Жүсіп Хас Хажиб Баласағұни

Жүсіп Хас Хажиб Баласағұни
Өмірбаяны

Өмірі туралы мәліметтер аз сақталған. Файласуфи (философия), риезиет (математика), тиббий (медицина), фэлэкиат (астрономия), нужум (астрология), өнертану, әдебиеттану, тіл білімі, тағы басқа ғылым салаларының дамуына зор үлес қосқан. Жүсіп Баласағұнидің есімі әлемдік әдебиет пен мәдениет тарихында "Құтадғу білік" ("Құтты білік") дастаны арқылы қалды. Жүсіп Баласағұни бұл дастанын хижра есебімен 462 жылы, қазірғі жыл санау бойынша 1070 жылда жазып бітірген. Дастанды "хандардың ханы" . Қарахандар әулеті мемлекетінің (942 . 1210) негізін салушы Сатүк Қара Богра ханға (908 . 955) тарту етеді. Сол үшін хан өз жарлығымен Жүсіп Баласағұниға "хас хажиб" . "бас уәзір" немесе "ұлы кеңесші" деген лауазым берген. Дастанның бізге жеткен үш нұсқасы бар. Біріншісі, Герат қаласындағы 1439 жылы көне ұйғыр жазуымен (қазір ол Вена қаласындағы Корольдік кітапханада сақтаулы), екіншісі, 14 ғасырдың 1.жартысында Египетте араб әрпімен (Каирдың Кедивен кітапханасы қорында) көшірілген. Ал Наманған қаласынан табылған үшінші нұсқа 12 ғасырда араб әрпімен қағазға түсірілген. Бұл қолжазба Ташкенттегі Шығыстану институттының қорында сақтаулы тұр. Ғалымдар осы үш көшірме нұсканың әрқайсысына тән өзіндік ерекшеліктерді жинақтай отырып, "Құтты білік" дастанының ғылымының негізделген толық мәтінін жасап шықты. Венгер ғалымы Германи Вамбери (1932 . 1913) "Құтты біліктің" бірнеше тарауын неміс тіліне аударып, 1870 жылы Инсбрук Каласында жеке кітап етіп бастырып шығарды. Бұл шығарманы зерттеу, ғылымының мәтінін дайындау және аударма жасау ісімен орыс ғалымы В.В. Радлов (1837 . 1918) жиырма жыл бойы (1890. 1910) айналысқан. Түркия ғалымдары 1942.43 жылдары "Құтты біліктің" үш нұсқасын да Стамбұлдан үш том кітап етіп шығарды. "Құтты білік" дастаны орта ғасырларда бүкіл түркі әлеміне түсінікті болған Карахан әулеті мемлекеті түріктерінің тілінде жазылған. Оны Қаримов өзбек тіліне (1971), Н.Гребнев (1971) пен С.Иванов орыс тіліне (1983), А.Егеубаев қазақ тіліне (1986), бір топ аудармашылар ұйғыр тіліне (1984) тәржімалаған. "Құтты білік" дастаны белгілі бір мағынада елдегі Ата заң (Конституция) қызметін атқарған. Дастанныңбасты идеясы төрт принципке негізделген. Біріншісі, мемлекетті дұрыс басқару үшін қара қылды қақ жаратындай әділ заңның болуы. Автор әділдіктің символдық бейнесі ретінде Күн туды патшаны көрсетеді. Екіншісі, бақ.дәулет, яғни елге күт қонсын деген тілек. Бақ.дәулет мәселесі патшаның уәзірі Айтолды бейнесі арқылы жырға қосылған.
Құтты білік дастаны
        
        Жүсіп Хас Хажиб Баласағұни
Өмірбаяны
Өмірі туралы мәліметтер аз сақталған. Файласуфи (философия), риезиет
(математика), тиббий (медицина), фэлэкиат (астрономия), нужум (астрология),
өнертану, әдебиеттану, тіл білімі, тағы ... ... ... ... ... ... ... Баласағұнидің есімі әлемдік әдебиет пен мәдениет
тарихында "Құтадғу ... ... ... ... арқылы қалды. Жүсіп
Баласағұни бұл дастанын хижра есебімен 462 ... ... жыл ... ... жылда жазып бітірген. Дастанды "хандардың ханы" - Қарахандар әулеті
мемлекетінің (942 - 1210) негізін ... ... Қара ... ханға (908 - 955)
тарту етеді. Сол үшін хан өз жарлығымен Жүсіп Баласағұниға "хас хажиб" -
"бас уәзір" немесе "ұлы ... ... ... ... ... бізге
жеткен үш нұсқасы бар. Біріншісі, Герат қаласындағы 1439 жылы көне ұйғыр
жазуымен (қазір ол Вена қаласындағы Корольдік кітапханада сақтаулы),
екіншісі, 14 ғасырдың ... ... араб ... ... ... ... ... Ал Наманған қаласынан табылған үшінші
нұсқа 12 ғасырда араб әрпімен қағазға түсірілген. Бұл қолжазба ... ... ... ... тұр. ... осы үш ... ... тән өзіндік ерекшеліктерді жинақтай отырып, "Құтты
білік" дастанының ғылымының негізделген толық мәтінін жасап ... ... ... ... (1932 - 1913) ... біліктің" бірнеше тарауын неміс
тіліне аударып, 1870 жылы Инсбрук Каласында жеке кітап етіп бастырып
шығарды. Бұл шығарманы зерттеу, ғылымының мәтінін дайындау және ... ... орыс ... В.В. Радлов (1837 - 1918) жиырма жыл бойы (1890-
1910) ... ... ... 1942-43 жылдары "Құтты біліктің" үш
нұсқасын да Стамбұлдан үш том кітап етіп шығарды. "Құтты білік" дастаны
орта ғасырларда бүкіл түркі әлеміне түсінікті ... ... ... ... ... ... Оны Қаримов өзбек тіліне (1971),
Н.Гребнев (1971) пен С.Иванов орыс ... (1983), ... ... тіліне
(1986), бір топ аудармашылар ұйғыр тіліне (1984) тәржімалаған. ... ... ... бір ... ... Ата заң (Конституция) қызметін
атқарған. Дастанныңбасты идеясы төрт принципке негізделген. Біріншісі,
мемлекетті дұрыс басқару үшін қара қылды қақ жаратындай әділ ... ... ... ... бейнесі ретінде Күн туды патшаны көрсетеді.
Екіншісі, бақ-дәулет, яғни елге күт ... ... ... ... ... уәзірі Айтолды бейнесі арқылы жырға қосылған.
Құтты білік дастаны
“Құтты білік” дастаны орта ғасырларда ... ... ... түсінікті болған
Қарахан әулеті мемлекеті түріктерінің тілінде жазылған. Жүсіп Баласағұн
«Құтты білікті» 1069-1070 жылдары Баласағұн ... ... он ... ... ... қаласында аяқтаған. Оны Қ.Каримов өзбек тіліне (1971),
Н.Гребнев (1971) пен ... орыс ... (1983), ... қазақ тіліне
(1986), бір топ аудармашылар ұйғыр тіліне (Пекин, 1984) тәржіма жасады.
Қарахан әулеті ... ... ... ... ... алып жатқан осы
мемлекеттің басқару тәртібін белгілейтін ережелер, сондай-ақ, қоғам
мүшелерінің құқықтары мен міндеттерін айқындайтын тиісті заңдар жоқ ... ... осы ... орнын толтыру мақсатымен Жүсіп Баласағүниөзінің
“Құтты білік” дастанын жазды. Демек, дастан белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... Баласағүни дастанда патшалар мен
уәзірлердің, хан сарайы қызметкерлері мен елшілердің, әскербасылар мен
нөкерлердің, тәуіптер мен аспаздардың, ... мен ... т.б. ... ... ... дәрежесі, ақыл-парасаты, құқықтары мен
міндеттері қандай болу керектігін жеке-жеке баяндап шығады. Ақын ... ... ... ... ... адам – ... ... түзу, сөзі шырын, білім мен өнерге жетік, қолы ашық,
пейілі кең, жүзі жарқын, ешкімге кек ... жан ... шарт ... Ел ... ... ... ашкөздік, сауық-сайранға
құштарлық, қатыгездік, кекшілдік сияқты жаман қылықтардан сақтандырады.
Бұдан кейін ақын патшаның көрер көзі, естір құлағы “хас хажиб”, яғни ... ... ... зор ... ... ... Бас уәзір
халықтың талап-тілектерін патшаға, ал патшаның айтар ой-пікірін,
жарлықтарын халыққа жеткізіп отыруы тиіс. “Құтты білікте” елшіге қойылатын
талаптар ... ... ... Елші ... зерек, өзі
көрікті, көп тіл білетін, шешен,жақсы аңшы, құсбегі, жұлдызшы (астролог),
түс жори ... ... ... көптеген қасиеттерге ие жан болуы қажет.
Ақын сөзімен айтқанда, “елші ердің төрт ... тең ... елде – ...... ел болсын!” – дейді. Дастанда осылайша елдегі барлық
лауазым, кәсіп иелеріне қойылатын моральдік-этик. талаптар сипатталып
көрсетілген. Кезінде “Құтты білік” дастаны ... әр ... әр ... ... Бір елде – “Айнак ул-мамлакат” (“Мемлекет тәртібі”),
екіншісінде – “Панунаман ... ... ... ...... ... әдептілігі”) деген атпен мәлім. Бұл атаулардың бәрі
– “Құтты білік” дастаны, негізінен, мемлекетті басқару мәселесіне арналған
шығарма екенін растай түседі. Дастанның ... ... төрт ... Біріншісі, мемлекетті дұрыс басқару үшін қара қылды қақ
жаратындай әділ заңның болуы. ... ... ... ... ... ... ... Екіншісі, бақ-дәулет, яғни елге құт қонсын деген
тілек. Бақ-дәулет мәселесі патшаның уәзірі Айтолды бейнесі арқылы жырға
қосылған. Үшіншісі, ... ... ... ... ... ... бейнесінде жырланады. Төртіншісі, қанағат-ынсап
мәселесі. Бұл мәселе дастанда уәзірдің туысы, дәруіш Ордгүрміш ... ... ... ... ... ... тән ... – танымды
көркем және ғылыми әдістермен ұштастыра қолдану Жүсіп Баласағүни ғибратында
суреткерлік, ... ... ... ... ... ... даналығының біртұтастығынан көрінеді. Түркі мәдениетінің нәрлі
бұлағынан сусындап, ... ... ... ықпалымен толысқан ойшыл
өз шығарм-ғында адамның қоғамдағы орны мен қызметін түсінуге ұмтылып,
мінсіз қоғам жайындағы өзінің биік филос. мұраттарын баяндайды. Жүсіп
Баласағүниның ... ... өмір мәні ... жалпыадамзаттық
рухани байлықтар – мұрат, дін, этика, өнер және ... мәні ... ... ... жету ... адам мен ... ұлы ... мен
микроғаламның үйлесімді болуы туралы қағидаға негіздейді. Төрт құдірет –
от, су, ауа, жер ... ... ... философиялық түсінігіне сүйене
отырып, ойшыл әлем осы төрттағанның үйлесімінен жаралған деп санайды.
Осындай тағы бір төрттаған Жүсіп Баласағүниның қоғам ... ... ... ... әлеум. философиясында әділет, бақыт, ақыл және қанағат
ретінде ... ... ... төрт ... бойына жинақталған.
Ғалам мен микроғаламның тұтастығы, барабарлығы туралы ой ... ... өне ... ... Бұл ... дүниені ақыл тезіне салып
түзетуге болатынына да сенген ғұлама әлемдік үйлесімділік негізінде
әділетті адамзат қоғамын ... ... ... ол ... мен ... мән берген. Жүсіп Баласағүни жалпыға ортақ парасаттың танымның нәтижесі
ретіндегі білімге көшуі адам мүмкіндігінің ... асуы деп ... ... туа ... жайлы пікірге қарсы шығып, оған парасатты іс-
әрекеттің нәтижесінде қол жеткізуге болатынына сенеді. Білімге молынан
сусындаған адам ғана көп ... қол ... ... Оның ... білім –
даналық, денсаулық және жан толысуы. Жүсіп Баласағүнидің ойынша, ... ... ... ... ... бұзылғанда ғана көзге түсе
бастайды. Сол кезде жаңа мұраттар мен ұрандар пайда болып, халық қолдауына
ие болады. Ол қоғамдық құрылымның ... жеке ... ... ... деп санады. Жүсіп Баласағүни өзінің әлеуметтік
философиясында қоғамдағы кемелдіктің негіздері мен іс ... ... ... ... ... ... ...
білік, оның іс жүзіндегі көрінісі – укуш деп біледі ол. ... ... ... ... айрықша тоқталған. “Құтты білікте” ол, ең алдымен,
даналық яғни қазіргі түсініктегі теориялық зерде туралы ой толғап, даналық
табиғатын, оның ... туа ... ... мен ... ... ... өз рөлі, таным процесінде ақиқатқа ұмтылу, т.б.
мәселелерді қарастырады. Ғұлама өз ... ... ... ... ... ... ықпалымен жазып шыққан. Ойлау қызметі тек
адамға ғана тән, жануарларда жоқ қасиет деп біледі ол. Егер сезім алдамшы
болса, онда оған ... ... ... ал ... ... ... адамға
қызмет етеді, оның жалғандығы жоқ. “Құтты біліктің” негізгі айтар ойы –
адамның ... ... мен ... ... сол ... мемлекет пен
қоғамды қуатты, мықты, құтты ету. Кісілік кемелдену жолына түскен адам –
өзінің қасиетіне, қалыбы мен негізіне ... ... асыл жан. ... құт-берекемен, бақытқа өз адамгершілігін асыл етумен ғана жетуге
болатынын ұқтырады. Ондағы “өзіңді сақтау”, ... ... ... ... ... ... – адамгершілік пен кісілікті
жетілдіруге бағытталған. Ақын өтпелі өмір мен өлім жайында ... ... ... ... ең ... өлшеулі өмірде дүние қызығы мен тән тілегі
жетегінде кетіп, діл тазалығын сақтай ... ... ... адам ... ... бірге өмірдің өткіншілігін де ұмытпауы қажет. Мұнан өзге
Жүсіп Баласағүни шығармашылығына ізгілікке құштарлық пен іңкәрлік, сопылық
танымдағы ... сүю, әлем мен адам ... ... бойлауға ұмтылушылық
белгілер тән.[2] “Құтты білік” дастаны 6520 бәйіттен (екі жолдық өлең)
тұрады. Демек дастанда 13040 өлең жолы бар. Соның бәрі 85 ... ... ... ... қара ... ал ... ... аруз өлең
өлшемінің ықшамдалған мутакариб деп аталатын түрімен жазылған. “Құтты
білік” ... ... ... негізінен шығарманың бас қаhармандарының
өзара әңгімесінен, сұрақ-жауаптарынан, бір-біріне жазған хаттарынан тұрады.
Төрт түрлі ізгі қасиеттің ... ... ... бейнеленген негізгі
төрт қаhарман қоғамның көкейкесті мәселелері туралы әңгімелеседі. Мұндай
сұхбатта олар ел басқарған әкімдер қандай болуы керектігін, оқу-білімнің
қажеттігін, әдептілік пен тәлім-тәрбие ... ... сөз ... Мәселен, ақын әдептіліктің алуан түрін жырлай келіп,
солардың ішіндегі ең бастысы – тіл әдептілігі ... ... ... ... ... ... ... аллегория, гипербола, меңзеу, астарлап
сөйлеу сияқты көркемдік құралдарды аса білгірлікпен пайдаланады. Дастанның
әдеби, тілдік, тарихи ... ғыл. мәні ... Бұл ... бертін келе
қазақ халқының этникалық құрамын қалыптастырған ру-тайпалардың орта
ғасырлардағы тұрмыс-тіршілігін, наным-сенімін, әдет-ғұрпын, сөз ... т.б. ... білу үшін аса ... құнды мұра болып табылады.
"Құтты білік" дастанын Қарахан әулетінен шыққан Табғаш Қара Боғраханға
арнады. Бұл үшін ақынға Хас ... ... ... ... ... ... ... неміс тіліне аударысымен және түпнұсқасымен 1891-1900
жылдары В. В. ... ... ... паш ... 1896 ж. К. ... өзбек
тіліне аударды. 1971 жылы Н. Гребнев "Бақытты болу ғылымы" деген атпен
еркін аударма жасады. 1983 жылы С. Н. Иванов "Благодатное знание" ... орыс ... ... Ал 1986 жылы бұл дастанды ақын А. Егеубаев
қазақ тіліне аударды.
"Құтты білік" поэмасы түрік ... ... ... ... Оны ... ... саяси әуенді басшылыққа алғандығын аңғару қиын
емес. Ол қарахандар әулетіне жоғары дамыған Мавераннахр, Шығыс Түркістан
тәрізді аудандарды басқарудың жолдарын үйретуге ... ... ... ... ... ... қалып қоймай, орта ғасыр дәуірінің ғылым, мәдениет
салаларын да қамтиды. Адам тағдыры, өмірінің ... орны мен ... ... ... де ... ... бірге, Баласағұн философиялық,
шамандық, исламдық дүниетанымда болғандығын білеміз. Философияны поэзия
арқылы жеткізу орта ғасырлық шығыстық үрдіс еді. ... бір қыры - ... әр ... ... Шығармадан шамандық түсініктер көрінеді.
Исламдық идеология да елеулі орын алады. Бұл жайында А. Н. ... пен ... ... ... ... ... ... поэмасы - ең алғаш, ең көне,
әзірше жалғыз, мұсылман идеологиясының негізінде, осы идеологияны
уағыздаушы ретінде ... ... ... ... - деп баға ... көшпенділер тұрмысы мен аңшылық өнерін көрсететін нақыл сөздер,
мақал-мәтелдер, тұрақты сөз ... ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 4 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абай, Шәкәрім мұрасындағы рухани тұтастық немесе жантану ілімі жайында7 бет
Ж.Баласағұн. "Құдағу біліг" шығармасына тақырыптық-идеялық, мазмұндық талдау . Насреддин Рабгузи "Рабғузи қиссалары", Х.Дулати "Тарих и Рашиди", Ш.Жәңгірұлы нәзира дәстүрі9 бет
Жүсіп Баласағүни4 бет
Ерте орта ғасырлардағы алдыңғы қатарлы оқымысты, тарихшы, түркі ұлыстары15 бет
Жүсіп Баласағұни. Махмұт Қашғари.5 бет
Отбасы тәрбиесі – халық педагогикасының негізі14 бет
Түркі даласының ұлы ақыны - Жүсіп Баласағұни 11 бет
«Жүсіп – Зылиха» дастаны32 бет
Аудиттің постулаттары, стандарттары және нормалары. ХАС сәйкес аудитті жоспарлау32 бет
Ақын, прозашы, драмашы, сыншы, публицист, аудармашы – Жүсіпбек Аймауытов6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь