Арал теңізінің зерттелуі. Арал теңізінің экологиялық мәселелері

Мазмұны
Кіріспе
І Тарау
1. Арал теңізінің зерттелуі
1.1 Арал теңізінің зерттелу тарихы
1.2 Арал маңы табиғи ресурстарын және оны тиімді пайдалану жолдары

ІІ Тарау
2. Арал теңізінің экологиялық мәселелері
2.1 Арал теңізінің экологиялық мәселесі
2.2 Арал теңіз мәселесі жөніндегі іс.шаралар

Қосымша
Пайдаланылған әдебиеттер
        
        Мазмұны
Кіріспе
І Тарау
1. Арал теңізінің зерттелуі
1.1 Арал теңізінің зерттелу тарихы
1.2 Арал маңы ... ... және оны ... ... жолдары
ІІ Тарау
2. Арал теңізінің экологиялық мәселелері
2.1 Арал теңізінің экологиялық мәселесі
2.2 Арал теңіз мәселесі жөніндегі іс-шаралар
Қорытынды
Қосымша
Пайдаланылған ... ... - ... мен ... (Қызылорда және Ақтөбе обл.)
жерінде, Тұран ... ... ... ... шығыс шетінде
орналасқан тұйық көл. Алабындағы қарқынды антропогендік әрекеттерге дейін
(1960 - 70 ж.) дүн. жүз. ... ... 53,0 м ... ... ... Осы ... ... ауд. 66,1 мың км2 (аралдарымен қоса), суының
көл. 1064 км3, орташа тереңд. 16,1 м (ең ... жері 67 м), ұз. 428 км, ... км, су ... ... ауд. 69000 км2 ... ... ... үздік өңдеу алу барысында 1998 ж. теңіз ... 18 ... (1997). ... ... 2 ... - ... Арал және ... бөлініп қалды (қ. Арал апаты). А. т. көне замандардан белгілі. Ежел
гректер мен римдіктер теңізді ... "сақ ... ... ... ... , Окс ... (Окс — Сырдарияның грекше аты) деп атаған.
Кейін Птолемей оның геогр. орнын анықтаған. А. т-нің Хорезм т., Жент ... т. ... ... бар. Араб ... Әбу Әли Ахмед ибн Русте
(10 ғ.), Әбу Исхак әл-Истахри (10 ғ.), ӘбуАбдал-лаһ Мүхаммед әл-Идриси (12
ғ.), Әбу-л-Фида (14 г.), ... ... ... А. т. ... ... ... ... жан-жақты зерттеу Ресей империясының
шығысты отарлау саясатын жүргізу кезінде іске асырыла ... 1848 - 49 ... ... әрі ... А.И. ... экспедициясы А. т-нің ... ... рет ... ... ... 1850 ж. ... алғашқы толық
картасы жасалды. Теңіздің морфометриялық сипаттамаларын тұңғыш рет (1874,
1889) И.А. Стрельбицкий анықтады. 1874 ж. ... А.А. ... ... өлшеп, солт.-батыс жағасына қада орнатты. Теңіз суының хим. құрамы
туралы зерттеулердің нәтижесі 1870 - 73 ж. ... ... 1900 - 03 ... және оның ... ... геогр. және гидрол. зерттеулер Л.С.
Бергтің басшылығымен жүргізілді. Одан ... ... ... ... ғыл.-зерт. Және жобалау ин-ттары шұғылданды.
Қазақстанның, сонымен бірге бірқатар шетелдік ғыл.-зерт. мекемелері
А. т-н зерттеу ... ... ... ... ... ... Арал ... жоғарғы плиоценде жер -қыртысының төменге майысуы
нәтижесінде қалыптасқан. Табанының бедері жота-жоталы жазық ... ... күрт ... ... теренд. 20 — 25 м, А. т-нде жалпы ауд.
шамамен 2235 км2 (айдынның 3,5%) болатын 1100 ... тобы ... ... бірқатары түбектерге айналып, құрлыққа қосылған. Кезіндегі ең ірі
аралдары: Көкарал, Барсакелмес, Возрождение (бұл ... ... ... ... ... ... Солт-нде биік және жайпақ жағалаулар кезектесіп
отырады. Олар терең шығанақтармен тілімделген; шығыс ... ... ... шағын шығанақгар мен жаға маңы аралдары көптеп кездеседі, оңт.
жағасы ... ... ... ... ... тілімденуі шамалы,
бұл тұстағы биікт. 250 м- ге ... ... ... қабақтарынан
тұрады. А. т-не Орталық Азияның 2 аса ірі өзені (Әмудария мен ... ... ... ... ауаның орташа темп-расы жазда 24 -
26°С, қыста -7,0 - ... ... ... ... ... ... 100 ... мм. Табиғи жағдайдағы теңіздің су тендестігінің құра-мы: кел бетіне
жауатын жауын-шашынның мөлш. 5,9 км3, өзен ... 54,8 км3, көл ... ... 60,7 км3. 1970 ж. бастап көлге құятын өзен ... ... ... ... ... ... толтыруға4 шамасы жетпейді,
сондықтан теңіз суы жылдан жылға тартылып ... ... ... ... маусымдық тербелісінің орташа мәні 25 см, көп ... ... 3 м-ге ... жеткен. Соңғы кезде маусымдық құбылмалылық, болмаса су
деңгейінің көпжылдық ауытқу көрсеткіші тек төменге ... ... ... ... ... темп-расы жазда 26 - 30°С, қыста 0°С-тан төмен.
Қыс бойы ... ... ... мұз ... Суының тұзд. табиғи жағдайда 9
— 14%о болатын, соңғы он жыл ішінде (1988 - 98) 25 - ... ... ... өте ... 25 м-ге ... ... көруге болатын еді. Теңіздегі
ағыстар сағат ... ... ... ... А. ... балықтан арал
шоқы-ры, сазан, қаяз, торта, т.б. бар. ... ... ... ... байланысы шамамен 7 айға созылатын, казіргі кезде тек иірімдерде ғана
қатынайды. Маңызды айлақтары мен негізгі экон. ... ... Арал ... және ... ... Мойнақ (Үлкен Аралда) қ-лары болған. А. т-нің
жағалауында халық аз ... ... ... ... ... мал ... және
көкөніс-бақша өсірумен айналысады. Арал балық аулау ауданына А. т-не ... ... ... ... ... өндеу (тұздау) зауыттары бұрын
Әмударияның атырауында, Аван кентінде (Көкаралда), Бөген ауылында ... ... Ұялы және ... ... ... болатын.
Алғаш Әмударияның атырау тұсы к. т. аталып ... өте көп ... ... ... ... теңіз түгелімен Арал аталған.
І Тарау
1. Арал теңізінің зерттелуі
1.1 Арал теңізінің зерттелу тарихы
Қазақстанның Оңтүстік аймағында жатқан Арал теңізі ... ... ... ... Арал теңізі Тұран ойпатының тектоникалық қазан
шұңқырында ... Ол ... ... деңгейінен 53 м ... 1950 жылы ... ... 64,5 мың ... километр, ұзындығы 428
километр, жағалаулары көбінесе ойпатты, ... ... ... ... ... ... Аль-Бируни, Ибн-Хордадбек Ибн –Русте т.б.
ойшылдар өз ... ... Арал ... ... ... ... аудара бастады.
Ароал теңізі мен оған құятын Әмудария мен ... ... ... ... 1848-1849 жылы орыс ғылымы Бутоков А.И. ... ... ... ... ... жүргізді. Н.А. Северцев (1857-
1858 ж) Арал ... ... ... ... және ... ... Ол бұл ... картасын жасады және оның жер бедерін, табиғаитын
климатын, өсімдіктерін суреттеп жазды.
Ол зерттеуде табиғат ... ... ... ... геологиядағы экологиялық бағытқа жол ашты. Арал теңізі алқабындағы
судың 85 процентін ауыл ... ... ... ... ауданы 1960 жылы 66,1 мың км-ден 1993 жылы 33,3
мың ... ... ... Арал ... суының көлемі 1993 жылы 278 текше
метрге ... Арал ... ... ... ... ... ... ішінде
екінші, ал дүние жүзінде төртінші орында.
Арал теңізі көне ... бері ... ... ... назарын өзіне аударып келеді. Арал туралы алғашқы деректер
ежелгі грек ғалымдарының еңбектерінде ... Грек ... ... ... ... ... анықтап жазған. Арал теңізінің суын,
табиғатын жан—жақты зерттеуде орыс ... ... ... зор.
Академик Л.С.Бергтің1908 жылы «Арал теңізі деген үлкен еңбегі ... ... ... түбі тегіс, тұнба шөгінділі».
Арал теңізінің аймағының климаты қатаң контингентті, құрғақ жылдық
жауын-шашынның орташа мөлшері 100 мм. Жылдың булану ... ... ... ... есе ... ... ... жаз айындағы орташа температурасы: +24 0С+2+
0С, қыста -7 0С,-13 0С-қа дейін төмендейді. Қыста теңіз бетіне мұз ... ... 14 ... ... ... ... ... қатты тартылып
тайыздануына байланысты тұздылығы қалыпты мөлшерден ... Яғни ... өзен ... ... әлеуметтік және эклономикалық проблемалардың
туындағаны, ал оның ... ... ... ... қалыптасқан
экологиялық тепе-теңдіктің бұзылуы екені ашық айтылып жүр.
1915 жылы қос өзен ... ... ... Явардия капитаны Бекович-
Черкасский сондай-ақ саяхатшы- климатолог А.И. Воейков ... ... ... Арал ... деп ... осы бір ... су ... біржола құртуды ұсынгады. Ал география ғылымының докторы
С.БЮ. теллер ... ... ... атты ... ... ... ... жатқан суды пайдалан отырып, 4 млн ... ... 4 млрд ... өнімін алуға болады» деп жазады. Арал теңізінің
«табиғат ... ... ... оның ... ... қарайтын
көзқарастар көпшілік арасында қалыптасқан қоғамдық ... ... ... ... ... болмаса, соңғы он-онбес жыл ішінде
Аралдың пайдасына бірде-бір жанашыр, жылы сөз ... жоқ. Теңз ... ... ... ... нақты ғылыми зерттеулер тиісті орындардың
назарынан ... ... ... ... ... А.И. ... пен
география ғылымдарының кандидаты И. П. Гоптареваның есебі бойынша Арал
теңізінің ... ... ... 5 млн ... жер ... ... ... теңізінің Қазақстан территриядағы жұмыс жүйесін теңізді өкшелей
қуу принципі бойынша ... ... ... ... да ... тұр.
Бұл тұста Арал теңізінің деңгейі бір көтеріліп, бір ... ... ... де, ... ... әігімелері де растайды.
Арал өңіріндегі ерте темір дәуірінің сақтанған археологиялық
ескерткіштердің жинақталуы. Арал ... ... мен ... ... ... ... ағысының аралығы жатады. 1937 жылы бастап Хорезм
археолог- этнограф экспедициясы Сжетский, С.П. Толстов, М.А. ... ... т.б. ... ... Арал ... сақ тайпалаларының 4
түрлі өмір сүргені белгілі болды. 1) ... ... ... ... ... ... 3) ... мен қуаңдария аралығында-
аугасилер; 4) әңкәрдария бойында –сакравактар Стробон бұл ... ... суы мол, ... жер ... айта ... онда
апасиактар өмір сүргенін жазған. Арал өңіріндегі ертеректе болған шірік
рабат, Бәбіш Молла, Баланды, жетіасар, ... асар көне ... ... ... мол ... ... Бұл қала-жархит жобалары бір-
біріне ұқсас. Халқы мал шаруа, мен, егін ... аң ... ... ... ... дәнд ... ... тары қалдықтары, үккіш, қол
диірмен т.б. құрал-саймандар ... Мал ... 47 ... ірі ... ... оның ішінде түйе, жылқы сүйектерінің мол кездесуі жартылай
көшпелі өмірдің басым болғанын аңғартады Қол өнер, ... ... ... Рабат қаласы төңірегіндегі обаларды зерттеу ... ... Арал ... ... бұйымдарға ұқсастығы дәлелденді.
Жерлеу тәсілдерінің өзіндік ерекшелігі бар. ... ... ... 38,5 м ... 8 м, көлемі 47х29х9, 5 см, 53х31х11 см шикі
кірпіштен өрілген ... ... сақ ... бет ... ... ... ал ... ғасырдан бастап монғолдың белгілері
күшейе бастағанын көрсетті.
Арал ... ... жаңа тас ... мен ... ... дәуірі
аралығында бұл аймақта мал шаруашылығы мен ... ... ... ... жақсы дамыған тайпалардың өмір сүргенін көрсетті. Олар көрші
елдердің және шығыстан ... ... ... саяси- әлеуметтік,
экономикалық мәдени және антропологиялық жағынпан ... ... ... ... мен ... ... бөліп қарауға болмайды.
Өйткені Аралды ... ... ... десек, сол қателіктер алаңы-
Орта Азиядағы Қос өзеннің бойы, ... ... ... мың ... бар ұлы өзен-Сыр ел жайлы ойланған сәтте өкейде тарих сабағы тұруы
тиіс. Өйткені өзен бойында ... ... ... ... ... ... төніп келген қауіптің алдын алсақ, сырдан су ... он ... ... ... ... ... әбден мүмкін. Ал тарих тереңіне
үңілер болсақ, бір ... ... ... ағып ... атты ... жүйесіне
құйыпты. Хиуа тарихшысы Әбілғазы жер дүмпуінен Варихш көлдер ... ... ... ... ... ... ... Арал маңы табиғат ресурстарын және оны тиімді пайдалану ... ... ... аса түрі бар. ... ... бар ... қаяз, шабақ ақмарқа сияқты балықтар ауланады.
Соңғы уақытқа дейін аралдан болықшылар жылына 200 мың тонна балық
аулап келеді. Аралға ... ... мен ... ... суын ... пайдалану, ысырап ету салдарынан теңіз суы тартылып, айдыны тарылып
барады.
Теңіздің Солтүстіктегі ... ... ... келмес» қорығы
құрылған. Қорық аймағындағы бөкен, құлан, ... ... т.б. аң, ... қорғауға алынған. Қазіргі теңіз ... күрт ... ... олар ... ... ... кезде Шығыс, Аралдың қазақстанның бөлігінде (қызылорда
облысы) қорғалатын табиғи ... өте аз. Ең ... ... табиғи
аумақтар (Қ.Т.А.) ұйымдастыру, 1929 жылы Барсакелмес ... ... ... ... пен ... ... жерсіндірумен, өсіру және оны аулау
жұмыстарымен байланысты ... ... ... сұр кекіліктер,
қырғауылдар, ор қоян, қарақұйрықтар, ақбөкендер сияқты бағалы хайуантатар
жіберілген. 1939 жылы осы ... ... ... ... ... ... ұйымдастырылды. Облыс байлығында 1 қорық, 2
қорғалым жұмыс істеп келеді. Ландштафтарды ... ең ... ... ... ... сәйкес биологилық түрлілікті сақтаудың ең
тиімді ... ... ... ... ... ... Ал, қорғалымдар құру
сыр өңірінде ХХ ... 70-80 ... ғана ... ... бастады. Көптеген
жылдар бойы табиғи қорғалымдар ... ... ... ... ... ... ... болды.
Жалпы басқа елдердегідей қазақ халқында табиғатты, әсіресе оның жеке
нысандарын қорғау идеялары ертеден ... ... ... мұра ... ... ... идеялардың туындауы қазақ ... ... ... байланысып келуінде. Қазақ халқының еңбектеген баладан ақ
шашты ата-әжеге дейін табиғат құрылыстарына ерекше көңіл бөліп, соның ... ... ... ... ... адамдардың табиғатпен болатынын, бірі
бұзылса бүкіл жүйенің биосферадағы әр заттың ... ... ... ... ырғақтығы бұзылатынын білуге көмектеседі. Халық
табиғаттағы кейбір ... мен ... да, ... ... қажетті
заттарды киелі деп қастерлейді. Сол арқылы адам баласына бақыт пен байлық,
құт-береке ... деп ... ... ... ... жылқыны, қойды,
түйені басынан ұрмайды, малды аяқпен теппейді немесе далада өсіп ... ... ... ... ... сонымен бірге тек өсімдіктер мен жануарлар сияқты түрі
нәрселерге ғана емес, өлі ... ... ... ... ... ... киелі жерлер деп білген. Мысалы, киелі бұлақтар, тау-тастар. Сыр
өңірінде мұндай жерлер көп ... ... ... ... ... қорасан, қорқыт ата мазары, жеті әулие, т.б.).
Орыс шаруашылығының, бай-көпестерінің қазақстан жерінде жер ... ... ... мал жайылымдардың шұрайлы жерлерін тартып ... ... ... ... жаңа ... қалыптасуын көрсетеді.
Қызылорда қаласының тұсындағы ... ... ... ... жерлердің көпшілігі орыс көпестерінің қолына көшті. Оның айғағы
қазіргі көптеген ... ... ... ... экологиялық негізі маңыздылығы ... ... ... ... ... ... жалпы табиғат қорғауды
ұйымдастыру жұмыстарында шөл ... ... ... өте ... ал осы ... өз дәрежесінде көрсете алатын бірде-бір
қорық жоқ. Сондықтан шөл даланың табиғатын, ... мен ... ... ... ... ... ... қорық ұйымдастыру өте қажет-ақ.
Әсіресе, Қазақстанда шөл мен шөлейттің түрлік құрамы өте жоғары, әрі
ерекше ... ғана тән. ... ... ең ... да ... ... тоғайлар мен шқөл ормандары болып табылады.
ІІ Тарау.
2.1 Арал теңізінің экологияльқ мәселелері
60 жылдардан бастап Арал ... ... кеми ... ... ... дақылдарын суару үшін ... ... ағып ... ... су ағысын 90%-дан астам ... ... ... 2,6 млн. ... ... өзінің 60%
көлемін жоғалтты. Судың деңгейі ... 2 м-ге ... ... 2 ... астам артты. Күн сайын 200 тонна тұз ... ... 300 км ара ... ... Шөлдену,
топырақтың тұздануы, ... мен ... ... ... ... одан әрі ... ... күрт төмендеп кетті.
Арал аймағының экологиялық жағдайы ... ... ... ... болмауына әкеліп, бірқатар ... ... ... ... ... бұза ... кез келген қазіргі заманғы
қоғам өзінің ... ... ... ... ... үшін
экологиялық тұрақты ... қалу ... ... тұрақты
болашақты сақтау үшін ... ... ... бақылап,
өнеркәсіптік қалдықтарды ... ... алу, ... ... ... пайдаланатын технологияларды жасап, іске қосу
керек.
Аралды ... қалу ... бе? 30 ... ішінде
Арал теңізі 640 км3 судан ... ... ... ... ... 11-12) ... Судың деңгейі 13 ... су ... ... километрге ... ... ... ... ... ... көтерілуде.
Арал теңізі Орта ... ... ... oрналасқан.
Көлемі бойынша Арал дүние жүзінде ішкі су ... ... ... ... ... Тұран ойпатында ... және ... ... ... ... және ... ... жатыр. Судың орташа ... -1 ... ... ... 20-25 м. ең ... тереңдігі - 67 м. Жаздағы
орташа температура 24- 26°С, ...... ... ... мөлшері шамамен 100 мм.
Арал теңізінің су ... ... ... - 5,9 км,
өзен ағысымен - 54,8 км ... ... ... ... - 60,7 км. ... ... ... ауытқуы - 25 см,
ал ғасырлың - 3 ... ... ... жүзінің ірі тау жүйелері
бұл ... ... ... ... ... ... ... су балансын Орта Азияның ірі өзендері - Амудария мен
Сырдария ұстап ... ... ... жерлердің кеңеюіне байланысты Арал
теңізіне келетін өзендердің суы күрт ... ... 1970 жылы 35,2 км, ... жылы - 10 км. 1986 жылы ... мен ... ... ... Барлық су суармалы жерлерге ... ... ... ... ... ретінде ауа райына
үнемі әсер етіп ... ... ... ... 300-400 км
ара қашықтықта байқалды. Бұл ... ... ... өсірудің
ең солтүстік белдеуін жасауға мүмкіндік ... ... ... континенталдылығы артты. Ең ... ... ... ... ... ... ... 2°С-қа артқан.
Ауа райынық қаталдығы Арал ... ... ... ... ... ... ... кезеңнің 170-180 ... ... ... ... (мақтаның өсуіне 200-220 күн ... ... ... өзен ... ... 0,3-0,5 ... ... ол 2,5 r/л жеткен. Судың сапасының ... мен ... ... ... ... әсер ... ... орман,
қамыс, өнімді жайылымдар мен ... ... ... ... ... ... 50 көл ... ... ... суларының деңгейі төмендеп кеткен.
Арал теңізінің тартылып, теңіздің маңайындағы аудандардың экологиялық
жағдайларының ... ... ... бар. Соның ішінде ең басты
себеп Аралға құятын Сырдария мен Әмудария өзендерінің аңғарларында суармалы
егіс көлемінің ... ... су ... ... ... ... сортаңдануына алып келді. Соның салдарынан Арал теңізінің деңгейі
14,7 метрге дейін төмендеді. Көлдің 26 мың км2 су ... ... ... ... ... ... ... сортаң шөл пайда болды.
ХХ-ғасырдың 70-жылдарынан бастап, ғарыштан (космостан) түсірген
суреттерде Арал маңынан ... зор ... ... ... ... ... ... Арал теңізінің солтүстік шығыс және шығыс жағалауындағы
суы кепкен аймақта болды. Аралдың ... ... ... тұзды шаң
жүздеген мың шаршы километр аумаққа ... ... ... ... ... ... 1 км2 жерінен 8000 тоннаға жуық тұзды
шаң көтеріліп, қоршаған ортаға ... ... ... ... ... ... ... азайтып, eгic өнімін ... ауыз ... әсер ... ... ... денсаулығына зиянын тигізіп отыр.
Тұзды ... ... ... ... ... ... ауыз судың сапасын,
халықтың денсаулығы нашарлатуда.
Атмосфераға зиянды заттардың шамадан тыс таралуы климатқа да өз
әсерін ... Арал ... ... ғана ... су мен ... ... ... шыңындағы ауылдарда жас балалар өлімі көп, ересектер
арасында сырқаттану басым. Әсіресе тыныс алу ... мен ... ... ... ... т. б. ... жиі ... Жұқпалы аурулар
(ішек және сары ауру), қатерлі ісік, кеміс боп ... ... ... ... Арал ... ... жағдайының бұзылуы жергілікті халықтың
әлеуметтік-тұрмыстық жағдайына да қатты әсер етіп отыр. Байырғы ... ... ... ... ... Арал ... арналған бірнеше
халықаралық конференциялар өтіп, ... ... ... ... жылы ХХ ... ... және экология» атты ақындардың халықаралық
Арал қозғалысы өткізілді. Соңғы жылдары ... мен Орта ... ... ... аман сақтап қалу жолдарын қарастыруда. Бұл
шаралардан шет мемлекеттер де сырт қалуда. Өйткені бұл ғаламдық проблема.
Ғалымдардың есептеуінше Арал ... ... ... ... Одағындағы «Чернобыль» апатынан кейінгі екінші орында. ... ... ... жағдайы шет ғалымдарын да ... ... ... ... ... адам ... ... бүкіл
тіршілікке қауіп төндіріп келеді. Еліміздің Арал теңізі мен ... ... ... ... Арал ... ... апат
аймағында, әсіресе әйелдермен балалардың арасында асқазан-ішек ауралары мен
қаны аздық, сәби ... туа ... ... жиі ... ... ... ... Возрождение аралындағы бұрынғы биологиялық полигонның
қызметінен бактериологиялық ... ... ... ... де бар. ... әі де ... оба, ... секілді аса қауіпті жұқпалы аурулардың
табиғи ... ... ... ... тағы бір жайт ... 200
млн.тонна пайдаланылған сарқынды су табиғи су көздерін ластайды екен.
2.2 Арал теңізінің мәселесі жөніндегі іс-шаралар
Арал теңізі мәселелері ... ... ... ... Н. ... ұсынысымен Орталық Азия Елбасыларының 1993
жылдың каңтарында Ташкентте ... ... ... 1993 ... 26
наурызда Қызылорда қ-нда өткен Арал ... ... ... ... жасалған келісім. Ол ... ... және Арал ... экология-лық сауыкхыруды, аймақгың әлеум.-экон. дамуьш
қамтамасыз ... ... ... ... шаралар туралы Келісім деп аталды.
Келісімге Қазақстан Президенті Н.Ә. ... ... ... А.
Ақаев, Тәжікстан Жоғ. Кеңесінің ... Э.Ш. ... ... И.А. ... ... ... С.А. Ниязов қол қойды.
Келісімнің арнайы баптарында Арал т. бассейніндегі экол. ... ... ... ... ... ... ... алуға, қоршаған
ортаны сауықтыруға және Арал аймағынын, әлеум.-экон. дамуын қамтамасыз
ететін, денсаулық сақтау, ... ... ... ... ... аударылды. Келісімді орындаудың алғашқы шарты есебінде Халықаралық
Арал қоры, Арал теңізі мәселелері ... ... ... ... ... ... шешілді. БҰҰ-ның Бас Хатшысына ... ... ... ... жолданды. Онда Аралды сақтап қалуға, Арал
аймағының келелі ... ... ... ... дүн. жүз.
қауымдастықтың назары аударылды.
Арал ... ... ... Азия ... ... Қырғызстан, Түрікменстан) Елбасылары Кеңесінің атқарушы органы.
1993 ж. 26 наурызда ... ... ... (қ. Арал ... ... ... ... Орталық Азияның әр республикасы ... ... ... 5 кісі және ... ... ... ... енді. Мемл-аралық Кеңесті әр жылда Орталық Азия
елдері ... ... ... ... Алғашқы кезек Өзбек Респ-на
берілді. Кеңес өзінің атқарушы ... су ... ... ... ғыл.-тех. және экол. даму жөніндегі ... ... және ... бассейндік су ш. басқармаларын Кеңестің су
мәселелері жөніндегі ... ... ... ... өз ... Арап ... және ... банкпен бірлесе отырып
жүргізеді.
Арал anaтынан зардап шеккен елдер басшыларының ... ... ... ... ... 1990 ... 24 — 26
қаңтарында БҰҰ-ның қоршаған орта бағдарламасының (ЮНЕП) ұсынысымен жасалды.
Бұл халықар. ... ... ... ... ... нақтылы іске дайындықка
қатысу" деп аталды. 1990 жылғы 11 — 12 ... ... қол ... ... ... ... ... бойынша оқымыстылар мен мамандардың
қатысуымен "Диагностикалық құжат" жасалды. Бұл ... ... Арал ... ... ... ашып берді, нақтылы іске ... ... ... ... ... 1992 ж. 4 ... ЮНЕП-тің
басқаруымен Женева қ-нда ... оған ҚР ... Ү. ... ... Н. ... қол ... Келесі сатыда Дүниежүзілік Банк пен ЮНЕП,
ПРООН, ЮНЕСКО, т.б. ... ... ... Орталық Азия елдерінің
мемлекетаралық кеңесінің және Халықаралық Арал қорының ... ... ... ... ... ... іске қосты. Бұл тарапта 7
бағдарлама, 18 жоба жасалып, ауқымды жұмыс ... ... ... Қазақстан ұлттық жэнциклопедиясы. Алматы 1998 ж.
2. Г.С. Оспанова., Г.Т. Бозшатаева «Экология» Алматы 2002.
3. Есназарова Ұ.А. Темірбеков А.Т. ... ... ... ... -1999 ж.
4. Қ.Н. Жалмишова «Экологиялық білім және тәрбие» Шымкент 2006.
5. Сағымбаев Ғ. «Экология негіздері», Алматылық баспа ... ... ... Ғ ... ... ... ... Алматы Рауан,
1998 ж.
7. Ю.П. Одум «экология» Мәскеу 1986 ж.
8. П. ... ... ... ... 1982 ... А.Ш. ... «табиғи ортаның дамуы, өзгеруін және ... 1983 ... И.Д. ... ... ... ... 1982 ж.
11. П. Бердокс, Д. Родд «Қоршаған ... ... ... ... 1979 ... «Егемен Қзақастан», 2005 жыл 30 қараша
13. «Отырар алқабы», 2002 жыл 15 ... ... ... ... ... ... мен ертеңі». Анкара
2000 жыл.
15. Қазақстан ... ... ... «Қазақстан
энциклопедиясы» Алматы 2001 ж.
АРАЛ ТЕҢІЗІ —Қаз. ССР-інің оңт.-батысындағы ағынсыз тұзды көл.
Үлкендігі ... ... ... ... ... Солт.-шығыс жартысы Қаз. ССР-
нде, оңт.-батыс болігі Қарақалпақ АССР-нде. Әбу-л-Ғазының жазбасында (1630)
А. т. аталуы Амударияның ... ... арал ... ... араб ... ... сызба кітабында» (1600) Ховарезм
(Хиуа) немесе Сырдарияның құйылысындағы Жанкент (Женді) ... ... ... Ер.- те ... ... мен қытайлардың А. т. жайындағы
білігі бұлдыр, тұспал ... «А.. т.» деп ... рет араб ... ... (910) ... ал араб географтары әл-Истахри (920), Идриси (1154),
Әбу-л-Фида (14 ғ.) нақтылы ... ... Кене ... ... ... ... жатқаны, бір кезде Амударияның Каспинге құйылраны жайында
бір түйінге келмеген шашыранды ... де бар. 1417 ж. ... Абру ... көлі ... ... ... ... Хозарға (Каспий) құйды ... ж. ... Аму ... ... ... ... Орыс ... т-н алғані рет зерттегендер Муравьев пен Бутаков (18-19 ғ.). 1848—49 ж.
А. И. Бутаков А. т-н ... рет ... ... Аралдың теңіз деңгейінен
биікт. 53 м. Ауд. 64,5 мың км2, ... 2,3 мың км2 ... ... ... жері 428 км, ені 235 км, ... 690 мың км2, суының орташа көл. ... ... А. ... ... жер қабығының плиоценде майысуынан пайда
болып, суға толған. Теңіз түбінің ... ... ... ... 20-25 м, ... жері 67 м. ... оңт.-батыс жағалауын жүздеген ұсақ аралдардан
тұратын.
Ақпекті архипелагы алып жатыр. Жалпы А. т-зде 300-ден астам арал бар,
ол ... ... 3,5%-і. Ірі ... ... ... ... жағасы биік жар. Аласа жері ... ... ... ... ... ... Шевченко, Бутаков, Сарышығанақ, Ақкөл,
Бозкөл, Қашқансу, Қаратума, Жалтырбас, Мойнақ т. б.) ... ... ... ... ... Мойнақ) пайда болған. ІІІығ. жағасы
ойпат, құмды және көптеген саяз шығанақтармен ұсақ ... ... ... ... ... оңт. жағасы Амударияның атырауымен
тілімделген. Бат. жағасы аз тілімделген, бпікт. 190 м-гe ... ... ... ... А. т-не Орта ... ... 2 өзені Амудария мен
Сырдария құяды. Ауаның жазғы орта темп-расы 24, 26° С, ...... ... С-қа ... ... ... 120—170 күні ашық, 70—90 күні бұлыңғыр. Қар
солтүстігінде 3 айдан, оңтүстігіиде 1,5 айдан артық ... ... ... ... 100 мм. А. ... су ... жауын 5,9 км3, құрлықтық ағыс
54,8 км3, булану 60,7 км3.,' ... су ... орта ... 25 см,
көп жылдығы (ғасырлық) 3 м-дей. 1960 ... ... А. ... абс. ... 53,4
л-ден 1967 ж. 51,66 м дейін ... Өзен ... 90%-1н ... теңіз деңгейі 12 м-гe төмендейді.
Қыста теңіз бетінің темп-расы 0° С-тан ... ... 26, 30° С. ... түгелдей қатады, оңтүстігінің мұзы жұқа болғандықтан, бұзылып тұрады.
Тұздылығы өзендердің құяр жерінде 10-11 %о, ... ... 14 ... суының азаюына байланысты тұздылық артып келеді (хлорлы 59,1%, күкірт
қышқылы 40,9%). Судың түсі қара көк, мөлдірлігі 15- 25 м. А. т-не ... және ... ... ... ... ... ... бағытына
сәйнес ағын туғызады. Теңіз көбінесе тынық. Толқын күші көбіне 2 ... ... ... ... ... күші 6 ... ұз. 120 м-те
жетеді. Балықтардан бекіре, сазан, қаяз, ... ... ... балықтан шоқыр, салақа т. б. бар. Теңізде жылына 7 ай ... ... ... - Арал және ... А. т. ... халық аз
қоныстанған. Жергілікті тұрғындарының айналысатын кәсібі - балық аулау, мал
шаруашылығы, ондатра есіру және овощ-бақша ... Арал ... ... ... А. ... ... мен оған ... өзендердің сағасы
кіреді. Теңіздің солтүстігінен РСФСР мен Орта Азия және ... ... жол ... ... ... ... - көптеген
балық колхоздары мен балық кәсіпшіліктері қарайтын солтүстігіндегі Арал
және ... ... ... ... ... майдан ноябрьге
дейін жүк және жолаушы таситын кемелер қатынайды. Солтүстіктен өнеркәсіп
товарлары, оңтүстіктен а. ш. ... ... ... ... ... ... ... Көкаралдағы Аван пос-сінде, Бөгенде (шығ.
жага-сы), Ұялы, Ұзыиқайыр аралдарында. Теңіздің ... ... ... 114000 ц ... ауланады. Сібір өзендерінің суын А. т-не бұру
жобаланады.
АРАЛҚҰМ - ... ... ... ... мен ... ... ... төбешік құм. Абс. биікт. 400—500 м. ... ... 50 ... ... ... Ені 18 км, жері 650 ... ... 8—10 м, ... құмдардың биікт. 15-20 м. Құмда
жүзген, қоянсүйек, жусан, селеу, өзенге ... ... ... ... құрақ өседі. А. қысқы жайылым ретінде пайдаланылады.
АРАЛ МАҢЫ ҚАРАҢҰМЫ — Арал теңізі мен Шалқар көлі ... ... ... ... ... ... ... қарай
250 км-ге созылып жатыр, ені 200 өлг-дей: Абс. биікт. 53—145 м. Теңіз
жағалауындағы ... ... ... 5-8 м. ... құм мен ... қырқалар да кездеседі. Сазды, құмды саз топырақта жусан, еркекшөп,
ақ ... ... ... ... ... әрі өте ... Жазда мал
жаюға пайдаланылады.
АРАЛ МАҢЫНДАҒЫ АРТЕЗИАН АЛАПТАРЫ — Арал ... ... ... алып ... жер асты суы бар кең ... Жалпы көлемі
150000 км2 Солт. Арал, Шығ. Арал артезиан алаптары бар. Солт. Арал ... ... ... артезиан сулары бор жүйесі альб, сөноман ярустарының
(70- 100 м ... және ... (50-300 м ... ... ... Альбсеноман суының минералдануы 1-3 г/л, ... - 2,5 г/л. Бұл ... ... ... минералдануы 8-
12 г/л. Шығ. Арал алабындағы ... ... бор ... жоғарғы
бөлімінің сулы қабаттарында (100—300 м терсңдікте), ... ... ... аспайды. Алаптардағы су скважиналарының тәуліктік өніыі 1
?0—2500 м3. Артезиан суларының жалпы қоры 500 млрд. м3 ... Елдг ... ... ... мал ... ... ... жерді суаруда
бұл артезиан суларының мәні зор.
АРАЛ ОЙЫСЫ — Арал теңізі және оның ... мен ... ... ... ... ... тектоникалық құрылым. Туран
плитасының құрамына кіреді. Геоморфохогиялық тұрғыдан ... ... ... ... ... А. ... ... шығысы, оңтүстігі
жайпақ жазық, ал Үстіртке жалғасатын бат. жағы тік жар ... ... ... солтүстік-те Тортай ойысының оңт. шеті шығыста Аққыр—Құмқала кезеңі,
оңтүстікте Төменгі Амудария ... ... Арал — ... ... ... ... ... қырқасы оны Шығ. Арал
және Тәжіқазған қазан шұңқырларына бөледі. А. о. табанының жоғарғы ... ... мен ... ... түзілген. Оның үстін мезозой мен
кайнозойдың қалыңдығы 1806—2000 м шөгінді ... (саз, құм тас, әк ... ... ... А. оның юра мен бор ... мұнай мен газ,
палеоген жыныстарында қоңыр көмір, оолиттік темір рудасы, жерасты суы бар.

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 18 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстанның қоршаған ортаны қорғау мен табиғат пайдалану құқығы136 бет
Арал теңізі9 бет
Арал теңізі мәселесі6 бет
Арал теңізі туралы6 бет
Арал теңізі туралы ғалымдардың түсініктері3 бет
Арал теңізінің жағалық сызығының өзгеруін картографиялау26 бет
Арал теңізінің зерттелу тарихы63 бет
Арал теңізінің зерттелу тарихы, экологиялық жағдайлары15 бет
Арал теңізінің тарихы7 бет
Арал теңізінің тартылу себептері6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь