18-19 ғғ. Қазақстан территориясындағы ұлт-азаттық қозғалыс

Жоспар:
1) Сырым Датұлы бастаған қазақтардың ұлт.азаттық қозғалысы.
2) Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт.азаттық көтеріліс.
3) Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы бастаған халық.азаттық көтерілісі.
        
        Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
Қазақ инновациялық гуманитарлық-заң университеті
Тақырыбы: 18-19 ғғ. Қазақстан территориясындағы ұлт-азаттық ... ... А.С. Э-113Г ... Байгапанова А.Б.
Семей, 2012
Сырым Датұлы бастаған қазақтардың ұлт-азаттық қозғалысы
Василий Перов (1879), Орыс ... ... ... бастаған шаруалар көтерілісі басылғаннан кейін патша үкіметі Кіші жүз қазақтарының көшпелі қауымына отаршылдық езгіні күшейтіп жіберді.
Сондықтан да қазақтардың ... ... ... де ... ... емес еді. Оның өзіндік себептері болды.
Біріншіден, шекара шебінің ішкі жағына уақытша өткен қазақтарға қойылатын талаптар тым ... ... Онда кез ... қазақты оның кездейсоқ басқа бір руласы жасаған құқық бұзушылық әрекеті үшін ұстап ... ... ... ... Орал ... әскерлері тарапынан бұрынғысынша дала төсіндегі тоқтатылмады.
Үшіншіден, Нұралы ханның және оның ... ... жыл ... ... ... ... Ол ... патша үкіметінің қолындағы қуыршақ қолшоқпарға айнала бастады.
Мәселен, Нұралы хан Орынбордан жыл сайын ... алып ... ... ... халықтың мұң-мұқтажына көңіл бөлінбеді. Ханның отбасындағылар мал ... ... және өз ... ... ... солай бөліске салды.
Көтерілісті халыққа кеңінен танымал батыр Сырым Датұлы басқарды. Ол Кіші күздің ішіндегі он екі ата Байұлы бірлестігінің байбақты ... ... ірі ... ... ... Е. ... ... шаруалар көтерілісінің барысында өзін шебер дипломат, әскери қолбасшы әрі көрнекті ұйымдастырушы ретінде көрсете ... ... ... әрі ... әрі би ретінде өз даңқын асырған еді. Асқан ақылдылығы мен тапқырлығы үшін бала ... ... ... Датұлының дене күші де зор еді. Жеке өз басының ерлігі мен қайыспас қайсар батырлығы, ерекше ерік күші ... Өз ... ... ат ... ... ... де ... XIX ғасырдың екінші жартысында өмір сүрген ағылшын журналисі Д.Ч. ... ... деп ... ... ... ... ... едәуір бөлігі, старшындар, билер және батырлар белсене қатысты. Олардың бәрі де Кіші жүздегі барлық рулық бірлестіктердің, әсіресе Ресеймен шектес жерлердегі ... ... ... ... жайылым тапшылығының ауыртпалығын көтерген де, Орал қазақ әскерлерінің шектен шыққан ... ... де ... болатын. Көтерілісшілердің арасында сұлтандар тобынан шыққандар да бар еді. Мәселен, атақты ... ... ... бірі Айшуақ сұлтанның ұлы Жантөре болды.
Көтерілісшілердің қойған ең басты талабы патша ... ... ... ... ... ... сұлтандардың, ханның және олардың айнала төңірегіндегілердің озбырлығына тыйым салу болды.
1782 жылдың аяқ кезінде патша үкіметінің ... ... онда ... Жайықтың оң жағалауындағы аймақтарға қыс мезгілінде жайылымдық жерлерді жалға алу арқылы ғана уақытша өтуіне рүқсат етілді. Орал қазақтары бұл ... өз ... ... ... - ... ... қазақтардың жалға алуына тыйым салынды. Орал шекара шебіндегі бекіністердің күзеті ... ... ... беруге тиісті болды.
1782-1783 жылдың қысында шекара шебінің ішкі жағында қазақтар қазақтардың 4 мыңнан астам жылқысын күшпен тартып алды. Қыстың өте суық ... ... одан ... ... ... Жұт ... Дала тұрғындарының 10 000-нан астам жылқысы мен сиыры қырылып қалды. Міне осындай қиын-қыстау ... Кіші ... ... ... таяу ... бұқаралық қозғалыс басталып, ол көп ұзамай азаттық күресіне ұласты.
1783 жылдың көктемінде қазақтар Орал шекара ... ... ... ... ... ... Гирьял бекінісіндегі солдаттарды тұтқынға алып, малдарын айдап кетті. Орынбордың солтүстік-шығысында тама ... ... ... ... Орынбор коменданты қазақ даласына Орынбор қазақтарының жазалаушы әскерлері мен башқұрттардың 1500 сарбазын жіберді. Қазақ көтерілісшілері оларға табандылықпен қарсылық көрсетті. ... ... ... бекінісі дұшпанның баса-көктеп бірден лап қойған шабуылы ... ... ... ... 56 адам ... ... атқаруға жіберілді.
1783 жылдың жазында казақтардың әскери бекіністер мен сауда керуендеріне шабуылы жиілей түсті. Мұның өзі орыс ... Орта Азия ... ... ... ... құлдырата төмендетіп жіберді. Қарағай бекінісіне бірден лап қойған шабуыл жасалды. ... ... мен Елек ... екі ... ... ... ... өз бақылауларына алды. Көтерілісшілердің Ор (Жаманқала) қамалы мен Төменгі Орал аймағындағы қимылы ерекше белсенді болды.
1785 жылы қазақ жасақтары Төменгі Орал ... ... ... ... ... әскерлерімен кескілескен шайқасқа түсті. Сырым Датұлы 2700 сарбазы бар жасаққа, старшын Барсақ 2000, Тіленші ... 1500 ... бар ... ... ... Бұларға қарсы қазақтардың үш отряды жасақталды.
1785 жылы ру старшындарының Нұралы ханмен және оның төңірегіндегілермен арадағы күресі күшейе түсті. ... ... ... ... тоқтатуға мұршасы келмеді. Ол - ол ма, көтерілісшілер халыққа жексұрын ... оны ... ... талап етті. Қазақтардың да, отаршыл билеушілердін де көз алдында өзінің беделінен жұрдай ... ... хан 1786 жылы Кіші ... ... ... Ол ... жерде патша билігінің қамқорлығына алынды. Біраз уақыт Калмыков бекінісінде жасырын тұрды. ... ... 1790 жылы ... жер аударылған Нұралы хан ақырында сонда қайтыс болды.
Барон Игельстромның реформалары және Кіші жүзде хан билігін жою әрекеттері
Қалыптасқан жағдайда патша үкіметінің ... ... ... ... Кіші жүз ... ... жаңа түрлерін ойлап табу еді.
1784 жылы Орынбор губерниясының бастығы болып О.Г. Игельстром келді. Ол аймақты басқару жөніндегі икемді саясат жүргізуге ... адам ... ... ... Кіші жүз ... арасындағы жағдайды тез түсініп үлгерді. Билікті билер кеңесіне беруді жақтаған Сырым батырдың ықпалын әлсіретуге ... жылы О. ... хан ... ... ... ... Ол ... мәні хан билігін толығынан жою, Орынборда Шекаралық сотбилігін орнату еді. Кіші жүзді рулық-тайпалық жүйе бойынша -- Әлімұлы, ... және ... етіп үшке бөлу ... Оның ... сот ... жүзеге асыратын әкімшілік органдар - ру ақсақалдары кіруге тиісті құрылатын ... Оның ... ... оның ... ... екі ... және бір молда енгізілетін болды. Олардың атқаратын жұмысы үшін қазына есебінен жалақы төлеу ... ... ... бұл ... ... Кіші жүз ... екі не үш қала, бірнеше мешіт, ақсүйектердің балалары оқитын мектептер салынатын болды. Бұл шаралардың бәрі де Кіші жүз қазақтарының ... ... ... аулақ салып, саяси оқшаулануын жоюға тиіс еді. Бірақ Игельстромның реформасы Кіші ... ... мен ... ... туғызды. Өйткені олар қазақ даласындағы өз ықпалынан айырылғысы ... Орта жүз бен Ұлы ... ... ... де ... деп ... олармен ынтымақтастық танытты.
Сондықтан да Игельстром ұсынған жаңа басқару органдары ... ... ... шықты. Әкімшілік орган -- расправалар іс жүзіде бас қосып жиналған жоқ, ешқандай жұмыс та атқармады. Хандықты қолдаушы ... ... ... ұлы ... хан ... жылы ... съезі өтті. Онда тек қана Шекаралық сот құруға келісім берілді. Соттың құрамына алты ру старшыны сайланды. Жаңа әкімшілік орган құрамына ... ... ... ... және ... сияқты беделі күшті қазақтар да болды. Мұның өзі лауазымды әкімшілік қызметінде қазақ ру старшындарының сұлтандарды ығыстырып, ауыстыра бастағанын көрсетті.
Алайда ... ... Кіші ... ... руында болып өтті. Сөйтіп Шекаралық сот Кіші ... ... ... ... ... билер тобы арқылы байланыс жасай алмады. Соның салдарынан Кіші жүздегі саяси жағдайға ықпал ету мүмкін болмай ... ... ... даласында расправалар құруға үзілді-кесілді қарсы болды.
Шекаралық соттың құрылуын пайдалана қойған старшындар жер ... Еділ мен ... ... ... ... мал жайылымының көлемін ұлғайту туралы мәселе қоя бастады. Олар ... ... бос ... ... ... беру тәртібін жоюды да ұсынды. Генерал-губернатор бос жатқан жайылымдарды жалға алып, оған ақы ... ... ғана ... Ал жеке ... ... жалға беру тәртібі сақталып қалды. Сонымен қатар Шекаралық шептің ішкі жағына өту үшін аманат ... ... ... -- 1787 ... ... ... Еділ мен ... аралығына жаппай көшуі басталды. Старшындар өздерінің талаптарын күшейте түсті. Олар Кіші жүзден Ресейге ... ... ... ... ... де қозғады.
Игельстром старшындардың талабын ішінара ғана қанағаттандырды. Бірақ қазақтардың шекара шебіндегі бекіністерге шабуыл жасауын токтатуды шарт етіп қойды. Қазақ старшындары ... ... ... шекара шебіндегі әкімшілік пен Орал қазақтарының тарапынан қазақтарға күш көрсетіп, озбырлық жасауын тоқтатуды талап етті. Жаңа ... ... - ... ... Кіші жүз қазақтарын билеу жүйесінен шеттетуде елеулі рөл ... ... ... патша үкіметіне қарсы наразылығын күшейтті. Өйткені олар өздерінің артықшылықтарынан ... ... ... ... Кіші ... өкімет билігін жүзеге асыру мәселесі жөнінде сұлтандар мен ... ... ... одан әрі ... ... ... мен сұлтандардың қарама-қарсылығы басталды. Сырым батыр патша үкіметінің ықпалынан біржолата шығып кетуге бағытталған шаралар қабылдай бастады. Мұның өзі патша ... ... де ... жоқ. ... ... іске аспай қалды.
Сырым Датұлы Хиуа хандығымен қазақтарға қару-жарақ, атты әскер, азық-түлікпен көмектесу, көтеріліс жеңіліп қалған жағдайда көшіп-қонып жүру үшін Хиуа ... бір ... мал ... беру ... ... ... жылы ... Кіші жүз қазақтарын басқарудың жаңа жобасын ұсынды. Онда патша үкіметінің қалауы ескерілді: хан билігін қайтадан ... ... және Кіші ... одан сайын бөлшектеп алты расправа құру көзделді. Хан басқаратын бас ... ... ... ... ... қызметі ұсынылды.
Жаңа жоба бойынша патша үкіметі Кіші жүзде хан мен сұлтандардың құқығына шек қоюдан бас тартты. Бірақ бұл жоба да іске ... жоқ. Енді ... ... қазақтардың Еділ мен Жайық аралығындағы мал жайылымдарын ... ... шек ... ... Мұның өзі бұл аймақтағы қарама-қарсылықты күшейте түсті. Қазақтар Орал шекара шебіндегі бекіністерге шабуыл жасауды жиілетіп жіберді.
1791 жылы Ералы сұлтан Кіші ... ханы ... ... Ал ол ... ... ... Нұралы ханның ұлы Есім сұлтан хан болды. 1792 жылы Сырым Датұлы құрамында 1000 сарбазымен Елек қорғанысына шабуыл жасады. Содан соң ... ... ... лап ... шабуыл арқылы алмақ болды. Бірақ мықтап нығайтылған бекіністер мен жақсы ... ... ... ... ... ... Қазақ жасақтары әсіресе 1796 жылы ерекше белсенділік танытты. Өйткені бұл жылғы қыста болған жұтта мал жаппай қырылып, халықтың жағдайы ... ... ... ... көктемінде Сырым Датұлының жасақтары хан ордасына шабуыл жасап, Есім ханды өлтіреді. Бұған жауап ретінде патша ... ... ... ... ... ... ... олар көтерілісшілерді кездестіре алмады. Кіші жүзде хан тағына талас басталды. Игельстром Кіші ... ... Хан ... ... ... 1797 жылдың тамыз айынан бастап Хан кеңесі жұмыс істей бастады. Отаршыл өкімет билігі ... ... ... ... ... кандидатурасын қолдады. Бірақ сұлтандардан ғана тұратын қазақ ақсүйектері дәстүрлі халық жиынын өткізбей-ақ Қаратай сұлтанды хан ... ... ... өзі ... Хан ... ... қарсылығын білдіруі еді. Өйткені Хан кеңесінде старшындардың ... ... ... ... еді.
Сырым Датүлы Хан кеңесінің құрамына сайланбай қалды да, Сырдария өзені бойына көшіп кетті. Онда ол Әлімұлы старшындарының қолдауына ие болды да, Хан ... ... Кіші ... ... ... ... мәселе қойды. Сырым батыр руаралық барымтаны және Орал қазақтарымен ... ... күш ... жылы ... ... хан ... сайланды. Бұл кандидатураны сұлтандар да, ру старшындары да қолдады. Хан жасы ... ... адам еді. Ол ... ... бәлендей рөл атқара алған жоқ. Кіші жүздегі сұлтандар мен ру старшындарының өзара ... ... ... өзінің төңірегіне ру старшындарын бұрынғысынша топтастыру, сұлтандарға және патша әкімшілігіне қарсы күресін жалғастыра беру мүмкіндігінен айырды. Сырым батыр Хиуа ... ... ... ... ... ... ... Сырым Датұлы кейбір мәліметтерге қарағанда 1802 жылы өзінің саяси қарсыластарының қолынан қаза тапқан көрінеді.
Кенесары ... ... ... көтеріліс
Ресей империясының қазақ даласындағы хандық билікті жоюы, шекаралық аймақтарда жаңа бекіністерді салып, қазақ жерлерін күштеп тартып алуды одан әрі ... ... ... ... ... ... ... Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық көтерілістің шығуына себеп болды. Қазақтардың ХҮІІІ-ХІХ ... ... ... ... көтерілістермен салыстырғанда Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық күрестің ерекшелігі, оған үш жүздің бұқара халқы түгелге ... ... Бұл ... кең ... жайып, бүкілхалықтық сипат алуы, Кенесары күресінің өзіне тән саяси ерекшелігі деу ... ... ... ... ... саны ... ... жылдарына қарағанда 1843-1845 жылдары көбейе түскені байқалады. Кенесарыны анағұрлым белсенді қолдаған рулар: Қыпшақ, Төрткара, Жағалбайлы, Табын, Тама, Бағаналы, ... ... ... ... ... Үйсін, Дулат т.б. Кенесары жетекшілік жасаған азаттық күресіне ру басылары мен билер және басқа да ауқатты топ өкілдері ... ... ... Ш. Едігенов, Шорман Күшіков, Мұса Шорманов және т.б. Кенесарыға ... ... ... бірі оның ... ... Ол ... күйеуі Семеке мен оның туыстары сұлтан Сортек пен Досан Әбілқайыровтарды Кенесарыға қосылуға үгіттейді. Олар көнбеген соң ... ... ... ... ... Кенесарының бір отрядын басқарады.
Кенесары бастаған азаттық ... ... ... хан ... ... ... ... тұтастығын қалпына келтіру, Ресейдің құрамына кірмеген ... ... ... ... қалу ... ... Ресей отаршылдығына қарсы азаттық соғысты бастамас бұрын бірнеше дипломатиялық қадамдар жасады. 1837 жылдың көктемінде патша үкіметіне жаңа ... ... ... бас ... ... бекіністерді бұзуды, орыс әскерлерінің қазақ даласына ішкерілей енуін ... ... етіп ... хат ... ... Сол хаттарының бірінде: "Ата -- бабаларымыз мұра еткен Есіл, Нұра, Ақтау, Ортау, Қарқаралы, ... ... ... ... ... Орал, Торғайға дейінгі жерлер қазіргі патша тұсында бізден тартып алынып, ол жерлерде бекіністер салынып, сонысымен тұрғындарды өте қиын ... ... Бұл тек ... ... үшін ғана ... ... бірге бүгінгі өмір сүруімізге де қауіпті", - деп көрсетеді. Бірақ, Кенесарының бұл хаттары патша әкімшілігі тарапынан жауапсыз қалдырылды. Одан ... ... 1837 ... ... ... ашық ... шығады. Қараша айында Петропавлдан оңтүстікке қарай бара жатқан керуенді қорғаушы ... ... ... ... ... ... жылы Кенесары әскері Ақтау мен Ақмола арасындағы шептерге шабуыл жасап, онда ... ... ... ... 10 пистолет, 9 мылтық, 13 қылыш, 7 найза, 495 мың оқ, т.б., қару-жарақ, оқ-дәріні қолға түсірді. 1838 жылдың ... ... ... ... ... ... әскерлерімен бірнеше дүркін қарулы қақтығысқа түсті. Солардың ішінде ... ... ... ... ... бірі ... ... бекінісі үшін болды. Оны аға сұлтан полковник Қоңырқұлжа Құдаймендиннің жасағы мен старшина Карбышев басқаратын жақсы қаруланған гарнизон қорғайтын. Кенесарының ... ... ... ... ... ... тұтқындап, қару-жарақтарын олжалады.
1838 жылдың аяғына қарай Кенесары Орынбор әскери губернаторлығына қарасты ЬІрғыз бен Торғай жаққа көшеді. Ол ... ... ... граф ... алғашқы кезеңде көтерілісшілермен арақатынасты бейбіт жолмен ... ... еді. ... келіссөздер барысында В.А.Перовский Кенесарыға көмектесетін болады. Жылдың аяғында Кенесары мен В.А.Перовский арасында уақытша ... ... қол ... Ол ... ... Кенесары бастаған көтерілісшілер шекара шебіне шабуыл жасамауға уәде береді. Бұл тыныштық 1842 жылға дейін ... ... ... ... ... ... ... Сібір генерал-губернаторлығының әскери отрядтарымен қарулы қақтығыстар тоқталған жоқ болатын.
1841 жылдың қыркүйек ... ... үш ... ... ... ... билер мен сұлтандар Кенесары Қасымұлын ата салт бойынша ақ киізге салып көтеріп, бүкілқазақ халқына билігі жүретін хан етіп сайлады. ... ... ... ... құрылып, қазақ мемлекеттілігі қайтадан қалпына келтірілді. Ресей империясының билігі орныққан ... ... Орал ... бойындағы аудандардан басқа Қазақстанның барлық жерлеріне Кенесары ханның билігі жүрді. Мемлекеттік құрылыс қайта ұйымдастырылды. Хан Кеңесі құрылып, оған ... ... ... ... жеке ... ... дипломатиялық қабілеттері бар ақылды саясаткерлер мен сенімді жақтастары кірді. Дипломатиялық қызмет ұйымдастырылды. Хан жарлықтары мен Хан Кеңесінің шешімдерін ... ... және ... ... етіп отыратын арнайы басқарма құрылды. Салық жүйесіне өзгерістер енгізілді. Әскери мәселеде, Хан кеңесінің мүшелері мен атақты батырлар ... ... ... ... ... және жүздіктерге бөлінген, далалық соғыс жағдайына ыңғайлы жасақтар ұйымдастырылды.
Кенесары Орынбор губернаторымен уақытша келісімге келген ... ... ... ... ... қол ... қазақ жерлерін азат ету үшін күрес жүргізеді. Бұл ... ... ... ... Ақмешіт, Жаңақорған қалалары қоқандықтардан азат етіліп, Түркістан қаласы қоршауға алынады. Осыдан кейін ... ... ... ... ... ... ... Қоқандықтарды талқандауда Сырдария бойындағы Жанқожа Нұрмұхамедұлы бастаған қазақтардың Кенесарыға қолдау ... ... ... ... ... рөл ... жылы ... генерал-губернаторы В.А.Перовский Петербургке қызметке шақырылып, оның орнына Орынборға генерал-губернатор ... ... ... ... ... ... Кенесарымен арадағы меселені шешуде көзқарасы басқаша болды. Ондай жағдайды пайдаланған ... ... ... осы жылы Кенесарының ауылын шабуға Сотниковтың басқаруымен отряд жібереді. Нәтижесінде, Орынбор әкімшілігімен жасалған бітім Горчаковтың тарапынан бұзылды. Ал, 1843 ... 27 ... ... ... І ... ... ... күресті басу үшін қазақ даласына ірі көлемдегі әскери жорық ұйымдастыру туралы бұйрық ... ... ... ... ... басын кесіп әкелген адамға 3000 сом сыйлық тағайындады.
1843 ... ... ... ... ... ... үш отрядты бірдей жіберуді ұйғарды. Ол отрядтарға Ор бекінісінен, Ұлытаудан және Тобыл өзені бойынан бір уақытта аттанып, ... ... ... жан-жақтан қоршауға алып, шешуші соққы беру ... ... ... ... Оған ... Батыс Сібір генерал-губернаторлығынан старшина Лебедевтің және қазақ сұлтандары А. Жантөрин мен Б. ... ... ... ... ... ... бар ... отрядтар жасақталды. Кенесары ханның әскеріне қарсы соғыс операциясын басқару генерал-майор Жемчужниковке жүктеледі. Ол кезде Кенесарының 20 мыңдай әскері бар еді. ... хан ... ... ... ... қосылуына мүмкіндік бермей, жеке-жеке соққы беруді ойластырды. Ол өз ... бір ... ... ... шыққан отрядқа қарсы жіберді де, олар Ұлытауға қарай шегіне шайқас жүргізіп, жазалаушы отрядты басқа жаққа қарай ... ... Ал, ... Кенесарыға қарсы шайқаста көрсеткен дәрменсіздігі үшін Лебедев Орынборға шақыртылып, қызметінен босатылып, сотқа тартылады. Кенесары болса, бұл кезде ... ... ... ... ... шабуыл жасап, 1844 жылы шілденің 20-нан 21-не ... түні ... ... ... Ахмет Жантөриннің отрядын қоршауға алып талқандайды.
Осы 1844 жылы Ыстықкөл төңірегіндегі қырғыздар атынан Бұғы руы манаптарының бірі ... ... ... билігін мойындауға дайын екендігін патша І Николайға хабарлайды. Бірақ манаптың бұл ұсынысын Ресеймен арадағы жердің қашықтығын ... ... ... ... ... қырғыз билеушілерінің Ресей билігін мойындауға ыңғай танытуы ... ... ... ... Ал, Кенесарының қырғыздармен қақтығысының қарсаңында қырғыз манаптары Орман, Жантай, Жанғаралы ... ... хат ... ... ... ... ... сұрайды және қазақ ханы Кенесарыға қарсы күресте қолдау көрсетуді өтінеді. Бұл жағдай Кенесарыны одан әрі ерегістіре түседі.
1846 ... ... ... хан әскерлерімен Балқаш көлінің маңына қоныс аударады. Патша үкіметі ... ... ... ... көтерілісті біржола жою үшін енді генерал-майор Вишневскийдің басқаруымен үлкен отряд аттандырады. 1846 жылы Кенесары хан қоқандықтардан Әулиеата ... ... ... ... Осы жылы ... ... көрсетуші Ұлы жүздің Саурық батыры қырғыздардың батыры Жаманқораны өлтіреді. Оған жауап ретінде ... ... ... ... ... ... ... жігіттерімен қоса өлтіріп, мал-мүлкін тонап кетеді. Бұдан кейін қазақ-қырғыз арақатынастары шиеленісе түсті. ... ... ... ... ... ашық ... Алатау өлкесін өз билігіне бағындыруды жеңілдету үшін туысқан екі халықты бір-біріне айдап салып, екі ... да ... ... осы ... өз әскерін кіргізудің қолайлы жолдарын қарастырды. Осындай шиеленіскен жағдайлардың барысында 1847 жылы Кенесары хан 10 мың сарбазымен ... ... ... ... ... ... езгісіне қарсы қазақтармен бірігіп күресуге шақырады.
Кенесары ханның соңғы шайқасы қырғыздардың Кекілік-Сеңгір деген жерінде болады. ... ... мен ... отряды және Қоқан хандығының әскерлері "Алмалы сай" шатқалында Кенесарының сарбаздарын үш ... ... ... ... аймақ хан Кененің сарбаздарына басымдық көрсетуге мүмкіндік бермеді. Сонымен қатар, Рүстем сұлтан мен Сыпатай батыр ... ... ұрыс ... ... ... ... ... да жағдайды қиындатқан болатын. Өздерінен бірнеше есе күші көп жаумен болған қаһармандық ... ... хан 32 ... ... бірге тұтқынға түседі. Наурызбай батыр қаза табады. Қырғыздардың қолына тұтқынға түсіп қалған Кенесары хан патша чиновниктерінің алдауына ... ... ... ... манаптарының тарапынан өлтірілді. Кенесары ханның қасіретті өлімінен кейін оның жетекшілігімен болған қасиетті азаттық ... де ... ... Кенесары бастаған азаттық күресті кейін оның баласы Сыздық сұлтан ... ... ... ... ... ... ... Басығара, Жанайдар, Жәуке, Иман, Байсейіт, Сұраншы, Жоламан және т.б. батырлар қолдау көрсетіп, аянбай шайқас жүргізді. Кенесары ... ... ... соғыстың жеңілуінің негізгі себептері мыналар: қазақ халқының бір тудың астына біріге алмауы, кейбір ру басыларының өз бетінше ... ... ... және де ... қазақ билеуші топ өкілдерінің патшалық Ресейді жақтауы, Кенесарының Ресей, Қоқан, Бұхар хандықтарымен күресте ... тең ... ... қатар, ол өзін жақтамаған кейбір қазақ жөне қырғыз ауылдарын шабуы кері әсерін тигізді, өйткені ол халықтың наразылығын тудырып, көтерілісті әлсірете ... ... де, ... ... ... ұлт-азаттық күрес жеңіліс тапқанымен, ол қазақ халқының тарихында мәңгілік өшпес із қалдырған, Қазақ мемлекеттілігін ... ... ... ... ... зор ... болды.
1836 -- 1838 жылдары Бөкей хандығында аса ірі халық-азаттық көтерілістерінің бірі болып өтті. Ол көтерілістің басты себебі жердің жетіспеушілігі еді. ... Ішкі ... 20 ... жуық ... шаруашылығы жер тапшылығынан зардап шекті. Ең жақын шұрайлы жерлердің бәрін де ірі помещиктер мен ... ... ... алып ... ... Қатардағы қарапайым қазақтар жерді солардан жалға алып пайдаланды. Қазақ ақсүйектері орыс помещиктерінен жалға алған жерлерді өздерінің жеке қалауы бойынша ... ... ... ... ... тағы да ... ... беріп отырды. Сөйтіп қазақтардан әр түрлі айыппұлдар мен алым-салықты еселеп алып тұрды.
Ресей помещиктері Юсупов пен Безбородконың Каспий теңізі ... ... ... зор жер ... болды. Жайық әскери кеңесі Үлкен және Кіші Өзен бойындағы және ... ... ... ... өз ... ... алды. Жайық бойындағы жерлерді Жайық қазақ әскерлері иемденді. Қазақтардың кесіп өтіп, ... ... ... ... ... ... Далалық қазақтар ішкі жақ бетке, ішкі жақ қазақтары далалық сыртқы жақ бетке өте алмады. Жердің жеткіліксіздігі салдарынан қазақтар жерді Астрахан ... ... ... ... жер иеленуші ірі помещиктер мен қазақ байларынан ... ... ... алып ... ... ... Жәңгір хан тарапынан салынатын алым-салық түрлері де еңсені езіп жіберді. Ол өз жеке ... ... ... ... бірыңғай салық түрін енгізді. Патша үкіметі ханның өзі жасап алған фискальдық қаржы жүйесіне араласпады.
1836 жылы ... ... ... Оның ... күші қатардағы бақташы қазақтар болды. Көтеріліс туының астына бірқатар ... да ... ... мұның ақыры не болар екен деп, әліптің артын бағып, бейтарап қалды немесе көтерілісшілерге қарсы шықты.
Исатай Тайманұлы мен ... ... ... ... ... ... елге белгілі беделді батырлар Исатай Тайманұлы (1791-1838) мен Махамбет Өтемісұлы (1803-1845) ... Оның ... де ... ... ... атасынан болатын.
Исатай Тайманұлы 1791 жылы дүниеге келген. 1808 жылы Жайықтың сол ... ... ... ... ... оның руы ... ... іздеп, Ішкі Ордаға өтіп кетуге мәжбүр болған еді. ... 21 ... өз ... ... атасына старшын болып тағайындалады. Ол өз қандастарының арасында орасан зор бедел мен сый-құрметке бөленді.
1836 ... ... ... Жәңгір ханға қарсы ашық- таншық шабуылға шықты. Мұның басты себебі Исатай Тайманұлының Хан ордасына қыр көрсетуі болды. Ол ханның ... ... ... бас ... Оның ... ... қарасты ауылдарды қыстаудан көшіріп алып, көтерілісшілердің үлкен жасағын топтастырды.
1836 жылғы көктемде көтерілісшілер қосынына Қарауылқожа Бабажанұлы бастаған қарулы хан ... ... ... Оған ... ... Тайманұлы жақсы қаруланған 200 жігітті өзі бастап шықты. Ол қолына ту ұстап шығып еді. Қарсыласын ... ... ... Бірақ Қарауылқожа Бабажанұлы да, оның төңірегіндегілер де жекпе-жек шайқастан бас тартты, ... ... ... ... Хан ... ... ... шығуға бата алмай шегініп кетті. Көтерілісшілер өздерінің қосынына қайтып оралды. Исатай Таймановтың көтерілістің басшысы ретіндегі атағы бүкіл Кіші ... ... ... хан мен оның ... ... жала жабуға көшті. Бір барымта кезінде сойылға жығылып қаза тапқан бір жылқышы қарттың ... ... және оның ... қатысы бар дегенді дәлелдеуге тырысты. Исатай Тайманұлы бұл жаланы Жәңгір ханның келісімімен Қарауылқожаның ұйымдастырғанын жақсы түсінді. Қарауылқожаның ... ... ... ... ... ... және 1837 ... шағым мен петиция беру арқылы Исатай Тайманұлы Жәңгір хан және оның ... ... ... ... көз ... әшкерелемек болды. Шағым-петиция жолдау жаппай наразылық шеруіне ұласты. Мұндай алғашқы шеруге 1836 жылы өте көп адам қатысты, Жәңгір хан халықтың ... ... ... Исатай батыр халық қалың жиналған Толыбай шатқалында өз өтінішін табыс ... ... хан оның ... талаптарын түгел тындап шығып, қордаланып қалған проблемаларды 12 күннің ішінде ... уәде ... ... ол ... ... ... Жәңгір хан халық алдындағы беделінен айырыла бастады.
1836 жылдың күзінде ... ... әр ... ... ... ... жүріп, Жайық қазақ әскерлерінің иемденіп отырған жерлерін өз беттерінше тартып алуға шақырды. Көтеріліс ... ... ... ... мен ... күн ... арта ... Көтерілісшілер хан жасағына есеңгірете тойтарыс берді. Ханның төңіресіндегі жандайшаптардың бірі би Б. Құдайбергенұлы серкеш руының қазақтарына шабуыл жасады. Серкештер ... ... еді. ... ... ... ... ... үшін құрамында 270 сарбазы бар қарулы жасақты жұмсады. Олар әлгі бидің ауылын шауып, ... ... ... ... бас ... ... байбақты руының бе- делді старшыны Жүніс Жантеліүлының қолы ... ... Енді ... ... ... ... түсті. Көтерілісшілердің қатары да ұдайы арта берді. Көтеріліс ауқымынан қауіптенген Орынбор шекара комиссиясы Исатай ... ... ... ісін ... ... тапсырма береді. Бұған қарсы көтерілісшілердің басшысы генерал-губернатор В.А. Перовскийге шағым жасады. Өлке басшысының қазақтарға деген көзқарасы жаман емес еді. ... ... ... ... ... қазақтарға шабуыл жасап, тонап кеткені үшін Перовскийдің жүзбасы ... пен бір топ ... мың ... ... ... ... дүре соққызып, оларды әскери қызметтен біржола қуып жібергені белгілі ... ... ол өлке ... ... патша үкіметінің отаршылдық саясатын жүргізді.
Исатай батыр оған жолданған ... ... деп ... ... ... жазы мен күзінде көтерілісшілер ірі байлардың ауылдарына шабуылды күшейтті. Сол жылы күзде құрамында 200 сарбазы бар ... ... ... ... ... ... етіп ... 50 адам, соның ішінде 2 сұлтан тұтқынға ... ... ... күші бірте-бірте Хан ордасына жақындап келе жатты. Көтерілісшілер Жәңгір ханды жақтаушылардың мал-мүлкі мен шұрайлы жайылымдарын ... ... ... ... ... ... ... аумағын да басып өтті. Онда қалмақтар мен қарақалпақтардың және татарлардың ауылдарына ... ... ... ... келесі бір шағын жасағы Балшықты қамалы маңында сұлтан Медетқали Шоқаұлының ... ... ... ... ... мен малын олжалады.
Исатай Тайманұлы бастаған көтерілісшілер 1837 жылғы қазанның аяқ кезінде Хан ордасына он шақырымдай ... ... ... хан да, оның ... де ... ... ... жалпы саны екі мың адамнан асатын еді. Алайда Исатайдың Хан ордасын күшпен басып ... ... ... ... ... Балқы және Қарауылқожа билерді өз төңірегінен қуып жіберуді, билікті ру старшындарының қолына беруді талап етті.
Жәңгір ханда үрей ... Ол ... ... ... ... Ханның қолына жаңа талап-петиция табыс етілді. Онда, егер ханға қойылып отырған ... ... ... көтерілісшілердің бүкіл ауыл-аймағымен Ішкі Орданы тастап, көтеріле көшіп кететіні ескертілді. Оған халық арасында ықпалды 300 рубасы мен старшын және ... қол ... Бұл ... ... ... ... күрт ... жіберді.
Патша үкіметінің әкімшілігі де қатты алаңдады. Көтерілісшілер Жайықтан бұзып-жарып сыртқы бетке көшетіндей күн туа қалса, оған қарсы алдын ала шұғыл ... ... ... ... ... ... ... Тайманұлы ханмен екі арадағы шиеленісті жағдайды бейбіт келіссөздер арқылы шешуге болатынына патша әкімшілігін сендіруге тырысты. Батыр уақыттан ... ... Қыс ... ... мұзы қатқан бойда оның сол жақ бетіне көшіп кетпек болды. Ал бұл екі арада ... ... мен ... хан ... ... ... шұғыл түрде топтастырып үлгерді. Жазалау шараларын жүзеге асыратын Жәңгір хан ... да әзір ... ... ... ... ішінде көтерілісшілерге қарсы 1000-нан астам адам шоғырландырылды.
Шиеленістің қан майданда шешілетін уақыты таяп келді. 1837 жылғы 15 ... ... ... ... мен ... ... ... кескілескен қанды шайқас болып өтті. Көк сүңгіні шебер пайдалана ... ... ... ... тандап мінудің, шайқас өткен жер жағдайымен бес саусақтай жақсы таныс болуының нәтижесінде көтерілісшілер ұрыстың алғашқы жартысында басымдық танытып, едәуір жеңіске ... ... ... ... ... толассыз атқылай бастады. Көтерілісшілер бұған шыдай алмай, ... ... ... болды. Олардың соңынан бірнеше шақырымға дейін қуғын жасалды. Ондаған адам қаза тапты. Қуғын кезінде көтерілісшілердің біраз малы жау ... ... ... ... ... көтерілісшілер шағын топтарға бөлініп, Ішкі Орда аумағына тарап кетті. ... күші ... ... рухы да ... түсті. Жазалаушы әскер барлық күшті көтерілістің басшысын қолға түсіруге жұмсап ... ... ... 500 сом күміс ақша тігілді.
1837 жылғы 13 желтоқсанға қараған түні көтерілісшілер Жайық өзенін кесіп өтті. Сарайшық бекінісінен сұлтан ... ... 80 ... және өзінің адамдарымен көтерілісшілердің соңына түсті. Қуғын кезінде бірнеше көтерілісші тұтқынға алынды. Сұлтан Айшуақұлы қанша әрекет жасаса да көтеріліс басшысын ... ... ... 1838 ... бас кезінде Исатай Тайманұлы өзінің қасына ерген жасағымен бірге Үлкен Борсықты құмындағы Шекті руының шетіне ілікті. Бұл жерде оған ... да ... ... ... ... ... ... қозғалысы жер-жерде қайтадан күшейе түсті. Мәселен, Елек өзенінің бойында Жоламан Тіленішұлының жасағы іс-қимыл жасады. Арал-Каспий аралығында Жүсіп батырдың жасақтары пайда ... Ал ... ... ... ... Кенесары Қасымұлы бастаған аса қуатты көтеріліс кеңінен құлаш жайды.
Міне, мұндай ... ... ... Хиуа ... ... ... ... Қайыпқали Есімұлымен күш біріктіруге шешім кабылдады. Сұлтан өзін хан деп жариялады. Оның жасағында 3000- га жуық сарбаз бар еді. Бұл екі ... ... Ойыл ... ... шекті руының ауылдарында қосылды.
Патша үкіметі үшін өте күрделі қауіпті ... ... Оның ... ... Кіші жүздің көтеріліске шыққан күштерін біріктіру ниеті де байқалды. Сондықтан ... ... ... ... ... ... үшін ірі ... құрамын аттандырды. Тау бекінісі жағынан бұған қосымша сұлтан Б. Айшуақұлының қосыны шықты. Оның құрамында Жайық полкінің 100 қазағы бар еді. ... ... ... Геке бастаған отрядта Орынбор қазақ полкінің екі жүз, ... ... ... жүз елу, ... шебіндегі бекіністердің елу солдаты мен екі зеңбірегі болатын.
Көтерілістің жеңіліске ... ... мен ... ... ... ... басымдығы бірден байқалды. 1838 жылғы 2 шілде күні Қиыл және Ақбұлақ өзендерінің бойында көтерілісшілер мен жазалаушылар арасында шешуші шайқас ... Оның ... ... ... ... Тайманұлы қаза тапты. Көтерілісшілердің қалған тобы кейін шегініп, дала ... ... ... ... ... ... соңынан қуғын ұйымдастырды. Шайқаста көтерілісшілерден 80-ге жуық адам қаза ... ... ... ... ... бәсең тарта бастады. Жекелеген жасақтар Төменгі Жайық шекара шебіне таяу жерлерде, Ойыл ... ... ғана ... ... ... ... біраз уақыт бой тасалап, жасырынып жүруге мәжбүр болды. ... ... ... ... және ... ... ... көтерілуге үгіттеді. 1845 жылы билеуші-сұлтан Баймағамбет Айшуақұлының адамдарымен қақтығыс кезінде қапылыста қазаға ұшырады. Көтеріліс басып-жаншылғаннан кейін оған ... ... ... ... ... ... етіп дүре соғылды. Көтерілісшілердің бірқатары каторгаға айдалды, мал-мүлкі тәркіленді. Көтеріліске ... ... ... ... ... ... жер ... жеңіліске ұшырауының негізгі себептері мынада еді: ең алдымен, қозғалыс алдын ала ... ... оның ... ... ... ... ... шашыраңқы сипат алды. Көтерілістің басшылары Кенесары Қасымұлы мен Жоламан Тіленшіұлы бастаған жасақтарымен байланыс жасай алмады. ... ... ... ... ... ... еді. Кейде зеңбіректен үсті-үстіне бірнеше оқ атудың өзі көтерілісшілерді кейін шегінуге мәжбүр етті. Қазақтардың қолында ондай қару болған жоқ. ... ... ... ... ... бірі бұл жолы да, Сырым Датұлының жасақтары сияқты, екі бағытта -- әрі ... ... әрі хан ... қарсы күрес жүргізілді. Мұның өзі көтеріліске қатысушылардың жағдайын әлде- қайда қиындата ... Оның ... ... ... ... ры мен ... орыс армиясы бөлімшелері жан-жағынан түгелдей дерлік қоршауда үстады. Кіші жүздің далалық бөлігіндегі қазақтардан көмек күту де мүмкін болмады. ... ... сырт ... қандастармен байланыс жасауға шекара шебіндегі орыс әскерлері жол берген жоқ.
Көтерілістің тарихи маңызы
Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы басқарған ... ... зор ... маңызы болды.
Бұл патша үкіметі құрған жаңа әкімшілік-аумақтық ... ... ... ... ... ірі ... еді. Оның ұлт-азаттық сипаты басым болды. Көтеріліс ... ... ... де ... ... 1842 жылы ... ханға қарсы Аббас Кошайұлы мен Лаубай Мантайұлы бастаған баскөтерулер болып өтті.
Жәңгір хан көтерілісшілердің кейбір ... ... ... ... Атап айтқанда, халықтан жиналатын алым-салық көлемін едәуір ... ... ... ... ... ... пікірімен санасу керектігін түсінді.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
XX ғасырдағы Қазақстандағы археологиялық ескерткіштердің зерттелуі мен қазба жұмыстары55 бет
«Алматы қаласындағы жер беті озонының статистикалық сипаттамалары»40 бет
Алғашқы қауым құрылысы дәуірі кезеңіндегі Қазақстандағы дене шыньқтыру тарихы5 бет
АҚШ пен НАТО: ланкестікпен күрес7 бет
Байқоңыр космодромының биосфераға әсері10 бет
Байқоңыр ғарыш аймағын зерттеуде гаж технологиясын қолдану38 бет
Батыс Қазақстан облысының табиғат ресурстары8 бет
Кеңес мемлекетінің қалыптасуы және Қазақстан территориясындағы құқықтар10 бет
Көшпелілер туралы түсінік21 бет
Моғолстанның қазақ хандығы мен қазақ халқының қалыптасуына ықпалы8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь