Қ. Қ. Жұбанов еңбегіндегі синтаксистік көзқарастар

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

1 ПРОФ. Қ.Қ.ЖҰБАНОВТЫҢ ӨМІРІ МЕН ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ
1.1.Қ.Жұбановтың өмірі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
1.2 «Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер» еңбегінің екі басылымы (айырма шылығы) ... ... ... ...
1.3 Қ.Қ.Жұбанов шығармашылығының тақырыптары ... ... ... ... ... ... ..

2 Қ.Қ.ЖҰБАНОВ ЕҢБЕГІНДЕГІ СИНТАКСИСТІК КӨЗҚАРАСТАР
2.1 Қ.Қ.Жеңбегіндегі синтаксистің берілуінің көздері ... ... ... ... ... ... ... ..
2.2 Сөз тіркесі туралы ойлары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.3 Сөйлем мүшелері туралы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
2.4 Сөйлем туралы ойлары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
        
        Мазмұны
КІРІСПЕ
............................................................................
.......................
1 ПРОФ. Қ.Қ.ЖҰБАНОВТЫҢ ӨМІРІ МЕН ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ
1.1.Қ.Жұбановтың
өмірі.......................................................................
...
1.2 «Қазақ тілі жөніндегі ... ... екі ... ... ... ... ... ЕҢБЕГІНДЕГІ СИНТАКСИСТІК КӨЗҚАРАСТАР
2.1 Қ.Қ.Жеңбегіндегі синтаксистің ... ... Сөз ... ... ... ... ... ... ... ... қазақ тілі ішінде тарам – тарам ... ... сыры мен қыры көп ... және бай ... тіл ... ... ... дерлік тарлай – талай
тарихи даму сатыларынан өтті. Қандай құбылыстың болмасын өткен тарихи даму
жолдарын жете меңгермей оның қазіргі жай – ... ... білу ... ... ... ... қазақ тілінің ғылыми грамматикасының
зерттелуі орыс ғалымдарының есімдерімен байланысты болды. Сол кезеде қазақ
тілінің зерттелуі мынандай төрт ... ... ... ... кейбір мәселелерін ғана сөз еткен
Қазан төңкерісіне дейінгі ... төл ... ... ... ... ... ... И.Малдыбаев есімдерімен байланысты
Екіншіден, орыс ғалымдарынан қазақ – қырғыз ... ... ... ... ... П.И.Мелиоранский, Н.Сазонтов, Н.Терентьев т.б.
Үшіншіден, Қазан төңкерісі және одан кейінгі қазақ зерттеушілері
: А.Байтұрсынов, ... ... ... ... ... ... ... бері қарай Н.Сауранбаев,
Н.Кеңесбаев, М.Балақаев,С.Аманжолов, Ғ.Мұсабаев, А.Ысқақав, Т:Қордабаев,
С.Жиенбаев, Ш.Сарыбаев,Ә.Ермекбаев т.б.
Осылардың ішінен мен ... ... ... ... Зерттемпаз ғалым проф. ... ... ... орны ... ... – әмбебап ғалым. Оның зерттеулері тіл
білімінің әр түрлі салаларын қамтиды.
Ғалым ... ... ... назар аудару оны
зерттеу, XX ғасырдың 90–шы жылдарының басы мен ортасында белең алды. ... мен ... ... ... ... ... ... осы
тұста жарияланып, белгілі бір аспектілері қазақ тіл білімін зерттеуші
қауымның ... ... ... өзектілігі. Қазақ тіл ... ... бірі – ... ... ғылыми еңбегі сөз болғанда,
әдетте фонетика, сөзжасам, әдеби тіл, терминология, ... ... ... мән ... жүр де, ал ... ... ... тұжырымдары зерттеу нысанына ілікпей жүргені хақ.
Тіл білімінің даму тұрғысынан Қ.Қ.Жұбановтың лингвистикалық,
дәлірек ... ... көз ... ... ... ... ғалымның синтаксис ілімін қалыптастыруда өзіндік ерекшелігі ... ... ... ... ... еңбектерінде синтаксистің
бірқатар теориялық мәселелерін қозғап, соны тұжырымдар да айтады. ... ... ... ... ... , ... қолданыс
тапса, кейбірінің тасада қалып, қолданаыс таппай жүргендері де ... ... ... дәстүрдің қалыптасуын
бағдарлайтын ... онда ... ... тіл ... оның ... ... қалдырған іліміне соқпай кетпейміз.
Жұмыстың мақсаты мен міндеті. ... ... ... ... ... оның осы сала ... пікірлерін, ой–тұжырымдарын сұрыптап, жұйелеп, қорытынды жасау.
Аталған мақсатқа жету үшін диплом жұмысмыздың ... ... ... ... ... ... ... объектілерге байланысты ғылыми
еңбектерін зерделеп, оның мәні мен маңызын жан–жақты қарастыру;
– Ғалымның лингвистикалық(синтаксистік) концепциясының ерекшелігін
айқындау, яғни оның сөз ... ... ... ... ... ... ... анықтау;
– Тіл білімінде, оның ішінде синтаксистің даму тарихындағы ерен еңбегі
мен қосқан үлесін бағалау;
– Қ.Қ.Жұбанов ұсынған ... осы ... ... ... қайта
қарастыру;
Жұмыстың объектісі. Қ.Қ.Жұбановтың синтаксиске қатысты
еңбектерін зерделеп, оның мәні мен ... ... ... ... көздері. Жұмысқа өзек болған материалдар
негізінен Қ.Жұбановтың өз ... ... ... Олар ... ... ... атты кітапқа ... ... ... маңызы жөнінде І.Кеңесбаев, М.Балақаев, Ә.Қайдаров,
Р.Сыздықова, Н.Оралбаева сияқты ғалымдар айтып өткен осындай зерттеулер
ғалымның ... ... ... ... туралы ой түюге қайнар
көз болды. Зерттеу жұмысындағы ғылыми ... үшін ... ... ... ... әрі мерзімді баспасөз
беттеріне жарияланған мақалалардан қажетті мәліметтер ... ... мен ... ... ... ... ... салыстырмалы, сипаттама, жинақтау, сұрыптау, жүйелеу
сияқты әдістер қолданылды.
1. ПРОФЕССОР ... ... МЕН ... ... өмірі
Қазақ совет тіл білімінің негізін салушылардың бірі,
қазақ филологиясындағы тұңғыш ... ... ... ... қазақ тілі программасының және тұңғыш оқулығының авторы, ғалым –
ұстаз Құдайберген Қуанұлы Жұбанов 1899 жылы 19 ... ... ... ... ( бұрынғы Темір уезі ) 9–шы ауыл,Ақжар деген жерде дүниеге
келген
Қуан ... көп ... ... ... бір үйде 14 ... Құдайбергеннің әкесі Қуан парасат иесі, ... адам ... Ауыл ... ... ... ... гөрі балаларының
хат біліп қара тануын, оқу – біліммен айналысқанын қалады. Сол ...... ... ... ... орыс ... мен
аралас–құралас болып, орысша үйренуіне, егін шаруашылығымен айналысуына
септігін ... ... одан әрі ... орыс оқуына беру керек деген
ойға жетеді. Алайда сол ... ... ... ... орысша хат тануына
кедергі жасады. Себебі ғасырлар бойы қалыптасқан өмір салтын, мұсылманшылық
жолын аттап өтіп, бірден орыс ... ... ... былайғы жұртқа ерсі
көрінетін. Тіптен орысша оқуды діннен безу деп түсінетін ыңғайдан да ел құр
алақан болмайтын. Сол үшін де ... ... ... дін оқуынан,
арабшадан бастады. Алты – жетілердің шамасындағы жас баланы әкесі Темір –
орқаш болысындағы ... ... ... ... ... иманның мешітіне оқуға
береді. Мешіт бере ... ... діни ... үш жыл ... ... ауылына оралады, баласын оқудан қол ... ... ... жаңа тұрпатты мектеп ашқан Құдайбергенді жалпы білім беретін
мектепке оқуға берер алдында, ... Қуан ... ... ісін ұйымдастыруға
белсене араласқан шағын ауылдың беделді деген азаматтардың бірі ... өз ... ... ... ... ... оған молда – мұғалімді де өзі
тапқан. Бұл мектепте ... ... ... үйретудің орнына, арабша
жаңғыртып, орыс жазуының ... ... ... ... ... ... ... жүргенін шәкірттердің ата – аналары біліп
қойып, балаларын мектепке жібермей қояды, онда тек ... ғана ... Қуан ... ... ... ... ... ауылдастарының
жазғырғанына қарамастан өзінің қыздарына дейін осы мектептепке оқуға беріп,
мұғалімге еңбек ақыны ... өз ... ... Сол сәттегі
Құдайбергеннің ұстазы Абдолла Беркінов деген кісі болатын. Кейін бұл кісі
Қазақ ССР – нің ... ... ... ... ие ... бертінде ғана
дүние салды.
Құдайбергеннің жас күніндегі жақын досы Жиенғали Тілепбергенов
деген прогресшіл ... ... ... Оның одан
әрмен Құдайбергеннің өміріне де ықпалы ... ... ... «Таңбалылар» дейтін повесінде төменгі қауым арасынан шыққан Қалман
деген бас кейіпкері арқылы феодалдық дәуірдің тап арасына тигізетін
қайшылықтарын ... ... ... ... дара ... бейнесін
жасады. «Сүйіскендер» деп аталатын пьесасының бас кейіпкерінің прототипі
етіп Құдайберген ... ... ... жылы ... ... ... ... түседі. Осында
оқи жүріп ол жалпы білім беретін пәндерді ... ... орыс ... ... ... және Ш.Сарыбаев, Н.Манаев, Е.Жәрменов сынды абзал ... ... ... ... ... тілін оқыту әдістемесінің теориялық
курсын жазған ғалым атағына ие болды. Н.Манаев, Е.Жәрменов ... ... ... жемісті еңбек еткен белгілі қайраткерлер ... жылы ... екі ... орыс ... ... кейін
Құдайберген Орқаштағы бір кластық орыс ... ... ... кеңесімен Күйік қалаға(Елек) барып, ондағы екі ... ... ... одан әрі ... 1918 жылы ... осы
училещенің 5-6 кластарын бір жыл ішінде үздік бітіріп шығады.
Өз қаламының құдіретін ерте ... ... ... мен
фельетон, мақалаларын Қазан төңкерісінен бұрынғы басылымдарда ... ... ... ... ... ... ... болатын. Сонымен қатар
Қ.Жұбанов жас қазақ зиялылары машық еткен бірнеше қолжазба ... ... ... ... ... Күйік қасында жүріп, ол «Тез», ал
Темірде «Ай» деген қолжазба журналдар шығарған. Бұл ... ол ... ... ... ... ... ... жылы Құдайберген Ақтөбе қаласының губерниялық оқу бөлімінде
нұсқаушы – ... ... ... ... ма, ... орыс ... қызметін тамаша жауаптылықпен орындап шықты. Ол сол кездің өзінде
– ақ неміс, ағылшын, француз тілдерін ... бар ынта – ... ... ... Алдымен ол бұл тілдерді қала мұғалімдерінен үйреніпті де,
кейін өз бетімен оқып жаттыға ... Осы ... ол ... т,б. ... еңбектерімен танысып, психология,
педагогика, логика, ... ... ... ... ... ден
қояды. Мәскеудің, Қазанның, Бакудің, Тәшкеннің. Петербордың ... ... ... – оғлы сияқты лингвистермен хат
алысып, пікірлесіп тұрады.
1928 ... ... ... сол кездегі астанасы
Қызылордаға Халық ... ... ... ... ... 1929 ... қаңтарында Петорбордағы шығыс ... ... ... ... Сол ... бір жарым жыл оқығаннан
икейін ол СССР Ғылым ... Яфет ... ... ... ... Қ.Жұбанов өз бетімен ғылыммен шұғылданады: жалпы
тіл білімі, ... ... ... ... ... ... ... жұмыстарға белсене араласады.
1929 жылы ғылыми емле ... ... ... ... ... принциптері қандай болмақ деген жайдан әңгіме қозғайды.
Қ.Жұбанов 1930 жылдың күзінде Ленинградқа қайта ... ... ... Тіл және ... ... ондағы «Яфетидологиядық
семинарға» аспирант болып ауысады [2.15].
1930 жылы Алматыда ... ... ... ... ... ... мағынасы» деген тақырыпта баяндама жасады. Жұның өзі
оның түркі текті тілдерді зерттеудегі ізденістерінің жан – ... ... ... ... тек ... және ... ... білгірі ғана емес,
сонымен бірге ... ... ... Оның ... ... ... ... тұрғысынан да , нақтылы деректердің молдығы тұрғысынан да өте бір
тың дүниелік болатын. Мұнда автор күй, домбыра, ... жыр ... ... ән, би тағы басқа музыкалық терминдерге тарихи – ... ... ... – ақ, күй мен ... қыры мен ... ашып, байыбына
барады.
Қ.Жұбанов-шын мәніндегі ірі зерттемпаз түрколог. Петербордың
Шығыс ... оқып ... ... ... ... ... жақсы білетін қарымды зерттеуші лингвист ретінде танылған ... ... ... мен ... ... ... Абай тындағы
педагогтік институтына (1932)бірнеше жыл қатарынан сабақ беріп, қазақ тілі
және ... ... ол ... ... тек ... ғана ... зиялыларының қалың қауымының назарын өзіне ... ... ... өз ... жетік білетін. Лекция оқудың да асқан шебері еді.
Лекциялары түркі тілдердің қазіргі жайы мен ... баян ... ... бай келетін. Ежелгі түркі жазбаларының тілін де ... ... ... ... – енисей жазуларының сырына да жетік болатын, оның
лексикалық, грамматикалық, фонетикалық ... ... бүге – ... ... адам ... уақытта ол бірнеше басқа да міндеттерді қоса ... ... ... соң, СССР ... ... Қазақ филиалының
лингвистика секторының меңгерушісі болып тағайындалады. 1933 ... ... ... ол ... ССР ... ... ... жанындағы
методика, программа, оқулықтар секторының ( оқу – методика секторы) ... ... Бұл ... сол кезде мектепке арналған оқу ... ... тілі ... ... тікелей өзі жүргізетін. Мысалы, Ағарту
халық комиссариятының программа – методика ... 1935 ... ... ... ... жоспарында орта мектеп үшін қазақ
тілі программасын жасауды 13-пункт етіп сектор қызметкерлері Қ.Жұбанов пен
Ғ.Бегалиевке ... іске өзі ... ... қана ... да жұмылдырады .
Қ.Жұбановтың қызмет ... ... қоса ... тағы ...... терминологиялық комиссияның
председателі болып істеуі . Осы салада ол ... ... ... ... ... бұл жөніндегі кемшіліктер мен қателіктер ... ... ... ... АССР ... ... комиссариатының жанындағы
Терминологиялық комиссияның бюлетенін шығарады [1.16 – 17].
1935 жылғы Қазақстан тарихындағы елеулі оқиғаның бірі – ... ... ... қазақстандық съезі болды. Съезді 1935 жылдың
май айында шақыру туралы қаулыда съездің күн тәртібіне үш ... ... ... . Олар :
1) Қазақстандық мәдени ревалюция
2) Қазақ тілі туралы (орфография , ... ... ... Мектеп туралы
Съездің екінші мәселесін дайындауды және ... ... ... ... ... «Қазақ әдеби тілінің жай–күйі» туралы
баяндама жасап, сол кезге дейін ... ... ... ... түзету
амалдарын көрсетеді. Съезд осы баяндама ... ... ... ... ... асырудың бір шарасы –қазақ тілі оқытушыларының ... ... курс – ... ұйымдастыру болады, өйткені баяндамада
көрсетілгендей,бұл кезде ... және әр ... ... ... тілін
оқытатын адамдардың өзінің теориялық білімі аз болатын, оны өз бетімен
толықтыратын қазақ ... ... ... әдебиет жоқ болатын.Жалғыз
мұғалімдер емес ... ... ... ... де ... тілі
грамматикасынан ,жазу принциптеінен ... ... ... ... Осының
барлығын бірте – бірте жою үшін істелген ... ... бірі курс ... ... оған ... ... міндетті түрде қатыстырып,
білімдерін көтеру болды. Бұл ... мен ... оқу ... ... ... ... ... Алматы қаласындағы семинарды
басқарып жүргізуде Құдайбергеннің міндеті болды.
Профессор Құдайберген Жұбанов осы көрсетілген ... ... ... ... ... жылма – жыл болып жатқан
өзге де түрліше юбилей, ... ... ... ... ... етті. 1934 жылы Абайдың қайтыс болғанына 30 жыл толғанын
еске алу юбилейін өткізуге белсене қатысады [2.19].
1936 жылы ... ... аса мол ... ... ... Бұл жылы оның ... ... грамматикасы I бөлім. Жалпы морфология»
деп аталатын кітабы жарыққа шықты. Бұл ... ... ... ... ... ... ... тұңғыш советтік оқулығы болатын. Орта
мектептің 5-7 ... ... ... тілі праграммасы да Қ.Жұбановтың
қаламынан осы жылы ... ... ... – ақ ... лекция түрінде оқып
жүрген материалдарын «Қазақ тілі ... ... ... ... он
кітапша етіп баспаға тапсырды [2.20].
1937 жылда Қ.Жұбанов үшін қыруар жоспарларға толы еді. Мәселен ,
ғалым осы кезде қазақ тілінің ... ... ... ... курсын
жазуға кіріседі. Оның «Фонетика» деп аталатын I бөлімін осы жылдары аяқтап,
1937-1938 жылдары баспадан ... ... ... грамматикасының бiр
бөлімін жазып бітіреді де, әр ... ... ... ... жазып
береді. Қазақ тілінің «Түсіндірме сөздігінің» 1–кітабын жазып ... ... ... ... еді. ... бұл ... ... аспай, жарық көрмей, трагедиямен үзіледі. Қ.Жұбанов 1937 жылы 19
желтоқсанында жеке ... ... ... жазықсыз жала жабылып,
тұтқынға алынады. 1938 жылы ... ... ... ... ғалым Қ.Жұбанов
қаза табады Кейін, жиырма жылдан соң, яғни 1957 жылы 3 ... ... ... ... тілі жөніндегі зерттеулер» еңбегінің екі басылымы
«Ғалымның хаты өлмейді, жақсының аты өлмейді » демекші, профессор
Қ ұдайберген Жұбанов өзінің аз ... ... ... ... ... ... алды. Өкініштісі сол, оның бізге тек біразы ғана жетті.
Қал–
дырғаны көп те, жеткені аз. Оның ... ... ... ... синтаксис мәселелерімен шектеліп қалмайды.
Ғалым өмірі тұтанып, асы қарай лапылдап жанған кезі сол бір ... тап ... ... ... көбі жарияланып та
үлгермеді,
ал жарияланғандары қолданыстан алынып тасталды. (20-30 жыл бойы ).
Сондықтан да олар ... ... ... ... ... ... ... еңбектері іріктеліп 1966 жылы
«Ғылым» баспасынан азғантай таралыммен (2400 дана) ... ... ... ... ... ... дүние түгел енген жоқ, мұнда сол
кезде қолға түскен ... ... ... ... жарияланды.
Бұдан кейін бұл еңбек 1998-1999 жылдарын Елбасымыздың Нұрсұлтан
Назарбаев «Саяси қуғын –сүргінге ұшырығандарды еске алу жылы», кейін-
гісін «Халық бірлігі және ... ... ... ... қос жарлыгы мен
Қазақстан Республикасы
Ғылым министірлігі Ғылым академиясының Тіл
білімі ғылыми ... ... ... ... сәйкес 1999 жылы
қазақтың біртұма ұлдарының бірі, заңғар ғалым, қазақ тіл ... ... ... ... ... 100 ... атап
өту күн тәртібіне қойылды. Осыған орай оның белгілі себептермен
баспа
бетін көрмеген еңбектерін қайтадан зерделеп, жаңғырту, ... ... ісі ... ... тілі ... зерттеулер» еңбегі 1999 жылы екінші
рет елеулі өзгерістерімен қайта басылып жарыққа шықты. Енді екі басылым -
дағы ... ... ... басылымдағы алғы сөзі академик Ісмет Кеңесбаев
Құдайберген Жұбановтың қысқаша өмірі мен ... орыс ... ... ... кітапта ол қазақ тілінде берілген. 1966 жылғы
еңбек бес ... 1999 ... алты ... ... ... тарауларға
мақалалар тақырып бойынша топтастырылған.Алдыңғы басылымында орыс тілінде
жазалған мақалалары аралас–құралас болып топтастырылса, кейінгісінде ... екі ... ... ... ... ... ... қарастырсақ :
1966 жылғы басылым :
I. Қазақ тілі грамматикасының мәселелері
Вопросы грамматики казахского языка
▪ Из истории порядка слов в ... ... ... о ... и ... ... Образование сложных слов в казахском языке
▪ О формах сочетания слов в казахском языке
▪ О построении речи на казахском языке
▪ Қазақ ... ... ... ... ... ... ... грамматикасы
▪ Жаңа грамматиканың жаңалықтары жайынан
▪ Қазақ емлесі мен грамматикасының кейбір мәселелері
II. Алфавит, орфография, терминология мәселелері
Вопросы ... ... и ... ... казахского алфавита
▪ К пректу реформы казахского алфавита
... ма, дара ма ... ... на ...... ... в ... – орде 2 – 4 июня 1929г.
▪ К пересмотру казахской орфогафии
▪ Проект изменений орфографии и алфавита казахского языка
▪ О специфике слов – ... О ... ... ... языка
▪ Принципы терминологии казахского литературного языка
III. Қазақ әдеби тілі мәселелері
Вопросы казахского ... ... Абай ... ... ... ... пен өнер мәселелері
Вопросы культуры и искусства
▪ Қазақ музыкасында күй ... ... ... жөнінен
▪ Выступление на съезде учителей – ударников Казахстана
▪ Первый серьезный успех Казахского драматического ... ... мен ... мәселелері
Вопросы методики и программы
▪ Буын жігін қалай табуға болады ?
▪ Қазақ тілінің ... 1999 жылы ... ... тіті ... ... ... ... ретінде «Қазақ тілі гамматикасы мәселелері» тарауы қазақша – орысша
нұсқасында жікке айырылып берілген, ... ... ... да ... ...... сұрыпталып берілген.
Сондай – ақ бұрынғы (1966) ... ... ... Бұл мақалалар оқушы жұртшылыққа тұңғыш рет ұсынылып отыр.
Олар:
■ «Қазақ тілінің жоғары курсы» жөнінен дәрістер желісі. Бұл ... ... ... мұғалімдер курсында оқылған
(1935–1937), ... – 6 ... ... ... еш ... ... 1929 жылы ... өткен ғылыми – орфографиялық конференциясында
«Әліппеміз бұқарашыл болсын» деген тақырыпта сөйлеген сөзі;
■ «Қазақ тілінің ... ... ... ... ... 1935 жылы «Қазақ әдебиеті» газетінде жарияланған ... ... ... ... атты ... «Термин сөздердің спецификасы жөнінде» мақаласы 1966 жылғы басылымда
тек орысша нұсқасы берілсе, ал 1999 жылғы басылымда орыс, әрі ... ... 1937 ... «Жаңа гамматиканың жаңалықтары » атты ... ... ... ... байланысты алғашқы басылымда 10–12 беттей
қысқартылып берілген екен. Еңбектің ... 52 ... ... ... қысқартылған тұстары қалпына келтірілді.
Ал төмендегі мақалалар алдыңғы басылымнан соңғысына енбеген екен:
–– О ... ... ... ... ... серьезный успех казахского драматического театра;
–– Выступление на съезде учителей – ... ... ... ... 1966 жылғы басылымы бас – аяғы
361 бетті қамтыса, 1999 ... 581 бет ... ... ... ... басты тақырыптары
Қазақ тіл білімінің түбегейлі зерттелуі ... ... ... кейін ғана жүзеге аса бастады. Алғаш жиырмасыншы жылдары қазақ
тілінің мәселелері ... ... ... ... жылдардан
бастап ол ғылыми негізде талдау объектісіне айналды.
Қазақ тілінің зерттелуі жайында профессор ... ... ... ... ... ... ... ғылыми тезіне түспеген тіл. ... ... ... ... ... П.М.Мелиоранский,
М.Тереньтев, И.Лаптев, ... ... ... т.б. болатын–ды»,–деп жазды.
Қазақ ғалымдарынан қазақ тілін ... ... ... ... пен ... атайды [1.118].
Қ.Жұбанов – жан-жақты ғылыммен қаруланған әмбебап ғалым. Оның әзірге
қолымызға түске материалдардың ... ... ... ... Р.Сыздықова
Қ.Жұбановтың қаламына ілінген мәселелерді тақырыбы жағынан ... ... ... ... ... тілі грамматикасы (морфология, синтаксис )
3. Жалпы тіл білімінің кейбір мәселелері;
4. Қазақтың ұлттық әдеби тілінің дамуы мен тарихы;
5. Қазақ ... ... ... ... ... методика;
7. Мәдениет пен өнер мәселелері [2.23];
Енді осылардың әрқайсысына қысқаша талдау жасап көрейік. Мұндағы
мақсатымыз ғалымның ғылыми мұрасын тіл ... даму ... ... яки
өткен күндердің мирасы ретінде мұқият үңіліп,зерделеп, бүгінгі ... ... етіп ... ... және ... ... ... оның тіл ғылымының бір саласы фонетиканы ден қоя ... ... « ... к научной грамматике казахского языка, I
том, фонетика» ... ... ... ... ... жылдарда баспадан
шығуға тиісті екен, бірақ шықпай , қолымызға қолжазбасы да тимей ... ... ... болып шықты. Қ.Жұбанов еңбектерін жақсы білетін
академик І,Кеңесбаев «көлемі 20 ... ... бұл ... ... ... ұзақ ... ... еңбегі болатын» дейді. Соған
қарағанда Қ.Жұбанов фонетика нендей ... ... ... онда
зерттелетін категорияларды жүйелі түрде бажайлап талдағанға ұқсайды [2.24].
Әзірге қолымызда фонетика ... сөз ... оның 3–4 ... ... ... ... фонетиканың өзі емес, соның кіріспесі тәрізді ... ... Бұл ... «К ... исследования истории фонетики
казахского языка», «Қазақ тілінің ғылыми курсы жөнінен лекциялар», ... ... ... жігін қалай табуға болады» сияқты зерттеулері
жатады.
Мұнда автор лингвистикалық зерттеу жұмысын ... ... ... ... ... баяндайды. Бірінші ерекшелігі
деп Р.Сыздықова қазақ фонетикасы тарихының зерттеу объектісі етіп ... ... осы ... ... өзін ... ... ... қай тілдің болмасын осы заманғы қалпының өзінде көптеген тарихи
қалдықтар бар деп ... Олар ... ... да, семантикадан да,
сондай – ақ фонетикалық ... де ... ... ... екінші ерекшелігі – тіл құбылыстарын бір
–бірімен органикалық ... ... яғни ... ... семантикалық құбылыстар даму процесінде біріне –
бірі байланысты болатындығын, біреуінде болған өзгеріс екіншісіне ... ... ... ... ... ... осы ... мынадай
мысал келтіреді. Өте көне замандарда тілде «Р» мен «З» ... ... ... кезі ... сол ... көр сөзі мен көз ... сондай –
ақ семіз, семір сөздері бірдей қолданылып, затты да, оның қимылын да, ... әрі ... ... Келе – ... ... ... ... туған кезде, тіл бұған сөз тудырудың басқа да тәсілдерімен қатар,
дыбыс алмасу құбылысын пайдаланған: көз –ді ... көр – ді ... ... ... ... сөз ... ... лексикалық қорды
байытқан. Бұл өзгерістің салдарынан екі түбір – бірі ... бірі ... ... ... ... туған. Әрі қарай р,з дыбыстары
лексикалық және морфологиялық жаңа ... ... ... ... енді өздері фонемаға ( дыбыстық) мән ... ... ...... ... «тіркесті реакцияны» іздеуді және оны осыкүнгі тірі
тілдердегі құбылыстардан іздеуді тіл ... ... ... деп, оны өз ... ... «индоевропа компаративизміне» қарама
– қарсы қояды. Ғаламның дыбыс деген не, оның ... ... даму ... ... оны қалайша тзерттеу керек деген мәселелер туралы пікірлері
орынды.
Фонетиканың таза өз ... ... ... ...... ... оқулықта берілген «Сөздің дыбыс құрылысы»
деген III ... мен 1–2 ... [2.28] ... ... ... ... тілінің классификациясы, екпін, буын, ... ... ... ... ... Алайда бұларды V класқа арналған оқулықта толық
көрсете алмаған. Сонымен ... ... ... ... ... тіліндегі фонема саны – 26
2.Дауыстыларды жүйелейді: а) толық (осы күнгі ашық)
ә) келте ( қысаң)
б) қосынды
Жасалуына ... : ... Буын ... ... ... қасиеттері
4. Сингармонизм мәселесі. Мұнда ғылым европа ғалым – зерттеушілерін
қате түсінігін айқындап,ашып көрсеткен . ... ... ... –монғол елдерінің рухани ... ... ... ... ... орал – ... халықтарының сөйлеу мүшелерінің өзгеше
құрылғандығынан деген пікірлерін қатты сынап, сингармонизм–кертартпалықты
немесе артта қалушылықты көрсететін құ- ... ... ... ... мен
қосымшаны жымдастыратын цемент»екенін айтады. Сондай – ақ ... ғана ... заң деп ... ... сиығарады .Қ.Жұбанов өз ғылыми
пікірлерін әр тілде түркі тілдері, ... т. б. ... ... отырған.Оның осындай қыры ... ... ... ... ... ... ән қытай тілінде фонема
орнына жүреді .
«Ма» қытайша – ағаш, илиша ,жылқы ... ... ... .Оны үш
түрліәлемен оиттылуына қарай бөлеміз деп көрсетеді.Бұл – бір ғана лисеал.
Енді,морфология саласы бойынша құнды ... бірі ... о ... и ... ... ... объектілерден ғалымның кеңірек пікір
айтып үлгергені : Көмекші етістіктер , ... ... ... , сөз
структурасы,оның ішінде өлі түбір мен өлі қосылсшалар сияқты мәселелер .
Қазақ тіліндегі отыр ,тұр ,жүр , жатыр ... төрт ... өзге ... үш ... ... қасиетімен ерекшеленеді
дейді алғашқы зерттеуші Қ.Жұбанов.Бірі-олардың жіктік жалғауларын ... ... ... - түбір күйінде тұрып таза Prаsens – ті (осы
шақты) ... ... ; ...... күйінде тұрып Impertiv – тің
(бұйрық райдың) II жағы мен Prаsens – тің III ... ... төрт ... ... осы ... ... өз ... әр
түрлі мағынаны көрсетеді:
––Жатыр етістігі іс - әрекеттің дәл сөйлеп тұрған сәтте ... ... ... ... ... де болатын түрін көрсетеді.
––Егер іс - әрекет сөйлеп тұрған сәтте орындалып жатса,қазақ тілі отыр
етістігін жұмсайды .
––Ұзақ іс - ... ... ... жатса,қазақ жүр көмекшісіне
жирінеді.
––Тұр - ға келсек,ол соншама ... :осы ... істі ... іс- ... де ... осы ... істі білдірген тек адамға
байланысты айтылады.
Қысқасы, Қ.Жұбанов өзінің «Көмекші,күрделі етістіктер ... орыс ... ... ... төрт ... осы ... – функциялық дифференциациясын ең бір нәзік жерлеріне дейін
талдап көрсетіп береді.Бұл – ... төрт ... ... ... ең алғашқы ғылыми жұмыс.(2. 32)
Ғалымның айрықша зейін қойған мәселесі - өлі ... мен ... ... Ол өлі форманттарды тірі тілдің өз ... ... даму ... сол ... ... ... ... бен көр,жан жақ, мен ұял мен ұял,өгіз бен өкір тәрізді сөздерді
олрдың соңғы ... ... ... және оның мәнің поляк ғалымы
Владислав Котвичтен кейін қазіргі поляк тюркологы Зайончковский мен қырғыз
қаламдасымыз ... ... ... адам ... ... ... түбір(күрес ,жарыс дегендердегі күре ,жар)өлі қосымша (соң – ра, жон ... – ң ... – ра, - қа,- ң ... ... ... ... . Ғалым Р. Сыздықова Қ. Жұбановтың мұрасын зерделей келесі
мынадай түйінге келеді : «Сірә , әрі қарай жұмыс ... ... дәм ... сөз ... ... ... деген мәселені
түркологтардың ішінде бірінші болып терең зерттеген адам ... еді ... ... қалам тербеген енді бір саласы – ... ... ... ... еңбектерінің қолданбалы мәні зор болды.
Ең алдымен Қ.Жұбанов – араб әліппесін тастап ,латын жазуын қабылдауды
барынша ... ... ... өзін бір қабылдап алғанна кейін
де оны жетілдіре түсу ,қырнау ,артық – кемін алып – ... ... ... – кеткенінше бар күшін салған .[2 .38 ]
Осыған қоса ый ,(ій) дыбыстарын у ... бір ғана ... ... ... ... жазу ... негізделген жобасы қазақ
орфографиясында бірте – ... ... 1957 ... ... ... .Кезінде проф. Қ.Жұбанов «емле негізіне қожа сол ... заңы ... ... ... ... ... ,емле дыбыс
негізді болуға керек» деп айтқан ... ... жазу ... ... ,әлі де осы ... ... өміршеңдігін байқатады.
Білім аясы кең ,қазақ ... шын ... ... әдеби тіліміздің даму мәселелері де үйірілмей қалмасды .Бұған бір-
екі ... куә .(2. 48 ) Оның ... ... ... ... ... осы саладағы еңбегі болып табылады .
Абайды тану төңірегінде айтыстар жиырмасыншы жылдары,отызыншы жылдары
да белең алғаны ... ... орны мен ісін ... түсінбей,оған діншілді
идеалистік,тіпті үстем таптық идеялогияны тану да ... ... ... ... әдеби мұрасының асқосры болған Абайдай
алыпты дұрыс тануға ат ... ... да ... мен ... ... та ұлы ... ... қазақ әдеби тіліндегі орнын
көрсетуді қолға алады.(2 .48) Сөйтіп Абайға төмендегідей тың ... ... ... ,басқа қасиеттерін былай қойып, тек ... ... ... өзін ғана ... та,онда ақымыз кететін түрі
жоқ,» өйткені Абай жалғыз қазақ емес ... Орта Азия «күн ... ... ... көрпесін қалың ... ... ... ... жаңа арнаға мұра алмай,арап – парсы өлең өлшеуінің
қаңсығы таңсық көрінген» XXғасырда бірінші болып, сол ... бас ... таза ... ... ... ол жазғанын классик
әдебиет үлгісінде шығарған адам,–дейді.
Абай шағатай әдебиетін баурап алып, оның үлгісімен өлең де ... оның ... ... ... ... жол ... Абай қазақтың
халық әдебиетін де ... ... ... ... жүзі классикалық
әдебиетіне, оның ішінде орыс әдебиетіне жетелейді, соның нәтижесінде Абай
творчествосының мазмұны да, түрі де ... яғни ... ... бос ... ... шығарады, қазақ өлеңін түр жағынан
байытып, жаңа өлшеулер, ұйқастар, жаңа ритмдер туғызады, жаңа ... ... [2.49]. ... ... ... бағасы осындай еді.
Мұны кейінгі ... ... ... ... ... ... ... профессор Қ.Қ.Жұбановтың тіл саласы бойынша айтқан, ұсынған
пікірлерінің тек бастыларына ғана тоқталып өттік. Алайда ... ... ... ... ... ... тың пікірлері зерттеушілер
назарынан тыс қалған жоқ. С.А.Қасқабасовтың « ... ... ... ... ... атап өткен абзал. Сондай – ақ
«Қазақ музыкасында күй жанрының пайда болуы жөнінен» зерттеуінде ... ... ... ... ... ... ... Қ,Жұбановтың мұраларын бажайлап қарасақ, оның ... яғни ... ... ... тіл, ... буын ... т.б. зерттеулері қазақ тіл білімінің ... ... ... дөп ... деп есептеймін. Себебі қай саладағы ... ... ... өте ... кей ... ... қағидаларын дамыта отырып, пайымдауларымен толықтырады.
Қазақ филологиясының тұңғыш профессоры Қ.Қ.Жұбанов тіл білімінің
әр алуан саласында өзіндік із қалдырған ... өз ... ... ... тіл ... барлықсаласымен шұғылданған;қазақ тіл
білімінің ол араласпаған, я қатыспаған бірде–бір ... ... ... оның ... мұрасынан қолды болмай аман сақталып,бізге дейін
келіп жеткен еңбектерінің өзін барласақ,олар қазақ тілінің ... да, ... ... ... да, ... ... ... мен методикасы,програм-масы–
бәрін де қамтиды» деген ... ... ... ... ... ... ... СИНТАКСИСТІК КӨЗҚАРАСТАР
2.1 Синтаксистің берілуінің көздері
Қарап отырсақ, Қ.Жұбанов тілдің барлық саласында өнімді еңбек
етті. Бірақ ғалым еңбегінің өн бойы ... ... ... гөрі көбіне
синтаксистік жағы нақты көрініс тауып отырады. Автор еңбенктерінің, оның
ішінде жеке ... ... ол ... ... ... ... ... прфессор Т.Сайрамбаев синтаксис деп есептейді. Сондықтан Қ.Жұбанов
синтаксис зерттеуші деген қорытындыға ... [7.60]. ... ... ... ... ... ... қатысты еңбектері болмақ. Қ.Жұбанов
осыған қатысты ой – ... мен ...... ... мен ... кейінгі ұрпаққа, оқырман қауымға мәлім болып отыр.
Бұл зерттеулер әр жылдары мақала болып баспа бетіне жарияланған.
■ «Из ... ... слов в ... предложений» («Қазақ
сөйлеміндегі сөздердің орын тәртібі тарихынан»).//Исследования по
казахскому языку. Выпуск I Алма – Ата, 1936, ... О ... ... слов в ... ... (Қазақ тіліндегі сөздердің
тіркесу формалары туралы).
■ Қазақ тілінің грамматикасы. 1936
■ Жаңа грамматиканың жаңалықтары жайынан//Ауыл мұғалімі,№1-2 27–39бб
■ Қазақ ... мен ... ... ... немесе
«Жанғазығы жат») 1936
■ Қазақ тілінің програмы. Проект. V–VIIкласқа арналған. ... ... ... ... «Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер» атты еңбекке
шоғырланған.
Қ.Жұбановтың синтаксисінде әр ... ... орын ... ... ... объектісі туралы мәселе көтергенімен,
автордың бүткіл жұмысының өн бойы әрі сөз ... әрі ... ... ... ... ... олардың негізгі эволюциясы, сөйлем арқылы
қалыптасуы, тіпті жалқы есімдердің синтаксисі туралы мәселелердің әрқайсысы
үлкен ... баға ... ... [4.61]. ... ... ... бір ... бірнеше бағытта берілген. Әрі синтаксистік объектілер әр
жерде ... ... ... ... ... ... жоқ.
Сондықтан да мен бүкіл синтаксиске қарасты объектілерді кітаптың өн бойынан
жинап, мына ... ... ... ... |Б е т т е р і |
| ... | |
|1 ... тарихы |102 |113 | | | |
|2 |Сөз ... |157 | | | | |
|3 ... сөз бен же– |160 |161 | | | |
| ... сөз | | | | | |
|4 ... сөз |390 |392 | | | |
|5 ... ... |391 | | | | |
| ... | | | | | |
|6 ... ... |391 | | | | |
| ... | | | | | |
|7 ... жалғаулы |391 | | | | |
| ... | | | | | |
|8 ... ... |392 | | | | |
| ... | | | | | |
|9 ... ... |392 | | | | |
| ... | | | | | ... ... ... ... |392 | | | | |
| ... | | | | | |
| ... ... | | | | | |
| ... | | | | | ... ... сөз |391 |393 | | | ... ... сөз |391 |393 | | | ... ... сөз |391 |393 | | | ... ... |116 |155 | |162 | ... ... |116 |153-154 | |162 | ... ... |115 |155-156 |161 |162 |220-232 ... |Толықтауыш | |155-156 |161 |162 |220-232 ... ... |151 | | | | ... |Жай ... |151 |156 | | | ... ... сазы |152 |214 |216 | | ... |Хабар сазды сөйлем |152 |217 |219 |394 | ... |Леп ... ... |152 |217 |219 |394 | ... ... ... сөйлем |152 |218 |219 |394 | ... ... ... |157 |214 | | | ... ... ... |157 |214 |394 | | ... |Толық сөйлем |157 |394 | | | ... ... ... |157 |394 | | | ... ... ... |394 | | | | ... |Күрделі сөйлем |138 |214 |394 |396 | ... ... ... |139 |394-395 | | | |
| ... | | | | | ... |Ыңғайлас салалас |395 | | | | ... ... ... |395 | | | | ... ... ... |395 | | | | ... ... |395 | | | | ... ... ... |395 | | | | ... |Сабақтас күрделі |138 |396 | | | |
| ... | | | | | ... ... ... |138-139 |396 | | | |
| ... | | | | | ... Қ.Қ.Жұбановтың сөз тіркесі туралы ойлары
Лингвист-ғалым Қ.Жұбанов – жалпы және ... тіл ... ірі ... ... тартқан көрнекті ғалым. Солардың бірі –
сөз тіркесі синтаксисі. Алайда бұл ... ... ... «Қ.Жұбанов сөз тіркесін синтаксистің жеке объектісі ретінде
таныған дей алмағанымызбен «Қазақ тілінің грамматикасындағы» «Сөз қиыны»,
«Жетек сөз бен ... сөз» ... ... және ... ... 5-9 ... ... жіктемесі ғалымды кейін синтаксистің
жеке объектісі ретінде бөлініп шыққан сөз тіркесі ... ... ... ... тіл ... алғаш сөз еткен зерттеуші деуге дәлел
болады» деген ... бар (6.109). Иә, ... ... ... ... ... ... сөйлем мүшелерінің қарым-қатынасы ыңғайында
қарайды. Дегенмен, сөйлем мүшелері жеке ... ... ... ... аңғарған ғалым олардың байланысынан тұратын конструкцияны сөз
қиыны деп ... Сөз ... келу үшін ... ... ... «сөз қиыны» деп отырғаны – қазіргі ұғымымыздағы сөз тіркесі. Бұл
жайында ғалымның өз ... ... ... бір сөз ... ... ... бұл сөздер бір-бірімен қиындасып тұруы керек. Қиынын келтірмей
құрастырған сөйлем не тіпті сөз ... ... да ... ... ... ... ... бірдеме болып шығады... Сөздің қиыны келу үшін екі шарт керек:
Алдымен, әр ... ... ... қою ... ... орны ауысып кетсе
де, ... ... оның ... бір сөзді екінші сөзге байлап беретін жалғаулар
бар; соны дұрыс жалғау керек; (1. 158).
Ендігі сөз ... ... ...... ... кеткен «жетек
сөз бен жетекші сөзі». Бұл тілімізде қазіргі баяндалып ... ... бен мең ... сөз. ... ... ... түсіндіреді: « Сөйлем
ішінде ... ... ерте де, ... ере де ... ... ... сөз ... сөзді жетекші сөз дейміз» (1, 160).
Біздер мектепке келдік деген сөйлемдегі үш сөздің байланысуы
мынадай : ...... ... сөз бен ... ... сөз ... кім
келді? – Біздер келдік. Екінші сол ... сөзі тағы ... ... ... ... ... бұл үш сөз жағалай матастырылмаған. Біздер
деген бір сөзге арқандалған. Мұның арқандалу ... ... ... ... ... одан әрі қарай сөздердің байланысқа түсу ... ... ... «сөздер бірін-бірі ертіп, біріне-бірі
еріп тұрады. (1.160) – дейді. Қайсысының ертіп , ... еріп ... ... ... ... ... сөздің орнына мен деген сөзді
қойсақ, келдік, сөзіне –к жалғауы тұра ... мен ... деп ... мен ... деп ... орнына – м жалғауын қойып айту керек.
Өйткені – к жалғауын керек қылып тұрған ... ... сөз еді, оны ... ... басқа сөз қойғанда, ол басқа сөз басқа жалғауды керек қылып
тұр. М жалғауын керек қылған мен деген сөз. ... ... сөз тұра ... деген сөзбен қиындаспайды. Оны қиындастыру үшін келді сөзіне – ... ... ... ... керек.
...Мұнда келдік – жетек сөз, біздер – жетекші сөз.
Енді келдік пен мектепке ... екі ... дара ... ... ...... де, ... жетек сөз. Өйткені, мектепке
сөзіндегі – ке жалғауын керек қылып тұрған ... сөзі ... ... ... ... ... қойсақ, мектепке көрдік деуге болмайды.
Мектепті көрдік деп, –ке жалғауының ... –ті ... қою ... ... ... ... деген сөз бұл арада бір сөзге жетек бола тұрып, енді бір
сөзге жетекші болып тұр; –деп тұжырымдайды.
Жоғарыда ... сөз ... ... сөйлем мүшелерімен
сабақтаса берілген. «Айқындауштың жетектесетін жолдары: жетекші сөздің
ауанына ... ... ... бір ... ... ... я ... (септік сөз)» деп «Синтаксистік програмы» атты еңбекті
көтеріліп, жетектесу жолдары ... ... етіп ... ... ... көнгенімен арасына басқа сөз салып алыстай ... ... ... ... ... ... ... жетексіз сөзге жалғаусыз көнгенмен , орын талғайды– тек ... ... ғана ... екі ... ... сөз кірістіруді сүймейді.
Сөйтіп, одан әрмен: а) Нәрсенің я амалдың санын ... ... ... ... ... ... ... санын, ... ... ... ... ... ... ... б)
«пәлен сағат ұйықтады», «онан бұл құдық кісі бойы терең» ... ... ... ... ... да көрсететін сан – қабыс
болады деп ... ... ... да ... Етістіктің жетекшігі көну үшін соның ауаныны қарай, соған лайық (шақ)
түрге көсемше болуы; ... ... ... түрлеріне
түсетіндігі шартты («салы») түрге түсуі жетекшіге ешбір жалғаусыз
көніп, сөйтсе де орын ... ... ... ... ... ... сын есім болған «кеше», «былтыр», «жарын», «мана» шақты
сөздер. Жетекші етістікке жалғаусыз көніп (әйтеуір алдыңғы ... ... орын ... ... ... болады ( 1.391,393).
3) Жетекші сөзге көну үшін айқындауыш сөздің (ілік жалғауыш ... ... ... түсіп, оның үстіне жетекшіні де өзауанына қаратып
өзімен ... ... ... сөз), ... ... ... ғалым меңгеруді термин ретінде қалыптастырмаса да, оның
жасалу жолдарын негіздеп, оның сөз тіркесінде ... жол ... Ол ... ... ... бөлімінде беріп, төмендегідей
түрлерін көрсеткен:
а) Барыс жалғаулы септестер : 1) ... ... ... «қара»
сияқты етістіктерге көніп, қайда? (қай жерге?) деген сұрауға жауап болатын
– бағыт септестер мұның ішіне «шейін», «таман», ... ... ... де кіреді : 2) «бер», «сат», «айт» сияқты етістіктерге; ... ... ... сын ... көніп кімге? неменеге? Деген сұрауға
жауап ретінде жай объект болатын септестер. 3) неге? ( не ... ... ... болатын мақсат мағыналы септестер: мұндай сөздер көбіне
етістіктің ... ... ... 4) ... ... ... сияқты
жетекшілерге бағынып себеп мағынасында айтылатын септестер. 5) сабақты
етістіктен болған өзгелік етістерге ... сын ... ... ... ... 6) қашан? қай уақытта? қай уақытқа шейін? Деген
сұрауларға ... ... ... ... айтылатын септестер.
б) Табыс жалғаулы септестер – тек сын ... қана ... ... ... ... (Ескету: «Баруын барыпты», «жақсысын
жақсы» деген сияқты жерлерде келетін табыс жалғаулы сөздерге «тек», ... – дер ... ... ... ұсап айтылатын көмекші сөз).
в) Шығыс жалғаулы септестер: 1) қимыл етістіктерге бағынып
қайдан? қай жерден? ... ... ... ... ... мәнді мүше болатын
септестер мұның ішіне «бері», «әрі» сияқты жалғауышты септестер де кіреді;
2) «ал», «біл», «сақтан», «айырыл» ... ... ... ... ... жай ... болатын септестер; 3) «жаса», «сал» («құр»), «істе» мәнді
сөздерге бағынып, істеген нәрсенің ... ... ... ... ... ( «өзеннен өтті», «Еркімбектен беріп жібердім» дегенге
ұқсаған ... жай ... де бола ... септестер; 5) қашан? қай
уақыттан (бері)? Деген сұрауларға жауап боп, мезгіл ... ... 6) сын ... ... ... ... сыны ... неден,
неден гөрі артық соны ашып беретін объект септестері; 7) ... ... ... ) ... ... ... Жатыс жалғаулы септестер: 1) бірдеменің қай жерде тұрғанын,
амалдың қай жерде болып жатқанын көрсететін мекен септестер; 2) амалдың ... ... ашып ... ... септестер ( Мұның көбі ... ... (1, ... ... септікті құрал жалғаулы септес деп
берген. Қазір синтаксис ... ... ... бұл атауды
көмектес жалғаулы сөз тіркесін мағыналық түрі ретінде көрсетеді. Алайда
ғалымның ... оған ... ... ... ... ... Құрал жалғаулы септестер: 1) істеушінің істі ... ( ... не ... не жөнімен ) істегенін білдіретін құрал септестер,
2) қай жермен қозғалатындығын көрсетуші мекен ... 3) бір ... ... ... басталатынын ашып беруші мезгіл септестер;
Одан әрі ... ... ... де ... жұрнағын
жатқызып, оны «амалдың кімше, неменеше, қандай жол-ереже, ... ... ... ... сын ... деп ... береді.
Кей тілшілер секілді Қ.Жұбанов та – дай жалғауын септік
жалғауына жатқызса керек. Оған –дай ... ... ... атау ... ... түрлерді телиді: 1) есімге бағынып, бірдеменің ... ... ... ... ... сын септестер; 2) істеушінің амалы
басқа ... кем ... ... ... ... я қайикендей,
қайтердей екенін көрсететін сын септес.(1.392)
Қалай айтсақ та, ғалым Қ.Жұбанов ... ... ... негізін қалап, оның құралу тұлғаларын санамалап, ажыратып
берген. Қазіргі таңда жоғарыда аталғандардың бәрі ... ... сөз ... ... сөздің тұлғалық түрлеріне телінген.
Сөз тіркестерінің бұл ... ... ... ... «Жай
сөйлем» деген бөлімінде тоқталған.
Сөз тіркесі туралы сөз ... ... ... ... ... классикалық еңбегінің мәнін ескергеніміз жөн ( «Из
истории порядка слов в ... ... ... Қ.Жұбановтың қатты көңіл бөлген мәселелерінің
бірі – күрделі сөздер мен ... ... ... тіл білімінде
күрделі сөз бен сөз тіркесінің жігін ажырату проблемасын ... сөз ... ... Қ.Жұбановдеп көрсетеді лингвист – ғалым Қ.Аханов (19.51).
Осы еңбегінде сөз тіркесі мәселесі ... ... да ... Автор : «Синтаксис сложных личных имен имеет ... быть ... ... ... так как по ... в этих окаменевших образованиях, ... ... ... число страниц неписаной истории грамматического
развития языка» деп ... ... ... ... ... ... ... талай заңдылықтары жатқандығын, оларды аша білудің қажеттілігін
ескертеді (1. 428). Соның бірінде де, ... ... , ең ...... ... ... күрделі сөздердің табиғатындағы сөз
тіркесінің заңдылықтарына негізделеді. Осындай заңдылықтың негізінде ... ... ... есім ... да ... ... Мәселен, еңбекте
көрсетілгендей Итбай сөз тіркесін керісінше бай ит деп ... ... өзі ... ... о баста сөз тіркесінің қатаң ... ... тағы да ... ... (10. 72)
Осындай мәселемен қатар еркінсөз тіркесінің құрамындағы
сөздердің бір компонент ... ме ... екі ... ... ма, ... сол синтаксистік сөздер тобында олардың қандай
орында келетінін айқындау үшін бұл еңбектің ескерілмеуі ... емес ... ... ... ... ... ... орын тәртібі болумен
бірге, автор дағдыдан тыс та сөздердің орналасатынына зор мән ... ұзақ ... ... күн ... ... де ... жат ... қалыптасып кеткендігіне тоқталады. Сондай -ақ тағы адам ... тағы ... ... арқылы тіркестердің соңғыларының
себептерін ашады.
Сөз болып ... ... ... семантикасы ашу
үшін, олардың қолданылу заңдылығын дәлелдеу үшін ... ... ... ... ... аса ... ... қағидаларын жете білуімен және көптеген тілдерді практикалық
жағынан ... ... ... ... әр ... оқырманды еріксіз
сендіріп отырады.
Ұзақ күн ... ... ... ... ... ... айтсақ, анықтауыштық қатынастағы зат есімді сөзтіркесін
көреміз. Ал күн ұзаққа –ның жайы ... Бұл екі сөз ... сөз ... бір компоненті қызметін атқаруы мүмкін: күн
ұзаққа келмеді, яғни біздің алдымызға мезгілдік ... ... ... ... даусыз. Дәл осы сияқты тағы адам анықтауыштық қатынастағы
есім сөз ... ... адам тағы ... ... ... ... болып
шығады. Егер адам тағы болды дегендей конструкцияда келсе, адам ... ... ал тағы ...... ... компонент қызметін
атқарып, етістік сөз тіркесін жасайды.
Алайда, қатар тұрған үш сөзді белгілі бір ... тыс ... ... ... жеке дара сөйлем ... да ... Осы ... тілші ғалым М.Серғалиев былай деп
түйіндеген: « Тегінде, көп жағдайда ... ... осы ... ... болу ... тән ... Қ.Жұбанов барлық түркі тілдерінің синтаксисіне тән
типологиялық ерекшелік болып ... ... өз ... ... ... ... дамуындағы ескіні ығыстырып шығарған жаңа
құбылыс деген тұжырым жасайды. Яғни, ерте анықтауыш мүше өзі ... ... ... ... ... тіліндегі күн ұзаққа, адам тағы
сияқты конструкцияларда сын ... зат ... ... ... ... тұжырымның дәлелі ретінде алып, мысалдарды тілде ... ... ... ретінде көрсетеді.
Күнсұлу, Айсұлу, Таңсұлу, Күнжарық, Ажарық, Таңжарық т.б.
күрделі анропонимдер мен жау жұмыр, сүт ... ... ... ... ... ... ... орналасуы тегін емес, олар да ертеде өзінің алдындағы
зат есімдерге анықтауыш болған деген пікір айтады.
Аталған еңбекте ... ... ... соңғы позицияда
болған деген тұжырымын дәлелдей түсу үшін Күшікбай, ... ... ... ... есімдердің жасалуында да қазіргі тіліміздегі синтаксистік
заңдылықтарға қайшы келетін фактілерді ... ... ... ... ... морфемалардың орналасу тәртібіне назар аударып,
олардағы қосымшалар ертеде толық мағыналы сөздер болған және өзі ... ... ... ... ... тұрып анықтауыштық қатынаста болған
дейді. Мысалы: айғыр, қошқар ... ... –р ... ... барлық
түркі тілдерінде сақталған ер (еркек) ... ... ... ... ... бір мәселені бірнеше саламен сабақтастыра
қарайды. Тілдің даму ... аса ... ... ... ... предикаттық қатынастағы тіркестердің де
кейбір мәселесіне тоқталған. Жіктеу есімдігінен жасалған предикативті
қосымшалар жалған ... мен ... сол ... ... ... деп ... ... «Жақсы – сың, жазар – мын
сөздерінің құрамында сөйлемнің барлық ... ... ... –сың , – мын жалғаулары негізінде бастауыш ... ... ... , яғни жеке сөздер болған, ал жақсы, ... ... ... ... ... ( ... бастауыш баядауыштан кейін келуі ықтимал деген
ойына кейін өзі әуелгі ойына қарсы шыққан ... Жаза – мын, ...... ... кірігудің нәтижесінде пайда болған деген ғалым
пікіріне күрделі сөздер мен сөз тіркестері ... ... тек ... тән байланысу формаларының болатынына, оған ... ... ... ... ... орын ... ал предикаттық
қатынастағы сөздердің әр қайсысына ... ... ... ... ... ешқандай мүмкіндік болмауына байланысты
бастауыш пен баяндауыш ешқашан бірікпейтінін айтады (2963).
Профессор Қ.Жұбановтың сөз ... ... ... пікірі сөздердің бір-бірімен байланысу амалдарына қатысты көзге
түседі. Оның атап ... ... ... ... ... және тізбекті (последовательное) амалдар болады(1, 482).
Оның ... ... ... бірінші қатардағы (первичные), ... ... , ... ... ... т.б. ... (1, 482). Оның мәнісі сөйлем ішіндегі ... ... ... ... тіркеседі де, енді біреулері баспалдақтап тіркесуі мүмкін.
Мысалы, «Бітісі жаман қамысты су ішінен өрт шалар» (1.482)
сөйлеміндегі қамысты, ішінен және өрт ... ... ... ... ... асып тұрғандықтан , алдыңғы үш сөз де баяндауышқа байланысты
болғандықтан ол үш ... ... де ... ... ... ... Ал су сөзі ішінен ... ... , ... ... күрделі
анықтауышы қамысты сөзіне қатысты болып, екінші қатардағы мүшелер болып
табылады. Сондай-ақ , ... сөзі – ... ... ... ... ... бұл жайды жарыспалы және тізбекті ... ... ... ... ... да, ... ... т.б. қатардағы сөйлем
мүшелерінің одан кейінгі ... ... ... деп ... « ... тіліндегі сөздердің байланысу формалары»
деген еңбегі тілімізде сөздердің сөйлемдегі белгілі бір позицияда орналасу
тәртібі оның ... және ... ... ... қандай
әсері бар екендігін көрсетуге арналған. Ол үшін Сен ... ... да ... Құрт Ертай ұстаның Темірбайдан алған торы бесті аты
жақсы ... 15 ... ... ... сөздердің сыртқы формаларын
өзгертпей, бірақ сол 15 сөздің ішіндегі алғашқы тіркескен ... ... ... ... 5 ... ... ... құрып, ондағы әр сөздің
өзгерген лексикалық, грамматикалық мағыналары мен ... ... ... өз мақсатына қол жеткізген (6, 107).
1. Сен көрген қымбат алпауыттан да Қызыл Құрт Ертай ... ... төрт ... аты жақсы.
2. Қызыл Құрт Ертай ұстаның Темірбайдан көрген аты қымбат. ... да сен ... ... ... Ұстаның жақсы көрген аты алпауыт қызыл бесті. Сен Темірбайдан ... ... ... да қымбат.
4. Қызыл құрт Ертай ұстаның алпауыттан да ... ... аты ... ... ... торы ... ... алған бесті жақсы сен көрген Қызыл құрт Ертай. ... да ... аты ... (1, ... көрген деген сөз жоғарыдағы мысалда ... сен көрген
алпауыт ... деген синтаксистік конструкция құрамында алпауыт сөзінен ... ... ... ... ... ІІ ... ат ... алдынан
келіп соған анықтауыш болған: Қызыл Құрт Ертай ұстаның Темірбайдан көрген
аты қымбат. Ал ІІІ ... ІV ... ... ... ... аты ... ... ... және ... алпауыттан да қымбат көрген аты сияқты мысалдарда
з алдына сын есімдерді тіркестіріп, алғашқы ... көру ... ... ... ... ... өзгеше процесті атау үшін қызмет еткен
(3,107).
Мұндай құбылысты М.Серғалиев ... ... ... Бір ... ... ... ... оның
құлпыра түсетіндігі сөйлеуші немесе жазушының назары ... ... ... ойға ауып ... ... бөлуі тағы да
қисындылығымен құнды. Екінші жағынан, ... ... ... ... мақсатсыз, қалай болса солай алмастыру мағынасыздыққа ... ... ... ... ... ... да ... ұшырары шындық (6.83).
Шындап келгенде, жоғарыдағы сөз тіркесіне байланысты
айтылған көзқарастар оның даму ... өте зор ... ие ... Қ.Жұбановтың сөз тіркесіне қосқан үлесі мен ... зор ... ... мүшелері туралы ойлары
Лингвистика тарихында сөйлем мүшелерін таптастыру өзіндік
үлкен орны бар мәселе. Қазақ тіл білімінің ... оның ... ... ... да ... төңкерісінен кейін жүзеге аса бастағаны
белгілі.
Жиырмасыншы ... ... ... ... ... ,
мәселен, А.Байтұрсынұлының «Тіл – құралында» көптеген мәселелер негізінен
практикалық тұрғыдан қаралды да, ал оның ... ... ... ... ... жемісі.
Ендігі мәселе ғалым-лингвист ҚЖұбановтың сөйлем мүшелеріне
байланысты ілімі , көзқарасы жайлы болмақ. Бұл ... ... ... « Жаңа ... жаңалықтары жайынан» (1936), «Сөйлем
мүшелерінің орын ... ... (1937) ... және ... ... (1936), «Қазақ тілінің програмы» оқулығында шоғырлаған.
Профессор Қ.Жұбанов сөйлем мүшелерін ... ... ... деп ... ... пен ... жеке-жеке
қарастырады да, соның өзінде бастауышты екінші атаумен бас мүше деп ... ... ... ... ... береді. «Сөйлем деген ... ойды ... я ... жүзінде баяндап беретін бір сөз, я бір
топ сөз. Сөйлем мүшелерінің ішінде біреудің, я бірдеменің не ... , ... ... ... ... бір мүше ... Оны баяндауыш дейміз. Сондай-
ақ , сөйлемнің кімнің , я ненің жайынан ... ... ... мүше ... ... бастауыш дейміз» деп « Қазақ тілі грамматикасы»
еңбегіндегі «Сөйлем мүшелері» бөлімінде айқындап ... ... ... ... ... мүшелерінің ішінде бірінші кезекте сөз
етеді (1. ... ... ... пен баяндауышты негізгі мүшелер деп
қарастырады.
Ғалым тұрлаусыз мүшелерді айқындауыш мүшелер деп ... ... ... және ... деп ... ... ... «Тіл –
құралында» анықтауыш, толықтауыш, пысықтауыш деп үш топқа айырып атайтынын,
Т.Шонановта үшке ... ... ... ... ...... – толықтауыш деп шолып қана өткенін айта ... ... ... неліктен бәрін қосыпбір-ақ сөзбен атайтынын ... « ... ... ... ... да, бәрінің арасында бір жақындық
бар. Бастауыш пен баяндауыш – ... ... Ол ... ... ... ... үшін ... Ал мыналардың қай-қайсысы да, сөйлем болмай
тұрған сөздерді сөйлем болдыру үшін емес, сөйлем болып ... сө ... ... ... пен ... ... ... гөрі
ашығырақ, айқынырақ аңғарту үшін керек. Сондықтан ... ... ... ... ... бір ... атап алу бұлардың өзара айырмашылығы болса,
ондай ішкі бөліктерін кейін тағы ... ... ... ... (1.
220). Әрмен қарай ғалым А.Байтұрсыновтың тұралаусыз мүшелерді атаудағы
ұстанымын көрсетеді: «А.Байтұрсыновша ... ... бір ... анықтап
тұрған сөзді анықтауыш дейміз, толықтап тұрған ... ... ... тұрған сөзді пысықтауыш дейміз. Ал Қ.Жұбанов « айқындауыш мүшелер
айқындауыш сөздерге қалайша, ... ... ... қарай екі ірі
жікке айырдық» дейді. Яғни бөлу ... ... ... Одан әрі ... тілі ... ... ... жіктеу жолын қазақ
тіліміен салыстыра отырып, орыс гамматистерінің ... ... деп ... ... ... мағына ғана емес, ... да ... да, ... да ескеру – әр категорияның өзмағынасы мен ... ... алып ... ... емес де й келе сол бр ... ... қарай бір таптастырып, одан кейін әр мағынаны формасына
қарай тағы саралайды. Яғни ... ... ... деп бір ... ... онан кейін сол айқындауышты формасына ... тағы да ... ... ... ... атқарып тұрғанына қарай баяндауыш деп
атағанымыз ... ... ... ... ... ... айқындауыш деп
атау дұрыс болады деп ... А. ... ... ... ... ... тек мағынасына қарай айыру деп түсіндіреді. Яғни бұл
мүшелерді сұрау арқылы ажыратқан болып ... ... тап ... ... ... ... екі ... сараланады. Жалғаусыз түрі
анықтауыш болып аталады да, ... түрі ... ... Байқап
отырғанымыздай, анықтауыш, толықтауыш мүшелер бұрынғыдай сұрау арқылы емес,
тек формалық жағынан ажыратылады. Автордың өзі келтірген мысалын ойға ... ұзақ ... ... , Қасымның жаман жағын түгел
ашып берді (Бейімбет), дегенде ұзақ, ... ... ... сөздер – анықтауыш.
Дәуіттің, Қасымның , жағын деген үшеуі толықтауыш ( 1. 159).
Автордың сөйлем мүшелерін жіктеудегі үлгісі ... ... ... ... ... ... үлгіде пысықтауыш байқалмайды. Ғалымның
пікірінше қазіргі пысықтауыш бірде анықтауыштың құрамында (ұзақ сөйледі),
енді ... ... ... ... ... ... отырады. Мұны
біз жеке автордың кемшілігі ... ... сол ... ... ... даму тұрғысынан қарастырамыз. Алайда бұл мәселе жөнінде
ғалым ... « ... ... ... толықтауыш және
пысықтауыш мүшелерді Қ.Жұбановша айқындауыш мүшелер деп жинақтап ... ... ... Рас, Қ.Жұбанов бастауыш пен баяндауыштан өзге сөйлем
мүшелерін айқындауыштар деп атағанда оларды біріктіретін олардың мағынасы
деген ... ... ... ... ... ... қасиет олардың
синтаксистік қызметі. Өйткені аталған сөйлем мүшелерінің қай-қайсысы да
әрқашан бағыныңқы ... ... өзі ... басыңқыдағы сөзді
белгілі бір тұрғыдан нақтылау, ... үшін ... ... ... орай ... айқындауыш мүшелер деп атауға әбден болады.
(6.108) Б.Ш.Шалабаев ойын әрмен қарай : «... ... ... ... ... ... деп атаудан бас тарту керек ... ой ... ... ... деп атау – ... ... қызметіне
жүгінуден туған термин ... со ... ... ... ... келіп, бас мүшелердің қатынасынсыз, жеке пікір (суждение) білдіре
алу алмау қабілетіне негізделген термин. Ал оларды енді ... ... ... ... ... ... ... ортақ құбылыс
арқылы топтастыру ғана болмақ» деп түйіндейді.
Мұнда басын ашып алатын жайт, ол тілімізде ... ... бір ... ... қатысты қолданылатын қосалқы және оңашаланған
айқындауыштар деп аталып жүрген синтаксистік элементтер де бар. ... ... әрі ... белгілері де бар. Ортақтық – ... ... ... бір ... ( ... ... ... бір қырынан
сипаттауында, яғни қызметтерінде болса, айырма – ... ... ... ... ... ... сөйлемнің жалпы
синтаксистік желісіне ... сол ... жеке ... ... көреді (6.108).
Енді Қ.Жұбановтың сөйлем мүшелерін ... ... ... ... ... ашсақ деп ойлаймын. Бірінші себеп лингвист-ғалымға
сол кезендегі ... ағым , ... әсер ... ХІХғасыр мен ХХ ғасыр
тоғысында тіл білімінде ... ... орын ... ... ... конкретті фактілерге қызығушылық туды, яғни жаратылыстану
ғылымының дамуы ... ... ... бас ... эксперименттер
жүргізілді, зерттеу методикасы дамыды. Осы жағдайлар тіл біліміне әсер
етті. Қ.Жұбанов «Қазақ ... ... ... ... ... ... жүзі
тіл біліміндегі жағдайларды сипаттаумен бастайды. Ол өзінің ... ... ... деп ... Ол да өз ... ... ... сөзсіз. Қ.Жұбанов бұл мәселе жөнінде былай айтқан : « ... ... ... ... оларды зерттеуге түрлі ... ... ... іс ... ... де ... ... тіл
логика негізді әдіспен зерттелінетін еді (сағызша созыла беретін ... ... ... ... ... ... Табиғат ғылымдарынша
нақты ғылыми әдістермен дәлелдеп өлшеуге келетін әдістермен зерттеу керек
деп фонетиканы экпериментке айналдырған болса, кейін осы ... ... ... ... ... ... ... тарауларына да жарайды
деген көзқарас туды: морфология мен ... ... ... ... оған да ... ... іздей бастады, бірақ сыртқы
белгілеріне сүйенуден формализм туды. Сөйтіп морфология жеке ... ... ... деп ... Бұл ... ... тіл ... ғылым деп танып, бұрынғы грамматика деген атақты ... ... ... нені ... ... ... шықты, лексикология,
семантика , ... ... бұл ... ... ... ... ... болып қалып, грамматика дегеніміз тек морфология
мен синтаксис болып саналады. Синтаксистің өзі де бұрынғы ұғымдағы ... ... ... емес, сөйлем болып құрылысын мейлі, ... ... сөз ... ... ... ... ... сөздердің
тіркесу формасын қарайтын ғана ғылым болады.
Екінші себеп, қазірде мектеп практикасында ... ... ... ... ... ... отырып, автордың
бұл методикалық әдісі ойға қонымды: « Сөйлемдегі бастауыш пен ... ... ... бәрі де ... ... ... басқа
жалғаулы сөздің бәрі де толықтауыш болады».[11.52] Сөйлемнің ... ... ... ... ... өз ой ... ... өткен. Бұл
туралы мәләметті Жанғазыға жазған хатынан байқаймыз. Ол былайдеп жазады: «
Сөйлемнің қай ... де ... бола ... ... ... ... ... үйірлі болатын конструкциялар туралы болып отыр ... жуан ... ... ... ... ... ... өзін көрген
(баяндауышы күрделі). Біз ай туа жүріп кеттік (мезгіл анықтауышы күрделі).
Су қайтқасын ... ... (бұл да). Ел ... ... (бұл да). ... сен ояу едің (бұл да). Сөзі ... ісі ... (толықтауышы
күрделі). Ол аты бәйгеден келгенге мақтанып отыр (толықтауышы күрделі).
Оның оқуы күрделі болғанымен өсуі кем. Жасы ... де, өзі ... ... ... ... ... көпшілігінде автордың позициясы айқын және дұрыс:
сөйлем сөйлем мүшелерінің барлығы да үйірлі болуға бейі. Алайда бір ... ... ... ... мүшелерінің атаулары Қ.Жұбановша сақталып отыр,
шындығында анықтауыштар мен толықтауыштардың біразы пысықтауыштар ... , ... ... бар ... дұрыс көрсеткен. Бұл жағынан
алғанда , кейінгі зерттеушілерге ой салып қана қоймай, басты ... ... те ... ... ... туралы ойлары
Ғалым Қ.Жұбанов жалпы «сөйлем» деген ұғымды өте кең дәрежеде,
тіпті синтаксистік ұғыммен пара-пар қарастырады. Сөйлемнің жеке түрлері ... ... айта ... ... қарастыратын арнайы бөлімді «
сөйлем жүйесі немесе синтаксис» деп атайды (1,151). Одан ... ... грек ... ... ... деген. Сөздерді бір –біріне ... ... ... ... , ... деп аталған.
Сөйлемдердің жеке түрге бөлінуінде дыбыс сазы ... Осы ... олар ... сазды сөйлем, сұрау сазды сөйлем , леп
сазды ... ... ... ... ... ... ескеруі бір түрлі
сөйлемдердің айтылуына қарай әр ... ... ... ... ... Мәселен, өзі көрсеткендей , А.Байтұрсыновтың ұстанған терминдерінен
сұраулы, ... ... жай ... деп ... түрлеріне қарай бөлінісіне
өзгеше екенін көрсетеді. Ал ... ... ... ... ... ... грамматикаларды қандай принципке сүйеніп жасалған топтастыру
екенін не ашпай кететін еді, ... ... ... ... ... негізге сүйеніп таптастырылғаны ашық айтылмаса , ... не ... ... ана мүше ... ... ... ... нендей айырмасы
барын біле алмай оқушылар бірімен бірін шатастырып, ... ... ... ... ... дұрыс болмайды. Өйткені сөйлемнің
мағынасы тек дауыс сазы ... де ... ... ... ... өзгереді. Екіншіден, тек лепті сөйлемнің өз іде бірде ... ... ... ... т.т. ... ... мұны ... жағынан бір тапқа
жатқызып, бір атпен атау ... ... еді. Ал ... қарай айырғанда,
леппен сөйлеудің түрі де, мағынасы да көп болғанымен әнінде, сазында бір
тектілік бар. Мұның бәрі де не ... не ... ...... ... айырылған сазбен айтылады.
... Біздің мақсатымыз – мағынаны баяндау ... ... ... ...... ... болу керек, сөйлемнің бұл жағы мағынаны дауыс
сазымен білдіру жағы. Сондықтан таптастыру да , ... де осы ... ... « Саз» ... ... қосқан себебіміз осы деп түсіндіреді автор
(1.203). Енді ... осы ... ... нендей пікірлер айтқан екен?
1. Хабар сазды сөйлем. Болған, болып жатқан немесе болашақ оқиғалардың
жайын хабарлай тсөйленген болса, сөйлем ... ... ... ... ... Күн ... ... құс келіп болады. Сондай-ақ бұл
сөйлемнің сазының ерекшелігіне ... ... ... ... бір
қалыппен, әр сөз сөйлемнің қай мүшесі екеніне, өзінің байланысқан
сөзінен қаншама аулақ тұрғанына қарай ғана (сөйлемнің ... ... ... өз әні ... қай ... тұрғанына, хабарда
қандай орын ұсталғанына қарай, бұл ... өзі тағы ... ... қойылады) әрине (1, 217).
2. Сұрау сазды сөйлем. Бір нәрсе жайынан сұрала сөйленген болса, сөйлем
сұрау ... ... ... ... ... құм ... ... зәулім шың ба? (Ілияс)
Сөйленген сөздің тек хабар болу жағын ғана көздеп қоймай,
оның
үстіне бұл хабар ... ... ... бір ... әсер
еткенін –
қуантқанын, мұңайтқанын, таңдандырғанын, опындырғанын т.т. да
қоса білдіргісі келсе, сөйлеуші сөзін осы леп ... ... сөз осы ... ... Сұрау есімдік , сұрау
қосалқыларды
сөзге қосыпайтсақ та, қоспасақ та, бәрібір, сұрай сөйленсе, сөз
осы
әнмен айтылмақ.
3. Леп сазды сөйлем. Бір ... ... , ... ... ... ... ашулана, қуана сөйленген немесе хабар өте көтеріңкі я өте
басылыңқы көңілмен берілген болса, сөйлем леп сазды болады. Тілек,
ұран, ... леп ... ... ... ... ... бір ... екен!
Қап, кеше келмеген екенмін!
Менің кітаптарымды осы барған кісіден қалдырмай жібере
көр!
Сорғала, тіл , ... ... ... тыныш әнделмей не көтеріңкі не басыңқы,
шұбалыңқы не жиылыңқы түрде, әйтеуір, бір есеппен айтылады).
Бұл мәселелер « қазақ ... ... , ... ... ... атты еңбектерінде баяндалған)
Ғалым ары қарай жай сөйлемнің жіктелуін жалғастырады. Осы күнгі
тұрлаулы жәнетұрлаусыз мүшелердің қатысу, қатыспауына орай жалаң ... ... деп ... Егер өз ... ... ... ... ғана ( бастауышы мен баяндауышы ғана) бар ... ... жоқ ... ... ... ... Мен оқыдым. Сен
жаздың. Оқу басталды. Егін бітік. Мал күйлі. Ауыл гүлденуде.
Айқындауыш мүшелері де бар болса, сөйлем – жайылма сөйлем
болады. Мысалы: Мен ... ... Сен ... ... Оқу жаңа ... ... өте ... Биыл қай мал да күйлі. Колхозданған жаңа
ауыл гүлденуде.
Негізгі мүшелердің сөйлемде толық қатысу, қатыспауына орай ... олқы ... ... түрлерге бөледі. Қартайдық. Қайғы ойладық. Ұлғайды
арман (Абай) деген пікір жол өлеңінің ... ... ... сөйлем.
Негізгі мүшелерінің ( бастауышы мен баяндауышының) не біреуі ... де жоқ ... ... олқы ... ... ... Қартайдық. Қайғы
ойладық. Бұл сөйлемдердің негізгі мүшелерінің бірі бастауыштарының
болмауынабайланысты осы сөйлемнің түріне ... (1. ... ... ... ... ... ... де
орын алған.Әрине, бұл жайында оның арнайы жүргізген зерттеу жұмыстары жоқ,
осы турасындағы кейбір ой–пікірлері жекелеген ... ... ... ... ... ... ... жайлы», «Жанғазығы
хат», «Қазақ тілінің програмы» ) көрініс тапқан.
Ғалым қазіргі тіліміздегі құрмалас сөйлемдерді «күрделі сөйлем»
деп атауду жөн көрді ... ... тіл ... ... ... ... және ... түрін алғаш көрсеткен лингвист ғалым.
Профессор Қ.Жұбановтың құрмалас сөйлем жайындағы толық көзқарасы
оның өзі құрастырған, орта мектептің V–VII ... ... ... программа» (1936) құралында айқын тұжырымдалған. Бұл қазақ тілі
материалдарының ғылымға негізделген алғашқы ... ... ... ... мынада еді. Отызыншы жылдардың бас кезінде жарияланған
кейбір программалар мен ... ... әр ... ... (қазақ
жастары фабрика – завод мектептерінің оқу жоспары мен ... ... ... ... т.б.) ... еді. ... да ... тілінің жүйелі түрде білім беру көзделмеген, осыған орай бұлар ... ... мен ... ... сай ... Ал ... осы жағын ескеріп, қазақ тілі грамматикасына қатысты мәселелерді
әр клас бойынша ғылыми ... ... ... ... жүйелей білген
[10.76]. Құрмалас синтаксисіне 32 сағат беріліп, осы ретпен жай ... VII ... өтуі ... ... ... ... мәселелер
тәріздес, құрмалас сөйлем тақырыптарының кейбіреуіне де жол – ... ... ... аша ... ... оның сол кездерде қазақ
тіліне арналған жүйелі түрдегі оқулықтың жоқтығын ... ... ...... әдісін де қолданғандығын аңғарамыз [10.77].
Аталған программада құрмалас сөйлемнің ең алдымен ... ... ... амал – ... ... ... Олар: 1) Алғашқы
сөйлем баяндауышының құрамындағы еді көмекші етістігі, не болмаса шартты
рай (са–лы) ... ... ... еді, «бір ... дегені немқұрайды боп
шықты. Нұрымдыкіне келсек өзі кетіп қалған екен); 2) ... ... ... шақ көсемше түрінде болады(Ғалым келді де жақсы боп
қалды. Қой маңырап, түйе ... ауыл ... 3) Екі ... ... дәнекерлі болады–мұндайда кейінгі сөйлемнің ... ... ... ... «да» әр ... ішінде өз алдына қайталап
айтылатын болса, бәрінің хабары бір ... ... ... сөйлем–сөйлемнің
басында, я ішінде «әрі» дәнекері де болады; 4) Кейінгі ... ... ... ...... ... ... де болады; 5) Кейінгі
сөйлемнің хабары алдыңғынікінің салдары болса, ондайға кейінгі сөйлемнің
басында «ол ... ... ... ... ... ... сияқты дәнекерлер болады, 6)Екі сөйлемнің хабары біріне – бірі
қайшы келетін болса, кейінгі сөйлемнің ... ... ... ... ... де», ... «қайта» – лар сияқты болады;7) ... жай ... ... ... ... ... ... басқаларныкі
дұрыс болмайтын боп, бәрінің біреуі ғана таңдалатын болса, ондайда ... «не ... ... ... ... ... 8) ... рірінің хабары бірыңғай болып, сосын бір сөйлем соның бін\ріне
қорытынды сөйлем ... ... ... ... ... ... ... «сонымен» сияқты дәнекерлер болады; 9) Кейінгі сөйлем
алдыңғы сөйлемге себеп болатын болса, оның алдында «өйткені», «неге ... сол» ... ... дәнекер болады; 10) Кейінгі сөйлем ... ... ... ашып ... болса, алдыңғы сөйлемінің
баяндауышының ішінде «осы», «сол», «бұл» ... бір түрі ... ... ... «бүйт», «сүйт» сияқтылар болады [1.395].
Құрмалас сөйлемдердің бұл жасалу жолдарынан байқалғандай, ... ... ... ... алынып, тиянақсыз
тұлғадағы шартты райлы етістік пен көсемшелі конструкциялар да салаластың
қатарынан танылған. ... ... ... ... ... ... кездердегі басқа да авторлар еңбектеріне тән сипат еді.
Салалас сөйлемдерді жасайтын жоғарыдағыдай амалдық тәсілдер
көрсетілгеннен ... ... ... ... ... ... талғама,
себеп–салдар, шарт–жағдай) аталған. Бұл сөйлемнің мағыналық тобы қазір де ,
негізінен осылайша қаралуда. Тек автор ... ... ... ... ... ... соңғы жылдарға дейін басқа оқулықтарда ... айта ... ... ... ... ... ... негізінен алғанда,
қатыстық сөздері бар шартты рай ... ... ... ... сол келеді; Ол қандай болса, мен де ... ... орай ... ... ... ... аталған (бастауыш бағыныңқы,
баяндауыш бағыныңқы с.с.). Енді ... ... өз сөзі мен ... жөн ... ... ... атау түрінде болуы да мүмкін ( Кімді айтсаң,
сол келеді) ; онда бағыныңқы сөйлем бастауыш бағыныңқы болады
б) дәнекер есімдік етістік ... ... я ... күйінде –ақ
баяндауыш та бола алады ( «сен қайтсең, мен де сөйтемін», «ол ... ... де ... ). ... бағыныңқы сөйлем баяндауыш бағыныңқы болады.
в) дәнекер есімдік септес сөз бола алады ( кімді ... ... ... ... тұра ... жалма – жан. Абай ) – бағыныңқы – септес
бағыныңқы ... ... ... іліктес болса, бағыныңқы – іліктес бағыныңқы
болады.
д) дәнекер есімдік шақтас ...... ... ... ... те ... солай істейді ), – шақтас болады.
е) Сол қалыпты ... ... ... ... сонда барады» жанас
бағыныңқы да болады.
ж) «сөйткен», «сондай» сияқты есімдік ... ... ... ... ... ... [1.396].
Сондай – ақ автордың сабақтас құрмаласқа ... ... ... ... де бар. Автор: « Жұрт мақтайтын жырау – осы
десек күрделі сөйлем болады, ... ... ... Неге ... ... ... өзі бір ... жұрт мақтайтын – солайымен тұрып бір
– ақ анықтауыш. Бірақ ішін жарып қарасақ өзара бір ... жұрт – ...... екеуі қосылып барып жырау – дың ... ... ... – ның тек өзі бұл ... анықтауыш емес: мақтайтын жырау
десек, мағынасы өзгеріп, өзін өзгелер мақтайтын емес, өзін – өзі ... ... ... ... ... ... [1.138]. ... құбылыстың себебін
М.Серғалиев былай ашады: « Тегінде, бұл қайшылықты үйірлі мүшелерге қатысты
емес, жай сөйлем мен ... ... ... байланысты есте
салған мақұл болар, себебі бұл келтірілген мысалдың ... та, ... ... та ... жай ... екендігін дәлелдеп жату артық болар
»[11.87].
Құрмалас сөйлемге байланысты ... ой – ... ... ... және ... түрлерін саралаумен де айқындалып жатыр. Бұл
ретте ... ... ... ... істе тәріздес құрылыстарды
қысқарған бағыныңқы, ал Егін ... ... ... сонда сияқты түрін толық
бағыныңқы сөйлем ретінде талдайды ... да ... ... ... ... ... ... байланысты ілімдерді толық
меңгергенін, соларды орайына қарай қазақ тіліне де ... ... Атап ... ... ... сөйлемнің бағыныңқыларын
қысқыаған және толық түрлерінде ... XIX ... ... ... ... ... ... тән сипат еді. Тіл ғылымында жүйелі сабақтастық деген
ұғым ... ... ... ... бір ... ... қазақ тілі материалдарының негізінде дәлелдеп отыр [10.76]
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазақ тіл білімінің ... ... бірі ... болып табылады. Біздің тақырыбымыз ... ... ... – қазақтың тұңғыш прфессоры. Оның ғылыми мұраларын
зерделеу барысЫнда біз оның әр ... ... мол ... бар, ... әр ... ... ғалым екеніне көз жеткіздік. Мәселен, ол өз
еңбектерінде Н.А.Бодуэн де ... ... ... ... ... ... Лавуазэ, С.Малов, т.б. ғалымдардың
аттарын айта келіп, ... ... ... сыни көзқарасын ортаға салды.
Қ.Жұбанов – шын мәніндегі ірі зерттемпаз ... Ол ... ... одан ... Яфетидолгия институтында оқып жүрген
кезінде – ақ байқағыштығы нәзік, шығысты жақсы білетін қарымды зерттеуші ... ... ... ... ... мен ... ... түрлі
лауазымды қызметтер ... ... Абай ... ... ... жыл қатарынан сабақ берді, қазақ тілі ... ... ... ... Осы тұс ... кемелдену кезі болып, оны
түрлі салдағы ізденістері айқын да, жарқын ... ... тіл ... ... қазақ тілі және түркология саласынан
ол оқыған лекциялар тек студенттер ғана емес, қазақ ... ... ... ... кеңінен аударған еді. Лекциялары түркі тілдерінің
қазіргі жайы мен ... баян ... ... аса бай ... Ежелгі
түркі жазбалардың тілін де еркін білетін құлпы ... ...... ... да ... ... оның ... грамматикалық,
фонетмкалық белгілерінің бүге – шігесіне дейін игерген адам еді. Ол – ол ма
морфология бойынша « Заметки о ... и ... ... » ... ... еңбек болып табылады. Ол өзінің шығармашылығында қазақ
тілі мен ... ... ... ... ... зерттеумен
ұштастыруда қол үзбеген. Осы мәселе төңірегінде біздің жұмысымыздың бірінші
бөлімінде жан – жақты ... ... ... біз оның ... ... жайынан» (1936) ,«Қазақ тілі грамматикасы» (1936), «Қазақ
тілінің ... ... ... орын ... тарихынан» (1936)
еңбектерімен таныс болып, ... ... ... жайлы сөз
қозғадық.Қазіргі синтаксистік әдебиеттердегі ережелер ... ... ... сөз ... ... ... ... біз осы жұмысымыздың негізгі бөлімін аталған үш объектінің
негізінде топшылап, ... ... ... ... ... ксиске қатысты еңбектерімен таныса отырып, оның
өзіндік көзқарастарымен таныс болдық. Соны ... ... Қ. ... және ... ... сөз ... сөйлем
мүшелері, сөйлемдер бөлінісін келтірулі жөн көрдік.
Сөз тіркесі туралы
|А.Байтұрсынов ... |Осы ... ... ... ... сөздер ... ... ... ... ... ... ... сөздер |Жанасу ... ... ... ... ... ... ... |Қиысу ... ... ... ... |Осы күнгі грамматика ... ... ... ... |Баяндауыш ... ... ... ... ... |–– ... ... |Толықтауыш ... ... ... ... ... |Осы ... ... |
|Жалаң ... ... ... ... |Жайылма ... |–– ... ... |–– ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... |Леп ... ... ... |–– ... ... ... ... сазды |Хабарлы ... ... ... |
| | ... |
| | ... |
| | ... ... сөйлем
|А.Байтұрсынов ... |Осы ... ... |
|Құрмалас сөйлем |Күрделі сөйлем ... ... ... |1. ... ... ... сөйлем |
|–жиылыңқы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... |
|–бастаыш бағыныңқылы ... ... ... | | ... бағыныңқылы |2.сабсқтас сөйлем |1.1 іргелес салалас ... ... ... рай ... |–мезгілдік ... ... ... бағыныңқы |–қарсылықтық ... ... ... ... ... ... ... |–септес бағыныңқы |–шарттық ... | | ... ... ... ... ... ... |
| | ... ... ... |–жанас бағыныңқы ... ... |
| | ... ... ... ... бағыныңқы |–объектіт\лік қатнасты |
| | ... ... ... | ... ... |
|3.қыстырынды | ... ... ... | |2. ... ... немесе өрнекті | ... ... ... | | |
| | ... |
| | ... |
| | | ... |
| | ... |
| | ... |
| | ... |
| | ... ... филологиямыздың тұңғыш профессоры Құдайберген Қуанұлы
Жұбановтың өз кезеңінде қалдырған ғылым ... ... ... қазірдің өзінде де өзінің нәрі мен мәнін, зәрулігін ... Кей ... ... ... ... өзек ... жатты, енді
кейбір айтқан көзқарастары одан әрмен дамуын тапты. Осы ойымыз дәлелді болу
үшін біз оның осы күні жалғасын ... келе ... ... ... ... ... бойынша:
1.Профессор Қ.Қ.Жұбанов сөз тіркесінің байланысу формасының етістік
негізін қалап берді (жанас, қабыс...)
2. Сөз тіркесіндегі ... орын ... ... ... ... толықтаушы сөз толықталушы сөздің алдында келеді) немесе
қалыптасқан формадан ауытқыған ... ... ... оның қыр ... ашуы (күн ... адам ... Айсұлу, т.б.)
3.Ғалымның сөз тіркесінің байланысуындағы (параллельное) және тізбекті
(последовательное) амалдарын ... ... оның ... ... ... байқаймыз. Оны осы күні өз тәжрибемізде бірден – бір тәсіл деп
қоданып жүргеніміз хақ. Мәселен, ... ... ... сөз ... ... сөзсіз ( Мен мектепке ... мен ... ... Сөз тіркесінің басыңқы бағыныңқылық қасиетін негіздейді ( жетек
сөз, жетекші сөз).
Сөйлем ... ... :
1. ... ... мүшелерінің ішінде баяндауышқа баса назар
аударып, оның негізгі мүше екенін орынды ... ... ... мүшелерді айқындауыш деп өзінше топтайды. Оның құрамынан,
байқағанымыздай пысықтауыш орын ... ... ... деп анықтауыш
пен толықтауышты алады. Сөздің сыртқы ... ... оны осы ... ... ... ... бөледі. Қосымшалы түрі – ... түрі ... ... ... бұл ... қолданысқа
енгізбесек те, анықтауыш төңірегінде шешілмей келе жатқан ... ... ... Әлі ... дейін оқушылар талдау барысында ... пен ... ара ... ... ... ... ... жүргені белгілі. Сөйтіп, бұл мәселені зерттеу объектісіне ала
білудің өзі құптарлық жайт.
3. Сөйлем мүшелерінің орнын ... ... ... сөйлемнің басында,
баяндауыш сөйлемнәң аяғында келеді. Айқындауыш ақындауыштың алдында ... ... ... ... ... ... жалғау немесе көптік
жалғау, тіпті екеуі қосақталған күйі сол ... ... ... ... ... ... ... ескерткен.
Сөйлем бойынша:
1.Сөйлем туралы анықтамасын кейінгі зерттеушілер толықтырып, осының
негізінде ... ... ... ойды ... бір я бірнеше сөзді
сөйлем дейміз» [1.151].
2. Құрмалас сөйлемді алғаш қазақ тіл білімінде салалас және ... ... ... отырғанымыздай бұл ретте қазіргі қазақ синтаксисінің қол
жеткен ... ... ... тура ... Бұл жайт ... ... ... дәлелдей түсті. Қай ғалымның болса да ғылыми
мұрасын сөз еткендегі ... ... оның ... ... ... ғана ... ең бастысы ғылыми ой–пікірдің даму
эволюциясын айқындау, теориялық тұжырымдардың динамизіміне ... бөлу ... біз ... ... синтаксистік
көзқарастарымен таныса отырып, оның осы ... ... әлі де ... қажет ететінін дәлелдедік.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Жұбанов Қ. ... тілі ... ... ... ... Р. Ғалым азамат.–Алматы: Қазақстан,1966.–72б
3. Жұбанов Қ. Қазақ тілі ... ... ... ... ... А.А. Общелингвистическая концепция Х.К.Жұбанова.Дис...
канд.фил.наук.–Алматы,1999.–145с.
5. Миров М.О. Профессор Қ.Жұбановтың ... ... ... ... ... Б.Ш. ... ... қатысты еңбектері //
Қ.Жұбанов тағылымы:IV ... ... ... ... ... ... ... Т.С. ... ... ... хақында //
Қ.Жұбанов ... ... ... ... ... мемлекеттік педагогикалық институты,2004.–355б
8. Қасқабасов С.А. Құдайберген Жұбанов еңбектеріндегі ... ... // ... ... республикалық
ғылыми–теориялық конференция материалдары.–Ақтөбе: Ақтөбе ... ... ... Р. Сөз ... ... ... ... // Жұбанов
тағылымы. Республикалық ғылыми–теориялық конференция ... ... АМУ, ... Есенов Қ. Профессор Қ.Жұбанов және қазақ тілінің синтаксисі //
Қ.Жұбанов және қазақ совет тіл білімі.– Алматы :Ғылым,1990.–296б
11. ... М. ... және ... Уәлиев Н. Қазақ орфографиясының негізгі принципі туралы //
Қазақстан мектебі, 1989.№12–65-69бб.
13. ... Ж.О. ... ... ... ... ... //
Қ.Жұбанов тағылымы:IV республикалық ғылыми–теориялық ... ... ... педагогикалық институты,2004.–355б
14. Мадиева Г.Б. К вопросу о ... имен ... в ... // ... ... ... филологическая. 2005 №2.–78-81с
15. Қоянбекова С.Б. Көрнекті ғалым Қ.Жұбановтың сөйлем мүшелері
жайындағы көзқарасы // Қ.Жұбанов ... ... ... ... Ақтөбе мемлекеттік педагогикалық
институты,2004.–355б.
16. Оралбаева Н., Маралбаева С. ... ... ... ... //
Қ.Жұбанов және қазақ совет тіл білімі.– Алматы :Ғылым,1990.–296б.
17. Дәулетова Б.П. Профессор Қ.Жұбанов сөз ... ... ... құрылымы туралы // Қ.Жұбанов тағылымы:IV республикалық
ғылыми–теориялық ... ... ... ... ... Балақаев М. Қазіргі қазақ тілі.–Алматы:Ана тілі,1992.–246б.
19. Аханов К. ... ... ... БалақаевмМ., Сайрамбаев Т.С. Сөз тіркестері мен жай ... ... Р., ... Ж. Жай ... ... ... грамматикасы. Фонетика, ... ... ... А.Қ. ... және ... ... етістік мәселелері.
Фил. ғыл.канд...дис. –Алматы :2000.
24. Әуезов М. Ірі оқымысты // ... М. ... ... ... ... А. Тіл ... // Байтұсынов А. Тіл тағылымы.–Алматы:Ана
тілі,1992.–141-171б.
26. Ермекова Т.Н. Қ.Жұбанов атребутивтік, ... ... ... ... туралы // Жұбанов тағылымы. Республикалық
ғылыми–теориялық конференция ... 4-5 ... АМУ, ... ... М.М. ... ... языкознание в трудах Х.К.Жұбанова и
казахское советское языкознание // Материалы ... ... ... ... ... наук
(1989,1994,1996г.г.)–Актюбинск,1998.–96с.
28. Әуезов М.О., Кеңесбаев С.К. Основы положник ... ... ... ... ... ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 36 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
ХІХ ғасырдың ІІ жартысындағы қазақ әдебиеті16 бет
Қазақ қолөнеріне байланысты фразеологизмдердің этномәдени аспектісі23 бет
XVI-XVIII ғасыр лингвистикасы. в.ф.гумбольдтың лингвистикалық көзқарастары12 бет
«Әл-Ғазалидің діни философиялық көзқарастары»90 бет
А. Байтұрсыновтың педагогикалық көзқарастары32 бет
А. Байтұрсыновтың педагогикалық көзқарастары жайлы30 бет
А. Жұбановтың шығармашылығы16 бет
Абай мен Ыбырайдың ағартушылық ойлары мен оқу-білім мәселесі жөніндегі көзқарастары7 бет
Абай Құнанбаевпен Ыбырай Алтынсариннің педагогикалық көзқарастары4 бет
Абай – қазақтың ұлы данасы. Оның философиялық көзқарастары19 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь