Әбілхайырдың тарих сахнасынан көріне бастауы

Жоспар:

I. Кіріспе

II. Негізгі бөлім
2.1. Әбілхайырдың тарих сахнасынан көріне бастауы
2.2. Қазақ әскерінің бас қолбасшысы Әбілхайыр
2.3. Әбілхайыр ханның орыс империясына арқа сүйеуі

III. Қорытынды

IV. Пайдаланған әдебиеттер тізімі
Кіріспе
Кіші жүз ханы. Шыңғысханның он бесінші ұрпағы. 1710 жылы Қарақұмдағы халық жиынында жас Әбілқайыр Кіші жүз әскерінің қолбасшысы және хан болып сайланды, ал түмен басы болып атақты батыр Бөгенбай тағайындалды.
XVIII ғасыр қазақ халқы үшін ел басына күн туған кезең болды, жоңғарлар тарапынан болатын шабуылдар халықты көп күйзеліскке ұшыратты. Әбілқайыр бұл сұрапыл соғыста жанкештілік танытты. Ол бабаларының иелігінде болған Сайрам, Түркістан және Ташкент қалаларын қорғау жолында ерен ерлігімен көзге түсті. Бұл қалалар жоңғарлардың қоршауында қалған кезде, тең емес ұрыста анасы мен әйелі тұтқынға түскен соң, Әбілқайыр хан шегінуге мәжбүр болды. 1718 жылы Аякөзде Әбілқайыр мен Қайып 30 мыңдық әскері жоңғарлармен қанды шайқас жүргізді.
Әбілқайыр жастайынан батылдығымен танылып, дарынды әскербасы және білгір саясаткер болды. 1726 жылы үш жүздің қазақтары бас қосқан құрылтайда билер мен батырлар бірауыздан Әбілқайырды Қазақ хандығы әскерінің бас қолбасшысы етіп сайлады. Ал, Әбілқайырдың хандық дәрежеге қалай жеткендігін 1736 жылы оның Ордасына келген ағылшын суретшісі Джон Кэстль былайша түйіндейді: «Ол зор тұлғалы, сымбатты, аппақ жүзі қызыл шырайлы, түсі сондай жылы кісі, сонымен қатар зор денсаулық пен қайрат-күш иесі, садақ тартуға келгенде шынымен-ақ бүкіл ұлтта оған тең келетін кісі жоқ. Хан болмай тұрып, ол сұлтан ғана болатын, оның барлық балалары да осы лауазымды алып жүр. Жоңғар қалмақтарымен болған соғыста олардың басшысы қонтайшыны өз қолымен тұтқынға алғаннан кейін… Кіші орда оны хан сайлады». Әскербасы Әбілқайыр халық жасақтарында қыруар істер атқарды, соғысу қабілетін жоғары деңгейге көтерді және қарулы күштерде адамгершілік рух пен патриотизмді марапаттап отырды. 1728 жылы қазақ әскері жеңіске қол жеткізді. Бұл шайқастар Ұлытау тауларында, Қарасиыр жері мен Бұланты өзенінің бойында болды, мұнда қазақтар қонтайшының ұлы ұлы басқаратын экспедициялық корпусты талқандады. Бұл жеңістен кейін халық көкейінде жеңіліске қол жеткізуге болады деген сенім ұялады. Басқыншыларға қарсы халық жұмыла көтерілді.
Алайда бұл жеңілістен кейін де жау әлі күшті күйінде қалды. Жағдайға қанық Әбілқайыр жаңа шабуыл бастады. 1730 жылы көктемде Балқаштың оңтүстік шығысындағы Итішпес елді мекенінде Әбілқайыр бастаған қазақ әскері жауларды тағы талқандады. Жоңғарларға қарсы жүз жылдық соғыста қазақ халқы өзгерісті кезеңге аяқ басты, жеңіске бір табан жақындағандай болды. Алайда дәл осы кезеңде Болат хан қаза табады. Сондықтан да басқа ханды тағайындау төңірегінде сауал туындайды. Қат-қабат келген жағдайларға байланысты, Болат ханның жас ұлы Әбілмәмбет хан сайланды. Билік басына келген жаңа ханды Әбілқайыр құптамай, бас сардар атағынан бас тартып, өз әскерімен кіші жүзге келеді. Осыдан соң біріктірілген қазақ халқының жасақтары ыдырай бастады.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. Атамекен газеті 01.12.1999ж.
2. Қазақ әдебиеті газеті
3. Қазақ үні газеті 2003, тамыз
4. Энциклопедия Қазақ Совет I том
5. Энциклопедия Казахи II том
6."Қазақстан" Ұлттық энциклопедиясы
7.Алматы "Ұлттық энциклопедиясы"1998-720 бет 1 том
        
        Жоспар:
I. Кіріспе
II. Негізгі бөлім
2.1. Әбілхайырдың тарих сахнасынан көріне бастауы
2.2. Қазақ әскерінің бас қолбасшысы Әбілхайыр
2.3. ... ... орыс ... арқа ... Қорытынды
IV. Пайдаланған әдебиеттер тізімі
Кіріспе
Кіші жүз ханы. Шыңғысханның он бесінші ұрпағы. 1710 жылы Қарақұмдағы
халық жиынында жас Әбілқайыр Кіші жүз ... ... және хан ... ал ... басы ... атақты батыр Бөгенбай тағайындалды.
XVIII ғасыр қазақ халқы үшін ел ... күн ... ... ... ... болатын шабуылдар халықты көп күйзеліскке ... бұл ... ... ... ... Ол ... ... Сайрам, Түркістан және Ташкент қалаларын қорғау жолында ... ... ... Бұл ... жоңғарлардың қоршауында қалған ... емес ... ... мен ... тұтқынға түскен соң, Әбілқайыр хан шегінуге
мәжбүр болды. 1718 жылы Аякөзде Әбілқайыр мен ... 30 ... ... ... ... ... жастайынан батылдығымен танылып, дарынды әскербасы және
білгір ... ... 1726 жылы үш ... ... бас ... ... мен батырлар бірауыздан Әбілқайырды Қазақ хандығы әскерінің бас
қолбасшысы етіп сайлады. Ал, Әбілқайырдың ... ... ... ... жылы оның ... ... ... суретшісі Джон Кэстль былайша
түйіндейді: «Ол зор тұлғалы, сымбатты, аппақ жүзі ... ... ... жылы ... ... қатар зор денсаулық пен қайрат-күш иесі, садақ
тартуға келгенде шынымен-ақ бүкіл ұлтта оған тең ... кісі жоқ. ... ... ол ... ғана ... оның барлық балалары да осы лауазымды
алып жүр. Жоңғар қалмақтарымен болған ... ... ... ... ... ... ... кейін… Кіші орда оны хан сайлады». Әскербасы
Әбілқайыр халық ... ... ... ... ... қабілетін жоғары
деңгейге көтерді және қарулы күштерде адамгершілік рух пен ... ... 1728 жылы ... ... жеңіске қол жеткізді. Бұл
шайқастар Ұлытау тауларында, Қарасиыр жері мен Бұланты өзенінің ... ... ... ... ұлы ұлы ... экспедициялық корпусты
талқандады. Бұл жеңістен кейін халық көкейінде ... қол ... ... ... ... ... қарсы халық жұмыла көтерілді.
Алайда бұл жеңілістен кейін де жау әлі күшті күйінде қалды. ... ... жаңа ... ... 1730 жылы ... Балқаштың оңтүстік
шығысындағы Итішпес елді мекенінде Әбілқайыр бастаған қазақ ... ... ... ... ... жүз жылдық соғыста қазақ халқы өзгерісті
кезеңге аяқ басты, жеңіске бір табан жақындағандай болды. Алайда дәл ... ... хан қаза ... Сондықтан да басқа ханды тағайындау
төңірегінде сауал туындайды. Қат-қабат келген жағдайларға байланысты, Болат
ханның жас ұлы Әбілмәмбет хан ... ... ... ... жаңа ... ... бас сардар атағынан бас тартып, өз әскерімен кіші жүзге
келеді. Осыдан соң ... ... ... ... ... ... Әбілхайырдың тарих сахнасынан көрінуі
ӘБІЛХАЙЫР ХАН
(1693-1748)
Әбілхайырдың тарих сахнасынан алғаш рет көрініс беруі 1716 жылдан
басталады. Бұл – ... ... ... ... ... ... нағыз
Ликургі»- әз-Тәуке дәуірінің аяқталып, сол әз-Тәуке жүзеге асыра білген
ұлттық, халықтық бірліктің қайтадан тігісінен ... ... кезі ... ... болып» бөлініп; ру-ру, тайпа-тайпа болып отырған ... ділі де бір ... ... қаһармен, күшпен емес, кемел саясат, кенен
ақыл-ойын біріктіруді ойлаған Тәуке тайпа, ұлыс ... ... ... ... ... Төле ... ірі қайраткерлеріне арқа сүйеу
арқылы ... ... ... осы жолда тәп-тәуір табысқа да жеткен-ді.
Бірақ, қалыптасып қалған ділді (менталитетті!) өзгерту қиын болды ма, әлде,
бас-баспасына хан ... ... ... ... өз ... ... ма, әлде, осы екі фактор қатар әсер етті ме, әйтеуір, үш тарапты
қадағалауға ... кіші ... ... үш ... ... ... 1715 жылы ... , одан бес жыл бұрын, Қожаберген жыраудың ... ... ... жоқтығын, басшыны қазақтан сайламайынша, қазақта бірлік
болмасын» ... ... ұлы би, ... ... ... ... - ... – дүниеден өтті. Кейін, ел ... күн ... ... әлгі ... ... ... ... «Әйтеке өсиетін естеріне алып, Қазыбек,
Төле, Ақсуат бас шайқатыны» ... емес – ... ... ... ... салатын билікке таласушы сұлдандар, хандар екенін кейінгі тарих тағы
дәлелдеді. Үш ордаға бөлініп отырған жұртшылықтың ішкі қайшылықтары, әрқилы
кедергілер, жер, мал, ... ... ... ... ... ... ... әлсіреткені де шындық. Осы шындықты кей тарихшылардың
сол кезгі сана, ұғым деңгейіне түсіп қарастыратыны ғана ... ... ішкі ... қапысыз біліп отырған ... жау ... ... ... ... Айта кететін нәрсе – халық бірлігінің бұзылуы
Тәуке саясатының осалдығынан емес-ті (біреулер осыны дәлелдеп, ... ... әлі де ... ел ... ұйып ... сұлтандар
партияларының ықпалынан шыға алмаған (төресіз ел болмас – сол идеологияның
құрал-мәтелі) қазақ халқының ... ... еді. Сол ... жағдайда
қазақ жеріне шығыстан ежелгі жауы – жоңғар, батыстан Еділ ... ... ... ... ... оңтүстік Атырау жағалауынан
парсылар мен түрікпендер көз аларта бастады. 1716 жылы Еділ ... ... ... ... кіші жүз жеріне басып кіруі ... ... ... ... ... болған жоқ. Еділ, Жайық, Ойыл,
Жем, Елек, Ырғыз, Торғай бойындағы жалпақ ел жаудың ... ... ... ер басына күн туған кезең туралы орыс тарихшылары да , ... да ... ... ... ... ... ... түсініксіз.
Бұл - өзгенің қолымен от көсеп көруді діттеген Ресей саясаты еді. Кіші жүз
жұрты қалың жаумен жеке ... ... ... қай қиырынан да көмек
болған жоқ. Сол қиын ... ... ... ... Бөкенбай (Бөгенбаймен
шатыстырмаңыз), Тойғұлы мен Қосқадым, Шолан, Тоқпан, ... ... ... ... батырлар мен көсемдер күш қосып, халықты жауға қарсы
көтерген-ді. Дәл осы соғыс тұсында-ақ Әбілхайыр өзінің әскери ... ... ... ... түсіп, қол бастады. Кіші жүзбен
іргелес отырған Арғын, Қыпшақ, ... Уақ ... ірі ... ... ... ... ... себепкер болған ортақ қауіп-
қатер, мүдденің бірлігі еді. ... ... ... қоса ... Әбілхайыр
әскери қимылдарды да шебер ұйымдастырды. Бірінші соққыны ... ... өтіп ... Еділ ... ... Содан соң башқұрттарды қирата
жеңіп, 1717 жылы Қазан губерниясының ... ... ... қаласын
талқандап, орасан зор әскери олжамен, қыруар тұтқынмен қазақ жеріне қайтып
оралды. Осы жорық ... ... ... «Осы ... жасаған Әбілхайыр
ханның қоластындағылары еді, осы әрекет өзіне таңылып, өз бәсекелесі үшін
босқа күйіп, жазаға тартылам ба деп ... ... хан 1718 жылы ... хат жолдап, оны мәңгі татулыққа және одақтастыққа шақырды» дейді...
Қайып бұл кезде әз-Тәукенің орнындағы бас хан ... ... ... ол ... ... жорық ұйымдастыруға көндіреді. Жолы
кіші, әрі ... ... мен ... сесі ... ... 30 мың ... ... қолына сардар сайланады. Үш күн бойғы ... 30 ... ... ... тараптан ешкім көмекке келмейді де, ... ... ... осы жолы ... ... зор ... ... Осы жеңілістен
соң ықпалы жоқ, жігерсіз ... ... ел ... да ... ... ... ... Бөген өзендері алқабындағы елді қалмақтар ойсырата ... ... да осы тұс. 1718 жылы ... ... хан кісі ... Тақ үшін ... ... арасындағы қырқыста қазақ шонжарлары өз
мүдделерінің үстем болуы үшін ... ... әрі ... ... ... ... ... ұлы Болатты хан көтереді. Бұл оңсыз да
әлсіреп тұрған қазақ ордасының іргесін сөгіп тынған оқиға болды. Батыс ... ... ... ... енді өз ... ойлауға көшті. Сөйтіп, Кіші
Жүз ... хан ... Бұл да ... ... еді. Хан қоластына
Кіші жүз тайпаларымен ... Орта ... ... ... да ... ... ... берудің, ел болып бірігудің басталғаны да осы ... ... ... де, ... де тіл ... өз
хандығының шымыр бірлігін сақтай білді. Табын Бөкенбай, тама Есет, байбақты
Шолан, адай Ақпан, Сабатай, Тобылды, ... ... ... ... ... Тайлақ, басқа да ... ... ... ... пен ... үлгісін көрсеткені де осы кезең. Бұл - ... ... мен ... ел ... ересен беделінің дабырасыз-
ақ мойындағанының белгісі...
2.2 Қазақ әскерінің бас ... ... жылы ... ... үш ... игі ... кеңес құрды.
Қазақ ішіне сыналай еніп алған ... ... ... кері ығыстыру
мәселесін осы кеңес талқылаған-ды. Жоңғарлардың қазақ жерін жаулап алуға
ұмтылуы 1618 жылдан ... еді. ... ... бос ... ... 50 мың ... жұртымен көшкені, суыққа шыдамай, Еділ бойына ығысатыны
да осы жылы. Ал Монғолияның ... ... ... басын
біріктірген Қара-хуланның ұлы Хотоқосын Батор 1635 жылы манчжурлардың
Қытайға шабуыл ... ... ... ... ... Жоңғар
хандығын құрған. Далай Лама оған ... ... ... ... ... берген. Жоңғар мемлекетін тіктеп, айбынды елге айналдырған да ... ... ... ... ... Бошукты (Бошақ, Бошақты) Қытайға да, Қазақ
жеріне де үздіксіз жорық жасап, мемлекет ... ... еді. ... ... ... ... геосаясы ойынға кірісті. 1697 жылы
Қалдан Бошақты у ішіп өлгеннен кейін ... ... ... ... ... ... Ол ... майданда да ықпалын күшейтті Қалмақ әскері қазақ
даласына сыналап еніп, қоныстана бастады. 1710 жылғы ... ... ... ... ... ... Бөкенбай тағайындалды, Әбілхайырдың жауынгерлік
ерлігімен де, ақыл-ойымен де тұңғыш көзге түсетіні осы кез. Бұл кезде ... ... ... Торғай өзендері қосылатын тұсқа тақап келіп, басып
алып, Нұра тауының етегіне әскери бекініс салған. ... – бір ... ... шеті ... ... ... уысында ұстай отырып,
далаға одан әрі ендеп кіріп, Еділ қалмақтарына күш қосу арқылы ұлы жорықты
бітіру ... ... Мұны ... Ресей де құптаған болар. Әбілхайыр мен
Бөкенбайдың ұлы достығы да осы майданнан бастау ... Сол алыс ... ... ... ... ... Бөкенбай шоқысы тұр. Қазақтың
әйгілі жазушысы һәм білімдары Әбіш ... ... ... ... осы шоқы тұрған алқапта өтеді. Бұл – тарихи хатқа
түскен ақиқат.
Қазақтың хас ... ... ... ... ... ... ... Малайсары, Кіші жүз марқасқалары ... ... ... ... ... бір ... бас, бір ... қол шығарып,
ұлы бірлік арқасында жоңғар ... ... ... бетін қайтаратыны осы
тұс, осы дәуір-дәурен... Ырғыз өзенінің түбегіне мыңдаған қалмақты тықсырып
әкеп қоршап, талқандаған жер ... ... ... аталады. Қалмақ
бекінісінің талқаны шыққан жұрты күні бүгінге дейін ... ... ... жолы бас ... ... ... ... ұсынған деген әңгіме
де бар ел аузында. 1712 жылы ... ... ... өз ... дейін
түріп қуып тастаған-ды. Қазақ бірлігінің жарқын көрінісі де сол жылдардағы
осы жеңіс болатын...
... ... ... ... 1723 жылы ... ... ... ... сәтті күткендей Себен Рабтанның екінші ұлы Шона-Доба қалың әскермен
қазақ жеріне ... ... ... күллі оңтүстікті, Тәшкен мен Сауранды,
Түркістан мен Шу, Арыс ... ... ... «Елім-айлап» босқан елдің бір тобы
Ырғыз, Торғай бойына қарай шұбырды, енді ... ... ... ... Қанды қырғын, қатерлі жау қазақ тайпаларын қайта біріктірді. Озық
ойлы, кемеңгер ... ... ... ... ... (би) ... ... Жоңғар қолы шеп құрып отырған Торғай, Ырғыз алқабындағы
қазақтардың әскерінен аттап, ары бара ...... шебі ... еді. ... ... ... ... шабуылдар болашақ ірі шайқастың әзәрлігі еді.
Қазақ қолы ес жиып,күш біріктіріп алды. Сол жылдардағы әскери қимылдарды да
Әбілхайыр хан ... хақ. Осы ... ... ... ... бас ... ... Әбілхайырды 1726 жылы Ордабасында болған ұлы құрылтай күллі
қазақ әскерінің бас қолбасшысы етіп ... ... ... Бұл ... ... талайын бастан өткерген дана ... ... мен ... ... ... ... беделі осы шешімге
себепкер болса керек. Бұдан ... да ... ауыр ... бірге кешкен
белгілі батырлармен бірге қимылдаған Әбілхайыр жоңғар әскерін ә дегенде-ақ
ығысуға мәжбүр етті де, 1728 жылы ... ... құяр ... ... ... үзіліді кесілді талқандады. Қалмақтардың мысын құртып, қалың
қазаққа жеңіске деген ... ... осы ұрыс еді. ... ... ... ұрыстың бағасын әдейі кемітіп көрсеткісі келеді. ... ... ... сол ... соң ... да ... жел есе ... Кейінірек өз саясатының ұпайын ешкімге жіберіп көрмеген қытай 150 ... ... ... ... Жоңғаралар жойыла қоймағанымен жекелеген
ұлыстарға бөлініп кетті, әскери ... ... ... ... ... бірге өз қандастарын шабуының себебі, сіре тереңіректе ... да ... ... ... жүргізу үшін тырысып баққан,
ол кезде бұрынғы жоңғар бірлігі ... қасы ... ... ... қолы әлгі ... соң Кіші жүз бен Орта ... ... үшін ұзақ жортуылдарға шығып, талай ұрыстарға кірді. Отан
соғысының бас сардары Әбілхайырдың ... ... ... Ал ... ... Күлік даласындағы (Куликово) шайқастан әскери, саяси тұрғыдан еш кем
емес-ті. Ұлы жүз жері әлі де ... ... ... ... еді. 1730 ... бастаған қол Сарыарқаны ... ... ... көлі маңындағы
жоңғараларды шапты. Бұл жолы сан жағынан басым түскен жоңғарларды Әбілхайыр
қолы әскери тәсілмен жеңді...
Дәл осы ... ... пен ... ата жау ... атқа ... еді. 1729-
30 жылдары Әбілхайыр ат басын кері бұрып, Еділ қаламақтары мен башқұрттарға
тағы да тойтарыс берді. ... бұл ... ... қайтадан бас көтеріп
келе жатқан. Ұзақ ... ... ... ... ... ... жіберген
еді. Ресей де аранын ... ... ... ... ... ... жолмен бөгеу ісі Тәуке тұсында-ақ қолға алынған-ды .
1697,1711,1714,1715 жылдары ... ... ... ол талпыныстар
еш нәтиже бермеген. Қайып хан 1718 жылы ... ... және ... ... одақтасу үшін үш рет елшілік аттандырған-ды. Бәйбек батыр
мен Төлебай батыр арқылы Тобылға (Тобольск) жіберген ... ... ... ... ... жалынып, әскери көмек сұраған, одақтасуды өтінген. Ресей
бұған қымс етпеді. 1725 жылы Петр ... ... соң ... иемденген
патшайымның қандай саясат жүргізгені, Ресейдің көрші елдерге ықпалы күшейе
түскені белгілі. Сол тұста ... ... ... қысымын көп көрген
Украина Ресейге арқа ... ғана аман ... ... Богдан Хмельницкийдің
басшылығымен Ресей империясының құшағына енді. Дәл осындай ... да ... ... ... ... ... ... сол кезде қалыптасқан
қиын жағдайды төптіштей ... Орыс ... ... ... пен қалмақ бір
жағынан маза бермеген ... ... ... әрі ... ... ... те жоғалып, саяси билік үшін ... дала ... ... де рас еді. Озық ойлы ... ... 1730 жылы
башқұрт старшыны Алдарға өз адамдарын ертіп Уфаға елшілік аттандырды, орыс
патшасына бодан болу туралы өтініш ... Уфа ... ... арқылы
патшаға жеткізілген өтініштегі айтылған мәселе мынадай еді. ... мен оның ... ... запы ... егер ұлы ... өз ... ... қазақтар жоңғарлардан өз иелігін қайтарып
алмақшы болған соғыстың соңы немен аяқталғаны белгілі ... ... ... ... ... ... ... табылған құжаттар бойынша, Еділ
қалмақтары Әбілхайыр ордасының Реыейге ... үшін амал ... ... елшісі мен Әбілхайырға қарсы айдап салмақ болады. Бұл –
қазақтарды дауға қалдыру үшін ... амал еді. ... ... досы ... ... ... ... бодандық жөнін
түсіндіреді. Халық «хан шешімі дұрыс, бейбіт өмір ... тірі ... ... ел ... ... хан шешіміне келіспесек, ұстағанның қолы,
тістегеннің аузында кетеміз» деген ... ... ... 1731 ... 10-ы күні ... бір ... ... қазақ өолын Қалмаққа қарсы
тастүйін етіп көтере білген тұста, Ырғыз бойындағы ... ... ... ... кейбірі Әбілхайырдан «сатқын»
жасағысы келеді. Бұл сіре, тайыздықтың салдары болар. Орыс империясына арқа
сүйеу – ол ... ... үшін ... ғана жол еді. ... 1732 ... ... 1733 жылы ... хан, 1734 жылы Ұлы жүз билеушілері Қодар,
Төле, Сатай, Ханкелді, 1738 жылы Әбілмәмбет пен ... 1735 жылы ... орыс ... ... ... жасады. Сонда....
Әбілхайыр бодан болдым екен деп ешкімге жағасын бастырғысы келмеді.
1736,1738 жылдары ... ... ала ... соң Еділ ... ... шауып алды. Орынбор комиссиясының бастығы Татищев 1838 жылы жарлық
шығарып ... ... ... әзер көндіреді. Сол жылы Әбілхайыр
көтеріліс ашқан башқұрттарға келіп, бұрынғы ... ... ... орыс ... Татищев те қатты сескенгенге ұқсайды. Сол
жылдары ел ... ... ... сегіз мыңадай еділ қалмағы бар»
деген ... ... ... ... ... соңынан орыс
әкімінің шақыруымен Орынборға таяп келіп шатыр тігеді. Орыс әкіміне сенбей,
қитығады. Ақыры, ... оны ... ... қабылдағанын П.И.Рычков
тәптіштей жазған. 1739 жылдың 17 маусымында Татищевтің орнын басқан генерал-
лейтенант, князь ... ... ... 28-і күні Орта жүз ... пен Абылай келген. Олар да бодан болуға өтініш айтқан. ... ... ... арнайы шақырылған Әбілхайыр келмей қалады.
Ханның бұл қылығынан сескенген Урусов арнайы ... ... ... поручик Дмитрий Гладышевті жібереді.
1741 жылы парсы шахы Хиуаны шауып алды. Әбілхайыр геодезист Муравинді
жіберіп, «шах бұл жерді ... ... ... ... ... Шах көп ... парсыға қайтады. Ол кетісімен көтерілген халық парсы шахы сайлап
кеткен ханды өлтіріп, Әбілхайырдың ұлы Нұралыны хан көтереді. ... ... ... ... Осы ... өзі ... ... ірі
қайраткер болғанын, оның сол тұстағы саясаттағы салмағын айқындай түседі.
2.3 Әбілхайыр ... орыс ... ... жылы ... ... князь Урусов қайтыс болды. Сәл ... ... ... 20 мың ... ... ... шығарып, Орта жүздегі
Әбілмәмбет пен Абылай ... ... ... ... мың ... ... ... тұтқындап әкетті. 1742 жылы Әбілхайыр ордасына ... ... ... ... ... ... ... көп адамы мен Абылай
сұлтаны бізде тұтқында отыр. Егер ... ... ... ... ұлы ... ... ... аманатқа жіберсін, оған тоғыз ру басы ере келсін, хан
ұлысына қарайтын әр түтіннен бір-бір қарсақ терісін әкелсін, ... ... ... Бұл ... ... ... Неплюевтің басшы болып
тағайындалған кезі. Жаңа ... ант беру және ... ... ... қасына жоңғар елшілерін және ұлы Ералы ... ... ... ... Орынборға келеді. Рәсімнен соң ханға 65 сомның алтындақтан
қылышы, сауыт, бесатар. Ералы мен Жәнібек батырға күміс ... ... ... ... ... мен Жәнібекке жезді қылыш тарту етіледі. Кіші
жүзден сексен үш, орта жүзден ... ... ұлы ... төрт адам Ресейге
адалдық антын береді. Әбілхайыр Неплюевке жағдайды баяндап, көмек ... ... деп ... ... 24-і күні ... хан ... ... және Жоңғар елшілері ... ... ... Жоңғар
елшілерінің мәлімдегені мынау: «Қытайлармен соғысып жүргенімізде қазақтар
жерімізге басып кіріп, көп ... ... Сол ... ... Серен кек
қайтару үшін үш тарапқа 10 мыңнан 30 мың әскер ... ... ... дейін тықсырды. Қазақтар бітім сұрады. Қазір билеушіміз қазақтың
ұлы жүзінен аманат ұстап отыр, олар біздің – ... ... Кіші жүз ... ... ... ... «Кіші жүздің Ресейге қарағанына 12 жыл болды.
Орта жүзден ... ... ... Сол ... олар жоңғар
әміршісімен келісім де жасай алмайды, аманат та бермейді» деп, өзінің қазақ-
жоңғар қақтығыстарын реттеуге кірісетінін айтты». Дәл осы ... ... ... ... өзенінің Жайыққа құяр жерінен қала салынатын ... ... ... ... ... ... рет тархан атағы берілді.
Әбілхайыр хан ұсынысы бойынша тұтқындағы Абылай сұлтан мен оның ... үшін елші ... ... ... ... жасалатын болды.
Жоңғарлардың «Біз құпия кеңесшіге емес, Әбілхайыр ханға келдік» дегеніне
қарамастан, ... ... ... бір ... ... геодезист,
бірнеше солдат бірер казак-орыс ... ... ... елші ... Генералдың Қалдан Серенге жолдаған 19 тармақтан тұратын талап-
хатын апарған да осы Миллер. Неплюев Әбілмәмбет хан мен ... ... ... ... жөнінде нұсқау да жіберген. Бірақ, Әбілмәмбет өз
аманатын аттандырып та қойып ... жылы ... ... ... шебіне жетіп, Жәнібек ... ... өзге ... кері ...... ... ... болатын. Миллер ұлыс билеушісі Манжы қабылдайды ды, Қалдан
Серен ұрғасына (урга) жібермей ... ... ... екі ... ... осы ... жау ... мерт болған. Манжы «қазақ қашан
Ресейге бодан болып еді?» дегенді ... ... ... ... қолжазбасында көрсетілгендей, орыс елшісі жоңғарларға күш айтып,
Абылай мен тұтқындар босатылмаса, ... ... ... ... ... ... ... отырып алған.
«Қазақтар Ресейге бодан болғанымен, Ұлы жүз бізге ... Орта ... ... Ұлы, ... ... ... сұлтанның ұлдары бізде
аманатта жүр. Біздің басты жауымыз - Әбілхайыр. Біз қорлықты содан көрдік»
- ... ... ... өзі ... жыл ... ... ... жоңғарлардың
Қойгелді батыр бастаған Ұлы жүз қазақтарын жұмсап тонатқанын, Жәнібек батыр
мен Орта жүз адамдары өзін ... ... ... дес ... ... Ақыры Манжы генерал-губернатор Неплюевке жазылған Қалдан Серен
хатын табыстап, Миллерді аттандырды.
Манжы Миллердің Түркістан ... ... ... ... мен ... хат ... береді, олар елшілікті Әбілхайыр қолына аман-есен жеткізуге
тиіс болған. Шын мәнінде Манжы ... ... ... ... соның
шешімін жеткізген. Манжы арқылы Қалдан Серен айтқан шешім мынау: ... мен оның ... тірі ... ... ... да ... тек өз ... үшін ғана емес, екі ел мүддесі үшін Жоңғариямен елші
алмасады».
Миллерді Түркістанда Әбілхайырдың күйеу баласы Жәнібек тархан ... Ол орыс ... ... ... ... екі мың ... айып
төлетіп, екеуін татуластырады. Екі күннен соң Карл ... мен ... ... Мәмбетай келіп, сүйінші сұрап, Абылайдың, өзге
тұтқындардың ... ... ... ... құн ... ... ... болып бара жатқан қазақтар ұрғаға жетпей, кері қайтарылады. Миллер
алып келген Қалдан Серен хаты ... ... ... ... растай түседі. Қонтайшы Абылайды, өзге тұтқындарды босататынын,
Әбілмәмбеттің ұлын ... ... ... ... ... ... ... босатылуының Миллердің еңбегі
екендігін, ал Әбілмәмбеттің баласын ... ... өзге түк ... ... өзіне балағаттап хат жазған. Осы ақиқатты ... ... ... атап ... ... желісі Әбілхайыр ханның өте ықпалды, ел қамын шынайы
ойлаған кемеңгер, батыл билеуші екенін дәлелдей түседі. Жоңғар елшілерінен
ықпай, ... ... ... ... бел шеше араласып, істің қайырлы
аяқталуына ықпал еткен де Әбілхайыр хан еді. Дәл осы мәселе әлі ... ... ... жүгіртіліп жүр. Рас, қазақ билерінің қонтайшы алдына барып, бітім
сұрағанын ... ... ... ... ... ... ... шауып
кетіре алмайсың» - орыстың ... ... ... ... ... күнделігі, өзге құжаттарда сол кезеңдегі
Әбілхайыр ықпалының күштілігін ... ... ... ... ... ... тарханның ықпалымен және ақыл-кеңесімен жіберілген.
Сол сапардан соң ... ... ... мен сұлтандарына
қойылатын талапты күшейтті. Олардың көші-қоны, көрші елдермен қатынасы ... ... ... ... ғана ... асырылатын болды. Тағы бір
деталь 1743 жылы Барақ сұлтан өзінің бодан ... үшін ... ... ...... мен ... ала ... Әбілхайыр ханнан
көріп, өкпелеген күйі Әбілмәмбетпен бірге ... ... ... ... өз ұлын ... ... беріп, Түркістанды билемекші
болады...
Барақтың өзгеге емес, Әбілхайырға кектенуіне қарағанда, сол ... ... хан да сол ... ... да бақ пен ... билік үшін күресті халық мүддесінен
жоғары қоятындардан ... ... ... сый әкеле жатқан көшті
тонады» деген желеумен баяғы өкпешіл Барақ сұлтан арсыздықпен өлтірді. ... ... ... ... Әбілхайырмен жекпе-жекке де шықпақты ол. Бұл
да, біз ... ... сол кер ... ... еді. Ал ... ... ... орыстың арнаулы мекемелері өз ... ... ... ... ... ... зор ... «қылыш пен грамотаға»
- шен-шекпенге зарығып жүрген мансапқор Барақтың ... ... ... ... мүмкін. Себебі, қазақтардың ұлы қолбасшысы, қазақ әскерінің
бас сардары, бодан бола тұрып, бойын алдырып, ішін ... ... ... үкіметіне қауіпті тұлға еді де, ал, аласапыранды пайдаланып, биліктен
дәметуді қоймаған қазақ сұлтандары үшін ең басты ... ең қиын ... ... ... дейді....
Тарих қатал өмірдің айна-қатесіз көрінісі, кейінгі ұрпақты ... ... ... ... сананың қалыбы.
Әбілхайыр хан да төл тарихымыздан еш боямасыз, ер, кемеңгер, күрескер
тұлға, үлкен трагедиялы пенде ретінде ... ... ... ... ыдыраған соң, әр жүз жаудан жеке өзі қорғана
бастады. Бұл ... Кіші жүз ... өте ауыр ... ... ... төрт ... бірдей қоршаған жаудың қыспағында қалды. Тығырыққа
тірелген Әбілқайыр Ресейден ... ... ... болды. Ресейдің қоластына
еніп, жан сақтап қалу үшін Әбілқайыр 1730 ... ... елші ... жылы ... ... ... жөнінде ант берді. Бұл антты 1738,
1740, 1742 ж. қайталады. Ант беру ... ол ... тату ... оның
қарамағына өткен башқұрт пен Еділ қалмақтарының қазақ ... ... ... ... ... қалмақтарының қол
астында қалған қазақ жері мен ... ... ... ... сүйеніп, қазақ арасындағы беделін арттырып, үш жүздің басын
біріктіріп өзі ... ... ... ... ... ... жолымен қалдыруды көздеді. өйтіп ол жеке мүддесімен бірге
халықты апаттан сақтауды да ... ... ... ... да ... жатты.
Империя қазақ жерін бүтіндей отарлауды ойлады. Әбілқайыр Петербург сарайы
мен оның Орынбор әкімшілігінің саясатын дер кезінде ... ... өз ... ... ... ... ... әкімдерімен тартысы,
императрицалар Анна Ивановнаның, кейіннен Елизавета Петровнаның талаптарына
мойынсұнбауы, Кіші жүзде ... ... ... ... ел тәуелсіздігін
сақтау бағытындағы шаралары отаршылдықтың барлық көріністеріне ... Орыс ... әр ... ... ... Әбілқайыр сонымен
қатар, жоңғар қоңтайшысы Қалдан Серенмен ... ... ... Жоңғар шапқыншылығы әлсіреген сайын Ресейден бойын аулақ ... 1740 жылы ... ... алып, аз уақыт осында хан атанды. Бірақ
Иранның Нәдір шаһынан ығысып, тастап ... ... ... ... ... ... ... белгілі батырларымен, саяси қайраткерлерімен
тығыз қарым-қатынас жасады. Өзінен жас, беделі өсіп келе ... ... ... ... ... ... бір әйелі Қарашаш - Әбілқайырдың қызы.
Кіші жүз ханы ... оның ... ... да бар. ... ... ... ... Ор бекінісін салуды өзі ұсынды. 1737-38 жылғы
башқұрт халқының ... ... ... ... басуға қатысуы туысқан
екі елдің қарым-қатынасын шиеленістірді. Әбілқайырдың дербестігі мен қазақ
даласына жайылып кеткен атағы кейбір сұлтандарға ұнамады. ... бірі ... ... ... Барақ Ор бекінісінен қайтып келе жатқан Әбілқайырмен ен
далада кездесіп қалып, оны өлтіреді. Ханның серіктері де сол ... ... ... ... ... ... үшін ... өзінің жеке
басының мүдделерін көздеп «қарақшылық» іске барған еді. Әбілқайырдың моласы
Қабырға өзенінің ... ... ... ... ... 80 шақырым
жерде. Кейін бұл ара хан моласы аталды.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Атамекен газеті 01.12.1999ж.
2. Қазақ әдебиеті ... ... үні ... 2003, ... ... ... ... I том
5. Энциклопедия Казахи II том
6."Қазақстан" Ұлттық энциклопедиясы
7.Алматы "Ұлттық энциклопедиясы"1998-720 бет 1 том

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 11 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қоғамдағы дәрігердің жауапкершілігі мен ролі5 бет
Кіші жүздің Ресей империясынын құрамына енуі3 бет
Әбілхайыр хан13 бет
Күннің көрінерлік қозғалысы, атмосферасы, спектрі7 бет
Планеталардың көрінерлік қозғалысы. Кеплер заңдары6 бет
Фотометриялық бақылау арқылы спектрдің көрінетін жақын инфрақызыл облысындағы Cатурн атмосферасының параметрін анықтау35 бет
Шоқжұлдыздар. Ай және күннің көрінерлік қозғалысы6 бет
Ғаламшарлардың көрінетін және нақты қозғалысы3 бет
Қазақ тілінде сандар жүйесінен көрінетін қазақ ескіліктері86 бет
Xvi ғасыдағы қазақ хандығының саяи әлеуметтік және экономикалық дамуы16 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь