Дауысты дыбыстар жүйесі

Түркі тілдерінде бір буынды сөздер құрамындағы дауысты мен көп буынды сөздердің - бірінші және келесі буындарындағы дауыстыларды бір-бірінен ажыратып қарау керек. Өйткені, бір буынды түбір құрамындағы дауысты әрі тұрақты, әрі сапалық жағынан басқа сөз құрамындағы дыбысқа бағынышты емес. Көп буынды сөздер құрамындағы дауыстыларда мұндай қасиет жоқ: олар көбіне айнымалы болып келеді және сингармонизм, ұйғыр умлауты тәрізді құбылыстар оларға қатты ықпал жасады. Оның үстіне фонемалар жүйесін анықтау үшін комбинаторлық, позициялық өзгерістер әсер етпейтін жағдайдағы дауыстылар қарастырылуға тиіс. Ал комбинаторлық, позициялық өзгерістер әсер етпейтін жағдай тек бір буынды түбір құрамында ғана болады.
В.В.Радлов төлеуіт тілінің вокализмін еске алып, түркі ата тілінде 8 дауысты а, о, ө, у, і, а, у, ф (бұлар қазіргі қарашай-балқар, қырғыз, құмық, түрік тілдерінде) бар деп қараған еді. Кейін әзірбайжан тілінің ерекшелігін ескеріп, олардың санын 9-ға жеткізеді (э). Кейінгі зерттеулер көбіне Радлов ұсынған осы жүйеге сүйенеді. Кейін Б.Я.Владимирцов пен Н.М.Поппе монғол вокализмінің ерекшеліктеріне сүйеніп, түркі негіз тілінің (сондай-ақ, түркі-монғол негіз тілінің) вокализм жүйесіне қосымша мынадай фонемалар тән деп көрсетеді: іа/ чуваш тіліндегі анлауттағы jу, якутта а/, а немесе ä/түркі а, чуваш, якут ï/, ё /е — мен салыстырғанда біршама жабық, чуваш і/, іä / чуваш у, басқа дауыссыздың өзгеруіне байланысты. Дауыстылар сан жағынан қазіргі түркі тілдерінде бірдей емес. Екінші сөзбен айтқанда, бір тілдегі дауысты дыбыстар екінші бір түркі тіліндегі дауыстылармен сан жағынан сәйкес келмейді. Мұндай әр қилылық, бір жағынан, сол түркі тілінің негізін салған ру-тайпа тілдерімен ұштасып жатса, екінші жағынан, олардың әрқайсысының тарихи дамуының да жемісі.
Түркі тілдерінің негізгі топтарында дауысты дыбыстардың бөлінісі мына тәрізді болып келеді: әзірбайжан тілінде—9, башқұрт—11, қарақалпақ—8, қырғыз—8, татар —11, түрік —8, түрікмен —9, өзбек —6,
        
        1. Дауысты дыбыстар жүйесі
2. Жуан – жіңішкелік дыбыстар
3. Ашық – қысаң ... ... бір ... ... құрамындағы дауысты мен көп буынды
сөздердің - ... және ... ... дауыстыларды бір-бірінен
ажыратып қарау керек. Өйткені, бір буынды түбір құрамындағы дауысты әрі
тұрақты, әрі сапалық ... ... сөз ... ... ... ... ... сөздер құрамындағы дауыстыларда мұндай қасиет жоқ: олар ... ... ... және ... ... ... тәрізді құбылыстар
оларға қатты ықпал жасады. Оның үстіне фонемалар жүйесін ... ... ... ... әсер ... ... ... тиіс. Ал комбинаторлық, позициялық өзгерістер әсер етпейтін
жағдай тек бір ... ... ... ғана ... ... ... ... еске алып, түркі ата тілінде 8
дауысты а, о, ө, у, і, а, у, ф ... ... ... ... түрік тілдерінде) бар деп қараған еді. ... ... ... ... олардың санын 9-ға жеткізеді (э). Кейінгі ... ... ... осы ... ... ... Б.Я.Владимирцов пен
Н.М.Поппе монғол вокализмінің ерекшеліктеріне сүйеніп, түркі негіз тілінің
(сондай-ақ, түркі-монғол негіз тілінің) вокализм жүйесіне ... ... тән деп ... іа/ ... ... ... jу, ... а/,
а немесе ä/түркі а, чуваш, якут ï/, ё /е — мен салыстырғанда біршама ... і/, іä / ... у, ... ... ... байланысты. Дауыстылар
сан жағынан қазіргі түркі тілдерінде бірдей емес. Екінші ... ... ... ... ... екінші бір түркі тіліндегі дауыстылармен сан
жағынан сәйкес келмейді. Мұндай әр қилылық, бір жағынан, сол түркі ... ... ... ... ... ... ... жағынан, олардың
әрқайсысының тарихи дамуының да жемісі.
Түркі тілдерінің негізгі топтарында дауысты дыбыстардың бөлінісі мына
тәрізді ... ... ... ... ... ... ... —11, түрік —8, түрікмен —9, өзбек —6, ұйғыр — 8, чуваш —9,
якут —8, алтай —8, ноғай — 11, тува — 8, шор — 8 т. б. ... ... саны әр ... ... отыр. Бірсыпыра оқулықтар мен
зерттеулерде 9 ... ... бар ... ... ... ... тілінде 12
дауысты фонема бар деушілер дифтонгоид дауыстылар немесе аса ... ... ... көрсетеді де, оған бу, ки / киім ки ... ... ... ... ... ... бұлар жалаң дауысты
дыбыстар емес, қысаң дауыстылар мен дауыссыздардың қосындысы, тіркесі. ... ... ... 9 ... ... бар ... көзқарас шындыққа сай.
Дауысты дыбыстардың санын, сол сияқты ... мен ... ... оларды фонетикада қалыптасқан принциптер бойынша ... ... ... ғана ... ... түркілік ортақ қасиеттерімен қатар
түркі тілдерінің жеке түрлеріне ғана тән өзгешеліктері айқындалады.
Дауысты ... ... ... ... ... еріннің
қатысуына қарай және дыбысталу процесінде ... ... ... қарай
жіктеледі.
Бірінші принцип бойынша дауыстылар жуан-жіңішке топтарға бөлінеді.
«Жуан-жіңішке»— қазақ тіл білімінде ... ... Тіл ... ... дауыстыларды палаталь дауыстылары немесе тіл алды,
таңдай (передние, ... ... деп ... да, жуан дауыстыларды —
веляр немесе тіл арты дауыстылары деп ... ... ... ... ... ... жуан ... ауыз қуысының артқы бөлігінде
жасалады. Осыған сәйкес ... ... ... ... ... ... тобы жіктеліп шығады: жуан дауыстылар — а, о, у, ï; ... ... ä, ö, ÿ, ï, ә. Бұл жүйе тек ... ... ғана ... ... а, э, о, у, у,
і. Өзбек тілінде дауыстылардың жуан-жіңішкелік жүйесі сақталмайды, яғни
дауыстылар ондай ... ... ... ... бұл ... иран
тілдерінің әсерімен байланыстырылып жүр. Иран тілдерінің әсері ... ... ... ... ... дауысты дыбыстардың жуан-жіңішке
жұптарын ажыратпайтын кейбір ауытқулардың фонологиялық сипат алып орнығуына
түрткі болса керек. Соның салдарынан ... ... ... ... ... ... ... ы — і, (-і), у — ү, о — ө ... ... үш ... и, у, у ғана ... Яғни ... ... дауысты
дыбыстардың саны азайды да, олар өз ішінде, басқа түркі тілдеріндегідей,
жуан-жіңішке ... ... ... ... ... ... ... сөйлеу
тілі әдеби тілдің бүл ерекшелігін сақтай ... ... ... ... ... ... саны 8 және олар ... болып 4
жұпқа жіктеледі. Дауыстылардың жуан-жіңішке топтарға жіктелуі толық
сақталмайтын тілдің бірі — ... ... ... ... ... түркі тілдерінде бірдей
болып келмейді. I дауыстысы қазақ, татар, башқұрт, чуваш, ... ... ғана ... ... ... да, ... ... фонемалық
мәні жоқ ий (и) дыбысының (сирек сөзінің құрамындағы — и-ге жақын) варианты
есебінде ғана айтылады. Ә дауыстысы тек қана ... ... ... ... ... тілдерінде, өзбек тілінщ сингармониялық говорларында
айтылып, фонемалық мән береді. ... осы ... ... де ... ... әр түрлі болып келеді. Айталық, татар, башқұрт
тілдерінде ә ауыз ... ... ... да, ... жағынан орыс
тіліндегі а-ға жақындайды. Әзірбайжан, ұйғыр, татар, башқұрт ... ... ... де, ... ... да айтылады, ал қазақ тілінде ... ... ... ... ... ... ... әзірбайжан,
ұйғыр тілдері алдыңғы орында, одан кейін татар, башқұрт тілдері тұрады. Ең
сирек айтатын тілдер — қазақ, түрікмен тілдері.
Әзірбайжанда: әл ... әр (ер — ... мән ... сән ... ... ... әтес ... сәғәт (сағат), тәмәкә (темекі), ... ... әтәч ... ... ... ... ... тәгәрмәч
(дөңгелек); ұйғырда: кәл (кел), кәт (кет), бәр ... кәң ... ... түрікменде: кәтмен (кетпен), дәри (дәрі), кәсе (кесе), дәне (дән).
Әзірбайжан, ұйғыр тілдеріндегі ә ... көне ... е ... ... айтылады: көне түркі: мен, сен, кес, кел, тер, әзірбайжан,
ұйғыр: мән, сән, кәл, тәр т. б. ... бұл ... ә ... ... ... ... құрамында айтылады: мәктәп, шәһәр, ...... ... шәрг ... ... ... ... әрекет) —
әзірбайжанда. Аффикстер ... ә бұл ... жуан — ... ... -лар, -ләр, -дан, -дәл (ұйғырда — де-дың), -да, -де. ... бұл ... ... ә дыбысының қолданылуының мына
еияқты ерекшеліктері бар. Құрамында ә дыбысы бар ... ... ... бір ... /сөз құрамындағы о дыбысы е-ге айналады да, ал ... ... ... ... ә дыбысы и-ге айналады, бәл — бәлким, бел-
иң, бел-и; қәләм — ... ... ... башқұрт тілдеріндегі ә
дауыстысы: 1.Басқа тілдердегі а ... ... ... — бәйлә (бағла)
(байла), әйлән (айнал, айлан), әйт (айт), жәй (йәй, жай, йай, жая) ... ... ... және сол ... ... ... ... құрамында а, о
(айтылуы а) дыбыстарының орнына — ... шәл ... ... ... ... т.б. 3.Араб, парсы тілдерінен ауысқан сөздер құрамында
(әзірбайжан, ... ... ... айтылады, сәлам, сэләм, қәләм,
әгәр (егер), мәгәр (бірақ, дегенмен) т.б.
Дауыстылардың жуан-жіңішке ... ... көне ... ... көне ... ... де жат болмаған. Алайда, ол
тілде жуан-жіңішке нұсқаларға жіктелу дәрежесі барлық дауысты фонемаларда
бір ... ... ... Көне түркі ескерткіштерінің фактілеріне
жүгінсек, а/а, о/б, у/ұ ... ү) ... ... ... ... ... де, і/і ... қатаң сақтала бермеғен. Тәуелдіктің III
жағының жалғауы мен ... ... ... сөз негізінің сапасы
қандай болса да жіңішке жалғанған. В.В.Радлов осы ерекшелік ... ... ... ... ... ... ... сачі, субі, қағані, қызін,
сачін, субін. Осы сияқты ауытқулар ... ... да ... Бұл ... ... соңғы буындарында і/і жіктелуінің
сақталғандығын дәлелдемейтіні айқын. Қазіргі түркі тілдерінде ... ... ... бар. ... ... ... сөздердің пайда болуы әсте жаңа дәуірлер жемісі
болмаса керек. Ондай вариантты сөздер бір ... ... да, ... ... ... да кездесуі аталмыш құбылыстың түркі тілдерінің
фонологиялық тұрғыдан, әсіресе ... ... ... ... ... ... көрінісі болуы әбден ықтимал.
Қазақ тіліндегі шай — шәй, жай — жәй, ...... ... жуан-
жіңішкелікке негізделген варианттар. ... бұл ... ... ... ... байырғы сөздерге ұқсастық (аналогия) жасаудан
келіп шыққандар, яғни жаңа кезеңнің жемісі. Жуан-жіңішкелікке негізделген
байырғы сөздер тілдің ... ... ... ... ... ... ие болған: ақыраңдау — ... ... ... ... бірнеше тілдерді салыстыра қарағанда аса көп
екендігі анықталады: тува і— дыл, якут — тыл, ... ... ... ... ... ... — тіл, ... башқұрт — тел; якут, тува — ыт, қазақ, қырғыз,
ноғай, құмық, өзбек, түрік, әзербайжан, түрікмен — ит; ...... ... ... ...... ... қазақ — жас, қырғыз — йаш, башқұрт
— иеш; қазақ — байланыс, башқұрт — бәйленіш; қазақ — ... ... ... ...... ... — өгүз, түрік — өкүз, якут — ...... якут — ... қазақ — тыңца, татар, башқұрт — тыңла, түрік —
дінле; қазақ, қарақалпақ — тық, түрік — дік ... ... бұл ... ... — тік ... мағынада қалыптасқан), қазақ — байла, басқа тілдерде —
бағла, татар — бәйлә т. б. Дауыстылардың ... ... ... ... ... санын бұдан да ұлғайта беруге ... ... ... түркі тілдерінің көне дәуірінде дауысты
дыбыстардың осындай ... ... ... ие болғандығын әсте
дәлелдемейді. Фонемалық мәні жоқ, сөз ... ... ... дыбыстар
ғана сапалық жағынан тұрақсыз болып келеді. Қазіргі түркі тілдеріндегі жуан-
жіңішкелікке негізделген вариантта ... ... жеке ... ... ... ие болуы соны дәлелдейді. Вариантты ... ... ие ... ... бір ғана тіл ... тән ... Ал
бірнеше тілдер арасында олар ... ... ... ... қала береді. Жеке тілдерде ... ... ие ... ... ... жоқ, ... тарихи даму барысында оның
құрамындағы жіктелу (дифферекциация) процесімен, әдеби тіл ... ... ... жаңа ... атау беру процесімен байланысып
жатады. Дербес ... ие болу ... бір ғана ... ... ... ... қызметке ие болып қалыптасады. Сондықтан қазіргі қазақ
тіліндегі ... ... шаңқ шіңқ ... ... ... дг ... ... ретінде ұғынамыз.
Жуан-жіңішкелікке негізделген вариантты сөздердің генезисі жайлы
түркологияда әр түрлі көзқарастар айтьь лып келеді. Бір ... В. В. ... ... жуан дауыстылардың жіңішке дауыстыларға ауысуы өте жиі
болатындығын көрсете келіп, оны ... ... ... ... еді. Оның ... ... сөздер құрамындағы мұндай
құбылыс/(жуандардың жіңішкеге ауысуы) соңғы буындағы жуңішке ... ... ... туса ... ... ... ... вариант сөздер
құрамындағы жуан дауыстылардың жіңішке дауыстыларға ауысуын ... j ... ... ... ғана ... ... атап ... тілінің фактілері бұл тұжырымды жоққа шығармайтын тәрізді: йетиқ
(жатқан), йерим ... ... ... ... йеңи (жаңа), йеқин (жақын).
Үйғыр, өзбек тілдерінде, әсіресе, жуан ы(і) дыбысы құрамында і дауыссызы
бар ... ... ... жіңішке і дауыстысына айналады. Осындай құбылыс,
жүйелі түрде болмаса да, әзірбайжан тілінде кездеседі.
Вариантты ... ... ... түркологияда басқа да пікірлер
айтылды. М. А. ... 1960 жылы ... ... ... ... ... ... вариантты сөздердің шығуы мен қалыптасуын
түркі тілдері құрылысының даму ерекшеліктерінен іздейді. Оның ойынша, ... де өз ... ... ... ... ... ... құрылымы дауысты дыбыстардың сапалық ... ... ... ... Сөздер комплексті ... де, ... ... ... ... ... ... бүкіл алтай тілдерінін тарихқа белгісіз өте көне дәуірінде жеке
түбірлерден құралған комплекстің ... ... ... ... мүмкін. Бүгінгі түркі тілдері ... ... арғы ... дербес сөздер болғандығы талас туғызбайды. ... ... ... комплекстер құрамында жүзеге асуы әбден мүмкін.
Алайда, дербес түбірлердің комплекске бірігуі сингармо-низмге негізделді ... ... ... Қазіргі тілдің фактілері сөздердің комплекске бірігуі,
сондай-ақ ... ... ... ...... үндестігі болды
дейтін тұжырымды дәлелдемейді. Бүкіл сөз ... ... ... бірдейлікке түсуі, екінші сөзбен айтқанда, сингармонизм жүйесіне
бағынуы ... ... ... ... оның ... ... айырылған кезеңде ғана ... ... ... ... бірігуі сингар-монизмге негізделе алмайды.
Барлық түркі тілдерінде дауыстылардың ашық, қысаң топтары қолданылады.
Дауыстылардың ашық және қысаң сапалық топтарына ... ауыз ... ... ... дыбысталу процесінде тілдің көтерілуі дәрежесіне
байланысты. Ашық дауыстылар ауыз қуысының барынша ашылуы ... ... сәл ғана ... дыбысталады. Дегенмен, ауыз қуысының ашылу
дәрежесі барлық ашық ... ... ... ... ... ... ... ауыз қуысының барынша ашылуы арқылы пайда
болатын дауыстылар мен бір ... ... ... ... ... ажыратады. Түркі тілдеріндегі дауыстыларды бұл принцип бойынша
топтастырғанда, бір жағынан, ... ... ... ... ... ... сан жағынан әр түрлілігін көруге болады. Жалпы, туыс ... ... ... ... ... ... сирек кездесетін
құбылыс. Дауыстылардьщ ашық, қысаң сапалық топтарының әр қилылығын түркі
тілдерінің жеке ... әр ... ... ... дамуымен
байланыстыруға келе бермейді. Айталық, қыпшақ ... ... ... дауыстылардың сапалық топтары бірдей емес. Сондай-ақ ... ашық ... саны — ... ... ... саны — төртеу
болса, хақас тілінде 4 ашық дауысты, 5 қысаң ... ... ... ... ... — 2 ... 3 деп те көрсетіледі) ашық дауысты, 8 түрлі
жартылай қысаң, қысаң дауыстылар айтылатын көрінеді. Бізбен ... ... 4 ашық ... жартылай ашық) дауысты, 4 қысаң (және жартылай қысаң)
дауысты болса, өзбек тілінде ашық дауыстының саны — 2, ... және ... ... саны —4 ... ... ... тілдерінің қиыр шығысында
жатқан якут (саха) тілінде 4 ашық (және жартылай ... ... 4 ... бар. Ал ... ... шор ... ... ашық дауысты —1, жартылай
ашық дауыстылар —3, қысаң дауыстылардың саны —4. Сонымен түркі ... ... ... саны бірдей болып келетін тілдер аз.
Қазақ тіліндегі ... ... ... саны ... ... тек қана ... тілінде қайталанады. Жеке түркі тілдерінде ашық-
қысаң дауыстылар сапалық жағынан бірдей емес. Бір ... ... ... ... ... тілде сәл бәсең немесе керісінше болып отырады.
Барлық тілдерде сапалық жағынан ұқсас ... тіл арты жуан ... Ал ... ... туралы осындай тұжырым жасауға әсте болмайды.
Мысалы, о дауыстысы бір тілде ... ашық ... ... ... ... бір
тілде айқын ашық естілмейді, сәл бәсең айтылады т. б. Жеке тілдерге тән
осындай ... ... ... ... ... бір ... ашық және ... болып екі топқа бөлінсе, екінші бір тобында ... ... ... ашық, жартылай ашық, қысаң топтарға ажырайды. Кейбір
түркі тілдерінде қысаң дауыстылардың өзі сапалық ... екі ... ... ... ... ... ... мен ашық дауыстылардың арасы) және
айқын қысаң. Еділ бойы ... ... ... ... ... басқа тілдерде қайталана қоймайды. Осы ерекшеліктердің барлығын
ескере ... ... ... ... сапалық түрлері ыңғайына
қарай мынадай шағын топтарға шартты түрде жіктеуге болады:
1) Дауыстылар 2 топқа: ашық және қысаң болып ... ... ... ... ... ... ... Бұл тілдерде де, жоғарыда айтылғандай,
дауыстылар ашық, қысаң болып екі топқа жіктеледі: а, э (а), о, ö — ... ё, і, у, ү — ... ... Бұл ... дауысты
фонемалардың саны —8.
2. Дауыстылар үш топқа: ашық, жартылай ашық және қысаң немес ашық,
жартылай ... ... ... жіктелетін тілдер: әзірбайжан, қарақалпақ,
башқұрт, татар, чуваш, қазақ, хакас т.б. Бул тілдердегі ашық-қысаң ... ... ... ... ашық ... ... қы-саң) дауыстылардың
саны 9, ... 11-ге ... ... Бұл ... ... ... сапалық бөлінісін байқау үшін әзірбайжан тілі мен ... ... ... ... келтіру орынды:
езуліктер еріндіктер
ашық — а ä о ... ... ... ï і У ... а э о ... ... ... ï і У У
Хакас тілінде э дыбысы айқын ашық ... ... ... ... ашық ... ... Оның есесіне хакас тілінде ашық ä (қазақ
тіліндегі ә) ... жоқ. ... ... ... ... ... гөрі ашыққа жақын айтылатын дауыстылар ... жоқ ... ... ... жақын айтылатын дауыстылар қатары жоқ. Сонымен,
бұл ... ... ... саны ... ... ... сапалық
түрлері бірдей емес.
Дауыстылардың ашық, қысаң топтарға жіктелуі ... ... ... ... жата ма, әлде ... тарихи даму
барысында пайда болған ерекшелік пе? Бұл сұраққа жауап беру үшін ... ... ... бірі ... тілінде кездесетін мынадай екі түрлі
құбылыстарды еске алу ... ... ... ... ... дауысты фонемалардың ашық, қысаң варианттары фонемалық қызмет
атқарады. Бұл ерекшелік дауыстылардың ашық не ... ... сөз ... еместігін көрсетумен бірге, оның жаңа, ... даму ... ... ... ... ... қазіргі түркі
тілдерінің қайсысында да айырмашылығы ашық, ... ... ... ... тобы ... Оларды вариантты сөздер деп атау басқа
сөздерден ерекшелеу мақсатынан туған. Мағыналық дербестік тұрғысынан оларды
вариантты деп ... ... ... тілінде бұл топқа мына сөздерді
жатқызуға болар еді: арсылда — ырсылда, сатыр — ... ......... жал-тыл — жылтыл, тайа — тіре, шаңқыл — шіңкіл, тақыл
— тықыл, жалпыл —г ... т. б. Бұл ... ... ... да бір-
бірінен мағынасы жағынан жіктелгендер. Ал, әдеби тіл мен ... ... ... ... варианттар да кездеседі: ояу —
ұяу, сөндіру — сүндіру, ...... ...... ... — тыман, бұлақ
— былақ, мұздау — мыздау, ұрлау — ... т. б. ... ... ... тек ашық ... ... ... ғана емес, сол сияқты
дауыстының жартылай ашық дауыстығы (ояу — ұяу) айналуын, ал ... ... ... ... ... қысаңға айналуын көруге болады: (бұлақ —
былақ, сөндіру — сүндіру, көңіл — ... ... ... ... ... тілдерінде де кездеседі. Н. А. Баскаков алтай тілінің Куманды
диалектісінде о:>у, ө;>ү ауысуларының жиі кездесетіндігін айтады. Ал, ... ашық ... ... ... ... ... тілдерінде заңды
қалыптасып кеткендігі белгілі. Ол тілдерде ... ... ... сөздер де мол кездеседі. Чуваш, якут тілдерінде басқа
түркі тілдерінде сөз ... ... ашык ... а ... ... ы дауыстысының айтылуы осы құбылыстың бір ... ... ... ... ашық-қысаң топтарға жіктелуі түркі
тілдерінің генезистік заңдылықтарының қатарына жататындығын ... ... ... ... негізінде вариантты сөздердің жасалуы
алғашқы қүбылыс та, ашық-қысаң ... ... ... ... ие болуы екінші дәрежелі құбылыс.
Дауыстылардың жіктелуінің ашық және қысаң топтарға ... ... ... ...... ... жартылай қысаң топтардың кейбір
тілдерде қалыптасуы жеке ... ... ... барысында орныққан.
Тілдердің біразында, ... ... ... оғыз ... ашық ... э ... ... Бұл дыбыс,бір жағынан, ашық
дауысты сәйкес те, ... ... аса ... і дыбысына сәйкес келеді.
Әзірбайжан тіліндегі э түркі ... аса ... ... ... айтылған созылыңқы дауыстының қысқарып, қалыпқа түскен ... ал ... — сол ... ... ... ... ... көрінісі. Оғыз
тілдерінің бірі — түрікмен тілінде э дыбысы көне ... ... ... ... ... қалыптасқан да, созылыңқы дауыстының орнын
созылыңқы ä, ï дыбыстары ... ... ... ак, ... эк ... ал. түрікм. эл (қол), әзірб. ала, ... Элэ ... ... ... баш, якут біэс (беф — jі, якут сіэ (же), әзірб. дә, ... ді\ ... дэ (де), ... гёт, ... гіт (кет) т. б.
Татар, башқұрт, чуваш тілдерінде жоғарыда ... ... ... ... қалыптас-қан: і\ Һ 6, 6. Бұл құбылыс тек Еділ
бойындағы ... тән. Ол ... ... ... жуан, ашық а дыбысынан
басқа ашық дауыстылардың бәрі қысаңданып, қысаң дауыстылар, керісінше бір
шама айтылатын дәрежеге ... Бүл бір ғана ... тән, ... тілдермен
жиі әрі ұзақ қатанастың негізінде қалыптасса керек.
Қазақ, қарақалпақ, ноғай тілдерінде жартылай ашық э дауыстысымен қатар
шығыс ... ... ... ... а ... қалыптасқан. Сөйтіп,
түркі тілдерінің көпшілігінде екі варианттар түратын ... үш ... ... а/ ä/ э. ... ... ... ... мен
дауыссыздар тіркесінен қысаң дифтонгоид дауыстылар қалыптасқан: ит ... ... ти ... (ійтер) т. б. Алайда, бүларды ... ... деп ... ... жоқ. Өйткені, бұлар, жоғарыда айтылғандай,
дауыстылар мен дауыссыздар тіркесінің айтылуда бірігуінің ... ... ... ... ... (қысаң дауысты дыбыс) буын сапасын ғана
айқындайды да, өзінен кейінгі дауыссыз ... ... ... ... ... ие ... ... тілдерінің біразында ұшыраса қоймайтын бұл
дыбыстардың бар ... ... ... ... ... бұларды дауыстылардың принциптік төртінші тобы деп түсіндіру
бар. Мұндай ... ... ... ең ... ... дауысты сыңарлардың өз алдына принциптік топ бола алмайтындығында
жатыр.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 12 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Дауысты және дауыссыз дыбыстар36 бет
Тіл дыбыстарының түрлері. Дауысты, дауыссыз дыбыстар26 бет
Қазақ тіліндегі дауысты және дауыссыз дыбыстарды үйретудің жолдары41 бет
«Хорды дирижерлау пәнінің теориялық негіздері»5 бет
Бала тілінің дамуы4 бет
Дауысты дыбыс әріптерінің емілесі7 бет
Дыбыс жүйесін теориялық және практикалық жақтан үйрету31 бет
Еліктеу сөздердің фоносемантикалық сипаты52 бет
Жазудағы каллиграфиялық дағдыларды үйретудің әдістемелік жолдары49 бет
Кәсіби қазақ тілі.Орта және кәсіптік оқу орындарының студенттеріне арналған оқулық57 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь