Ортағасырлық батысеуропалық философия

Ортағасырлық батысеуропалық философия — дүние-таным дамуындағы өзіндік ерекшелігі бар кезеңдердің бірі. Бұл ерекшелік философиялық ой дамуының тікелей діни-теология-лық шеңбері ішінде, христиандық діни ілімнің апологетикасы төңірегінде өрбуімен сипатталады. Ортағасырлық батысеуро-палық философияның қалыптасуы мен дамуына Муций Фе-ликс, Тертуллиан, Ориген сияқты апологеттер, неоплатонис-тер және Аврелий Августин өздерінің интеллектуалдық ықпал-дарын тигізді. Рим шіркеуі Әулие Августинді (375—383) сенім мен ақылдың үйлесімділігі тұрғысынан христиандық діни ілімді негіздеудегі орасан зор сіңірген еңбегі үшін «әкей» ретінде мойындаса, көптеген батыстық зерттеушілер оны «батыстық ортағасырлық мәдениеттің ұлы сәулетшісі» дейді. Аврелий Ав-густин өзінің «Құдай қаласы туралы» еңбегінде атақты фор-муласын — «сгесіо иі ІтІеШуат, іпІеШсІо иі сгедат» (үғыну үшін сенемін, сену үшін ұғынамын) формуласын негіздейді. Бұл «ақыл мен сенімнің өзара бірін-бірі толықтыру принципі» V— XV ғасырлар аралығын қамтитын Батыс Еуропаның бүкіл ор-тағасырлық философиялық ойының ең негізгі дүниетаным-дық кредосына айналды.
Егер Аврелий Августин Рим шіркеуінің «әкейі» болса, онда Боэций (480—526) М.Грабманның дәл сипаттамасы бойынша «соңғы римдік және бірінші схоласт» болып табылады және сонымен қатар Ортағасырлықтың негізін қалаушы ретінде де (Э. Рэнд) орынды саналады. Боэций антик дәуірінің рухани-философиялық мүрасын ортағасырлық мәдениетпен байланыс-тырушы, антиктік интеллектуалдық-философиялық дәстүрдің ортағасырлық руханиятпен сабақтастығын жүзеге асырушы қуат-ты транслятор болып табылады. Боэций аристотельдік ілімнің үғымдық аппаратын рухани трансляция жасап қана қоймай, ортағасырлық философиялық ойлау мәдениетіне теологиялық проблематиканың негізгі қаңқасын да енгізді: универсалийлер мәселесі, тринитарни (Қүдіретті Құдай, оның Үлы және Қасиетгі Рух арақатынастары), субстанция мәселесі және акциденция.
        
        Ортағасырлық батысеуропалық философия
Ортағасырлық батысеуропалық философия — дүние-таным дамуындағы
өзіндік ерекшелігі бар кезеңдердің ... Бұл ... ... ... ... діни-теология-лық шеңбері ішінде, христиандық діни ілімнің
апологетикасы төңірегінде өрбуімен сипатталады. ... ... ... ... мен ... ... ... Тертуллиан, Ориген
сияқты апологеттер, неоплатонис-тер және Аврелий ... ... ... тигізді. Рим шіркеуі Әулие Августинді (375—383)
сенім мен ақылдың үйлесімділігі ... ... діни ... ... зор ... ... үшін ... ретінде мойындаса,
көптеген батыстық зерттеушілер оны «батыстық ортағасырлық мәдениеттің ... ... ... ... ... ... ... туралы» еңбегінде
атақты фор-муласын — «сгесіо иі ІтІеШуат, іпІеШсІо иі сгедат» (үғыну үшін
сенемін, сену үшін ұғынамын) формуласын ... Бұл ... мен ... ... ... принципі» V— XV ғасырлар аралығын қамтитын Батыс
Еуропаның бүкіл ор-тағасырлық ... ... ең ... ... ... ... ... Рим шіркеуінің «әкейі» болса, онда Боэций (480—526)
М.Грабманның дәл сипаттамасы бойынша «соңғы ... және ... ... ... және ... ... ... негізін қалаушы ретінде
де (Э. Рэнд) орынды саналады. Боэций антик дәуірінің ... ... ... ... ... ... ... ортағасырлық руханиятпен сабақтастығын жүзеге
асырушы қуат-ты транслятор болып ... ... ... ... ... ... трансляция жасап қана қоймай, ... ... ... ... ... ... ... енгізді: универсалийлер мәселесі, тринитарни (Қүдіретті Құдай, оның Үлы
және Қасиетгі Рух ... ... ... және акциденция.
Боэцийдің айтуынша субстанция — бүл барша аорибуттар мен ... ... ... ... Егер ...... ... болса, универсалийлер —бұл жалпы атаудың мәні. Олар ақыл-оймен
абстракциялаудың нәтижесі ... ... бар және ... ... ... философияның басталуы И.С.Эриугенаның есімімен байланысты
(810—877). Эриугена өзінің «Табиғаттың бөлінісі ... ... ... ... ... ... ... Онда құдай барлық
бастаудың түпнегізі бола отырып, болмыс үдерісін өзі ... ... ... өзі ... ... ... ... ал Қүдайға
иланудың өзі - таңғажайып жаратылыс» (Эриугена).
Ортағасырлық философиясының дамуына үлкен үлес қос-қан Ансельм Д' Аоста
(1033-1109) болды. Ол ... ... ... ... ... ... априорлық немесе онтологиялық дәлелдерін негіздейді. Сол сияқты
П.Абеляр (1079—1142) заттардың ... ... ... және ... ... ... ... идеяны дайын-дап шығарады.
Ф.Аквинский (1225—1274) өзіне дейінгі ойшылдардың уни-версалийлер ... ... ... ... орта-ғасырлық схоластикалық ойлауда өзінің
радикалды қадамымен ерекшеленді. Бүл қайта пайымдаудың мәні ... оның ... ... ... ... «Тән туралы ой жан
туралы ойға, жал ... ой ... ... ... ойға, ал бүл ой Құдай
туралы ойға жетелейді», — ... ... ... ... ... ... ... сипатталатын схоластикалық философия
дамуындағы жаңа кезеңді білдіреді. Ол сондай-ақ крюациоңщм идеясын да
ұсынады. ... ... - ... ... ілім мен ... ... ... мен пайда болып келе ... ... ... ... бұл ... XIV ... Дунс Скот ... тарапынан сынға
ұшырайды, юмизм мен нрмщшщзм.арасын-дағы пікірталасқа Р.Гроссетест (1168-
1253), ... ... ... ... ... ... салыс-тырғанда У.Оккам концептуалды номиналист болып табыла-ды.
Әлемде санаға ... емес ... да өмір ... ... - ... ... Осы ... теориялық түрғыда дамыта отырып,
У.Оккам теологиялық ... ... ... жоқ ... ... келеді,
өйткені олар универ-салийлер туралы ойға сүйенеді. Оккам діни мәселелерді
шешу-де Папа сөзінің абсолюттігі туралы тезиске ... ... ... ... жету ... ... нәрсеге де сын болуы шарт.
Универсалийлерді сынай отырып Оккам филосо-фия мен теологияның ара жігін
ажыратады. ... ... ... ... қолжаулығы.
Философия-ның өз міндеті бар: тәжірибе арқылы табиғи әлемді зерттеу. ... ... ... — ол ... бет ... және ... сүйенеді.
Мүсылман әлемінің философиясы
Мүсылмандық Шығысты зерттеумен айналысқан тарихи-философиялық және
мәдениеттанымдық еңбектерге қарағанда ислам әлемінің данышпандары ерте грек
ғылымы, философиясымен ... ... ... ... Азия және ... мен ... ... отырып, фи-лософиялық дәстүрлерді онан
әрі ... Егер ... ... ... ... ... ... интоксикациялау және негіздеу үдерісі жүріп
өтсе, ал мұсылман аймағында, әсіресе VII—X ғасырлар-да философия мен ғылым
өзінің гүлденген кезеңін ... ... Бұл ... ... ... ... дамыды: тригонометрия, алгебра, оптика, психология, астро-
номия, химия, ... ... ... ... ... ... дамуына әл-Хорезми, әл-Бируни, ибн Сина, Омар Хайям және т.б.
ойшылдар өздерінің ... ... ... ... ... Жердің өз
осінен айна-лып қозғалуы туралы ... ... ... ... бірі
болды, сондай-ақ, көптеген өзге әлемдердің өмір сүруі туралы идеялар мен
бірнеше қызықты ... ... ... ... Омар Хайям
алгебрадағы үшінші дәрежеге дейінгі ... ... ... ... рет ... ... ... философтары мен ғалымдары ... ... ... ... ... және теориялық зор ықпалын тигізді.
Батыс мұсылмандық Шыгыс арқылы алғаш рет антик мәдени ... ... ... ... озық жетістіктерімен танысты. Бұл ғылы-ми,
теориялық ... мен ... ... ... философия мен ғылыми шығармаларды мұсылман әлемінің ойшылдары
араб тілінде жазға-нымен, олардың біразы этникалық шығу тегі ... ... ... және ... ... Батыс әлемі Шығыспен рухани диалогы нәтижесінде ерте ... ... ... және жаңашыл-дық идеялар мен концепцияларға
толы шығыстық мәдениеттің есігін ашты. Шығу тегі ... ... ... ... ... Қашқари, тағы басқалармен қатар әл-Хо-
резми, әл-Бируни, ибн Сина, әл-Кинди, Габари, әл-Газена, әл-Газали ... мен ... ... та-нысты.
Ислам философиясының бастапқы негізін қалаушылар қата-рына әл-Кинди және
әл-Фараби жатады. Әл-Киндиді ортаға-сырлық дәуірде «арабтардың философы»
деп жиі ... Бұл ... ... сөз, ... ... ... көпте-ген философтары ішінде шығу тегі жөнінен ... ... ибн ... өл-Кинди (800—£79) Басра қаласынан шыққан, жетік білім
алған, тек ... ... ғана ... ... математик, астроном ретінде
де белгілі, геометрия, оптика, метереология, психология, ... ... ... ... ... ... ... заманымызға дейін аз
ғана бөлігі жетгі. Логикалық-гаосеологиялық ... ... ... ... мынадай трактаты белгілі: «Аристотель кітаптарының саны жөнінде
және философияны меңгерудің шарты, бастапқы философия туралы бес ... ... ... болу және ... ... ... туралы
трактаттар». Әл-Кинди жұмыстарының ... ... ... ... мен ... ... сілтемелері, әр түрлі тақырыптар
мен ... ... ... Оның ... осы ... ... X—XI
ғасырлардағы діни реакция тұсында жойылған. ... ... ... көңіл қояды: Құдай мәселесі, ақыл-ой мәселесі мен ... ... ... ... ... ... әл-Кинди
Құдайдың мынадай түсіндірмелерін береді: 1. ... ... ... ... ... ... реіінде; 2. Құдай мақсатты себеп реіінде; 3. Құдай
кеңістіктегі абсолюттік шексіздік және ... ... ... ... ... ... форма-ны, қозғалысты, кеңістікті
және уақытты жаратқан. Пайда бол-ған нәрсе ... ... ... ... ... жойылады, ол нәрсе мәңгілік емес, оның соңы бар. Адамға
ақыл-ой берілгендіктен ол өзін-өзі танып қана ... өзін ... ... таниды. Ақылдың көмегімен адам заттар мен құбылыстардың ... ... ... үға ... ... ... ... ақыл рөлін
анықтай отырып, әл-Кинди ақыл-ойдың төрт түрін және ... үш ... ... айтады. Әл-Киңди ақыл ойдың мынадай төрт түрін ерек-шелейді:
активті, пассивті, жинақтаушы, жарғылаушы.
Егер әл-Кинди неоплатонизмге жақындау болса, ал әл-Фара-би X ... ... ... ... Әбу ... ... ибн Мұхаммед ибн
Тархан ибн Узлаг әл-Фараби-ат-Турки 870 жылы Сырдария бойывдағы Фараб
қаласында ... ... ... ... Фараби жоғары білімді оқыған адам
еді, ол медицинаны, ... ... ... ... ... ... ... танытты. Фа-раби Аристотельдің
алғашқы комментаторларының бірі. Ол Аристотельдің ... ... ... Поэтика» сияқты шығармаларына
түсініктеме берді. Бірақ әл-Фарабидің дара философ ретіндегі даңқы басым
болды. Ол ... мен ... ... ... ... ... ... жазды, оның көпшілігі қазақ тіліне әлі аударыла қойған жоқ. ... ... ... ... ... білу ... ... қоғамдағы
зорлық-зомбы-лыққа қарсы шықты. Ол зұлымдықтың жойылып, жер бетінде
қайырымдылық ... ... ... ... жазып, зорлық-
зомбылықсыз, қанаусыз және ... ... ... жер ... ... және ... ... идеялық, теориялық түрғыда
негіздеді. Өзінің «Қайырымды қала ... ... ... ... ... ... пен ... мәселелерін қарастырады,
феодалдық қоғамның моральдық және саяси жағдайын, қоғам мен ... ... ... ... ... ... ... пайымдай отырып, оған теориялық түсінік береді. Әл-
Фарабидің көптеген философия-лық идеялары батысеуропалық философия идеялары
мен ... ... ... ... ... көзқарасына теориялық ықпалын тигізді. Сонымен қатар оның
идеялары мұсылман әлемінің ... ... ... ибн ... және тағы ... ... ... да әсер
етті.
Философия мен ғылымның дамуына түркістандық Бұқарадан ... ... ибн Сина ... ... ... үлесін қосты.
Ибн Сина әл-Фарабидің кейбір идеяларын шығармашылық ... онан ... ... ... ... ... идея және т.б. Шығыста ... ... ар Райс деп ... (аударғанда аш Шейх -рухани ұстаз, ал ...... ... ... ал ... атақты «Медицина ғылымы
канондарының авторы» Авиценна деген атпен ... ... Ибн ... ... ... ... ... тигізді. Ибн Сина
надан-дыққа қарсы шығып, ақыл-ой үстемдігі үшін ... ... ... ... Әр ... білім салаларындағы қажыр-лы еңбегі және ... ... ... ... ... орай ибн Синаны
энциклопедист ғұла-ма деп орынды атайды. Ғалымдардың ... ... ... ... аса ... жазған, онан біздің заманымызға дейін 240-ы жетті.
Ибн Синаның тірі кезінде-ақ өзінің философия-лық идеяларын баяндаған «Шығыс
философиясы» және 20 ... ... ... деп ... эн-циклопедиясы жоғалып кеткен болатын.
Шығыста да, Батыста да ең танымал оның «Медицина канондары» деп аталатын
капиталды еңбегінде сол заманға орай ... ... ... ... ... ... ... профилактика мәселелері
қарастырыл-ған. Өзінің философиялық жүйесін ибн Сина ... ... ... ... ... ... құрастырады. Оның жүйесіндегі ғылымдар
классификациясы өз ерекшелігімен қызықтырады. Әбу Әли ... ... ... ... ... және ... Оның ... егер теориялық
философия ақиқатты игеруге үмтылса, практикалық филосо-фия — ... ... ... ... ибн Сина физиканы, математиканы, ал
практикалық философияға саясатты, экономиканы жатқызады. Бұл ... ... ... ... ол ... ... жатады.
Логика - бұл әлемді тану құралы, ол барлық ғылымдарға тәсіл береді. Барлық
ғылымдардың шыңы метафи-зика деп ... ... ол ... философия,
бірде тео-логия деп түсінді). Жильсонның пікірінше теологияның ... ... ... ізгі ... жол ... бірақ әрбір қүндылық
туралы мөселеге толық жауап ... ... ибн Сина ... ... ретінде өзінің
пайымдауларында кейде дінсіздікке жақын жағдайларға ... ... ибн Сина өз ... ... ... келеді: егер
философия ақыл-ой мәліметіне, дәлелге негізделген шындық туралы білім
берсе, ал теологиялық ... ... ... Өзінің батыл және ерек-ше
дара идеялары үшін ибн Сина үнемі қуғынға үшырап отырды. Ибн ... ... ... ... ... ... ... алатын шығыс перипатетизм бағытын онан әрі дамытқан заңды жалга-
сы болды. ... ... ибн ... ... мен ... ара ... ... статусы туралы идеясын онан әрі ибн-Рушд ... ... ... теориясында жалғастырды.
Орталық Азиялық әлемнің келесі бір інжу-маржаны — ... ... ... «Қүтадғу білік» («Құтты білім») деп аталатын атақты
шығарманың авторы Жүсіп ... (XI ... Өлең ... ... ... 6520 бәйіттен тұрады. Оның ... ... ... Баласағұн әл-Фарабидің ізгі қала-мемлекет туралы идея-ларын қолдай
отырып, мемлекеттің ... ... ... тазалығы мен
асқақтығына, билеуші мен бағы-ныштылар арасындағы ... ... ... деп ... Өз ... философ саяси
дағдарыстар тұсын-дағы Қарахандар мемлекеті үшін қажетті (ол сол ... ... ... ... ... беруге тырысты. Бала-сағүн
билеушіге мынадай ақыл-кеңестер береді: «Біліп ал: ... ... ... парызың бар. Соны орында — күшпен үзаққа бармассың. Ең алдымен күмістей
тазалықты сақта... ...... әділ заң ... Және ... ... ... Баласағұнның түрік тілінде жазылған «Қүтты білік» ... ... ... ... Бұл жүмыс этика, саясат мәселелеріне
арналып қана қоймай, ... ... ... ... ... байланысты материалдарға да толы.
Қарахан қағанатының гүлденген дәуірінде өмір сүрген гағы бір ... ... Ол ... ... жылдары жазылған «Дивани лұғат ат-тюрк»
(«Түрік тілінің сөздігі») еңбегінде ... ... мен ... ... ... олардың тарихы мен саяси өмірінен де мол ... Ол ... ... ... ... тәрбиенің,
білімнің маңызына назар аударып қана қоймай, рулар арасында-ғы ... ... мен ... ... ... ... тілдің рөліне де үлкен
көңіл қояды. Қоғамдық өмір мен мем-лекетті нығайтуда түрік философының
айтуынша ер ... ... ... және т.б. адамгершілік қадір-
қасиеттер ма-ңызды орын ... ... ... ... ... ... ... мен қатынасуының негізгі құралы ретінде Қашқари ана
тілінің маңызды ... баса ... ... ... ... ... ибн ... Баласағүн
есімдерімен қатар, мұсылмандық Шығыстың мынадай танымал ғалымдары мен
философтары арқылы сипат-талады: ... ... ... Омар ... ибн
Абдал-лах, ар-Раванди. Бүлардың соңғы екеуі туралы замандастары қалдырған
кейбір естеліктерінен өзге ... өте аз. ... ... ... ... ... ибн ... пен ар-Раванди өз идеяларын
қорғау жолындағы олардың ... рухы мен ... ... ... ... ... ... 760 жылы халиф әл-Мансұрдың бұйрығы бойын-ша
еркін ойлары үшін жазаланып, бастары кесілген. Ибн Аб-даллах (724—760) және
Ибн ар-Раванди ... ... ибн Яхия ... ... грек ... ... еді, ... қатар олар ертегрек, ертеүнді, ертеиран
және ... ... ... ... және ... ... араб тіліне аударды. Мысалы, ... ... ... мен «Аналитикасын» араб тіліне аударды. ... ... пен ибн ... ... ... ... ... мойындаса, кейінірек ар-Раванди шиизмге қызығушылық та-нытып,
ақырында мүлдем діннен алшақтайды, ал ибн ... ... ... ... ден ... Бұл екі ... та исламға күмәнмен
қарап, Құранның қасиеттілігіне күдік келтіріп, оның кейбір ... мен ... ... ... ... аударады.
Ибн Абдаллахтың қаламынан мынадай шығармалар туды: «Әл-Адаб ... ... үшін ... «әл-Адаб ал-Сагир» («Кіші істер үшін насихат»).
Ибн Абдаллахпен салыс-тырғанда ар-Раванди өзінің ... ... ... ол оның ... ... көрінеді: «Китаб ат-
тадж» («Тәж кітабы»), Аз-Зумурдат» («Маржан тас»), «Ад-Дами» («Төгілген
жастар»), «Албасирет» ... ... ... көп ... ... және ... ... жеткен.
Әбу-Бекр Мұхаммед ибн За-кария әл-Рази (латынша аты Разес, 865-925/934)
Тегеран ... Рея ... ... Оны ... ... ретінде бағалайды. Жалпы көлемі 184 жұмыс жазды, біздің
заманымызға дейін жеткені 61. ... ... ... ... теология, логика, ас-трономия, физика, алхимия, ... ... ... ... Оның ... мен гносеоло-
гая мәселелері бойынша идеялары ерекше қызығушылық тудырады. Мысалы, ол
онтологияда бес мәңгі ... ... ... негіздейді: жаратушы, жалпы
рух, праматерия, абсолюттік кеңістік және абсолюттік уақыт, міне, ... өмір ... ... ... болып табылады. Әл-Разидің
пікірінше жан мен тән бір-бірімен ажырамас байланыста. Және адам ақыл-ойға
ие ... ... ... танып-білуге қабілетті. Адам тірі
мақұлық ретінде білімнің қуанышын сезінуге ... ... ... ... ... фи-лософтар болып табылады. Разидің ойынша
философ жарату-шыға ұқсас болуға тиіс, ол адамдарға әділетті және ... ... ... тиіс, себебі әркім ақиқатқа әр түрлі жолмен
жетеді және ... ... ... ... ... ... ... Алланың рөлін тек бастапқы түпнегізге ғана ... ... ... ... ал материалдық әлем өзінің қозғалысында
салыстыр-малы түрде жаратушыдан тәуелсіз және ... ... өз ... ... ... ... өзінің атри-буттарымен қоса
(кеңістік пен уақыт) жаратушымен тең бір қатарға қояды. Әл-Рази ғылымның
жақтаушысы болып, ... ... ... ... дін ... ... арқасында өмір сүреді, алдауға негізделеді, шыдам-сыздық пен
мағынасыз соғыстарға әкеледі. Дінмен осы ... тағы бір ... ... жалғастырды.

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 10 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Батыс Еуропадағы ортағасырлық философия9 бет
Әл-Фараби мұраларының алғаш зерттелуі6 бет
XІХ-ХХ – ғасырдағы батыс философиясы3 бет
XХ ғ. батыс философиясы, экзистенциализм8 бет
Ортағасырлық батыс еуропалық философия10 бет
ХХ ғ.-ХХІ ғ. қарсаңы мәдениеті контекстіндегі батыстық философия9 бет
Мұхтар Әуезов көрнекті совет жазушысы8 бет
Атқа мінудің қазақи (шығыстық) және батысеуропалық үлгісі4 бет
Іле өңірінің ортағасырлық қалаларының заттай мәдениеті36 бет
Ежелгі және ортағасырлық қылмыстық құқықта талионды қолдану тәжірибесі19 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь