамиғ ат-тауарихтан" жасалған мазмұндама, түсініктемесі Шоқанның
тарихи ... ... ... ылтипатын көрсетеді. Белгілі ғалымдар
Р.Сыздықова мен М.Қойгелдиевтің: "Қадырғали би еңбегін қазақ топырағында
ғылыми ... ... ... ... ... /18.94/- ... ... Жалаиридің туындысын оқып қана қоймай, ол еңбекті түркі-
манғол халықтары туралы жазылған басқа да ... ... ... ... қазақ тарихына қатысты толығырақ тоқталады. Кітаптың Оғыз
хан аңызына арналған ... ... зер ... ... 24 ... ... ішінде өзге түркі халықтарына ортақ ... ... ... ... аңызға түсініктеме береді.
Бұдан кейін Шыңғысхан әулетінің тарихына шолу жасайды. ... ... мен ... ... соғыстың мән-мағынасына да тоқталады
/24. 31-б/.
Ораз-Мұхамед тарихына қатысты тарауға Шоқан ерекше тоқталып өтеді.
Ораз-Мұхамедтің ата-бабаларының шежіресін толық баяндайды, оның 16 ... ... ... ... ... келген, сонымен Қасымов қаласында
хан болғаны мәлімдейді. Бұл аймақтың ... ... ... белгілі ру
басыларының аттары, әкімшілк рәсімдері туралы мағлұмат береді.
Шоқан Уәлиханов ... рет ... ... және рулық-тайпалық құрамы
мен билеушілері жайында бірнеше ... орыс ... ... Бұл
мәліметтерді "Шайбанинаме" шығармасындағы ... ... ... де ... ... мен ... аттарын анықтайды /25.4/.
Шоқан Уәлиханов шығарманың тілі жайында "қазіргі қазақ тіліне ... деп ... Онда ... мен ... шежіресіне
қарағанда аңыз әңгімелердің аздығына көңіл аударады. ... ... ... ... көбі күні ... ... қазақтарда сақталған"
дейді.Сондай-ақ еңбектің кейбір тұстары сол кездегі татар тілінің нормасына
жақын ... ... ... отырады. Мәселен, "Тауарихтың" Борис
Годуновқа арналған беттері дәл ... ... атап ... Осы еңбегінің
соңында "Жамиғ ат-тауарихта" қолданылған, бірақ татар тілінде кездеспейтін
219 сөздің түсінігін тізіп береді. Мұның өзі бұл ... ... ... ... ... сол ... жазба әдеби түркінің нормасына жақын
тілде жазғаны айқындай ... ... ... ... ... ... Рашиди" еңбегін
тұңғыш зерттеп, ғылыми айналымға енгізген қазақ ғалымы Ш.Уәлиханов еді.
Оның әйгілі ғылыми еңбегі "Жоңғар ... ... ЗРГО ... ... ... 1861 жылы ... кітабында 184-200
беттерде басылып шыққан еді /16.46/.
Міне осынау аса құнды басылымның 2-3 беті Мұхаммед Хайдар Дулатидың
"Тарих-и Рашиди" ... ... ... ... ... ... ... тарихи кітаптың осы уақытқа дейін Ресей ғылымында белгісіз ... ... Сол ... Ғылым Академиясының мұражайларында ... ... ал ... ... ... яғни парсы
тіліндегі нұсқасының сақтаулы екенін көрсетеді. Академиялық экземплярдың
толық еместігін, ал ... ... ... ... білмейтін
адамның көшіргенін, яғни онда қателіктердің көптігін көрсетеді.
Одан ары қарай қазақ ғалымы "Тарих-и Рашиди" кітабын қысқаша ... екі ... ... ... ... Қашқар хандары Тоғлұқ-Темірден
яғни 1362 жылы Шыңғыс ханның ұрпағынан Рашид ... ... ... ... ал ... ... мемуар түрінде автор естеліктерінен тұратынын
көрсетеді. 1554 жылы дейін Орталық Азия ... көп ... ... аса ... ... ... тек аты ғана ... екенін айта келіп
Петербуртегі қолжазбасының әлі күнге дейін игерілмегенін қынжыла жазыпты.
Ш.Ш.Уәлиханов "Тарих-и Рашиди" кітабының мазмұнын қысқаша ... ... ... ... және ... ... ... жасап көрсетеді. Мұхаммед Хайдар Дулатидің кітабының материалдары
бойынша Ш.Ш.Уәлиханов ... ... ... және ... ... ... аса бағалы дүниелер болғандықтан Петербург ғалымдары,
соньщ ішінде Орыс ... ... және өзі ... ... Азия
Департаментінде жоғары дәрежеде бағаланды /16.97/. Бұл күнде Мұхаммед
Хайдар ... ... ... ... ғылыми айналымға кіргізген қазақ
ғалымы Шоқан ... ... ... ... ... ... сапары кезінде тарихи мазмұндағы ... ... /26.6/. Ол ... қазақ ғалымы "Тарих-и ... ... ... ... ... Онда ... "Тазирян Ходжагян"
/Қожалар тарихы/ атты кітапты алып келгенін, оның ХҮІ ғасырдың ... ... 1758 ... ... мәлімет беретінін айта келіп, "Қожалар
тарихы" шығармасы "Тарих-и Рашидидің" жалғасы деп ... оған қоса ... ... 4 ... алып келгенін жазады:
"Менің Қашғардан әкелген кітаптардың ішіндегі ... ... ... Султан Сутук-Бугра хан ғази /ең бірінші болып исламды
қабылдап Қашғарда таратқан Илек ... ... ... ... ханның
өмірбаяны туралы/.
2.Тазкирян Туглук-Тимурхан /Могул ұлысында бірінші болып исламды
қабылдаған туглук ... ... ... ... Азиялық әулие-әмбиелер жайында/.
4. Абу Муслим Марузи /жергілікті аңыздардан жинақталған, қас-батырлар
туралы жазылған роман /", - деп қысқаша баяндайды /27.75/.
Қазақ халқының ... ... ... ... ... ... ауыз
әдебиеті ескерткіштерінің маңызды дерек көзі болып табылатындығын айтқан
ғалым ауыз әдебиетінің ескерткіштерін ... ... ... ... салыстырады. Мысалы, "Едіге туралы жыр" еңбегінде
халық аңызындағы мәліметті Ибн Арабшахтың және басқа да ... ... ... ... ... тұлға екендігін анықтайды /28-24/.
Шоқан Уәлихановтың бұл шығыс ... ... ... ... тұңғыш рет ғылыми айналымға енгізуі сол ... ... ... ... ... және ауыз ... ... анализ жасауы, бұл деректердің тілін ... ... ... деректерді ғылыми негізде кәсіпқойлық дәрежеде
талдай білгенділі ерекше ... ... ... ... да жарқын өмірі ерлік пен қиыншылыққа қандай толы
болса, Қазақстан ... ... ... қорына кіретін оның мол мұрасын
игеру де сондай жан кешті жолдан өтті. XX ... ... ... ... ... ... айрықша ден қойды. Соның нәтижесінде
Ш.Уәлиханов еңбектері кітап болып жарық көре бастады. Әлкей Марғұлан ... ... ... ... ... ... мұраларымен және
1904 жылы профессор Н.И.Веселовский басып шығарған Шоқан ... ... бұл ... ... ... революцияға
дейінгі шығыстанушылар қорында сақталған еді. Бұл материалдарды зерттеу сол
кездегі ҚазақССР-нің Ғылым Академиясына ... ... ... ... ... Ленинградттың мұрағат қорларын зерттеу кезінде Шоқан
Уәлиханов ... ... ... ... ... жаңа ... ... құжаттарынан біз Шоқанның 1853 жылы ... ... соң ... ... ... ... полкының офицері
болғандығы көрінеді, келесі жылы, 1854 жылы ... ... ... ... Гасфорттың адъютанты болып тағайныдалды. Бұл құжаттар Шоқанның
өмірі мен ... ... ... жайлы қызықты мәліметтер береді
(таланты, эрудирлі ... ... мен Орта Азия ... ... мен
әдет-ғұрпын, яғни география мен экономиканы жақсы білетін адам ретінде
көрсетілген).
Осы құжаттарға ... 18 ... жас ... ... жергілікті
әкімшіліктің және қоғамның қызығушылығын туғызғанын ... 1855 ... ... ... ... ... онымен бірге Орталық
Қазақстан, Тарбағатай мен ... ... ... Бұл ... жайында
Гасфорт былай деп жазады: Уәлиханов әскери қызметте екі жыл міндетін
атқарса да оның ... ... және ... ... жақсы білген ол
жергілікті қырғыздардың арасында ерекше құрметке ие. 1855 жылғы саяхатта ол
менің жанымда ... ... ... жол ... Әскери-тарихи мұрағатының Орталық ВУА ... ... ... мен ... ... 330 ... тұратын материал
сақтаулы. Бұл материалдар Шоқан Уәлихановтың биографиясын зерттеуде ... ... ... Онда ... ... жылдары Алатау
қырғыздарына жасаған саяхаты және Қашқарға ... ... ... ... ... ... Сібірдің генерал-губернаторы Гасфорт
Сыртқы істер Министрлігіне былай деп хабарлайды: «Менің қоластымда әскери
қызмет атқаратын ... ... ... ... ... ... ... Қытайдағы жағдайды, яғни Қашқар көтерілісі мен осыған
байланысты Қытай үкіметінің қолданған шаралары, Құлжа және Ақсу ... ... ... ... Манчжур әулетіне наразы қытайлық
тайпалар - қырғыздар мен сарттар туралы мәліметтер алынуы қажет, сонымен
қатар ... ... ... тағы қырғыздарға татар Файзулла Ногаев
жіберілді. Уәлихановқа сонымен қатар Бурумбай және тағы басқа билеушілерге
(старшындарға) арналған ... ... ... ... тағы
қырғыздарға жасаған сапарында Бұғы руының билеушілерімен кеңесте оларға
Сарбағыштарға қарсы көмек ... ... ... ... 1857 ... қырғыз миссиясы Уәлиханов үшін Қашарияға жасалатын
саяхатқа дайындық еді. Біраз уақыттан кейін ол ... ... ... ... ... ... (1853-1859жж.) жасады. Батыс Сібір
генерал-губернаторының ... ... ... ... ... ... ... кезде поручик Уәлиханов бекініске барады және
керуен басшысының туысы ретінде ... ... ... киіп алады
/31.119/.Осы қүжаттардың барлығы ... ... ... және Отан ... ... ... көрсетеді.
Ш.Уәлихановтың Петербургтегі ғылыми қызметіне құжаттардың тобы
табылған .Осы ... ... ... ... ... үш
мекемеде өткенін көреміз: Бас штабтың әскери-ғылыми ... ... ... ... ... және Орта ... карталарын жасады),
Географиялық қоғамда Орталық Азия мен Орта ... ... ... ... ... ... және Сыртқы істер Министрлігінің ... Орта Азия мен ... ... ... ... ... шығыс тілдерін үйретті.
Шоқан Уәлихановтың ғылыми мұрасы мен ... аса ... ... марқұм Ә.Х.Марғұлан осы жолға 20 жылдан астам ... ... ... ... Өте ... істі ... жалтақсыз
батырлықпен мойнына алған Ә.Х.Марғұлан жұмыстың барлық ... ... ... Ең ... ... ... материалдарын тауып, жинап,
жіктеді және оның өмірі мен шығармашылығына ... ... ... біріктірді. Көп жылғы еңбек пен зерттеу нәтижесінде Ә.Х.Марғұлан 1958
жылы Шоқанның таңдамалы шығармаларын жарыққа шығарды ... ... соң ... ... және ... 5 томдық жинағы (1961-1972жж.) жарық көріп, еліміздің ... ... ... ... ие ... ... ортағасыр мен жаңа заманына қатысты
Шоқан Уәлихановтың қалдырған деректері мен өзі жазған
зерттеулеріне тоқталатын болсақ:
1) Профессор И.Н.Березинге хат.
2) Профессор ... «Хан ... ... оқу ... ... ... ... Тауарихтан» үзінді.
4) ХҮІІІ ғасыр батырлары туралы аңыздар.
5) ... ... ... Шуна батыр.
7) «Тарих-и Рашиди» (кітапқа түсіндірме келтірген).
8) «Қырғыз сүлтаны Кенесарының ... ... ... (патша
үкіметінің әскери-отаршыл аппараты қүжаттары негізінде жазған
мақаласы).
9) «Қырғыз-қайсақ ордалары»(А.И.Левшин) кітабына түсіндірме-
түзетулер.
10) ... ... Қази ... ... «Низам-ут-Таварих».
Шоқан Уәлиханов қалдырған деректер мен зерттеулері өзінің саны,
көлемі жағынан аса көп, ... ... әр ... Сондықтан тарихи деректер
теңізінде жол табу тарихи зерттеулерде оларды тиімді және ... ... білу ... ... Уәлихановтың қазақ этникалық тарихына байланысты
еңбектері
2.1 Қазақ халқының шығу тегіне қатысты мәліметтер
Шежіре мәселесін тарих және этнология ... ... ... әрі ... ... ... жалпы түрлі этнологиясын
зерттеуді бірден-бір ... ... ... зерттеуді алғаш қолға алған-
Шоқан Уәлиханов еді. Ол қазақ шежіресі туралы мақаласында дала мәдениетінде
ерекше орын алатын далалық тарихи дәстүрді ... ... оның ... ... ... анықтауынша, тарихи аңыздың ғылыми бағалы бір
түрі-әрбір тайпаның қайдан тарағанын көрсететін тарихи ... ... ... ... халқының шежіре дәстүрін терең
зерттеген ғалым екені белгілі. Тарихи жыр ... ... ... ... ... ... жолында заманында белгілі көптеген жыршылармен
кездескен.
Шоқанның айтып кеткен ойларының күні ... ... ... ... табылады. Бұл ойлар әсіресе әлемдік, берісі отандық ... ... ғана ... ... сонымен бірге ғылыми
дәйектілігіменде ден қойғызады. Мәселен, Шоқан ... ... ... ... ... ғана емес ... Енесай өңірінеде
келетін. Ал Шоқан болса тұңғыш рет бұл ... ... ... айтып кеткен.
Шығыс Түркістанға қатысты ой-тұжырымдары Шоқанның есімін дүниежүзіне
мәжһүр етті. Осы орайда әлемдік ғылымда тұңғыш рет ... ... - жаңа ... эпосының шығу тегі туралы ойлары назар аударарлық.
Өкінішке орай кейінгі кезеңде В.В.Радлов пен ... ... мен жаңа ... эпосын бірлікте қарастыруы бұл проблеманы біраз
шатастырды. Бүгінгі ... ... ... ... ... ... болғанын қазіргі ұйғырлар Шығыс ... ... ... ... ... ... ... Уәлихановтың еңбектері Н.А.Арисовтың зерттеулері жарық көргенге
дейін әлемдік ғылымда өте маңыздылық деректері ... бір ... ... дес берді.
Қазақ халқының шығу тегіне, қатысты ғылыми танымның көш ... ... дау ... ... ортасына дейінгі тарихнамада И.Витзен
айтатын пікір бел алып ... ... ... қазақтар Енесай
қырғыздарынан бөлініп шығыпты-мыс. П.И.Рычков ... ... ... ... ... қазақтарды байырғы қаулылардың
ұрпағы даген /33.31-32 /.
Қазақ халқының шығу төркініне шолу жасаған "Қазақ шежіресі" еңбегінде
тарихи аңыздардың ... ... ... Бұл одақтың жеке тәуелсіз
ел болып өмір сүре бастаған ... дәл ... өте ... ... ... ... ... аңыздары бұл жайында біршама дәл хабар ... ... ... ... ... ... Тұрмыс-тіршілік жайындағы халық аңыздары,
әсіресе, тарихи аңыздар өте қызғылықты, бірақ маңызды деп айта ... де ... ... ... ... әрі ... ... пен
әлсіреушіліктің жоқтымен құрметті орынға лайық және ... ... ... "Жамит ат-тауарихтағы" деректерден алшақтамайды,"-деп
түсініктеме береді /34.64/.
Шоқанның "ақылға сыйымсыздық пен әсіреушіліктің жоқтығымен құрметті
орынға лайық" деуі тарихи аңыздардың өзге ... - ... ... ерекшелігі жайында болса, ал оның аңыздары "нақты тарихи
дерек емес" деп тұжырымдалуы - бүгінгі ... ... ... ... ... айтылатын пікірлердің ішінде әбден ... ... ... - аңыздардың бірі қазақ халқының шығу тегіне ... ... ... ... ... ... ... алаш
елінің о бастағы шығу тегі қайдан деген сүраққа, ... ... ... ... ... түсінік алуға болады. Егер Темірдің
Тоқтамыс ханға ... ... 1392ж. ... сол жылы ... ... пен оның балалары өлтірілсе шамамен мөлшерлеп Алаштың ... орта ... ... ... ... Тұранда Абдулла атты хан өтіпті, оны Абдул-Әзиз-хан деседі.
Сол ... ... атты ... ... ... ұлы ... ... келе
жатқан салт бойынша хан, жүқпалы аурумен ауырған адамды елден аластауға
тиіс екен. Әкесі сол ескі ... ... ... ... ... ... ... Абдулла ханның міседен асқан қаталдығына төзбеген аш-жалаңаш
адамдар Сырдарияның ... ... ... мен ... ... барып қазақшылық құрады. Сол ... ... ... ... көзге түскен батырлардың саны үш жүзге жетеді ... асып ... ... ... ... соң еркін қазақтардың ордасы
көршілерімен болған соғыстарда жеңіліс тауып , ел ... ... әсер ... ... арасында ала ауыздық туғызып бір-
бірімен шабысады. Олардың ... ... ... ... хан ... алшақ болады. Қазақтарды тосын бір санға ғана аман алып қалады.
Осындай қиын қыстау шақта, үш жүздің батырдың ... ... Алаш ... ... бола ... Алаш ... жинап алып ұзақ сөйлейді , сөзі
халықты қатты тербетеді. Сол жерде қазақтар ... ... ... ... Ал ... ханның елден аласталған Алаша атты ұлын Алаш
ақсақалдың кеңесімен бірауыздан хан ... ... дала ... ... ... Алаш атты ел ... бар салауатты, тәуелсіз жеке ұлт ретінде
өздерінің жақсы қоғамын құрады" /27.64-65/
"Қазақтардың шыққан тегі туралы аңыздың ендігі ... ... ... ... ... ... бірінші жорығында кезбе қазақтардың мекені
Қарақұм арқылы өтіп бара жатып, олардың ұлыстарын тасталқан ... ... ... екі ханның дарға асып, өздеріне нағыз дінді ... ... ұғым ... ... ... ... ұстаз машайықтарды жіберді"
"Жоғарыдағы, Алаш жайлы аңызда Алаш ханның ... ... соң ... қауымы ыдырады, сондай-ақ , дала Ордадан қуылған,
ұрыстарда жеңіліс тапқан Жанзада-бектердің тұрағына айналды ... ... ... ханның балаларының басы ... хан ... ... ертедегі асыл сөздерде, Жошы әулетінен шыққан
Жәнібекте қазақтың бірінші ханы болған ... да Жошы ... ханы ... Жәнібек билік құрғанда, туыстас қазақтар мен
ноғайлар бірге көшіп-қонған, ол кез ... ... ... ... ... ... ... аңыз-дастандары да сол алтын ғасырға дөп
келеді. Сондай-ақ Жиренше Шешеннің бірлік, тәлім-тәрбиелік ... ... ... те, ... философ-данасы Асан қайғы да осы күнге дейін
далалықтардың аузынан түспейді. Ескі аңыз ... - ... ... халықтың тоз-тозы шығып, оңтүсітктен ... ... ... ... ... - ... ханының бүкіл ордасымен лап қоюынан;
екіншісі - жетелердің күшейіп ... ... Іле мен ... дейін
кеңейтуінен басталса керек "/27.66/.
Осы аңыздарға қарап "Алаш" этнонимінің мәнін ашуға ... Алаш ... ... ... ... екендігіне көз жеткіземіз, яғни Алаша ханның
есімі ... ... ... ... мен Тоқтамыс сияқты сол кездегі саяси
қайраткермен қатар аталады.
Бүгінгі күнде ғалымдар арасында Алаш ... ... бар . ... кейбір ғалымдар Алашты б.з.д ІV" ғасырда өмір
сүрген деген тұжырым айтады. Сондықтанда ... ... ... ... Алаш этнонимің біраз қырын ашап көрсетеді.
Шоқан Уәлихановтың еңбегінде орта ... ... ... ... ... түркі және моңғол тайпаларының ағысы, ... ... ... ... ... ... ... қаңлы, шанышқылы, керейттер Есім
ханның (шамамен 1630 жылдарда жасаған) өлімінен соң ... ... Уәли ... ... (XIX ғасырдың бірінші ширегінде) Орта жүз
қүрамынан бөлініген қоңыраттардың бір бөлігі қазіргі кезде Бұқара, ... ... көбі ... ... мен ... бойындағы өзбек
руларына жақын жерлерде көшіп-қонып жүр... қыпшақ, қаңлы, ... ... ... керей, керейттердің ескідден келе жаьқан рулар екенін
айтпасам да, Шыңғыс хан ... ... ... ... білуге тиіс.
Қаңлы, қыпшақ сияқты ... ... ... тарихшылары аты аңызға
айналған, көне, сонау Оғыз заманымен байланыстырады. Қаңлы, ... ... ... ... ... жағасын, Шу, Талас өзендері
бойын жайлаған. Ал қыпшақтар Оғыз заманынан Шыңғыс дәуіріне дейін төрт жүз
жыл бойы ... пен ... Дон ... ... ... да ол ... Қыпшақ аталған. Константин Багрянародный түрік елін пацинактар -
Атиль ... Гейк ... және ... (Дон) ... ... ... ... сол пацинактар, қыпшақтар, уздар (оғыздар) туыстас, бір
тектес, Византиялықтарға ҮІІ ғасырдан-ақ ... Ал ... ... ... белгілі қыпшақтар болса, 1078 жылдан бергі жазба ... ... ... ... ... жалайырлар мен керейлер
моңғол ұлыстары - халқы санатында, шығыс тарихшыларының ... ... осы ... өз ... - жеке-жеке билеушілері болған.
Наймандардың мекен-жайы Қарақорым төңірегінде, жалайырлардың үлкен ... кіші ... да ... ... ... ... ... көршілес, түркі
тайпаларының ішіндегі ең мықтысы. Қоңыраттар - моңғолдар ... Қияттар Шыңғыс
ханның арғы ... ... ... саяси одақтарға үйытқы болды.
Дулаттар, ... және ... ... ... ... деп аталып, моңғолдың норун (қате кеткен болу ... ... ... мен қияттан тарайтын 10 (қату кеткен болуы мүмкін: 16 болу ... ... ... ... жыл ... екі ... бүрынғы Қытай
деректері усуньдардың солтүстік-батыс шекаралардан қазіргі Іле округіне
келіп қоныстанғанын айтады ... Ұлы жүз ... ... руы, кейінгі
деректерде, Шағатай үлысының қүрамындағы ел ... ... ... осы ... ... ... - ... атауы маған белгілі көне моңғол-түркі тайпаларының
арасында ұшыраспайды. Бірақ «Едіге жырындағы» Тоқтамыс -хан бектерінің бірі
уақ ... ... ... ... ... ... қазіргі қазақ халқында қыпшақ
руының бір ... ... ... құрамындағы күрлеуіттер түркі
қыпшақтарына ұқсас энтикалық тарамымен таңдандырады.
Бүгінгі таңда тарих ... ... ... ... ХҮ ... ... ... мен ХҮІ ғасырдың басында біріңғай
«қазақ» атын қолданғандығы белгілі. Шоқан Уәлиханов та ... ... ... яғни ... ... мәнін ашуға тырысады:
«Қазақтардың көшпелі еркін тірлігі Азияда дүниеге келіп, дамығаны
және ... ... ... тәнті болғаны күмән келтірмесе керек.
Олай ... ... орыс ... (Псков жылнамалары) біздің сөзімізді
растайды. Рязань казактарының 1444 жылы ... ... ... келуі, ал Украинада 1517 жылы тарихшы Окольскийдің айтуынша: олар -
казактар гетман Предислав Ланцкоранскийдің ... ... ... ... ... Ал татарларды (көшпелі түркілер) еркін өмірді
аңсаушылық, шаһарларға ... ... орыс ... ... ... Ен ... рекін өмір сүру - ... ... тең еді ... : ... ... ... ана мырза
мынандай ерлік жасапты, мына баһадүр анандай ерлік жасапты деген ... ... ... ... запорожецтердің өздерін рыцарьмыз деп атауы
тегіннен тегін емес). Бөрі азығы ... ер ... ... деп ... ... сарбаздардың орыстар жеріндегі алғаш мекені - Украина (Окраина)
болды. Запорождық, дондық, орыс казактары аз уақыттың ... ақ жеке ... ... ... ... кезде, Алтын Орданың ыдырауынан дүниеге
келген ұсақ хандықтар арасындағы талас-тартыстың салдарынан ... ... ... ... ... қазақ қауымдарын құра бастады. Сондай-ақ, орыс
казактары да әр тектес тайпалардан одақ құрып, ... ... ... ... ... (түркілер) қазақтарының шыққан тегі Алаш, Алашамен
байланыстыруында да ... ... ... ... ... ... да шартты түрде өз ханы, ... ... ... ... ... одағын ұстап тұратындай пірі-көсемі
-сиынатындай ата-бабасы болуға тиіс еді. Қыпшақ пен Түркістан ... ... ... қазақ одағының өсіп, ... ... ... болды. Тайпалар одағының қуаты мен санына байланысты - Ұлы
жүз, Орта жүз, Кіші жүз ... ұғым ... ... ... бейімділік далалықтардың күнделікті тіршілігінде ... ... ... ... ... ... жаңа қауым
адамдары құрметті, отырықшылардан рухани жоғары деген ұғымда баяндалады.
Қалада тұратын туыстары өзбек, ... ... ... ... ... ... ... - қазақ деген атты мақтаныш
тұтқан» /36.31-33/.
Оның ғылыми ізденісінің басты бағыты болып табылатын қазақ ... ... ... Шоқан моңғолдар тарихы және Қазақстандағы
моңғол билігі ... ... ... ... ... да ... және ... процес екенін түсінген. Оның пікірінше қазақ халқының
көне заманда басталған ... ... ... ... оның
құрамына найман, ... ... ... aрғын, және басқада моңғол
тайпалары енген соң ... ... "бұл ... ... ерте ... жошы ... күйреген кезде қалыптасқанына күмәнім жоқ"
деп санайды. Жасөспірім шағындағы "Профессор ... ... ... пікірін Шоқан "Қазақ шежіресі" еңбегінде айқын көрсеткен. "Қазақтардың
нағыз және шын ... ... ... жәңе Шағатай ордаларында күрделі де
қауіпті бұлғақтар басталған XV-ғасырға тиесілі", -дейді ғалым. Бірақ,
қазақ ... ... ... соң да оның құрамына жекелеген рулар
мен тайпалар қосыла берген.
"Осының бәрі-олардың Алтын Орда мен ... ... ... әр ... рулардың бірігуінен пайда болған сауал екенін түсінеді.
XVғ.ғ. атамекенінен ауып,туыстық жағынан біріккен жақын рулар бас ... ... ... қана ... ... рулық-тайпалық патриалхалды әдет-
ғұрпын ала келіп түрғын халықтармен майдай араласып ,әлсіздері әлді руларға
қосылып, ірі-ірі жүз, ру, ... ... ... Хулагу әулеті
деректеріне қарағанда,қазақтардың кейіннен түріктер мен ... түп ... ... ... қауым екенін ашып айтады"
/27.34-35/. Яғни Ш.Уәлиханов қазақты ... ... ... ... құрылған
және әр түрлі түрік және моңғол тайпаларының араласуынан пайда болған халық
деген ... ... Оның ... ... тарихнамалық
көзқарас тұрғысынан алғанда аталған мәселеге бұлайша баға беру таптаурын
сүрлеуді түбірімен өзгертер, мүлдем жаңа ... еді. Ең ... ... қазақтардың ертеден келе ... ... ... ... ... ... терістеп ,оның кейінірек қалыптасқандығын
қуаттайды. Көптеген ... өз ... бір ... ... ... ... шығаруға тырысқанда, Ш.Уәлиханов өз
замандастарымен ілгері озып ,қазақтардың қырық ... ... ... ... ... ... ... қусаң,қырық рудан
қүрылғаны туралы пікірге келгені кейінгі уақытта ғана.Бұған қоса, ... ... ... ... ... бөлігін құрайтын туралы пікірі
моңғол шапқыншылығының этникалық үрдістердің дамуына әсерін анықтауға
ұмтылыс ... ... Сол ... ... ... ... ... шапқыншылығының салдарын мұндай қырынан ешкім қарамаған. ... ... XIVғ. ... ... ... орныққан моңғол
шапқыншылығының, олар ... ... ... ... ... кері әсері
туралы көзқарас кереғар екені мәлім. Мәселені бұлайша қоюдың дұрыстығы және
оның ғылыми негізділігі тек 19ғ. соңында белгілі ... ... ғана ... ... ... ... ... бір рөл атқарғанын
мойындаумен қатар Ш.Уәлиханов қазақтардың моңғолдардан саяси және ... ... ... Осы ... дамыта отырып ол "Сонау аласапыран
заманда, Қазан Қырым, Астрахан ... ... ... ... Орда ... ... ... рулар өздерін сақтап қалу мақсатында, әр түрлі
елдерге, әр түрлі жерлерге қоныс аударады. ... ... ... ... ... ... хан ... Осындай шиеленіскен
жағдайлардың нәтижесінде саяси қауымдар құрылып, қайтадан ... ... ... ... ... ... - Ноғай елі, Ташкентте-Моғолстан,
Сейхун солтүстік даласында - ... ... ... Осы ... ... руларының тамаша құрамы мысал бола алады. Қарақшылардың
арасынан біз Алтын Орда қыпшақтарын да, ... ... ... ... мен ... ... үйсіндерді де кездестіреміз".
Бұдан әрі Уәлиханов дала тайпаларының салтындағы өзара ... айта ... ... одағына өзінше дербес ғұмыр сыйлаған алғашқы
қазақтанған батырлардың тікелей мұрагерлері болып көне моңғолдықтар ... кіші ... ... Олар ... ... күні ... пен ... ие, өйткені ата-анасының ... ... ... құқығына кіші ұлы - Кенже ие" деп жазды /37.97-98/
Қазақ аталатын халықтың шығу тегі туралы, оның ... ... ... одағына кіріп бас құрағаны жөніндегі түсінігі де тым ... ... Есіл ... ... ... ноғайлардан шықты деседі.
Енді біреулер олардың бабаларында не ру, не тайпа болған емес деп соғады,
өзіне ... ... ... дінсіз бір халықтан қалыңдық тауып, ... ... қыр ... жүрген ноғай еді дегенді айтады. Ал ... ... ... ... ... ... ғой. Демек, қазақ халқы қан
араласудан, екі діндегілерің салт-сана, әдет-ғұрпының қосылуынан шыққан.
Жалпы, бұл жұрттың аңыз-әңгімелерде түркістандықтардың ... ... ... өзі де солардың ... арқа ... ... өзбектер де осыны айтады.
Тағы да бір аңыз мына тектес. Зайыры, мұнда Орта Азия ... ... ... ... ... түп ... ... өзі қалап алған
Мұхамедтің серігі, бір сахаба еді дейді. Жәбірейіл әулиенің ашып айтуына
қарағанда, пайғамбар бұл пәнимен қош ... ... ... ... о ... жатып, өз достары мен жолдастарын һәм сенімді серіктерін шақырып
алып, бәз біреуіңді ... ... ... ... деп ... сұрайды.
Жиналғандардың барлығы «Алланың жақын досы, сен кімге жамандық жасаушы
едің, ешқайсысымызды ренжіткен ... деп ... ... ... қоя ... Укаша атты бір ғана сахаба кінә артып, пайғамбардың бір қаланы алуға
қоршаған кезде мұның өзін ... ... ... ... ... шынында да өз қателігін мойындап, есеңді алып қал деп
сахабаға жон ... ... Әбу ... ... Усман, Ғали және шадиярлар
Укашаға орынсыз ренішіңді таста деп қолқа ... ... ол ... бақпай, халықтың қарғысын ести тұра, қолына қамшы алып, Алланың
сүйіктісінің жанына ... жон ... ... ... ... ... ... шешеді. Укашаға да керегі осы еді. Ол құдайдың қалаулы досының
арқасында ернін тигізген өлгеннен ... ... ... ... ... ... сондықтан ол жон арқадан жосылтып ... ... ... ... әлгі ... бір ... кері шегініп кетеді. Алайда
пайғамбардың көңілін қалдырып, ... ... ... ... Алла ... ... көшіп-қонып жүруге бұйырады. Әйткенмен,
бақ-дәулет, ырыс-берекеден ... ... деп бата ... Сол ... және ... ... түп ... еді деген сөз бар.
Ұлы жүз үйсіндердің қазақ үрім-бұтағының түп ... деп ... ... ... Төбе би ... ... ... Аңызға қарағанда, Төбе
бидің Қойалдыр, Мекрен, Майқы және Қоғам деген төрт ұлы болған ... ... ... Олар ... ... ... ... атты
жаңа халықтың құрамына кіріп, солардың ... руы ... ... -
қаңлылардың түп атасы. Майқының баласы Абақтың бәйбішесінен Бәйдібек туады.
Тоқалынан ... Бәйдібектің ... ұлы ... ... ұлы - ... туған
Жарықшақ. Осы екінші әйелі қазақтың наным-сеніміне қарағанда киелі, әулие
адам болған көрінеді. ... ... ... Суан ... Албаннан -
албандар, Дулаттан - дулаттар, Суаннан - суандар тарайды. ... ... ... екі болады. Албаннан Сары, Шыбыл деген екі ... ... ... туады. Шыбылдың да балалары бар...
Майқы балалары Абақ деген жалпы атпен әйгілі. ... ... атау ... ... ... ... көп жағдайда үйсіндерге қатысты айтылады, алайда
аңыз оны қалай болса солай оңды-солды қолдануға жібермейді ғой. Ұлы жүз
аңыздарына ... ... ... ... өз алдына бөлек ел болып
түрған. Олардың басшысы Майқы би Шыңғысты хан көтеруге қатысқан.
Үйсіндердің қазақ халқының ... ... олар ... ... орда мен ... ... ... ыдырағаннан кейін ішкі ... ... ... қауымның қамын ойлап, билікті уысында ұстар
ешкім шықпаған соң әрбір ру өз жайын ойлап, Есіл ... ... ... қосылған.
Қариялар ноғай қырда көшіп-қонып жүрген татарлардың отырықшылардан
айырмақ үшін алған атағы дейді. Отырықшы ноғайлылар мен өзбектерден ажырату
үшін ... ... ... атаған.
Ноғай немесе ноқай «ит» деген сөз. Шынында да Өзбек ханның түсында
Алтын Орда, Шағатай ... ... ... ... ... ... ... наным-сенімі мен әдет-ғұрпынан айрылмаған
ағайындарын ит деп атады деген сөздің жаны бар ... мен ... және ... ... ... табынатын
мәжусиліктің сарқыншақтары күні бүгінге дейін күшінде еді. Уақыт оны бізге
дейін түгел құртып үлгерген жоқ. Бұл ... ... ... ... ... аңыз былай дейді. Есегей бойлы ер Есімге дейін бүкіл жүз бірігіп,
бір ғана ханға ... Шу ... ... ... ... ... тікелей ханның төңірегінде жүрген. Қатағанның ханы Тұрсынның тұсында
онымен бірігіп, олар ... ... ... ... ... Ташкент өктемдігінің ықпалында басқалардан
әлдеқайда көп болды. Оның үстіне өз ... ... ... ... ... ... ... ұдайы шайқасып тұруға тура келді. Іле
өңіріндегі ежелгі обалар мен қорғандар бұлаймақты байырғы бір халықтардың
мекен еткенін ... ... ... ... ... жоңғар халықтары
бірінен кейін бірі билеп-төстеген тәрізді. Жоңғарларды 1755 жылы қытайлар
басып алғаннан ... бұл ... ... ... ... Қытай империясы
өзіне қосып әкетті.
Таласты бойлап, Ташкентке дейін көшіп-қонып жүрген Ұлы жүз Абылай
ханның ... ... ... шеру ... ... созылған сәтті
шайқастардан кейін қытайларды ығыстырып, Кіші Алатаудың сыртына дейін ... ... ... ... ... орнықты. Сөйтіп, бұл жерлер
қазақтардың ... ... ... ... ... Ұлы жүзге
қайтарылды. Демек, қытайлардың бұл өңірге көз алартып, біздікі деп ... ... ... ... ... ... ... бұл аймақ тәуелсіз ел
болды. Орыс әскерлері қырдың бұл бөлігіне келгенше Ұлы жүз 1824 ... ... ... ... деп ... ... ... 1840 жыллға
дейін Іле аумағына азын-аулақ зекет жинау үшін өз ... ... ... ... ... ... жеп, күйрей жеңілді.
Сол кезеңде Ұлы жүзді билеп-төстеу үшін өңмеңдеп батыстан діні ... ... ... ... бастады. Ал бұл ауыр соғып, қазақтарды
ашындырғаны қай жағынан болсын андағайлап көрініп тұрды. Қоқандықтарға ... өз ... ... ... көндіру оңайға соққан жоқ. Сондықтан
да олар әскери күш ... ... ... ... ... Алатау
қырғыздарын зекет төлеуге көндірмек ... ... ... ... Адам аяғы ... биік таулы аймақты мекендегендіктен де олар
тәуелсіз болып қалды. Мен бұл ... ... ... ... ... ... ... айтып отырмын /27.30-33/.
Ташкенттің атақты әрі ақылды әмірі Күшбек сан мың жасақ алып, Ұлы жүз
бен ... ... өзі ... Ол ... ... ... оған ... де Іле өңірінде Қаскелең өзенінің маңында Ташкент
мыңбасысы 1778 жылы ... ... ... Алайда осы аймақтағы
атақты қандықол сұлтан Рүстем барлық әскерлерді қойдай ... ... ... ... ... Сол ... жұрты Іле өңірінде әлі күнге
дейін жатыр.
Кейінірек жалғыз ғана Тойшыбек бекінісі қалды. Оны да қалпына ... сол ... ... ... ... түрды. Алайда оны да 1851 жылы
казак полковнигі Карбышев ... орыс ... ... ... ... ... қарулы жасақтар ел аралап жүріп жинайттын болды. Оның өзінде
де Шу бойынан ғана ... ... ... дейін онда елу сарт тұрақты тұрып
жатты. Олар өз тыныштығын қорғаумен бірге ... ... да ... деп
білді.
Іленің арғы бетіндегі мекендерге 1853 жылы орыстардың толық орнығуына
орай бүл аймақта бейберекет бейбастық ... ... ... тау
қырғыздарына баратын ең маңызды жолдың ... ел ... ... ... олар таяу ... ... ... байи бастайды деп
кәміл сенуге болады».
Ш.Уәлиханов болса тұңғаш рет ... ... мен ... шығу тегі
туралы аңыз-әңгімелерді шендестіре отырып, этногенез процесіне ғылыми
тұжырымның сәулесін ... Осы ... ... Зерновтың да өз
бетінше жүргізген зерттеулерінің Шоқан ойымен үндесіп жатқанын айта кеткен
жөн. "Мен жинақтаған деректердің бәрі де,- деп ... ... ... ... ... жазғандай көне халық емес екенін... Бердібек өлген
соң "1359" іле-шала ру тартыстары кезінде түркі және ... ... ... ... болғанын көрсетеді" /27.34-35/.Яғни, Шоқан қазақ
этносының тарих санасында түлға танытуын ... ... ... ... айтсақ қазақ халқының саяси организм ретінде
қалыптасу ... ... Осы ... ... ... ... ... өзінің төл мемлекеттік және саяси түлғасын танытуға
ұмтылады деген Ю.В.Павленконың ойы еске ... Бұл ... да ... ойы өз ... ... ... ... күннің озық теориялық
тұжырымдарымен тіл табысып жатқанын көреміз.
Түңғыш рет орыс ... ... ... ... ... көшпелілердің өмір салтында толтума этникалық процестің болатынын
айта білді. Бүгінгі ... ... ... қазақ ғалымының бүл
ойларын тамаша ... мен яғни ... ... ... ... ... ортаға бейімделген шаруашылық-мәдени болмыстың аясында
жүзеге асады.
Шоқанның нақтылы-тарихи ой-жасақтарында қазақ халқының ... ... ... ... ... аз ... Бұл ... ол кезде қазіргі жинақталған тарихи, археологиялық, этнографиялық
деректердің жүзінің бірі де жоқ еді. ... ... ... ... бір ... ... маңғыттарды айтуы, сонан соң ... ... ... XV ғ. толық аяқталды деген тұ жырымға ... ... ... ... еді. Мұндай ғылыми ұшқыр ойлардың
салмағын өз заманында танып-түсінудің өзі қиын. Шоқанның бұл ... ... ... ... ... ... табындыра, талсандыра түседі.
Сондықтанда әлемдік тарихи-этнографиялық ... ... ... ... ... тиіс.
2. 2 Ш.Уәлиханов қазақтың ру тайпалары туралы
Шоқан Уәлиханов аңыздар мен әпсаналар негізінде жазған «Қазақтың Ұлы
жүзі» шығармасында мынадай ... ... «Ұлы ... ... арғы ... ... моңғол халқының үйсіндерінен шығарады және түп
атасын Шыңғыс ханның ... ... би деп ... /27.60-61/.
Ұлы жүз құрамы туралы Ш.Уәлихановтың келтіргені де толық емес. Қазақ
ғалымы өзінің Ұлы жүз ... ... ... аңыз бен ... Ұлы жүз ... моңғол халқының үйсінінен шығып, өздері Шыңғыс
ханның замандасы Майқы ... ... деп ... Одан әрі ол Ұлы ... ... Дулат, Албан мен Суан еніп ... ... ... ... ... деп көрсетеді.
Ш.Уәлиханов бұл орайда бірнеше дәйексіздік танытады. Біріншіден, Үйсіндер
моңғол халқы ... ... ... ... ... ... Ш.Уәлиханов келтірген қазақ шежіресіндегі Ұлы жүздің арғы ... би ... ... ... ... сай, онда ... Үйсін руынан екені
көрсетіледі. Алайда, Ұлы жүзді тек бір ... оның ... ... биден
тарады деу халық аңызы болып есептелінеді. ... ... ... мен ... ... отырып , Ұлы жүздің ата-тегін түгендеп, Үйсіннен ежелгі
рулар: Қатаған, ... ... ... ... ... Сарыүйсін, Албан,
Суан, мен Дулат ... ... ... Ол ... ... Үйсіннен-Қойылдыр, Майқы; Албаннан-Сары және Шыбыл т.б. Ұлы
жүздің ... ... ... ... ... мәлімет бермейді.Бірақ, бүл
қазақ ғалымының 19ғ. ортасындағы үзік деректері соңғы ... ... мен ... ... куәларының айтқанымен
молыға түседі /38.31-14/.
Сондай-ақ Шоқан Уәлихановтың қалдырған деректерінде Ұлы ... шығу тегі ғана ... ... Ұлы ... тарихи географиясы
және ХҮІІІ ғ. аяғы мен XIX ғасырдың ортасындағы саяси жағдайы жайлы мәлімет
берілген /39.98-90/. Оларға қысқаша ... ... Ұлы ... басты-басты екі руы албандар мен дулаттар және
өмір бойы осы арадан өзеннің оң жағалуы шықпаған ... бір ... ... ... қонысының батыс шекарасы Түрген өзені. Олар тіпті
болмашы ғана алым-салық төлеп, Қытай ... ... де ... ... ... батыс жағында, яғни Түргеннен бастап дулаттар ... ... ... Шу ... ... дейін барады. Одан
кейін Талас өзені арққылы Ташкент қаласы мен бекіністер кетеді.
Дулат қазақтары саны жағынан да, жауынгерлігі мен ... ... ... жүздің басқа руларының барлығынан басым. Ұлы жүздің кішігірім ... ... олар ... бес есе, ... үш есе ... мен ... ... әулеттері мен шапыраштылардың үлкен бір
бөлігі тіпті Іленің оң жағын ала көшіп ... Бұл екі ... ... де
бірнеше әулет пен аталарға бөлінеді.
Іле алқабы Ұлы жүздің албан, дулат атты екі негізгі ... ... ... сол жағымен ғана шектелетін шапырашты руының біраз бөлігі
мекендейді. Іле алқабынын. шығысын, ішінара қырғыздың бұғы руы жайлайды,
бірақ ... ... ... ... ... ... ... Ыстықкөлдің батысын — солты, сары-бағыштар мекен еткенімен, олар көлдің
оңтүстік-батысын, ... ... ... арғы бетіндегі бекіністер
ташкенттіктердікі) да жайлайды. Албан қоныстарыың батыстағы аяғына дейін
дулаттар мен ... ... ... ... ... салық төлеп
тұрады. Албандардың батысында, демек, ... ... ... ... ... дейін дулаттар мен шапыраштылар аралас көшіп-қонып жүреді, ал одан
ары қарай — ... ... арғы жағы ... ... шаһарлар мел
бекіністер.
Дулат қазақтары Ұлы жүздің басқа руларына қарағанда, саны жағынан да,
жаугершілігі ме ... ... да ең ... Олар ... бес ... үш есе көп, ... ... Ұлы жүз руларын атамағанда...
Дулат, албан руларыйың кейбір аталары мен шапырашты руының басым бөлігі
Іленің оң ... ... ... Осы екі ру да ... үрім-
бұтақтарға тарамданады /27.45/.
Іле алқабын ... ... ... ... ... ... болды. Тәуелсіз, жеке ... ... ... олармен куресуге мәжбүр болып келді. Қырғыздар орыс әскерлері
бұл өлкеге келгеніне дейін, осы Іле жақты бас сауғалайтын мекен ... ... шет ... отырды. Өздерінің әр түрлі қылмыстары үшін қудаланған
осы асау ... Іле ... ... еткеннен бері, қазір тыныштық бейбіт
өмірге көшті.
Іле өңіріндегі ескі ... бері келе ... ... ... бұл ... ертеден бір халықтыц мекен еткенін көрсетеді. Бұл
өлкеде үйсін, ұйғыр, жоңғар халықтарының билігі ... ... /38.64/. ... халқын 1755 жылы қытайлап жаулап алған, ол халықтың
иелігіндегі (Балқашқа дейін) жерлерді Қытай империясы өз күрамына ... ... ... Талас жағасы мен Ташкентке дейін көшіп-
қонып жүрген Ұлы жүз ... ... ... ... Кіші ... ... ... мекендеріне оралды. Сонымен, қазақтардың айтуынша Ұлы
жүз осы өңірді қалмақтардан қайтарыл алған, ... да ... ... көз алартуы дұрыс емес, байырғы ... ... ... енді бұл жұрт ... ... ... Олай ... даланың Ұлы
жүз мекендейтін бұл бөлігіне орыс ... ... ... 1824 ... ... қол астына енгені, демек 1840 жылға дейін ... ... ... ... жинаушы отрядтарын жіберуден бір танбай келді,
соның салдарынан қытайлар ... ... осы ... ... таяқ жеп, ... боп жеңілді де...
Үш мың, қытайдан тұратын отряд, салық ... ... ... ... ... ... ... осы өңірден өтпекші болады,
Сол соққы ... ... ... әлі ... дейін қазақтардың
шапырашты деген тайпасынан жеген таяғы бармағын тістетеді.
Сол кезде, Ұлы жүзді ... ... ... ... ... ... ... қоқандықтар да зекет жинай бастайды.
Баса-көктеп, салық жинаушылардың көбеюі Ұлы жүз елін ашындырса керек, сол
себептен де, қоқандықтарға ... өз ... ... ... ... осы өңірдің сол кездегі әлеуметтік жғдайынан байқау қиын ... да ... мен ... ... күш ... ... қырғыздарына әскери күш қолданып, заң жүзімен зекет төлеттірмек
болған, бірақ олар ... ... ... ... да ... ... ... қанат жая алмаған, сонымен таулы аймақтар тәуелсіз
күйінде қала ... ... да, ... ... ... ... Ұлы жүз ... үлкен қолмен барған. Ол бірнеше бекіністер де ... ... ... де ... өзенінің жағасына 1774 жылы Ташкент ... ... бар еді, ... осы ... ... баукеспе
Рустем сұлтан деген, бекіністегі барлық әскерді сатқындықпен бауыздап,
қорғанды ... Іле ... сол ... қалдығы әлі күнге
дейін бар.
Кейіннен тек Тойшыбек бекінісі ғана қалды. Зекет жинаушылар ... ... ... сол ... ... ... Істерін жүзеге
асыратынды, бірақ ол қорған да 1851 жылы ... ... ... ... орыс ... ... талқандалды. Осыдан соң зекетті
қарулы отряд Шу маңынаң ғана жинайтын болды.
Жапы алғанда Шоқан Уәлихановтың Қазақ аталатын ... шығу ... оның ... ... үш ... ... кіріп бас құрағаны жөніндегі
түсінігі, қазақ ру-тайпалары ... ... де тым ... бұл ... әлі де үлкен зерттеуді қажет ететін тақырыптардың бірі деуге
болады.
3 Орта ... ... ... ... зерттеуде
Шоқан Уәлиханов еңбектерінің маңызы
3.1 Шоқан Уәлиханов еңбектеріндегі тарихи тұлғалар туралы
мәліметтер
Ш.Ш.Уәлихановтың шығармаларында көптеген тарихи түлғалардың ... яғни ... ... ауыз әдебиеті ескерткіштерінің негізгі
кейіпкері болып табылатындығы баршаға аян. ... ауыз ... ... асыл ... ... зерттеу туралы ... 1852 жылы Омбы ... ... оқып жүрген кезінде, одан
кейінгі көптеген сапар-саяхаты жылдарында да ... ... бірі ... Ол ... ... ... ... сипаттары мен жергілікті тұрғындардың өткен-кеткенді жақсы білетін
адамдарымен әңгімелесіп, жырлары мен ... ... мен ... тыңдап, бірсыпырасын жазып алып отырды.
Ш.Ш.Уәлиханов хатқа ... ауыз ... ... бір тобы
тарихи аңыздар, солардың бірі ... ... ... ... тарихи
аңыздар" деген еңбегінде аса қызғылықты деректер келтіреді /38.49/. ... ... ... қайраткерлері жайында он төрт әңгіме ... ... ... ... ... ... Оразымбетке, Елшібекке, Малайсарыға, Баянға қатысты жайлар ... ... ханы ... ... ... ... ... жөнінде де мағлұматтар кездеседі. Бұл аңыз-әңгімелердің ... ... де мәні мол. Олар өз ... ... ... ... ... толығырақ, тереңірек танытуға көмектеседі. Ш.Ш.Уәлиханов
ауызекі мұраны жинауда ерекше бір әдіс қолданған .Бұл аңызды не ... ... ... әдетке айналдырған, сол шығарманың шындыққа жақын
келетіндерінің қысқаша ... ... ашып ... Бұл оның ... ... ... тарихи аңыздар" деген мақаласынан анық көрінеді.
Мұнда Шоқан Абылай және оның ... ... ... ... ... Қайта ол халық аңызындағы соларға байланысты сыншылық
сарындарды сақтап, сол күйінде беруге тырысады.
Осы ... ... ... ... маңызды
айырмашылықтары бар. Біріншіден, бұл аңыз-әңгімелерді кейінгі кезге дейін
ел аузында сақталған нұсқалармен салыстырып көрудің өзі аса ... ... ... ... ... ... ... Абылайдың өз әулеті екенін
ескерсек, аталған аңыз-әңгімелердің бағасы арта ... ... ... ... әңгімелерді толғаусыз тізбей, ең маңыздыларын ғана тыңдап, бұл
мәселеге ... ... ... ... ... ... ... ғасыр - қазақ халқының тарихы мен тағдырындағы үлкен өзгерістер
кезеңі болады. Ш.Ш.Уәлиханов жазды: "ХҮІІІ ғасырдың алғашқы жылы ... ... ... ауыр кезең болды. Жоңғарлар, Еділ қалмақтары,
Жайық орыс-казактары мен башқұртар қазақ ... ... ... айдап кетті, қазақтарды бүкіл үй ... ... алып ... қыс, жұт пен ... және бір жағынан қысып, қазақтардың азабын
қалындата түсті. Орынбордағы қазақтардың бір ру басшысы өз ... ... ... бір ұя тазы ... ... ... ... /27. 62/.
Он төрт әнгіменің біріншісінде көңіл аударарлық нәрсе - ... мен ... ... ерекше қадыр тұтқанын мәлімдейтін түс. Шоқан
келтірген мысал біздің Бөгенбай жайындағы ... ... ... ... ... мен ... жауға аттанып, біраз уақыт хабарсыз кеткенде Абылай
тынысшызданып, ... ... ... ... ... не ... ... деп сұрайды. Бұхардың ... ... ... ... ... ... келгенін естігенде хан "Төбем көкке жеткендей болды-ау"
дегені бұл ерлердің ел алдындағы беделін айқындай ... Бұл ... ... ... ... ... хан ... орны оның сенімді кеңесші,
ақылгөй екендігі көрініп тұр.
Екінші аңызда, Абылайдың қытай әскеріне қарсы сәтсіз соғысының ... ... ... ... үлкен оқиғалардың жалпы ... ... ғана ... ... ... еленбей қалатыны
табиғи. Міне, осындай оқиғаларының бірінің шын астары ... ... да ... Мұны ... ... ... жазып алған әңгімеден де
аңғаруға болады. Жаудан шегіну қарапайым ... ... әсер етер ... ... Абылайдың алаңдаған, қыңжылған сәтін жыр-аңыз дәл бейнелеген. Ол
өлең мынау:
Кебеже қарын, кең ... ... ... гөр бұл ... ... ... ... құнысты.
Жау жағадан алғанда,
Ит етектен алғанда,
Ер Абылай қорыққан жоқ,
Әншейін енкейе бере жылысты.
Бәсентейі Сырыбет
Оқ ... ... ... ... ... ... ерді көрмессің
Бұрылып жауды шанышқанда /39. 15-16/.
Бұл аңыздан, қысылтаяң кезде Абылайдың шегінуге мәжбүр ... ... және Баян ... ... ел ... үшін ... ... білеміз.
Тағы бір аңызда, Абылайдың үйсін биі әрі Ерден батырдың әбес бір
қылығы үшін ... ... әмір ... Осы кезде ашулы ханға кінәліні
ақтауға ... дәті ... ... ... жырау босалқы айтқаны
келтірілген.
Келесі аңыз бойынша Түркістаннан қашып ... ... ... ... бір атқа ... ... ... жол тарылады. Қалыптасқан
жағдайға оны біраз уақыт Қарауыт руы Жақсылық атасындағы ... ... ... ... бағып күн көруіне мәжбүр етеді. Дәулетбайдың бәйбішесі
шеттен келген жігіттің тегін еместігін байқайды, Ораздан мән-жайды білген
соң Абылайдың ... ... ... ... ... Әбілмәмбетке алып
келеді.
Осы аңызды Алмас Әбсадықов, Мәшһүр ... ... ... ... ... ... тұжырым жасайды: Абылайдың аталары
Түркістан қаласын билеген деп жазған Шоқан ... - қате ... ... ... ... аңыз ... жеткен. Ғалымның өз зерттеуінде
"Аңыз бойынша" деп ... ... - ... ... Ал ... ... тұсындағы жазба деректер бойынша оның ... ... ... билеген. Бұл тарихи деректі, айбарлы ханның хатшысы болғандықтан
оның өмірбаяны мен ... ... ... тиісті бірден-бір
кісі М.Мәмедовтың 1768 жылы орыс Үкіметіне берген хабарламасынан ... ... - ... ол, - ... мен ... ... ... хандары
болған. Қаланы жоңғар қалмақтары жаулап алғанда, он жасар Абылай Түркістан
қаласындағы Әбілмәмбетке барады" /40.31/. Бұл дерек тарихи шындыққа жақын.
Абылайдың ... шағы Төле ... ... ... ... аңыздарды біз
Абылайды Дәулетбайға байланыстыратынын Шоқан жазып алған аңыздың кейінірек
пайда болған екінші бір нұсқасы деп ... ... бұл аңыз ... ... ... онда "Ұлы жүз қазақтарының аңыздары мен әпсаналары"
деген еңбек жазған және ... ... хан ... ... ... ден ... Ш.Ш.Уәлиханов ол аңызды жазбаға түсірген болар еді.
Енді бір аңызда, Абылайдың Қалдан-Сереннің ... ... ... ... ... шыққандығын сөз етеді. Бұл соғыста Абылай Қалданның ұлы
Шарышты жекпе-жекте өлтіреді. Ақырында ... ... ... ... ұлым ... неге ... ... Қалданның сүрауына Абылай: "Сенің
ұлың Шарышты менің қолымен халық өлтірді, айыбы маған таңылды" деп ... Бұл ... ... ... баласының мерт болғанын ойлағанда ашу-
ызаға булығып, тұтқындағы Абылайды күн сайын зәбірлеп, ... ... ... ... ... ... қоя бергені айтылады
/41.64/.
Шоқанның осы еңбегінде келтірілген келесі бір аңыз-әңгімеде үш жүздің
баласынан кімдерді ерекше ... деп ... ... ... ... ... тоқсан тұтқынды қайтарған қаракесек
Қазыбекке, сол ... өз ... ... алып шыққан уақ Дербесәліге
сүйсінуге болады. Мұның алғашқысы тұтқындарды Қалданның алдына барып, сұрап
алды, соңғысы үйінде отырып-ақ жауды ... ... ... білді. Өз
қарауындағы батырлардан, батырлық мінезге келгенде бәсентиіп, ... мен ... уақ ... ... жоқ" ... екен /42.97/.
Тарақты Байғозы батыр жайындағы аңыздар, Байғозының батырлық ... ... ... Россиядан қашқан торғауыттарды түп ... қуып келе ... ... қоналқыға кідіріп, мосыға қазан асып,
жылқының сүр етін пісіріп, ... суға құрт ... ... ... күн ... ... болып бір тояды. Абылайдың шатырында өзінің өр ... ... ... аты ... ... Шақшақ Жәнібек батыр
отырады. Батыр насыбай ... ... ... сала ... ... ... ... қалған жас жігіт аттан түспей қолын созып;
- Жәнібек батыр, шақшаңызды бере ... - ... ... баса ... ... жаратпай қалып, оған бұрылып
та қарамай, көңіл аудармаған болып, шақшаны қызыл ... ... ... ... да, бір сипап қалтасына салады.
Ізінше-ақ хан жұртты орнынан тік ... ... өз ... ... ... топтасады. Сауыт-қалқандары жарқырап, дулығасының ұшына ... ... ... ... ... батырлар ханның төңірегіне
жиналып, алқа-қотан айналып тұра қалады. Хан кеңесі басталады. ... сан ... ... ... ... да, шабуылды бұрын бастау керек деп
ұйғарылады. Алдын ... үшін ... ... ... ... бірінші болып жаңағы Жәнібекті шақшасын сұраған жас жігіт ... ... ... көп пе ... жау жағы ... емес пе? - ... Жәнібек
батырдың сауалына әлгі жас жігіт:
Көп те емес, аз да ... - деп ... ... ... ... та кетеді. Қазақтар орасан шығынға ұшырап, ақыр аяғы
бас сауғалап қашуға мәжбүр болады. Түп етектен түре қуып, шерудің ... ... қара ... туын ... ... келе жатады.
Қазақтардың тобына өңмеңдей енеп, біразын аттан аударып түсіреді. Жәнібек
те кері қашқан топтың бел ... келе ... еді. ... қазақтың
арасынан мынау алпамсадай албастыны жер жастандарытын бір жігіттің шықпауын
қарашы, ей!» деп өкінеді ол. Аузын ... ... ... жас ... алға тып ... кері ... да, ... атан түйедей қалмаққа
көздейді. Жебе мың бұратылып, аңырай жөнеледі. Жас жігіт ... ... ... бұратылмай тура ұшпағанына өкініп: «Мынау пәлеге алланың өзі
пана болып, қанатының астына алып жүрген шығар, тегі» , - деп ... ... ... қалмақ батыры қалбалақтап барып жерге жалп ... Ту ... ... ... ... абыржу туғызады. Жағдайды
пайдаланып қазақтар кері бұрылып, қалмақтарға тарпа бас ... ... ... ... ... Сөйтіп ойламаған жерден жеңісті дұшпанның
қолынан тартып алады. Жаңағы жас жігіт ... ... ... ... ... енді берерсіз. Насыбай ататын кез келген
болар, - ... ... ... ... осылай бастаған екен. Содан бастап
оның атақ-даңқы кең жайылады.
Қазақтың батырлары ... тағы бір ... ... ... ... ... ... батырдың жасаған жорықтары ... ... ... батыр бірде оның жорыққа Оразымбетпен бірге шығуына тура келгенін
айтады. Түнде олар сегіз үйлі қалмақ аулына басып кіреді. ... екі ... ... ... Оразымбет барлығының астын-кестенін шығарып
үлгереді. Сөйтіп, ол олжаны екі есе артық түсіреді.
Сіргелі ... ... ... ... ... ... ... айтылады. Даладағы бір үңгірде жасырынып, ... ... ... ... ... біреуі отырады да әйгілі қорама қара
мылтығымен атылап, Ертістің жар қабағына жеткізбей жігіттерді мұрттай ұшыра
береді. Әлденеше өжет ... ... соң ... да ... ... ... Кенет буырыл атын тебініп, Сіргелі Елшібек батыр шығады
да, ... ... желе ... Енді не ... ... қазір-ақ құлап түсер-
ау деп демін ішіне тартып, жұрттың бәрі соған қарай қалады. Сол жайбарақат
қалпымен Елшібек жауға ... ... да ... ... ... тура ұмтылады.
Қалмақ мылтықтың пілтесін тұтатса, от алмай қалады. Апалақтап, шақпағын
тағы да шағады. Мылтық тағы да от ... енді ... ... ... алып ... жолы ... жортып жайбарақат жүруіңнің себебі не? - деп сұрапты.
Сонда батыр:
Қалмақ алдымен менің атымды атып түсірмек болып тосып
отырды. ... ... ... Ал мен желе ... ... ұшын күйе ... от ... қалу керек
еді. Солай болып шықты да. «Қорама қара ... от ... ... күйелеш» деген мәтел содан қалыпты.
Абылайдың баласы Шоқанның атасы Уәли жайында аңызды: «Уәли ... ... ... әрі ... ... мінезімен аты шықса керек.
Ол кейін қырға кеп, Абылайға бағынып, қасында қалған қалмақтармен арадағы
соғыстың бұрқ ете ... ... ... Қалмақтың жас ноянымен бір қызға
таласып, Уәли биік өкше етіктің нән табанымен теуіп, бейшараның қабырғасын
сындырған екен. Намысқа шапқан қалмақтар ... ... бас ... ... тағы бір аңызда, Абылай башқұрттың сол кезде аты шыққан
Есет батырымен кездескен кезінде Есет батыр ... ... ... көрмей,
бір бүктеп, қолтығына қысып жүре бергендігі көрсетілген /43.64/.
Қазақ даласын дүбірлеткен «шаңды жорық» ... ... ... ... қашқан торғауыттардың түп ізіне түсіп, соңғы қууы ел аузында
«ішкі жорық» деп аталады. Бұл жорыққа қатысқан халықта саны жоқ, ... ... ... ... бір ... ... ... тұрады қояды.
Басқа батырлардың күбір-сабырын қаперіне де ... ол ... Баян ... ... ... ... ... 540 жігіті бар ол да жетіп, ханның
алдына келіп: «қайда бар деп әмір ... де мен ... - ... бас ... хан ... қарап: «Баян батырдан менің күткенім осы мінезі ғой», -
дейді. Дәл сол сәтте 500 ... ... ... ... ... ... Жантай батыр опат болған еді.
Бұл былай болған-ды.
Жантайдың інісі Үйсінбай қалмақ ауылдарын шолып жүріп, олжаға үш түйе
түсіреді. Ол қайтып оралғанда ... бір ... ... ... ... ... не көп - түйе көп, қолың бар емес пе, сенің де ... ... бара ... ... жоқ» - ... Інісінің бұл сөзі шамына
тиіп, қаттты намыстанған ... оған ... ... ... ... ... ұлы ... Қонайды ертіп, қалмақтардың малына шауып, тоғыз
түйе олжа ... ... ... жеті жолдасымен ілгері жіберіп, артынан
өкшелеп келе жатқан қуғыншыларды алдарқатып, тоқтатқалы қалып қояды.
Алғаш жолдастары Арқандардың қарсыластарын ... ... ... ... ... ... тұрғанын байқайды, бірақ ізінше батырдың
қоршауда қалғанын көз шалады. Ол ... ... ... ... келе ... ... Қап, әттегене!? Арқандар қазаға ұшырайды
Арқандардың опат болғанын білгенде Жантай алла-құдайды жат қып, ... ... «не ... ... ... ... ішемін» деп серт береді.
500 жігіт жасақ алып, атқа қонған ол қалмақтың қосымын қақ жарып, ортасына
кіреді. ... ... 10 мың адам ... Ұрыс сұмдық болады. Қазақтар тура
келген ажалға қасарысып қарсы тұрады. Қарны жарылған Үйсінбай ішек-қарнын
етегіне салып ап ... ... ... ... ... ... осы ... өмір сүруге бола ма екен, өзі?» деп сұрайтын көрінеді. Барлығы
опат болып, 8 ... және ұлы ... пен ... ғана аман қалады. Мұны
көрген Жантай аттан түсе қалып, тізгінін ұлына ұстатады да: «Сен үйге қайт,
қайткенмен қоршауды ... шық, ... ... ... ... ... ... Сөйтіп ол жалғыз соғысып, қаза табады. Жантайдың қазасын
естіген Абылай: «Қайыралмай-ақ қырқыт түсетін қара болатым-ай!» деп ... ... ... ... ... бет қояды. Бірақ олар келгенше
қалмақтар барлық ... ... ... ... жеті адам елші жібереді Олардың басшысы басында
қазандай түлкі тымағы бар аңсағай бойлы еңгезердей қара қалмақ ... ... ... ... қадам жер жүреді де, ханға жақындап кеп:
- Алла жар болсын ! Ұса мен Серен хан қалмақ пен қазақ бір ... сол ... ... ... ... деп, ... ... үйді жіберді.
Соны алып, бітімге келейік, - дейді.
- Кет ... ... - ... ... ... ... соң батырларын жинап, кеңес құрады да:
Қалмақтарды дәмелендіріп, ақбоз үйді алайық. Артынан ... ... ... ... ғой, - ... Баян ... ... Аақбоз үйді алмаңдар, қалмақты алдаймын деп ойламаңдар.
¥са мен Серен ... және ... ... да ... ... де ... кетеді, - дейді.
Хан өз сөзін екі рет қайталайды, ... да өз ... екі ... ... хан айтқанынан қайтпай, өз дегенін істетеді.
Қалмақтар қозыкөш жерде отыр еді. Екі күн күтеді. Келетін қалмақ жоқ.
Қарасын да ... ... ақ боз үйі және жоқ. ... ... орнынан
тік көтеріп көшіп кеткеніне екі күн болыпты. Баян жанына 1000 жігіт алып,
артынан қуады. Бірақ ол жеткенде ... не бары ... ... ... кіріп кеткен еді. Қайтып келе жатқанда қалмақтардың өлігіне сасыған
судан үшынып жігіттер қара тышқақ болып қырылып қалады. Атақты Баян ... опат ... ... ... қалмақ қонтайшысының тұтқынында болғандығы
туралы айтылады /43.64/. Қалмақ ... ... ... ... артығы қайсы?» деп сұрайды. Сонда Абылай: «Әуелі Қомдыкер, ... ақ ... Ежен хан, ... ... соң мына мен» деп ... ... мөн» ... разы болған Қалдан. «Сен кішкентай жұртты басқарғаныңмен
үлкен халықты билеуге лайықсың» дейді одан әрі Абылай.
Зерттеушінің бұл аңыздарды бір ... ... ... хан ... ... ... мән жатыр. Біздіңше, ғылымның ... ... бір ... ... ... ел ... белгілі
кісінің төңірегіне түрлі оқиғалар мен баяндауларды ... ... ... ... ... ... зор "Абылай" атты мақаласын жазуда Ш.Ш.Уәлиханов
мұрағат құжаттарына және тарихи ... ... ... туралы аңыз
әңгімелерді Шоқан жас кезінен бастап өте көп естіген, ертеден құлағына
қүйғандары екеніне шубә ... ... ... ... ... даласына есімі
жайылған ханның басынан ... ... ... өз ... ерекше ынтамен тыңдағаны, ұғып алғаны кәміл.
Қазақтардың бір тудың астында бірігуі Абылай есімімен байланысты
екендігі ғалым ... ... ... ... қасиеті бар киелі, керемет құдірет иесі болып ... ... - ... ... мен серілігінің ғасыры. Оның жорықтары мен
батырларының ... ... ... жыр-дастандардың арқауына
айналған... Қазақтар мұны ұлы істер ... үшін ... өзі ... ... иесі деп ... дейін Абылай талай күресті бастан кешіріп,
сан ... ... ... /38.66/, - ... ... көре аламыз.
Мақалада, 1723 жылы қазақ даласына ... ... ... ... ... ... ... Орта жүздің-Самарқанд
төңірегіне, Кіші жүздің Бұхара мен Хиуа ... ... ... ... Болар Таука, Гиссарға дейін ығысқаны айтылады.
Қазақтарға үлкен қасірет ... ... ... ... ... кейін
Жоңғарияда басталған билік үшін қырқыс-соғыстарды тиімді пайдаланады. Осы
кезде Орта ... ең ... ... ... ... ... байланыс жасайды. Бірақ император Цян-Луннің Жоңғария мен ... ... алуы өз ... ... ... ... ... әсер
етті. Себебі, Қытай ... 1756, 1755 және 1760 ... Орта ... ... ... кіреді
Шоқан Уәлихановтың көрсетуінше, 1756 жылы Абылай Тегди ханның вассалы
екендігін мойындап, князь титулын алады..
1762 жылы Орта ... ханы ... пен ... ... 130 ... қытай елшілігі келіп, көктем шығысымен Бағдыхан армиясын Түркістан
мен ... ... ... ... ... ... үй,
қара және үсақ мал мен өз адамдарын дайындауды бұйырды. Қысылтаяң уақытта
мұсылман елдерінің билеушілері алауыздықтарын ... одақ ... ... ... ... ... дурани әулиетінің негізін
қалаған генерал Нәдіршах Ахмет тұрды. Абылай бұл одаққа кіргенімен ... ... ... ... ретінде Пекинге баласын
Әділді жібереді, бірақ, ... ... ... риза болып, Әділді
грамота және қымбат ... ... ... ... ... ... ... сауда-саттыққа байланысты келісім жасайды. ... ... ... ... да өз ... ... Қытаймен қатынасын барған сайын нығайтты, ол Россиядан
алшақтай бастады, тіпті 1771 жылы хан ... ... ... ... ... және ... ... грамотасымен марапатталғанын
білдіріп, Россия шекара маңына және оған қарамастан орыс дипломатиясы оның
Ордасына келіп ант қабылдады. Абылай өз баласына ... ... ... ... ... ... керектігін айтқан. Орыс үкіметінің хандық
билікке қауіпті ... ал ... ... еш ... ... Жалпы бұл кезде қазақтарға Ресейден ешқандай көмек қажет ... ... ... ... ... ... бұл шындықты Ұлы жүз де
мойындады /27.35/.
Ш.Ш.Уәлихановтың бұл мақаласында Қазақстан тарихы үшін өте ... ... Атап ... ... екі ... ... ... дербестігін сақтап ,калу үшін көп векторлы саясат жүргізгендігі
және хандық билікке Ресейдің қауіпті ... ... ... ... ... ... жасай алғандығын көрсетеді.
Ш.Ш.Уәлиханов Патшалық ... ... ... ... ... ... ... деректер келтіруі оның еңбегінің
құндылығын ... ... ... билігі кезінде Қазақ Ордасының халықаралық
жағдайы көрсетіледі. Бұл кезде ... ... ... ... Еділ бойына қашқан торғауыттардың бір бөлігі ғана Іле ... онда Цин ... ... ... Пугачев көтерілісінен кейін
Жайық казактарының еңсесі басылды, казактар үкіметтің рұқсатынсыз ... ... ... ... ... ... ... тарихына ерекше көңіл
бөлген. Себебі, осы ғасырда қазақ ... ... ... ... көп ... ... ел басына қиыншылық түскен себепті бір
орталыққа бағынған хан билігі құлады. ... ел мен ... ... ... бәрі ... ... ... Герей жарлығын оқу үстінде Шоқан қазақ жырындағы Шора батырға
қатысты деректерге тоқталады. "Шора ... ... ... ... ... ... ... келтіреді. Оның пайымдауыша Ақтажы Орал, Сарайшық
маңындағы ноғайлардың биі, Шоқан сөз етіп отырған «Шора ... ... ... ... ... жауынгер болып көрінеді, оның он екі
шақырым жерден жіберген жебесі ... ... ... ... қарағанда Шоқан айтып отырған нұсқаның өзіндік ... ... ... ... ... оқиға мен тарихи аңыз-жыр
арасынан тікелей байланыс іздейді.
"Жамиғ ат ... ... ... ... ... шолу ... Тоқтамыстың ұлы Қадірберді мен Едігенің арасындағы
соғыстың мән-жайына да тоқталып өткен. Тоқтамыстың да тұқымын кең таратып
айтады. Темір ... ... хан ... де ... ... Ораз-
Мұхаммедтің ата-бабасының шежіресін толық баяндайды, оның он алты жасында
орыспатшасы Борис Годуновтың құзына келгенін, соңынан Касимов қаласына ... ... ... ... ... еңбегінде түрлі аңыздар ішінен
ноғайлы жырлары деп аталатынын эпикалық аңыздарына ... ... ... бұл ... ... ... атау Орта ... түркі және моңғол тектес
көшпелі руларының ... ... ... деп ... ... аңыздары ХІҮ-ХҮІ
ғасырларда туған деп келіп, олардың тарихи танытқыштық сипаты бар ... ... ... ... ... Орда мен ... ұлысына тән
деп есептейтін қазақ, ноғай, көшпелі өзбектерде Едіге, Ер Көкше, Орақ, Шора
туралы жырлар сақталғанын сөз ете келіп, осылардың ... да ... ... деп есептейді. Бұл аңыз, жырлар бір-біріне тілі ... ... ... ... ... ... деп есептейді /28.97/.
Шоқан Уәлихановтың бай шығармашылық мұрасында ... ... ... ... - ... туралы зерттеуі ерекше орында тұр. Шоқан еңбектерінде
Манас туралы сөз ... ... ... Бүл ... ол ... полковник М.Хоментовскийдің экспедициясы қүрамында келіп, Ыстықкөл
төңірегін зерттеу, картаға түсіру жұмысына қатысқан еді /21.64/.
Қырғыздардың мәдениеті мен ... ... ... ... ... Шоқан Манасты өлеңмен айтатын жыршыларға
кездеседі. Жас ғалым олардың ... ... ... ... ... ... ... кейіпкері туралы кеңірек зерттеулер жүргізеді. Соңынан
мынандай қорытындыға ... ... ... дастан екені күмәнсіз. Бұл бір
кезеңге және бір адамның - Манас ... ... ... ... ... десе де болғандай. Манасты аяғына дейін тыңдау үшін үш
түніңіз де жетпейді, ал енді оның ... ... де ... ... ... ... ... өте үнаған қазақ-қырғыз жерін, салт-
дәстүрін ... ... ... ... асын" жазып алып, орыс тіліне
аударады.
«Жоңғария очерктерінде» ғалымның «Манас» жайлы ... ... ... ол «Манас» жырының жалпы жайымен ... ... ... - ... бір жағы Шу мен ... екінші жағы Әндихан мен
Самарқандқа дейінгі ноғайлы батыры екенін, ханнан емес, халықтан шыққанын,
батыр боп өсу ... 12, 13, 15 ... ... ... Жырдың
бастауында Манастың әкесі Жақыптың баласына лайық қалыңдық іздеуі, ... ... қүда ... ... мен ... арасындағы жайлардың эпоста
әсерлі де тартымды баяндалатынын көрсете отырып, ... ... ... ... ... ... болу ... өзгеше мән
береді /20.17/.
Шоқан тарихи әңгімелер мен деректерді жинай жүріп, ... ... ... ... ... көңіл бөледі. Ел ішінде айтылатын екі
түрлі аңыздарды салыстырып, осынау ... ... ... ... ... еместігін, тек Есімханға қатысты аңыздардың тарихи
шындыққа келетінін тасқа басқандай етіп ... ... ... жалында,
түйенің қолында жүріп аскғыс жазылса да Шоқан ... ... ... Ол ... ... да Темірлан Қытайға жорыққа аттанғаң
еді, ... ... шыға ... ... ... ... ... Сондықтан
бұл аңыз жазба деректегі мәліметке қайшы келеді» - деп ... ... ... ... ... қырғыздары бүл Сантали үйіндісін қазақ ханы
Есімнің қалмақ-жоңғарларды жеңген жеңісінің ескерткіші ретінде қалдырған
деп санайды. Бұл ... ... ... ... Есім ... ... ... және хан-тайдзиді жеңген ба».
«Қазақ халықтық поэзиясының түрлері туралы» деген ... ... ... Ер ... ... ... алдымен атайды. Қысқаша түрде жыр мазмұны
келтіріліп, мұнда қазақтың уақ, ... ... ... өзара тартыс-
таластарының елес беретіні атап көрсетіледі.
Ғалымның назарына ілінген екінші жыр «Орақ ... деп ... ... жырдың нақтылы мазмұнын келтіреді, Орақтың атығай руынан ... Осы ... ... ... ... кіші жүз ... ... естігенінде ескертіп өтеді. Орақ батыр бір соғыста орыстардың
қолына ... ... ... елін ... ... қайта оралғаны
жөніндегі жыр дерегінде келтірілген.
Осы ... ... ... эпикалық аңыздыларының
қаһармандылары Орақ, Ер ... ... ... ... ... деп қарап, бүлардың бәріне тән артық кейбір сипаттарды ... ... ... ... алауыздықтар, хандардың өзара соғысы, батырлар
шапқыншылығы Тоқтамыс хан ... ... ... ... ... деп ... Бүл ... шығатын жалпы бір қорытынды ... ұлы ... ... ... жемісін, бағытын, қаһармандарын
тарихта орын ... ... ... ... ... ... өмірбаянына байланысты күрделі мәселенің бірі оның қоғамдық-
саяси көзқарасы. Жоқ, бұл мәселе жөнінде аз жазылған жоқ, оның ... ... ... кез келгендерінің беттерінен кездестіруге
болады. Тіпті Шоқанның қоғамдық-саяси көзқарасы жөнінде ... ... та бар. Ол ... ... ... ... деген кітабы. Солай
бола тұрса да бұл проблеманың зерттеу барысында белгілі бір оң ... ... ... ... Ол ... ... Кенесары Қасымұлы бастаған
көтерілісіне деген көзқарасы жөнінде. Қазіргі жоғалтқанымызды іздеп,
өткенімізді ... ... ... ... ... ... ... принциптік мағынасының зор екендігін айтпасақта белгілі.
Шоқантану әлемінде жазылған еңбектерде бұл тақырып мүлде қаралмаған.
Оньщ себебі - Кенесары көтерілісіне тарихнамада ... ... да, ... ... де ... ... баға берілгендіктен. Сондықтан болар
Шоқанның бес томдық шығармалар жинағында ... ... ... ... жазған еңбегі келтірілген /2.64/.
XIX ғасырдың 20-жылдарында Қазақстандағы отаршылдықтың жаңа кезеңі
басталған. Патша үкіметі ғасырлар бойы ... ... ... ... ... пайдалану мен басқаруды өзгертуге кірісті. Бұл істі
отаршыл әкімшілік Орта ... ... жылы ... I ... ... ... ... Уставы" атты
ереженің қағидаларына сай Орта жүздегі ... ... ... оның жер
аумағы сегіз сыртқы округке бөлінді. Бұл әрекет іс-жүзінде ... ... ал да, ... бер" ... көрінісі еді. Енді сол
округтер арқылы отаршыл әкімшілік қазақ жерін тануға, ... ... ... және бұл ... ... халықтың ішінен шыққан
феолдар шонжарларын пайдаланды.
Уәли хан қайтыс болғаннан кейін жесірі, ұлы ... ... - ... ... және өз заманында білімді
болған әйел Айғаным Абылай әулетінің ... ... ол ... Сыртқы істер министірлігінің және Сібір комитетінің
шенеуліктерімен жиі хат алысып тұрды. Алайда оның бойындағы даналық
қасиеттерге қарамастан, ол халықтың қарулы қарсыласуы ... ... ... ... ... ... ... империясының отаршылдық
саясатының қолшоқпарына айналды. Шоқанның әкесі -сұлтан Шыңғыс ... ... ... ... князь Горчаков аға сұлтанның тікелей
өзіне жолдаған хатында түлкі бұлаңға самай тіке ... ... ... алып, марқабатты мырза, сіздің оның сан мәрте шақырғанына
қарамай, Сібір қайсаптары бастығының қызметін ... ... ... ... ... жаз бойы ... ... маңында болудан бүлтарып, талап
етілген жол көрсетушілерді және Жарқайың жасағының ... ... ... ... ... өзіңіздің қылығыңызбен патша
ағзамға деген адалдығыңызға әрі оған жан тәніңізбен қызмет ететіндігіңізге
күдік келтіргенімізді ... деп ... ол. ... әрі-сәрі, тәртібі
күмәнді қызметтерге төзе алмаймын. Сондықтан да ... ... ... лайық елу адам жіберуді жүктеймін. Олардың тәртібі үшін өз басыңызбен
жеке жауап бересіз. ... ... кезі ... ... орныңызға сенімдірек басқа бір адам тағайындауыма тура келеді".
Ал ... ... ... сол ... ... сай сұлтан Шыңғысты
барынша Кенесары көтерілісін басуға атсалысқаны туралы айтылған еді. Шыңғыс
сұлтан және ... да ... ... феодалдары Ресей ипериясына қызмет
еткенімен іштей ұлт-азаттық көтерілісті қолдағанын көреміз /22.34/.
Бұл ... ... ... ... ... ... басып кіруге
дайындалып жатқан еді. Қасым әулеті ... ... ... ... ... ... Қыпшақ тайпасының арасында болды. Бүл жайында яғни
Қыпшақ тайпасының тәуелсіздігі жайында Генерал адютант ... ... ... ... ... ... баяндаған еді. Олардың бүл
еркіндігі Абылайхан әулетінің ... ... ... және ... ... ... ... оятты.
1834ж. қазан айында Кенесары өте көп табырымен өзіне қосылудан бас
тартқан болыстарды алауып ... ... ... ... ... ... келе ... казак отрядтарына шабуыл жасап,
офицерлермен отрядтың жарты адамдарын өлтірді, қалғандары жараланды.
Далада казактар аз ... ... ... ... қиын ... ... У
Кенесары өзінің жорықтарын бастады. 1838 ... ... ... ... округінің, тіпті Баянауыл , Көкшетау округінің
сұлтандарының көбі ... көбі ... ... ... құпия түрде байланыста болды, тіпті өздерінің
бастарын қауіпті жағдайда орыстарға барынша зиян ... ... ... ... ... ... ... Қоңыраұлжа тіпті полковник
Толысинді ешқандай қауіп жоқ деп көндіруге тырысты, сондықтанда бүліктің
жайылуына жол ... ... ... Орта ... ... ... ... үшін Кенесарыға орыстардан
басым түсетін жеңіс қажет болды. Бүл ... ... ... ... ... қонысы бүлікшіге оңай олжа болды, сондықтан 1838ж. 26 мамырда
бірнеше мың адамнан ... ... ... ... ... ... ... аяқталды.
Ақмола жасаған шабуылға Үкіметтің сенімінде болған адамдарда қатысты.
Атап айтатын болсақ Баянауыл округінің аға сүлтаны ... ... ... және сондай-ақ Қарқаралы мен Көкшетау округтерінің аға
сүлтандандардың балаларыда қатысты.
Кенесары шабуылының сәтсіз аяқталуына байланысты, бүл
адамдардың көбі ... ... ... ... ... қатысқанын
айтты, бүл мәлімдемелер шындыққа жанаспағанымен Сібір басшылығы қатал
шаралар қолданбады,
Кенесары, ... ... ... қабылдамағанын көріп Орынбор
әкімшілігіне жақындай түсті. 1841ж. Генерал - ... ... ... алып ... және оның ... ... ... Бірақ бүл
күткендей нәтише бермеді. Өзіне жасалған ... ... ... ... ... деп , яғни ... ... жеңдім дап санады.Бүл
хан титулын қабылдап халық арасында ықпалын күшейтуге және ... ... ... әкімшілігіне бағынуды өзіне міндетті деп санады. Алғашқыда
Генерал-Адютант Перовскиге берген уәдесінде түтқындағы ... ... ... көшіп келуі қажет еді. Оның орнына Кіші Ордадан қалың қол
жинап Бүқарамен Қоқан арасындағы соғысқа ... үшін ... ... ... ... қыс ... және ... 1842ж. Кенесары Сібір даласына
өзіне тобырларын жіберіп бағынбаған болыстарды ... ... ... ... ... ... отырды. Бұл кезде Сібір әскери отрядының
басшылары қолайсыз болды: жыртқыштар қолға ұстатпай Орынбор шекарасына өтіп
кетіп отырды,ал берілген кешірімге ... ... ... қол сұға
алмады.Осы жылы, жыл бойы Орынбор басшылығы Кенесарыға ... ... ... ... еткен, бірақ оларға Кенесары жауап қайтармады
және жауапсыз қалдырды.
Қорытындылаған кезде Ұлытау тауларына бақшау орнатылса ... ... ... ведомствасына қарасты далалы аймақта тұрақты қала
орнайды. Қазір Орта Қырғыздары арасында ... ... ... 1838 ... ... ... болмайды. Округтегі болыстардың
бәрінде тұрақты жағдай орнаған және өте күшті шабуылға төтеп беру ... ... ... жасайды.
Далада тұрақты жағдайда қалыптастырылған, соңғы нүктені қою үшін
Орынбор басшылығына батыл әрекеттерге бару керек, яғни ... ... және ... күнге дейін оның күшін қүрайтын оған берілген
тайпаларды ауыздықтау керек».
Қорытындылағанда Ресейдің ... ... ... ... ... ... ... Кенесары хан бастаған ұлт-азаттық
көтерілістің барысын және халқымыздың тарихында ең бір күрделі, қиын-қыстау
заманда қазақ даласының ... ... сол ... орын ... ... ... көрсетуге тырысты. Шоқан Уәлихановтың «Жазбасында»
Кенесары хан бастаған ұлт-азаттық көтерілістің кейбір ашылмаған ... ... ... мен Ресейдің отаршыл ... ... ... қазақ феодалдалдарының ұстанған бағыты анық көрестілген. Мысалы,
көптеген әдебиеттерде Ақмола округінің аға сұлтаны Қоңырқұлжа Құдаймендинді
отаршыл аппараттың сойылын ... адам ... ... Ал ... ... қарап Қоңырққұлжа Құдаймендиннің Қасым әулетімен құда
болғандығын, яғни ... ... ... ... ... ... бір
дәрежеде Россияның жергілікті жердегі отаршыл аппаратына ... ... ... бұл ... ... мирас болып қалған
сайын даласынан ... ... елін ... ... ... ақсүйектері мен шонжарларының ешбірі долдаған жоқ, керісінше
орыстарға кедергі келтіріп ... ... ... отаршыл саясатының
құрбаны болды.
3.2 Шоқан Уәлиханов және қазақ ... ... ... діни көзқарастарын сипаттай келе әр түрлі авторлар бір
ауыздан оларды материализм деп бағалайды. Осы ... ... жүйе ... ... ... таптық қүрылым белгілері айқын
көрінген. Өз еңбектерінің бірінде Шоқан ... деп ... ... көк
тіреген заңғар таулар, сылдырлап аққан бүлақтар болсашы дейміз. Ал
тағдырдың ... он дай ... бара ... ... ... ... Осы ... байқайтынымыз, Шоқан адамды жердің кез
келген бөлігіне ... ... ... ... ... ... ... әдебиеттегі көзқарастық бағыттылығын
атеистік бағалаушылыққа Шоқан мүрасындағы қайшы ойлар негіз болды, әсіресе,
оған ... ... ... ... ... мен ишан-дарының
қызметін қатты сынауы.
Ал қазіргі уақытта Шоқанның еңбектерін оның діни ... ... ... ... ... ... "... Аспандағы әр жүлдызды әр адамның
жаны деп түсінеді. Егер бір жулдыздың ағып түскенін көрсе, "Менің ... деп екі рет ... Жан ... ерте ме, кеш пе, тірі пендеге бір
өлім бар!", - деп мінажат ... ... үйге ... келе ... әкемнің:
"Бүгін екі адам өлуге тиіс деген сөзін жиі еститінмін. - Қалайша? - ... - "Екі ... ... ағып түсті" - дейтін /45.60-61/.
Шоқанның досы Г.Потанин естеліктерінің бірінде былай дейді: ... ... бұл ... ... - ол ... осы ... жиі айта-
тын, бірақ бұл сөздер оның ең басты ойы еді. Шоқан өзі туралы ұрпаққа қалар
естелік туралы қам ... ... Ол үшін ... ең ... ... - ... ... оның келекесінен сескеніп, одан тығылуы.
"Мәңгілікпен салыстырғанда бұл түкке тұрмайды" ... ... ... ... ... ... қалар естелік туралы қам жемейді,
яғни Шоқан үшін мәңгілік бұл өмірде емес ... бар" - деп ... ... ... А.Гейнстің берген хаттарындағы Уәлихановтар әулетінің үй-
жайы туралы сипаттамасынан біз ... ... ... және ... ... ... көруімізге болады. Ол былай деп ... ... ... он ... жерде орналасқан. Қарағай жапқан екі көркем тау
оның үй-жайын жауып түр; ... өр мен ... ... ... біз бірнеше,
орта қолды помещиктер талғамымен салынған үйлерді көрдік, ал ортада мешіт
орналасқан" /46.198/. Шоқан өлімінен кейін 30 жыл ... ... ... барғанда көзіне, ең алдымен, мешіт түседі.
Шоқанның еңбегінен: "Қайсақтар қожаларды ... ... ... ... ... ... ... діни қызметкер, шариғат
ережелерін қатаң орындаушылар және пайғамбардың ... ... ... ... ... ... ... өте сыйлайды" /47.198/.
Бұл сөздерден байқайтынымыз, Шоқан үшін діни сенім ... ... бас ... ... ... ... сенім. А.Левшиннің еңбегіне жазған
"Замечания на третью часть описания киргиз-казачьих орд" атты ... ... ... "А.И. ... екі ... қайсақтан қай дінге
сенетіндерін сұрағанда сұрақтың ... ... ... ... сасқан екі қырғыз бұл жағдайдан жеңіл құтылудың жолын ойлап
"білмейміз" дейді. Кез ... ... ... ізбасары, мұсылман екенін
біледі, ал мұсылмандардан өзгелердің барлығы бақилық өмірде мәңгілік
тозаққа баратын, ... ... ... кәпірлер дейді. Осыдан ... өз ... ... деп ... бола ма?" Ары ... ол ... деп
жазады: "Шайтан біздің барлық құмарлықтарымызды басқаратын, бойымыздағы
барлық зиянды құмарлықтардың көрінісі және ... ... ... ақыл және ... ... мазасызданған адам жиі жағдайларда
ең қорқынышты күнәлар ... ... бұл ... ... үстемдік
ететінін барлығымыз мойындаймыз".
"А. Левшин дуалау, алдау және ұрлық қырғыз-қайсақтар ... ... деп өзі ... халықтың қараңғылығымен тым әуестеніп кеткен,
олар дін бөлігінің маңызы емес, дінге сенуші барлық ... тән ... ... ... деп ... Шоқан /27.35/.
Қазақтар туралы барлық зерттеушілердің айтуынша қазақтар мұсылмандар,
бірақ исламдық ырым, сенімді де ұстайды. Олар ... ... ... ... нанымдарға да иланады. Бұл пікірлер шындыққа келеді, дегенмен
олардың шамандығы (бақсылығы) неден тұрады? ... ... ... ... ... ... жөнінде әр түрлі мерзімді басылымдарда
мақалалар жарық көргенімен, осы жай ... әлі ... ... ... ... жетіп жазған емес.
Жалпы, шамандық дін ретінде, дін ілімі тарихында, әлі ... ... ... саналады. Бір кезде бүкіл ... ... ... діні ... қазірде дараланған дін саналатын шамандықты
ең алғаш жүйелі түрде, жақсы зерттеген марқұм ... еді. ... ... ... ... шаман дініне сенуі» («Черыая вера ... у ... атты ... ... ... ең ... да, жеке-
дара, теңдесі жоң еңбек болып саналады. Осы ... ... ... бұл ... ... ... толық дүние деп айта алмаймыз,
біздің осы пікірімізді Банзаров мақаласы атының өзі-ақ ... тұр: ... ... ... ... ... ... өзі де былай дейді:
«...өздерінің ескі наным-сенімдеріне жеркенішпен қарайды және ол ... көзі ашық — ... ... айналысатын ісі деп сатылмайды».
Біздің ойымызша, осы жағдай өте ... ... ... өз очерктеріне
деректерді ламалардың ерекше кітаптарынан жинаған, буддизмге лайықтаған
шамандардың дұға намаздарынан алған. ... оба ... ... отқа ... дұға оқу, ... жауырынына қарап бал ашу, та-ғы сол
сияқты — бәрі жаңа діни ағымға байланысты өзгер-генін ... Мен ... ... ... ңазақтарда шамандық та-за күйінде сақталды
деуден аулаңпын, керісінше, ... ... ... ... ... ... ... мұсылман атты дінді құрайды. Қазақтар,
әуелде, Мұхаммедті білмей тұрғанда да алла мен ... ... ... әулиелерінің басына құрбандық шалып, бақсылардың құдыретіне ... ... ... қожаларды да құрмет тұтты. Халық отқа ... ... ... ... қоса ... періштелерін де
шақырып, алланы да мадақтады. Осылай екі дінді араластыра ... ... ... ... екеуін де қосып ұстаған.
Екі дінге бірдей табыну осы ... ... ... жалғасты. Енді ислам
діні мен орыс цивилизациясы далаға жеткенде, татар фанатиктері тәбиелеген
сауатты жеткіншектер ертедегі ... діні — ... жек көре ... ... ... ... олардың ойынына зікір салуына тыйым
сала бастады.
Жоғарыда келтірілген мысалдардан көріп отырсыздар, осы екі ... ... ... ... ... келе ... шамандық дін негіз
болды демекпіз.
Діни жетекші — молдасыз, сауатсыз ... ... ... ... ... жая алмады, ислам дінінің әуезді дыбысы мен ... ... ... шаман-дық салт-сана қалып қойды. Сондықтан да,
діни атаулардың аттары, терминдер ғана өзгерді, ал негізгі шамандық ... — ол сол ... ... қалды /38.97-99/.
Адамның өзі де табиғат әсерімен өмір кешсе, шамандық ... ... не ... табиғатты қадірлеу бар екенін байқауға болады. Бұл
тұрғыдан алғанда, шамандық барып тұрған материализм болып саналады. ... ... алып ... шамандық нанымдағы: о дүниелік адамның рухы —
жаны ... ... ... ... тағы бар, ... бұл ... тұрған —
сииритуализм . Жалпы, өте тапқыр идея және өте тамаша ойлап табылған, оның
тамашалығы да ... адам ... ... ... ... ... ... барынша еркіндік береді. «Табыну — ... биік ... ... ... ... пұтқа табынудың шығу тегіне
шамандық толық түсінік береді. Табиғат және адам, өмір мен өлім ... ... ... ... ... болып келеді.
Табиғат пен адам! Өзіңіз айтыңызшы, тіршілікте одан ғажап, ... не бар? ... ... ... ұғу ... ... ... мен өлім мөселесі, және табиғаттың құпиясына деген ... ... ... ...... ... сүю, табиғатқа
деген шексіз махаббат және өлгендердің ... ... ... ... ... нәресте — пәк көңіл-санасы күнді, айды, жұлдыздарды,
мәңгілік өзгерістегі бүкіл жарың дүниені құрмет тұтты, ... біз ... әлем ... деп ... Көк ... табынатын шамандық туралы
тамаша түсініктемені біз, Карлейльдің жауабынан табамыз: «Ақиқат сіз жақта,
есіңізде ме, ... ... ... ... қараңғы үңгірде туып,
ержеткен ол, жарыққа шыққанда... мына гүл жайнаған жасыл алқап, ... ... ... жарға соққан теңіз толқындары, көк аспанның шексіз
күмбезі, ысқырып соққан жел, біресе нөсерлетіп, бұршақтатып ұрып, найзағай
жарқылдатқан қара ... ... — бұл не ... Ал, енді тағы бір ... ... уақыт: ең жоғарғы құпияның құпиясы... мына жалпақ әлем... 0 ... Бұл не ... күш — ... ... ... не ... тосын күш!
Барлың күштің түп тамыры да — ... күш, тек қана біз ... ... адам ... күн ... ... таңдайды, осыншама
жарықтың құпиясына түйсігі жетпей табынды, қара ... нұр ... ... те ... Ертедегі адам табиғаттың барлық құбылысына мінажат етті,
өзінің ұғымы жөтпейтін, уақыт сияқты мәңгі, ... ... ... ... көк аспанды — көк тәңірі,— деп атады. Шамандық сенімнің дүниеге ... ... ... ... ... ... тұту, қастерлеу болып саналады.
Табиғаттың енді бір ғажабы — адамның өзі. Сол қабілетті тірі жан, ол
ойлай ... ... ... сынай қарайтын жаратылыс кереметі.
Аңғаруға, түйсінуге келмейтін табиғат күштері болмысының өзі құдай ... ... ... емес пе? Адам ... ... тірі рухқа және
аруакда (онгон) ... ... ... табиғаттың адамға әсері,
әсіресе адамның алғашқы пәк-көңіл, ... ... ... ... ... да, адам өзін қоршаған жаратылыстың түсініксіз құбылыстарына ... — өмір сүру ... ... ... ... ... Табиғаттың
түсініксіз құбылыстары кезінде сол ереже-заңдарды басшылықа ала отырып, әр
түрлі тосын жағдайларда қалай ... ... ... есебінде қолданды.
Ертеден келе жатқан әдет-ғұрып, салт-сананың қайнар көзі, қазір ... — ескі ... деп атап ... кезінде, бүкіл халық табынған нағыз
дін еді.
Сонымен, шамандық сенім о баста жалпы — ... көк ... ... ... күн, ай, ... т. б. жаратылыс таңғажайыптарына негізделді,
демек, табиғатқа бас иді. ... ... ... де ұқсанды бірақ
бақсылық өзінің негізгі идеясы, мазмұны ... ... ұсақ ...
бас ию ағымынан алыс жатыр. Алғашқыда, табиғаттың құдіретті күштеріне теңеу
арқылы, сол құдіретті бейнелеу, әрине, адам ... ... ... ... оның ... ... ... өзі бағзы замандарда — көк-аспан
деген сөздің баламасы екені белгілі. Банзаров тауып айтқандай, ... ... ... бар. Хормуздағы о бастағы көкке мінажат қып,
отқа табыну да ертеден шамандықта болуы мүмкін еді, бірақ бұрынғы ... мен ... ... қарағанда, анағұрлым ырым-жораға бай салт-
сана негізінде құрылды. Аспан-көкте мекен ... ... ... адамға
әсері туралы шамандық қандай түсінікте еді? Шаман дінінде өлген адамның
аруағы тәңірге тәуелсіз ... ие ... сол ... ... ... күші тек тірі ... ғана әсер ... Сондықтан,
оларда христиандардағы күнә идеясы болмаған; жер ... ... ... ... пен ... ... ... ал рақат пен жаза
күнәнің артын ала жүреді — бұл шамандық нанымдағы түсінік.
«Сыртңы әлем — ол табиғат, ішкі әлем — ол ... ... ... осы екі ... ...... ... идеясының қайнар
көзі»,— дейді Банзаров. Сыртқы әлем — күй, ай, ... меп жер — ... ... ... деп саналса: осындай негізгі нанымдарға қоса
жанама — кәмекші нанымдар да: тау, ... т. б. ... ... ... құдіретті күш деп таныды.
Өлген сәттен бастап жаратылыс пен табиғаттың үстемдігі кілт үзіліп,
оның өзі аруаққа — ... ... ... ... ... ... ... адамның о дүниедегі хал-ахуалы жерлегендегі, жерлегеннен
соңғы ... ... тән, ... ... ... еді.
Егер өлгеннен кейінгі ырым-жоралар дұрыс орындалса, онда өлген адамның рухы
жайбарақат ... ... ... өз ... мен туған-туысқандарына
шапағатын тигізіп, жебеп жүреді, ал олай болмаған жағдайда жауығып, ... ... осы ... тірілердің түсінігінше, аспан-
көк қүдіреті алаламайтындай, қызғанышсыз кеңпейілділікпен ... ... ... ... дініндегілерге қарағанда күнә болмайды,
себебі, адам күнә ... ... ... ... малы ... ал, ... ... отты басып кеткендіктен. Бір сөзбен айтқанда, шамандық
діндарлық кесірге ... ... ... ... құрып кетуі, ауру-
індеттің жағадауы, ұзын сөздің қысқасы — бақытсыздық ... ... ... ... ... артынша бақытсыздық әкеледі, ал
өлген адам болса, барлық жаза бақытсыздықтан, азат рухы еркіндікте ... ... ... төрт түліктің қайсысын болсын
құрбапдыққа шала береді. ... ... ... ... ... барып
түнейді, сол жерде құрбандық шалады, өзінің қолы жетпей жүрген көкейкесті
арманын өтеуді тілейді, мысалы, баласы жоқтар бала сұрайды. ... ... ... ... ... ... тие берсін немесе аруаққа
бағыштадым» деп айтады.
Шамандар аспан ... мен ... ... қолдаушы адамдары есебінде
саналды. Шаман сиқырлық қасиеттермен қоса білікті, талантты, басқалардан
мәртебесі ... ол ақын да, ... де, ... және ... ... ... ... адам болған. Қазақтар шаманды бақсы дейді, ол сөз монғолша оқытушы,
үйғырлар бахшы десе, түркімендер осы атаумен ... ... ... ... ... ... ... сөз еткелі отырғанымыз жок, ол жағы
Банзаров тарапыиан ... ... ... ... ... ... ... пікірді де жоққа шығаруға күш салмаймыз. Тек қана
Карлейль айтып кеткен бірер сөздерді ғана қайталамақпыз:» Барлатандық ... ... да ... ... ... ... өзінен қайғы-мұңға
батам». Біздің кез келгеніміз ақын бола алмаймыз, сол сияқты қазақтарда ... кісі ... бола ... ... ... ... ішінде, отқа табыну қазақтарда әлі өз
күшінде. Қазаңтар отты ... деп ... осы ... ... мұсылман
тақуаларын да атайды. Аса жоғары құрметтеудің белгісі ретінде, ... ... отты — ана деп ... Отта ... қасиет бар деп
түсінеді, екі оттың арасынан өткізі ... осы ... ... ... ... көшкенде, олар көшті екі оттың арасынан өткізеді.
Ел алдында ант берген адам да отпен ... ... от ... ... ... ... да ... түскен жас
келіншек үлкен үйдің отына тағзым етуге (сәлем етуге) тиіс. Отқа ңұрбандық
ретінде, қазақтарда май қолданылады. Ал, құрбандық шырақтары ... ... ақ ... ... ... ... ... қойып жасалады. Шырақтың
ұзындығы бір шынтақ болады. Маңтадан жасалған шырақтар өлген ... ... ... әр ... ... төрт ... қырың шырақ жағылады.
Құрбандыққа барлық малды шала береді, ... ... ... еркек малды
сояды. «Шора» атты поэмада батырдың әйелі: «түйеден — нарды, жылқыдан —
айғырды, сиырдан — ... ...... алып, тәңірімнен үл сұрап
барайық»,— дейді.
Ислам дінінің салты бойынша құрбандықты тек Аврамов пайғамбарды еске
түсіру құрметіне — ... ... ғана мал ... Ал, ... ... ... қиындық басына түскенде, тәңірінің атына, малды құрбандыққа шалып...
аруақтарының басына барып, мінажат ете ... ... ... ... ... ертедегі пұттық діннің көріністерін бүркемелеу
үшін садақа, құрбандық деп атайды.
Табиғаттың сұрапыл күштерінен әуелгі адам ... ... ... жасырынуға, сөйтіп аман қалуға болатын еді. ... ... ... ... ... болатынын түсінбей, үнемі өзіне төніп тұратын
беймәлім қорқынышты сезінетін. Сөйтіп, алғашқы адам ... ... ... ... ... тіл тек сөз ... ғана іске асады, тілдің ғаламат
соққыдан да күшті әсері бар. «Тіл тас жарады, тас жармаса бас жарады». Егер
қазақтарда сүйкімді бала ... ... ат ... ... ... ... ұшып
кетсе, мылтық бұзылса — олар ... ... тіл ... ... ... үлкен мән береді. Табиғаттың кейбір апаттарын, отты,
кейбір Жануарлар мен құстарды, көшпелі тұрмысқа қажет ... ... ... Осы ... ... тұту, ырым жорасын жасап тұру, адам
баласына байлық пен бақыт — әкеледі деп ... Ал, осы ... ... құрметтемеу жоқшылыққа душар етеді. Сондай құдіретті күші
бар жан-жануарларды киесі бар ... ал ... өзін ... деп ... ... мен ... киесін қадірлемеу киенің қаһарын туғызады. Киенің
ашуы, қаһары — кесір деп аталады.
Патша үкіметі қыр адамдарына әр ... ... ... бола ... ... ... көрсетіп қалуға тырысты.
Шығыстанудың бай тәжірибесі оларға мәлім емес. Олар ... ... ... ... ... ... менталитетін білмеді, жергілікті
ерекшеліктерді жете ... ... ... ... ... өлер ... ... жазған. Бұл патша үкіметінің отарлық саясатын кеңінен жүргізген
уақыты еді. ... онда ... деп ... "Тез қабылдағыш қырғыз халқы татар
ағартушылығынан ақыл мен сезімнің тежеуі ғана бола ... өлі ... өзге нені ... ... ... қандай да бір жолмен татарлық кезеңді айналып өтуіміз керек және
үкімет бізге жәрдемдесуі тиіс... Осы ... істі іске ... ... ... ... мен ... шариғаттарына қамқорлықты ... ... ... ... орыс ... ашу ... Тек шы-
найы білім ғана сенімсіздікті жеңеді, оны өмірді бағалауға ... ... ... грек және ... да ... бері осы ... үнді соғыстары мүлдем токтады деп айтуға
болады" /47.71/.
Ш. Уәлиханов өз халқы үшін қатты қайғырды, ол ... жер, бас ... ... ... қан майданда қырылып жатқанын көрді. Бірақ
бағынуға мәжбүр болды және оның бүны ... ... емес ... орыс ... және кез ... христиан үкіметіне көмектесе
ал-майды, сатылғыш татар дін басыларына да сенім артуға болмайды... Бул ба-
қытсыз тақуалар, султанға ... ... ... нақурыстықпен
қарайды және қазіргі наместниктер, халифтер Сүлеймен мен Амуратка әулие
VIII Григорий мен IV ... ... ... ... оіз ... ... ... дінге қамқорлык көрсетпеуін сураймыз және талап
етеміз және қырға зорлықпен үрей мен ... ... ... ... ... ... ал егер мүмкін болса татар молдала-
ры мен ортаазиялык әулиелердің зиянды әсерін мүлдем қуртуды сураймыз...
Молда ... тек ... ... мен ... ... ... /35. ... Иккес өзінің "Жұт" деген кітабында былай дейді: "Ресей
қазақтарды өзінің ... ... ... ... ... ... ұста-ды. Сандық теңдік орнату үшін Ресейден ... ... ... ... келді. Оларға Солтүстік Қазақстан мен
Оңтүстік Қазақстан тау бөктерінің ең ... ... ... ... ... Дала, Арал мен Мойынқум шөлдерінен басқа epiк қалмады.
Олар қазақтарды кедейлік пен бағынушылыққа үйретті" /48.123-124/.
Күштілер мен ... ... қол ... үшін ... ... ... ... адамдар аз емес. Бұл надандар
иығынан кақсаң болды әке-шешесін, туған-туыскандарын, сенім мен арын ... ... ... бетінен күлкі көру үшін (патша чиновнигі) олардың
кез келгені ... ... да ... ... табиғаты осындай, - бул сенім
мен арын саткан сол уақыттағы молдалар мен ишандарды дәлдікпен ... ... ... ... келесі жолдарын тікелей Шоқанға бағыттауға болады: "...
Бөтен тіл мен мәдениетті білу адамды сол халықпен тең құқылы ... ол ... ... және егер халықтың қаны мен күресі оның жүрегінен шықса, ол
ешқашан шетте қалмайды. Адамның табиғаты сондай..." /49.90/.
Шоқан өмірінің ... ... ... ... ... ... ... адал, батыл, өз халқын сүйетін асыл адам болды. ... ... еді. Осы ... ... ... сөзін келтіре кетейік: "Көптеген
адамдар кателікпен, туғаннан мусылманмын немесе христианмын деп санайды,
сондыктан да ... ... ... ... ... және ... өздерін кинамайды". Ол діншілдікті қүдайға деген ... ... білу ... деп жазады. Оның айтуынша: "діншілдік -бул
тек адамдардың ортактастык пен ниеттестігінен туған, олар кандай да ... ... ... біліммен жумылдырылған, адамнан ... пен ... ... ... ... ... ... жаратушы мен оған қүлшылық етуге деген
көзқарасының екі ... ... да ... айыра білу қажет: біріншісі -
исламды, не үшін ... бар ... ... ... оның ... ... ... арқылы сақтау, ал екіншісі - соқыр сенімге негізделу.
Шоқан сенім мен наным берілген жағдайда ішкі үстірт аспектілерінен ту-
ындаған соқыр сенім мен ... ... пен ... ... ... ... өте ... себебі соңғы уақытта мектептердегі оқушылар
өздерін бір шектен екінші шекке лақтырып, материализм мен ... ... ... ... ойды ... "Ең бастысы білім емес, сенім,
мектеп пәндері не үшін қажет, оқу не үшін ... ең ... ... ... оқу, сон да ... жақсы болады".
Бугінгі күні кептеген ғалымдар-исламтанушылар исламды адамның жердегі
өмірінің мәні туралы тұтас ... ... ... және ... ... рөлі осы ... өте анық ... Құранда 700 рет
ғылым мен біліммен байланысты сюжеттер кезігетінін айтудың өзі жеткілікті.
Ислам ... ... ... ... тек қана ... бүкіләлемдік танымды қамтитынын, бірінші кезекте, ... ... әр ... ... ... жиі айтады.
Исламда білім адамның міндеті және абыройы деп қаралады. Ол өмір бойы
ғылым мен танымға ... ... ... ... ... ... астрономия және басқа да ғылымдарды ... жиі ... ... ... тәжірибесі, тәрбиелеудің тереңдікпен
жасалған жүйесі бар ислам білімге қажет болуы тиіс.Қүранмен ... ... ... ... ... байытуға себін тигізетін қүранды
зерт-теу.
"Шынайы діни кұндылыктар көптеген ... ... ... ... сәйкес келеді", - деп жазады профессор А.Ны-
санбаев, - Сондықтан діни ренессанс кезеңінде халықтың рухани жандану идея-
сымен ... ... ... ... ... ... ие ... /50.72-
73/.
Н.Назарбаев "Сындарлы он жыл" кітабында исламды рухани ой мен ... ... ұлы ... ретінде сипаттайды /51.74-76/.
Азияның, Еуропаның, Африка, Солтүстік Америка мен басқа ... ... ... ... ... діннің келісімшілдік әлеуеті мейірімділік пен адамгершілік
идеясына негізделген.
Осы адамгершілік қағидалары "Көне өсиет", ... ... ... ... жатқан немесе басқалары да оларды сағат сайын және түн сайын
толығымен билеуі тиіс. Кез ... ... ... ... ... ізі бар дегенмен келіспеу мүмкін емес.
"Мен қырғыздар орыс ... ... ... ... ... ... қырғыздарға жеңіс тілейтінмін, сибиряк пен рассеицтердің
келіспеушілігіне куәгер ... ... мен ... ... екен ... ал Суворов шабуылы мен Отан соғысы туралы ... мен ... ... ... екен деп ... Оның бір ... ... үшіншісіне қабатталған, ирбит сандыктары тәрізді
кішісі улкенге, ... одан да ... ... ... ... ... бірінде. Қысқарта айт-қанда, Ш.Уәлиханов езінің өміріндегі ең
басты мақсаты - қырғыз ... ... ету, орыс ... ... ... ... және ... жандануына жәрдемдесу деп есептеген.
Қорытынды
Қазақтың ұлы ғалымы Шоқан Уәлихановтың өмірі мен ... ... ... ... жазылды. Бұл тақырыпқа талай ғалымдар мен
жазушылар қалам тартты. Өткен ғасырда қазақ ... асыл ... ... мен ... ... ... оқымыстылары
қатысқан ... ... ... ... ... ... келді.
Шоқан Уәлиханов жайлы кім, не айтты емес, қалай ... ... ... ең алдымен Әлкей Хақанұлы Марғұланға қарыздар болармыз. Қазақ
халқының ауыз әдебиетін, тұрмыс-салтын, әдет-ғұрпын, ... ... ... Шоқан Уәлихановтың маңдайына бітсе, Шоқанның өзін жырлау
үшін ... ... ... ... ... ... ... роман, шағын
өлеңдер баршылық. Бірақ Әлкей ... орны бір ... ... ... ... ауыз әдебиетін тұңғыш қағаз бетіне ... және ... ... ... патриоты екендігін айтып кеткен /51.6/.
Шоқан Уәлиханов қоғамдық ғылымдардың қандай саласына болса да ерекше
көңіл бөліп, ... мұра ... ... Оның шығармалары қазақ және
басқа халықтардың болашағына, олардың адамгерршілік ... ... ... ... зор қамқорлыққа толы. Ол «Қазақтың Ұлы жүзінің
ертегілері мен аңыздары», «Оңтүстік ... ... ... ... ... ... «Сот ... жайында хат», «Сахарадағы
мұсылмандық туралы» және басқа белгілі еңбектері ... ... ... ... ... үңіле отырып, қазақ халқының тарихы мен
мәдениетін сан ... ... ... ... ... Шығыс Түркістанға жасаған өте
қатерлі саяхаты оның есімін дүние жүзіне әйгілі ... Бұл шын ... еді. ... ... ... оның «Алтышаһардың немесе Қытайдың
Нан-Лу провинциясының (Кіші Бүқараның) шығыстағы алты қаласының жайы туралы
(1858-1859жж.)» іргелі зерттеуі жарияланды. Аңызға айналған Сериндияны жаңа
заманда ашу ... ... ... Ол ... ... ... Шығыс Түркістадағы жазиралық өркениет жайында қисапсыз көп материал
жинап, осы ... ... ... ... аруашылығын, мәдениетін
егжей-тегжейлі суреттеді.Уәлихановтың өз заманындағы Шығыс Түркістанның
жағдайын ... ... ... қана ... ... ғасырлар
тұңғиығына да терең бойылауына жәрдемдесті, оның ... ... ... ... ... ... бар бірқатар тұжырымдар ұсынуына мүмкіндік
берді. Ш.Ш.Уәлихановтың сіңірген еңбегі ғылымда лайықты ... ... ... ... ... ... ... оның Шығыс Түркістанға
сапары «Марко Поло заманынан кейінгі тамаша ... ... ... дап атап ... мен Еуропаның ресми топтары, сондай-ақ ғылыми жұртшылығы жас
қазақ зерттеушісінің ғылыми еңбегін жоғары бағалады. Орыс ... ... ... жол ... ... ... ... хабарлады. Орыс
география қоғамының 1865 жылы ... «бұл ... ... географиялық
ерлік болып табылатыны ... айтылған. Осының ... ... ... оның ... ... ... ... Нан-Лу провинциясының
(Кіші Бұқараның) шығыстағы алты қаласының жайы туралы ... ... шет ... аударылып, Еуропа елдерінде басылып шықты.
Ш.Ш.Уәлихановтың еңбектерін батыс ... ... ... ... орасан зор маңыз берді.
Бірақ ғылымдағы аса үздік жаңалықтар, Петербургтегі салтанатпен қарсы
алу Шоқан Уәдлихановтың жағдайын ... ... жоқ. Неше ... ... адамдардың айла-шағылары қыр-соңынан қалмай қойды.Біз
ол жайында оның достарына қынжыла ... ... ... Бір жағынан
Бас штабқа жұмыс істеп, Азия департаментінде қызмет ... ... ... алып ... екінші жағынан патша әкімшілігі тарапынан жас офицерге
деген сенімсіздік пен ... ... ... ... ... бақылау қойылды.
Шоқан Уәлиханов туған еліне оралғаннан кейін өз халқының ауыр
тағдырын ... ... ... ақыл-ойы мен талантын не нәрсеге арнау
жайын ойластырған еді. Ол өзінің ... ... ... ... ... аңсаған армандарын, толғандырған үміті мен
күдігін ортаға салды. Қазақ халқы өзіннің қоғамдық дамуында ... ... оған ... көмектесуге болатыны жайындағы мәселе ... ... Ол ... ... ... өмір ... екенін көрді. Оның отырықшылыққа, егіншілік ... ... ... ... ... да осыдан туындап еді.
Шоқан Уәлихановтың дүнеттанымы басыбайлы құқықтың жойылу қарсаңындағы
Россияның ерекше ... Ол ... ... ... ... ерте ... ... Ш.Чернышевскийдің,
В.Г.Белинскийдің шығармаларын оқуы, орыс мәдениеті мен ғылымының аса
көрнекті ... ... ... ... ... ... ойышлдың практикалық қызметі мен қоғамдық-саяси көзқарастарының
бағытты мен сипатын айқындап берді.
Бүгінгі таңда өзекті ... бірі - ... ... ... күні ... дейін қазақ тіліне аударылмауы. Кезінде ғалымның бір
томдық «Таңдамалы» шығармаларының (А. ... 1980 жыл, 416 бет) ... ... ... ... ... Ал ... орыс тілінде
бес томдық шығармалары жарық көрген. Осы бес томдық алдағы жылдары жатық ... ... ... ... ... ... қазақ баласы қандай мол
қазынаға кенелер ... ... ... болғанымен рухани жағынан кемел еді. Оның
ғылыми мұрасы біздің күрделі ... ... ... және ... біге ... ... бұрмалауға қарсы күресуге
де жәрдемдеседі.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Дулатова Д.И. Исторические взгляды Чокана Чингисовича Валиханова.
2. Алпысбаева Қ. Ш.Ш.Уәлиханов - ... ... ғыл. ... дәр. алу үшін ... ... ... 1998.
3. Марғұлан Ә, Өтениязов С. Шоқан өскен орта. //Жалын. 1985, -№4.
4. Тұрышев А. Шоқан және «Қозы Көрпеш-Баян ... ... 1994, ... ... М. ... және ... //Алматы ақшамы. 1995, 41 \ 5
қараша.
6. Дербісәлин Ә. Шоқан және Манас. //Социалистік Қазақстан. 1985,
10-июль.
7. ... О.А. ... - ... казахский просветитель,
демократ.
8. Искаков Р. Чокан Валиханов о реакционной роли ислама. / Тр. сектора
философии и права. АН КазССР, 1957, ... ... Н.С. ... и русская фольклористика конца 50-х- начала
60-х гг. //Вестник АН КазССР, 1946, №10.
10. Келдекбайұлы С. Шоқан және ... ... және ... 1985, № ... Ғабдуллин М. Қазақ халқының ауыз әдебиеті. Алматы, 1974.
12. Булатов С.Я. К вопросу о ... и ... ... ... ... А. ... әдебиетінің тарихы. 2 том, 1-кітап. Алматы, 1961.
14. ... Н.С. ... в ... и материалах Ч.Валиханова.
Вестник АН КазССР. 1952, №8
15. II.Чокан Валиханов и современность. Алматы, 1985.
16. ... О.А. ... о ... и ... ... ... ... АН КазССР. Серия обществ.
Наук,1985, №6.
17. Утениязов С.К. Влияние передовой русской ... ... ... как ... и ... //Вестник АН
КазССР. Серия общест. Наук, 1985, №6.
18. Жолдасбаев С.Ж. Ш.Ш.Уәлиханов Жетісу ... жер ... // ... АН ... ... общест. Наук, 1985, №6.
19. Бекмаганбетова М.А. Чокан Валиханов как источниковед. //Вестник АН
КазССР. Серия общест. ... 1985, ... ... Н. ... ... таныған. //Білім және ғылым. 1985, №11.
21. Малышева И., ... В. ... ... бір ... ... ... Бердібаев Р. Қазақ фольклористикасының тарихы. Алматы, 1988.
23. Момынова Ш. Шоқан және ұлық ... ... ... 2000, ... ... С. ... ханшаны Александр I патша да білген. // ақиқат.
1998, №6. 23. Ақтаев С. Сұлтан ... ... 1997, ... ... С. ... ... кездесу. Алматы, «Қазақстан», 1990.
26. Өтениязов С. Шоқан өскен орта. Алматы, «Ғылым», 1995.
27. Мағауин Е. ... жыры және ... ... 1999, ... ... Қ. ... және ... ҚР ҒМ-ҒА-ның хабарлары. I
1997,№2.
29. Үсейінова Г. Ш.Уәлиханов отбасы-неке ... ... ... ... С. ... ... тұңғыш зерттеуші Мүхаммед Хайдар Дулати
еңбегі «Тарих-и Рашиди». /Материалы международной научно-теоритческой
конференции посвященной известному ученому историку ... ... ... 13-15 ... 1997 года, Тараз. «Ғылым», 1997.
31. Атабаев Қ. Шоқан Уәлиханов - қазақтың тұңғыш деректанушы ғалымы. //
Вестник КазГУ - серия ... 1998, ... ... Р., ... М. ... би ... және оның
жылнамалар жинағы. Алматы, 1999ж 64б.
33. ... К. ... ... ... //Страна и мир. 2005.15-
июля.
34. Жұмабекұлы Ә. Шоқанды ... ... па? // ... ... ... ... Ч. ... сочинений в 5 т. T.4. - А., 1968. 43-6.
36. Уәлиханов Шоқан. ... А., 1985. ... ... Ч. Собрание сочинений в 5 т. Т. 1. - А., 1984. 209-6.
38. Валиханов Ч. ... ... в 5 т. Т.4. - А., 1985. ... ... Н. ... ... Иккеса // Евразия №16, 2003. 123-124-6.
40. ... А. ... и ... ... ... в ... Казахстан // Саясат. № 11-12, 1999. 72-73-6.
41. Ш.Ш.Уәлиханов. Бес томдық шығармалар жинағы. Алматы, ... ... ... ... ... ... және ... көрсеткіштері. Қазан, 1900.
43. В.В.Бартольд. Шығармалар. Бесінші ... ... ... ... ... мен ... Алматы, 1997.
45. Қазакстан тарихы. Бірінші, екінші томдар. Алматы, 1996.
46. Ер ... ... ... Қадыргали Жалаири. Шежірелер жинағы. Алматы, 1997.
48. Ф.Рузбихан. Михман наме-й Бухара. М, 1976.
49. ... ... ... ... және ... түркі
тайпаларының тарихи тағдырына байланысты очерктер. Орынбор, 1924.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 51 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Бабыр – наме» прозалық шығармасы.5 бет
"Л.Н.Гумилев- тарихшы ғалым және тарихи еңбектері"6 бет
"м. әуезовтың қазақ әдебиеті тарихына қосқан үлесі"6 бет
1 Абай және казіргі заман 2 Шокан және географиялык детерминизм 3 З,Фрейд және психоанализ 5 Ф,Ницше және аса кушті адам15 бет
«Билер мектебі – билік үлгісі» (қазақ халқының сот тарихынан)10 бет
«Қазақстан тарихынан» мемлекеттік емтихан сұрақтары3 бет
Ірі шығыстанушы В.В.Бартольдтың еңбектері8 бет
А. Байтұрсыновтың еңбектері мен ой пікірі8 бет
Абай еңбектерінің негізінде ана тілі оқу сабағында оқушылардың құлықтық тәрбиесін қалыптастыру50 бет
Абай және казіргі заман Шоқан және географиялык детерминизм З.Фрейд және психоанализ 4.Ф.Ницше және аса кушті адам8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь