Айбек шығармашылығы және оның қазақ тіліне аударылуы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4

Негізгі бөлім

1.тарау Айбек шығармаларының көркемдік деңгейі ... ... ... ... ... ... ... ... 7

2.тарау Айбек шығармаларының қазақ тіліне тәржімалануындағы жетістік пен кемшілік мәселесі ... ... ... ... .. 23


Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 46
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 48
        
        Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті
Филология факультеті
Әдеби шығармашылық және көркем аударма теориясы кафедрасы
Диплом жұмысы
Айбек шығармашылығы және оның ... ... ... ... студенті
Бархинова Л.
Ғылыми жетекші,ф.ғ.к.,
Әбілқақов М.Қ.
Аға оқытушы
Норма бақылаушы,ф.ғ.к.,
Аға оқытушы Мұсалы Л.Ж.
Қорғауға ... ... ... меңгерушісі;ф.ғ.д., профессор ... ...... ... ... ... және оның ... тіліне аударылуы
Жұмыстың көлемі: 49 бет
Жұмыстың құрлысы: Кіріспеден, негізгі бөлімнен (2 ... ... ... ... ... мазмұны:
Кіріспеде: Айбектің әдебиет әлеміндегі алар орыны, оның ... ... ... деңгейі, қаламгер туындыларын зертеудің қажеттілігі мен
өзектілігі сөз болады.
Негізгі бөлімде:
1-тарауда ... ... мен ... ... шолу жасай отырып,
автордың «Науаи», «Киелі қан», «Балалық шақ» сынды көлемді туындыларына
әдеби талдау жасалады.
2-тарауда қаламгердің ... ... ... ... шақ» ... қазақ тіліне тәржімалану сапасы мен аудармашыларға тән
шеберлік деңгейі анықталады.
Қорытынды бөлімде:Қаламгердің көркем әдебиет саласына қосқан үлесі және
оның әлемдік әдебиеттен алар орыны, ... ... ... ... ... деңгейі деген мәселелер қарастырылады.
Жұмыстың негізгі мақсаты:
Өзбек жазушысы Айбек шығармашылығының көркемдік қырларына әдеби тұрғыдан
баға бере отырып, олардың ұлт ... оның ... ... тіліне
тәржімалану сапасына баса назар аудару болмақ.
Жұмыстың міндеттері:
1. Айбектің өмірі мен шығармашылық жолына шолу жасау.
2. Оның «Науаи», «Киелі ... ... шақ» ... ... баға ... ... туындыларының қазақ тіліне аударылуындағы жетістіктер мен
кемшіліктерге жан-жақты тоқталу.
4. Автор шығармашылығының ... күн ... ... ... ... ... ... сөздер: Аударма теориясы мен
тәжірибесі, түпнұсқа мәтіні, мақалалар мен ... сыни ... ... Әдеби және аударма мәселесіне қатысты
салыстыра-салғастыра отырып талдау әдіс-тәсілдері қолданылды.
Пайдаланылған әдебиеттер саны: 45
Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
....................... 4
Негізгі бөлім
1-тарау ... ... ... ... ... ... шығармаларының қазақ тіліне тәржімалануындағы жетістік
пен кемшілік мәселесі ... ... ... ... ... ... алып, әлемдік деңгейдегі мәдениетке жаңа көзқарас
тұрғысынан қараған тұста, бүгінгі күнге дейінгі, немесе, әлі де алдағы
уақытта аударылмақ ... ... ... ... ... мен ... ... ыждахаттылық пен көңіл бөлердей тың
серпілістің қажеттілігі артып отырғанға ұқсайды.
Олай дейтініміз Елбасымыз Н.Ә.Назарбаевтің жақында ғана қабылдаған «Мәдени
мұра» атты бағдарламасында ... ... ... ... ең ... ... ... аударту туралы тапсырмасы сөзіміздің дәлелі
іспетті.
Рас, бұл бағдарлама қабылданғанға дейін де әлемдік әдебиеттің әр
кезеңде аударылып келгендігі мәлім.
Бірақ, ол аудармалардың барлығы деуден ... ... де, ... деңгейіне көңіл аударсақ тақырыптық аясынан болсын, аударылу
сапасынан болсын кемшіл тұстардың бой көрсетіп жататындықтары да баршылық
деуге әбден болады.
Демек, бұны сол ... ... әлі де ... тәжірибесінің аздығы
мен өз ісіне салғырттығынан деп топшылағанымыз жөн. Ол кездегі ... ... да ... ... ... ... аян.
Сонымен қатар қазақ аударма мектебінің де әлі де болса толығымен
қалыптаса қоймаған уақыты болғандықтан, тәржіма жасаушылардың теориялық
білімі төмен ... да ... ... аударманың дүнйеге келуіне
себепкер болғандығы шындық.
Оның үстіне сол кездегі ... ... ... ... ... ... аударылатын шығармаларды сатылы жолмен аударуы, кей
кездерде жолма-жол аудармаларға арқа сүйей отырып тәржіма жасауы, сападан
гөрі ... мән ... ... толып жатқан сан қилы себептер аударма
саласындағы әттеген-айлардың орын алуына басты негіз ... ... ... ... ... аудармашылардың алдында қалай болғанда да осы
кемшіліктерді қайталамау міндеті ... ... ... ... ... ... атты ... Аибектің «Науаи», «Киелі қан», «Балалық шақ» роман-повестерінің
көркемдік деңгейі мен автордың жазушылық шеберлігі теориялық тұрғыдан
зерделеніп, әдеби сын ауқымында бағаланбақшы. ... өз ... етіп ... тақырып аясы, осы тақрыптар арқылы айтқысы келген автордың
ой-тұжырымдары мен идеясы тереңінен талданып, ой елегінен ... ... ... ... мен мінездік ерекшеліктерін таныту,
эпизодтық оқиғалардың арасындағы байланыс шымырлығы, ... ... ... ... ... ... мен ... сипат, тағы басқа да көптеген мәселелер зерттеу барысында жан-
жақты қарастырылмақ.
Зерттеу жұмысымыздың «Айбек шығармаларының ... ... ... пен ... мәселесі» аталатын 2-тарауына
арқау болып отырған өзбек халқының жазушысы Айбек шығармашылығының қазақ
тіліне тәржімалануы да ... атап ... ... ... ... ... ... автордың «Науаи», «Киелі қан», «Балалық шақ» сынды
көлемді, әрі ... ... ... ... ... аударылу барысына
көңіл бөлінбек.
Сондай-ақ, тәржімашы шеберлігі мен оның ... орын ... ... ... ... ... ... мақсатымыздың бірі болмақшы.
Сонымен қатар түпнұсқа мен аударма нұсқаны салыстыра-салғастыра
қарастыру барысында бірнеше маңызды ... баса ... ... ... ... етіп ... ... ұлттық ерекшеліктерді танытар тұстар, яғни, каллорит мәселесі, мақал-
мәтелдер мен тұрақты сөз тіркестері, бүгін де өзіндік баламасы бар, ... ... ... ... мен ... ... аударылған
сөйлемдер, қазақ тілінің сөйлем құрау ережесіне сәйкес келмейтін ... ... бар, ал, ... ... ... ... ... мен
сөйлемдер, тіпті, тұтастай эпизоттар, тағысын-тағы осы тектес аудармашы
тарапынан жіберілген қателіктерге сыни пікір айту.
Біз аталмыш зерттеу ... ... ... ... болған автор
туындыларының тәржімалануына қатысты ескерте кететін жәй, ол, түпнұсқа,
яғни, шартты түрдегі түпнұсқа ... атау ... ... төркініне келер болсақ, ол тілді толық
меңгеру не меңгермеу мәселесіне алып келетіндігі сөзсіз.
Себебі, бүгінгі күнде, ... ... ... ... ... ... ... тілін білмеуі себепті шығарманың орыс
тіліндегі нұсқасына жүгінері баршаға аян.
Сол сияқты бізде осы ... ... ... тілін білмеуіміз себепті, орыс
тіліндегі нұсқаны шартты түрде түпнұсқа ретінде пайдаланбақпыз.
Ал негізінен алғанда талдануға арқау болмақ аталмыш үш ... ... ... ... ... аудармашылар өзбек тілінен тікелей аударғандығы
белгілі.
Өкінішке орай бізде мұндай мүмкіншіліктің болмай тұрғандығын жасырмаймыз.
Атап ... ... ... романының орыс тіліндегі М.Салье нұсқасын қазақ
тіліндегі Ә.Сүлейменов нұсқасымен, «Киелі қан» романының орыс тіліндегі
Н.Е.Ивашева нұсқасын ... ... ... ... ... повесінің орыс тіліндегі М.С.Иванов нұсқасын қазақ тіліндегі
К.Сейдеханов нұсқасымен салыстыра-салғастыра қарай отырып, аталмыш нұсқалар
аралық айырмашылықтар мен ... ... ... ... ниеттеміз.
Тақырыптың маңыздылығы мен өзектілігі: 20 ғасырдың екінші жартысынан
бастап басқа да ұлт тілдері сияқты өзбек ... ... ... ... ... ... аударыла бастағандығы белгілі. Солардың
қатарында қаламы қарымды, өзіндік қолтаңбасы бар, айтар ойы мен ... ... ... де ... ... ... ... оқыр
шығармаларына айналғандығы мәлім.
Ол өз шығармалары арқылы өз ұлтының қиын да ... мол ... ... мен бұлты аспандай күңгірт тіршілігін, аянышты тағдырын ... ... ... бергендігі оның атын асқақтата түсті деуге ... осы ... ... ... ғана тән ... өзін ... тұтқан
жас жазушыларға үлгі бола білді. Одан тек өзбек жазушылары ғана ... ... ... ... жас ... да ... алды
деуге болады.
Сондықтан автор шығармашылығын бүгінгі күн талабы бойынша қайта
зерттеп, оған тән әділ ... беру ... ... ... ... ... қазақ тіліне аударылу деңгейін анықтау да маңызды мәселе
болмақшы. Себебі, бұл шығармаларды аудару арқылы аударма мектебінің, әрі,
сол салаға ат салысып жүрген ... ... ... ... ... ... ... маңыздылығы мен жаңашылдығы: Айбек шығармашылығының
өз заманында да, бүгінгі таңда да құндылығын жоғалтпауы оны зертеудің
қажеттілігінің ... ... ... ... автор шығармашылығы туралы қазақ тіліндегі зерттеу жұмысының
бұған дейін болмағандығы және осы жолы оның ... ... ... талдануы жұмыстың ғылыми жаңалығы болып табылады.
Бітіру жұмысында ... ... ... ... ... ... ... әдісі қолданылды.
1-тарау
Айбек шығармаларының көркемдік деңгейі
Айбек (Мұса Ташмұхамбетов) 1905 жылы ... ... ... отбасында дүниеге келген. 1921-1925 жылдар аралығында
педогогикалық техникумда оқып, оны бітірген соң ... ... ... 1927 жылы ... Орта Азия ... ауысады, оны 1930
жылы бітіреді де, сол университеттің өзінде ... ... ... (1.137 ... жазу ... ерте ... Оның өлеңдері 1922 жылдан
бастап-ақ баспа бетінде жарияланды. Алғашқы өлеңдер жинағы «Сезім» деген
атпен 1926 жылы ... ... Бұл ... ... ... тақырыбында
жазылған өлеңдері кіргендігі мәлім. Бұдан кейін Айбек өлеңдері ... ... ... ... ... басылды. 30 жылдардың басында Айбек реалистік
тақырыпта бірнеше поэмалар жазды. Солардың ішінен ... ... ие ... қызы» поэмасын ерекше атауға тұрарлық. Бұнда өз теңдігін алған өзбек
қызының шынайы бейнесін жасайды. Автор ... ... ... ... ... ... ... да жазды. Айбек талмай еңбектенуінің нәтйжесінде
қаламгерлік шеберлігін ұштап отырды. Ол өз шығармаларын жазу барысында
тыңнан соқпақ салуға үнемі ізденгендігі ... ... ... ... үлгі ... ... ... араласатын кейіпкерлер бейнесін
жасауға талпынуы болса керек. Мұндай кейіпкерлерді ақын еңбекші халық
арасынан іздейді. Сондай шығармалардың бірі – «Жора ұста». Осы ... ... ... ... ... бір туындылары «Науаи», «Батыр
қыздар» поэмалары болып табылады. Сондай-ақ ол өзбек әйелдерінің Ұлы Отан
соғысы ... ... ... ... бейнелейтін «Қыздар» поэмасын жазды.
Онда жастардың патриоттық істері мен еліне деген сүйіспеншілігі
дәріптеледі. Ақынның «Хамза» атты лиро-эпостық поэмасы да осы ... ... 30 ... ... ... қан» романын жазды. Роман оқиғасы 1912-
1916 жылдардың арасындағы ... ... ... ... ... алуан жағдайды қамтиды, сюжетіне әлеуметтік мәселелерді негіз етіп
алады. Жазушы тарихи фактілерге сүйене отырып, өмір ... ... ... ... образ арқылы бейнелейді.
Романдағы негізгі кейіпкерлер таптық мақсаты жағынан бір-біріне қарама-
қарсы екі жікке бөлініп, олардың арасында ... ... ... ... Онда 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалысының шығу себептерін
айқындай түсуге көп орын берілген. Халық көтерілісі тар шеңберде ... ... ... ... бас ... ... дайындығы
байқалады. Шығарманың бас кейіпкері Жолшы бейнесін де жазушы кең көлемде
алып, оның өсу ... әрі ... әрі ... ... Бас
кейіпкер бейнесінің өсу эволюциясы өзбек халқының да сана-сезімінің
қалыптасу жолын ... ... ... ... ... қашып шығып,
1916 жылғы көтерілісті бастаушылардың бірі болады. Айбек ... ... әр тап ... ... образын жасады. Оның ішінде әлі
келешегіне үміт артқан, ескішіл бағыт өкілдерінің бейнесі де анық көрінеді.
Бұл ретте бұқара халықты езіп келген қанаушы ... ... тыс ... ... ... ... бейнесі арқылы суреттеп береді.
Айбек өз замандастарының өмірі мен ісін шынайы суреттеуді ... етіп қою мен ... ... ... ... оның ... ... көрсетуді де естен шығармайды.Сондай шығармаларының бірі
«Науаи» романы.Романда автор ұлы ақынның жеке басын, оның ... ... ғана ... ... өмір ... ... шындығын, заман тынысын
молынан ашуға күш жұмсайды.Науаидың өмір жолы арқылы жазушы бүкіл халықтың
тағдырын басынан өткен тартысын көрсетеді. Романда ... ... ... ... өмір кешеді.Автор оны сол заманның сипатын танытатын
кесек те, күрделі оқиғалардың қалың ортасында ... ... ... ... ... ... отырады.
Бұдан кейін жазушының «Алтын даланың самалы» романы жарық көрді. Бұл
туынды ауылына жеңіспен қайтып оралған ардагер солдат Ұқтам Насыров ... ... ... жылы ... ... құрамында Айбек Пәкістанға барады.Осы
сапары жайлы очерк, өлең, поэмаларымен бірге «Жарық іздеу» деген повесь
жазады. Бұл ... ... ... ... ... пен ... ... күресін суреттейді. Жазушы Пәкістандағы өмірді халық
тіршілігін танытатын оқиғаны нақты көріністермен бейнелейді.
1963 жылы Айбектің «Балалық шақ» деп аталатын өмірбаяндық повесі
жарық ... ... өз ... ... ... сол кездегі халық
басындағы ауырпалықтарды сөз етеді. Өзбек қыстағының Қазан
төңкерісінедейінгі тұрмысын, өзінің балалық ... шолу ... ... ... ... ... ... әрі істің басы-қасында
жүретін негізгі кейіпкерлердің бейнелері арқылы сол кездегі өмір тіршілігін
повестен айқын көруге болады.
Автор ... ... елу ... ... «Ұлы ... ... жазды. Мұнда Ташкенттегі екі дәуірдегі жағдай суреттелінеді.
Айбек – ірі ақын, жазушы болумен қатар, үлкен қоғам қайраткері,
публицист, талантты сыншы, ... ... ... да болған адам.
Айбек - өзбектің, тәжіктің, орыстың классикалық әдебиетін және батыс
әдебиетінің тарихын жақсы білген. Оның бірнеше ғылыми еңбектері ... ... ... ... ... ... құнды пікірлер де
айтқан. Оған Хамза, Абдолла Қадыри, Хамид Әлімжан сынды қаламгерлер туралы
жазылған ғылыми негіздегі еңбектері дәлел ... ... ... ... ... де бірі – осы ... Ол ... Ғылым
академиясының мүшесі, Мемлекеттік сыйлықтың иегері. Айбек өзбек ... ... ... ... өз қолтаңбасын қалдыра білген қаламгер санатына
жатады. Ол 1968 жылы дүниеден өтті.
1963 жылы Айбектің ... шақ» ... ... ... ... Повесте жазушы өз өмірін әңгімелей отырып, сол кездегі халық басына
түскен ауыртпашылықты көркем тілмен ... ... ... ... төңкерісіне дейінгі өзбек халқы тұрмыс-тіршілігінің қырлары шебер
тілмен суреттеленеді десе де болғандай. Автор – повестің бас кейіпкері.
Шығарманы оқи ... ... ... ... ... шағын сөз ету
емес, сол арқылы сол заманның шындығын, өзбек халқының ауыр тұрмысын,
мәдениетін, ұлтық ерекшеліктерін балалық көзқарасымен суреттеп ... ... ... жазу ... ... ... түскен
ауыр тұрмыс пен тіршілікті көрсетүге баса назар аударғандығы байқалады. Ол
шығарманың басынан-ақ кішкентай Мұсаның ... ... айда бір ... ... де оның ... ... ... мұршасының болмауынан-ақ таныла
бастайды.
-Көкемнің кеткеніне алты ай болып қалғанда бір күні кенеттен ... ... ... әжем ... ... Мен ... ... да
біздің балалық шағымыз қайғы-қасіретке толы көңілсіз тіршілікпен өтті ғой.
(2.16).
Автор осы сөйлеммен-ақ повест тақырыбына сай ... ... ... сол уақытта бүкіл өзбек балаларының басында болған деген емес,
Автордың кедей балаларының ... ... ... көңіл аудару керек.
Яғни, шығармада топ арасындағы айырмашылықты көрсетуді автор басты нысанға
алғанға ұқсайды. «Аш бала мен тоқ бала ойнамайды» деген ... ... ... ... «Біз бай балаларымен ойнамаймыз» деген бір ауыз сөзімен
нақтылай түскендей болады.
Автордың аталмыш туындыны жазу ... ... бірі ... ... ... пен ... баласының ауыртпашылықты
білсе де, оны жүрегімен сезе қоймауы. Атасына,апасына еркелеуі, қарны тойса
мәз болуы, ойынның қызығымен бәрін ұмытуы, бала ... ... ... ... тұр емес пе. ... ... ағасы ауырып жатқанда қасында
тұруға шыдай алмаған Мұса сыртқа шыққаннан ... ... ... ... ... та ... Бұл ... баланың басында кездесетін жағдай
екендігі даусыз. Яғни, автор бала психологиясының нәзік тұстарын дәл танып,
оны шығармада сәтті пайдаланған деуге негіз бар.
Қай халықтың ... ... сол ... ... ... ... ... Айбек те «Балалық шақ» повесінде бұл дәстүрден
жаңылмады.Яғни, шығармада ... ... ... ... ... ерекше
ынта танытты.
«--Мен шалдардың қасынан шықпаймын.Атамның немесе әріптесінің
сырықтай таяғын ат қып мініп аламын да, таяқтың топырақты сызған ізіне
қызыға ... ... ... ата мен ... ... ... «Әпкем карамат, әрі паранжы кие коймаған жас қыз»
(2.19).деген сөйлемдегі «паранжы» сөзі арқылы автор өзбек халқына тән
ұлттық ... ... ... ... ... кісі қалың, тақия, жібек сатып жүрген әйелдер тіпті
көп»-деген үзіндідегі тақия, жібек сөздеріне өзбек халқының ... ... ... деп ... ... ... ... әйел адамдардың отбасындағы орны, ұлттық таным
дәрежесінде шындыққа сай берілді деуге болады. Сонда-ақ ене мен ... ... та ... ... ... тігіп отырған апам әжемнің дауысын естіп,
жақтырмаған ... ... ... ... да, үндеместен инесін шанши берді.
Ол әдепті келін болғандықтан, әжемнің бетіне келмейді, айтқанынан
шықпайды»(2.20).деген тұстар жоғарыда айтқан сөздерімізді дәлелдей түспек.
Автор шығармада молда ... ... аса ... ... Сол ... жету үшін ... барысында молдаға қатысты түрлі
эпизоттық оқиғалар өрбіп отырады.
«Мұғалім ашаң денелі,үлкен ойлы көздерін сүзіп қарайтын, ... ... ... ... ... кісі ... ... дереу сағат қалтасына
салды да қолын жайып фатиха қылды.
-Әумин. Оқысын, молда болсын!(2.28).деді атам да ықыластен қолымен бетін
сипап. Бұл эпизодтан ... ... ... ... өмірінде қаншалықты
орын алғандығына ерекше мән берген автор оның образын жан-жақты ашуға
тырысқандығы аңғарылады. Аталмыш ... ... ... ... бірі осы ... ... болса керек.
Молданың шәкіртерінің алдында өзін ұстауы, дүнйе құмарлығы, оның осы тектес
тойымсыз әрекетіне ашынған қарапайым ауыл адамдарының ызасы тағы ... ... ... психологиялық тұстар шынайы да сәтті беріледі.
«-Жақсы тақсыр. Ұрыңыз, ұрсыңыз, молда ... ... Еті ... ... ... ... етіп,хайыр-хош айтып атам есіктен шығып
кетті.
Мұғалім қатар отырған балалардың арасымен жайлап жүріп, кейбіреулерді
қолындағы қамшымен шыпыртып өтеді.
-Балалар, қылышын ... қыс ... Күн райы ... ... қар ... де бір сөлкебайдан «отын пұл» алып келіңдер.(2.33). Бұл тойымсыз
молданың сөзі болса,
«-Мұғалімің сараң, дүнйе ... ... Бір ... ... ... ... Мен
ақша жасап жатырмын ба? Өзі өлгенше бай, көлігі де, малы да бар, ... ... ... Бұл ... ... ... ... осы тектес
кейіпкерлер диологтары арқылы аул молдасының мінездік ерекшеліктерін дәл
беруге ... ... ... ... балалар құраннан, Хафизден, Физулиден, Науаиден махаммен
оқиды»(2.45). Бұл жерден өзбек ... ... діни ... ... ... ... деген ынтықтығын анық аңғаруымызға болады.
Шығармада діни наным-сенімдерге де ... орын ... десе ... айы – ... айы, ... айы. ... ... айында
қайыр-садақамен жаманшылықтың бетін қайтаруға болады деген»-деседі
кемпірлер. Осы айда құрғақшылық та, тасқын да болады – мыс. Сафар айында
той-томалаққа да тыйым ... ... ... секірту керек, ырымы сол»(2.49). Осы тектес сан-
алуан түрлі жын-шайтандар, перілер туралы ... ... көп ... ... өміріне үлкен әсер беретін нәрсе – ертегі. Автор ертегінің
бала психологиясының қалыптасуына ... ... мен ... ... ... ... ерекше көңіл бөлген. Осыған қарап шығарма
иесінің өмірінде де ертегінің алар оыны жоғары болғандығына күмән тумастығы
сөзсіз.
Сол кездегі қазақ прозасы ... ... ... да әйел ... ... өте ... ұқсайды. Автор бұны Кораматтың тұрмысқа
шығуын суреттеген эпизодта шынайы көрсетуге мүмкіндік алады.
«-Әжем, апам үшеуі ымырттан кейін ұзақ сөйлесті. ... ... ... ... ... ... ... тегін бер деген. Тұрабжан ақыл-есі
бүтін, табысы жақсы, өзі момын жігіт. Оған бермегенде кімге береміз.-Қалай
қарайсың?. Тойды бастаймыз деп ... сен неге ... ... ... ... өзің білесің. Караматтың да ризалығын сұрап көрсек теріс болмас
еді.
-Шаһадат, есің ауысқан ба ... ... ... ма, ... ма онда ... ... Бұл үлкендердің арасындағы әңгіме болса, осы уақытта
Караматтың бойындағы психологиялық сәтерді, іштей ... ... ... ... ... ... хабаршысы іспетті дүнйелерді оның
диолгтарына шебер сидыра білгендігі аңғарылады.
«-Аз үнсіз ... ... баяу үн ... ... ... не шара,
Мұсабай. Арманым көп,бәрі де ішімде. Дертім бар, дауысы жоқ. Тағдыр деген
осы...»(2.66).
Жаңа заманның жаршысы іспетті ғылым мен технйканың ... ... ... ... келе ... әрі оның аул ... сана
тигізген ықпалын қаламгер өз туындысында нанымды да тартымды суреттеп
береді.
«-Жалтыраған сандықшаның үстіне үлкен керней орнатылған. Сандықшаның
құлағын бұраса үстіндегі қара табақшасы зырылдап ... ... ... ... ... тәрізді. Сөзі орысша бірін де түсінбейміз.
-Япырмай, сыйқыр ма өзі?. Аты не мұның?.
-Мұның аты граммафон. Гәп мына табақшада». тағы бір ... ... ... оны! ... ... өзі жүретін көрінеді,-дейді балалардың
бірі(2.68). Шығарма авторы осы тектес ... ... бала ... ... сол ... ... ... сездіруге жол тапқандығы анық.
Айбек отызыншы жылдардан бастап Әлішер Науаийдың өмірі мен
шығармашылығы жайынан деректер жинастыра бастап еді. Сол мағлұматтары
негізінде 1942 жылы суық ... ... ... ... отырып жұмыс істеп,
ашты-тоқты жағдайда “Науайы” романын жазып бітірді. Бұл ... оған ... ... ... ... ... ... Әлишер Науаидың өмірі туралы жазылған.
Романда ол Науай бейнесі арқылы ... ... он ... ... ... ... өз ... ақын-жазушылардан әлдеқайда бұрын бастады.
Халқының сол дәуірдегі қол жеткізген мәдениеті, мектептер мен ... ... қиын да ... ... Әмір ... ... бақталасқан қиян-кескі қырқыс, тағы басқа да қоғамдық
жағдайлардың кең де ... ... ... ... ... жазушы
көбінесе ғалым-оқымыстылар туралы жазады. Бұл патша үстемдігі билік құрған
заман болғандықтан Айбек патша мен ... ... ... ... ... Бұл тарихи негізде жазылған роман болып саналады.
Шығармада түрлі мемілекеттер арасында орын алған соғыс жағдайларын көркем
тілмен суреттеуге баса назар ... ... те, ... ... ... ... нақты көрсетпеуі аталмыш шығарманың құндылығына
өзіндік кері әсері барлығы ... да ... ... ... ... ұлы ... ... өмірі мен шығармашылығы
туралы айтылғанымен оның қай жылы туып,өскедігі туралы мәліметтер
берілмеген, тек оны Ғират қаласында бір мәртебелі отбасында дүниеге
келгендігі жайлы ... ... ... ... ... ғылымның барлық
салаларымен айналысқандығы, әрі ғылымды шексіз сүйген адам болғанды
айтылады. Оның бала кезінен екі тілде өлең ... ... ... ... лақаб
атпен атағы шыққандығы мәлім. Парсы тілінде жазғанына “ Пәни” деп,түрік
тілінде жазғандарына “ Науаи” деп қол қойған бұл бала, сөз ... ... ... шашқанда, ең шебер қалам иелерінің өзі таңданған деп,
Науаийдің бала ... ақ ... ... ақылды адам болғандығын
шығарма авторы дәлелді түрде жазып ... өтті . ... ... ... даңқы шөлдерге , тауларға
теңіздерге жайылды. Онық өлеңдерінен құралған жинақ кітаптар Ғираттан
аттанған керуеншілердің қымбат та, асыл ... ... ... ... ... мен халықтар арасына тарады.
Өзбек жазушысы Айбек патша ... ... ... ... шынайы суреттеп береді. Бұнда баласының құлдыққа, қызының
күңдікке сатылғандығына ашынған қарапайым шаруа адамының шеккен азабы,
халыққа қылышын ... ... ... ... тағы ... ... психологиясын танытар тұстар сәтті шықты деуге болады.
Әлішер Науаи бұл романда тек оқымысты ғалым ғана ... ... ... ... күн ... жарлы-жақыбайларға қолынан келген көмегін
аямайтын жан ретінде алынады.. Ғалым біреулерге ақылын айтса, біреулерді
жылы сөзімен жұбатып, ал енді ... оқу оқып ... ... шақырғандығы
шығармамен танысу барысында айқындалып отырады. Науаий оқыған, оқымысты
адамдарды жақсы көріп, құрмет тұтатындығын кезінде сөзімен емес ісімен
дәлелдеп кеткен тәрізді. Оған оың ... оқып ... алуы үшін ... салдырғандығы дәлел болса керек. Осы тектес ақын туралы құнды
мәліметтерді автордың бүгінгі ұрпаққа көркем тілдің құдіретімен дәлелді
жеткізе білгендігіне шығарманы оқыған әр ... куә ... Біз ... халық көңіл бөліп, хұрметтейтіндей кітапхана саламыз, -
деді Науаи көтеріле сөйлеп. – Ерте заманнан бастап осы уақытқа дейінгі
ғылым мен ... өнер ... адам ... ... асыл ... бәрі –
кітаптың алуан түрлері біздің кітапханамызды байытып, көркейтетін болсын.
Менің тілегім, бұл кітапхананы Ххорасанның және басқа Ислам мемлекеттерінің
барлық ... ... ... ... ақындары пайдаланатын
болса, Сркрат, Платон, Атистотель сияқты философтар, Пифагор сияқты
математиктер, астрономияның жаңа Ұлықбектері, поэзияның жаңа ... және ... ... өз ... ... ... ... олар ой- пікірдің жаңа қазналарын ашып, жаңа ғылымдар тапса.
Олар ашқан ғылымның сәулесі еліміздің аспанын нұрға бөлесе, біз
мақсатымызға жеткен болар ... ... ... өте ... ... оның ... жатқа
айтып, әндерін сүйіп тыңдайтын. Сондай-ақ, оыны көре алмайтын, іші ... да көп еді, олар ... де ... ... қарсы қоюға
тырысып бақты. Мне осы тектес қайшылықтар мен керағар тұстарды Айбек өз
шығармасындағы ... ... ... ... етіп ... ... жарлығыңызды шын көңіліммен орындауға күш салдым. Бастаған
істі орындамай тынбау –менің ежелгі ... ... сөз ... ... ақы , мен ... тіл ... ... қарсылық көрсетсе, айтқан сөз
кәр етпесе, ондайларды қамшының астына алдым. Өзіңізге белгілі, халықпен
бітетін істе ... ... ... ... журт не десе ... ... ... үлкен дау көтерді. Ойбой ақын деген де мұндай қайратты, қайсар
болады екен-ау! Мен таң қалдым ол адамға.
-Науаи халық алдында өз ... ... ... ғой. Бұл да бір
оның саясаты ғой, оның түптамыры ... ... ... ... ... ... даурықпа сөздері тәжребелі
мемлекет қайраткерлері үшін түкке турмайтын бос сөз. ... Оны ... ... ... тек ... таяқ. Науаи қас бояймын деп, көз шығармақшы.
Мәселен, кейбір ... ... ... ... деп, ... ... көрсетті деп айыптап еді, білмеген халық оған сүйсініп қалды.Енді
шағымдар түсе ... Бұл ... ... ... Амал не, бұл ... ... жеткізе алмадық.(3.35).
Автор шығарма барысында бас қаһарманын түрлі ... сала ... ... ашуға зор мүмкіндік алады. Оның мерейін әрқашан үстем етіп
халқының шексіз сүйіспеншілігіне бөлейді. Ақырында оның дұшпандары да
адал ниетті адам екенін ... ... ең ... ... ... Науаиға істеген
дұшпандығым болды. Мен жиырма жылдан ... ... ... ... ... - не ... ... мәлім, - Әлишер адал ниетті адам еді, - ... ... ... ... ... Я, ... айтасыз, - деді Турғанбек , басын төмен салып, - ... ... ... ... ... таза ғой.
- Рас,- деді Мәждиддин тағы күрсініп, - ол қаһар төксе де, ... да ... ... Ол әр ... ... ... Амал не, ... енді қатаны түзетуге болмайды.(3.38).
Айбек Науаи образын сомдауда, оның мінездік ерекшеліктерін ашып көрсетуде
қаламгерлік мүмкіндігін сарқа пайдаланғандығы оның ... оқып ... ... анық ... Оны мына бір ... аңғарсақ керек.
Ақын атпен жүруді, кең далада серуендеуді сүйетін, ат үстінде ойға
кетіп, ғазал ... ... ... жұқа ... пердесінен таулар,
қыйыр-шыйыр ағаштар, ұсақ тастар арасынан қайнап шыққан бұлақтың суы –
ақынның көңлін ... ... ... Ақын бір үлкен ойда келеді.
Науаи әзіл-сықақты сүйетін, әзілді ықласпен тыңдап, оған ... ... ... ... ... бұл жолы тек күлді де қойды. Сөйтіп бастаған
сөзін соза берді.
Науаи отырып, досының хәл-ахуалын сұрағаннан кейін, бұрынғы
кеңестеріндегідей бұл жолы де әңгіме ... ... ... ... ... патшаның халыққа, халықтың патшаға көз қарасы қандай
болуы керек екендігі, уәзірлер мен бектерден бастап, ең кіші адамдарға
дейін ... іс үшін заң ... ... ... тиіс ... халықтың
тұрмысын жақсарту үшін қажет болған шаралар тағы басқалар туралы айтты.
Әзіл, сықақ басталды. Өзінің меймандары сыяқты Науаи да көп ... ... ... ... ... ... ... өткір, жарқын сөзімен, іркелмей
жауап қайырып отырды. Хожа Ғиясиддин өзінің тамаша өнерін көрсетті. Ол жаңа
өспірім жас жігіттей назбен биледі. ... және ... ... ... Срнан
соң ол Ғираттағы кейбір маңғаздардың пішінін бейнелеп, мазақтай бастады.
Отырғандар бұған шегі қатып күлісті.
Келген қызметшілер Науаидың ата- бабасынан қалған егістік жерлерінде
диханшылық ... ... еді. Ақын ... егін ... ... және ... баға тұралы көп әңгімелесті. Ол қамбада қалған
өткен жылғы астықтың қалдығының біразын жетім-жесір ... ... ... ... бұл ... ... шаралар қолдануды бұйырды.
Ақын біраз дем алу үшін ауасы мол таза бөлмеге кірді.
Ақынның ойы ... ... , ... ... ... шұғылданады.
Сонымен бірге, ол сол кездің ең қажетті, ең түйінді мәселелерін жазып
отырды. Ақын осылар тұралы ойлануы, оларды егжей-тегжейіне жете тексеріп,
сонсоң оны ... ... ... ... керек болды.
Патшаны бір топ құтырған иттер қамап алған, - десеңіз онан да гөрі ... ... ... ... - олар күні бойы ... ... істеп,
ақмақтық жолда болады да, күндіз қала мен қыстақты кезіп ... ... ол ... ... өзін қаблан деп санап, олардың жемтіктеріне
ортақ болады. Бұл жерде Науаи тек ақын ғана емес, сонымен бірге қоғам
қайраткері, елінің жанашыры, ... ... ... де ... компазициялық құлылымы жағынан алғанды сатылы жолмен, яғни,
шығармаға арқау болған оқиғаның біртіндеп ... ... ... жоғарлауы,
кішінің үлкейуі сынды тәсілде жазылғандығы мәлім. Шығармадағы эпизоттық
оқиғалардың байланысы шымыр да ширақ, тартымды да салмақты болып келуінің
өзі автордың ... ... ... ... өз ... мақал - мәтел, нақыл сөздерді, әдемі тіркестерді
қажетті тұстарда шебер пайдаланып, ... ... ... ... болады.
пайдаланған. Мысалы, мына бір сөйлемдерге көңіл аударар болсақ сөзімізге
дәлел тапқан болар едік.
Халықтың бақыты үшін, ... үшін ... ету – ... ... ... ... жақсылық күту мал мүйізіне гүл шығады деп күткен мен
те(3.74).,
Романда өзбек тілінің құндылығы мен көркемдік деңгейі жайлы айтылған ой-
толғаулардың да ... ... ... ... ... ... – тіл. Өзбек тілі көркем әрі икемді, бұл ... ... біз ... ... ... жыр жазбаған болар едік.
Тіліміз біздің әсерлі. Алайда дәл осы күнге дейін бұл шындыққа ешкім назар
салмапты. Сондықтан тіліміздің ... ... да ... бүркелуі
қалыпты, тіпті ұмытылуға да айналыпты. Еліміздің ақын ... оңай ... тек ... ... жырлап келді. Тілімізде нәзік мағыналы, жүрекке
жылы сөздер көп, парсы тілінде ол ... ... ... ... ... да, біздің тіліміздің көркемдігі, байлығы алдында олар ... бас ... ... бұл ... ... үшін өз ... ... ететін асыл жандар
туралы да сөз қозғайды. Олар туралы айта отырып сол замандағы әділетсіздік
пен ... ... ... өз көзқарасын табиғи түрде жеткізуге жол
табады.
Автор шығармасында кейіпкер портретін жасауға да аса ыждақаттылық
танытқандығын байқауға болатын тұстар ... ... ... мына бір
үзіндіні оқып отырған оқырман осы айтқандығымыздың орынды екендігіне көзін
жеткізе алатындығы сөзсіз. Жас жөнінен ең үлкені – хужре қонағы ... ... ... ... арасы қосылған қалың қара қасты, үнемі
сығырайып тұратын қара көзді, аласа бойлы, жасы қырық шамасындағы кісі еді.
Үшінші шәкірт будан екі жыл ... ... ... ... ... мықты денелі, өткір көзді, он сегіз жасқа жаңа келген Сұлтанмұрат
еді.
Тұрғанбек алпамсадай жуан, селтиген сирек сарғыш мұрты бар, қалың
етті, ... беті ... ... ... көзді, ойнақшып тұрған кісі еді.Анау,
тұрған шоқша сақал, бүкірейген шал бұхаралық уста Ариф... Ол отыз ... ... ол ... де, оюшы да, ... де, ... да, ... қолынан
келеді.
Орта бойлыдан гөрі жоғары еді. Тұлғасы ашаңдау болғанмен, шыйрақ
бармақтары салалы және нәзік еді. Қырқып қойғандай теп-тегіс қара сақалы
мен сұлу ... ... ... ... оның көп ... аздап
шаршаудың бейнесі бар-ды. Осы бейне оны көзге тым сүйкімді етіп
көрсеткендей. Қатулырақ қабағының астындағы нұрлы көздерінен терең ой
ұшқыны атып ... ... ... онша ашаң ... ... ... ... келіскен,
аппақ жүзді, жіңішке қыйғаш қасты, қара көзінен жастықтың көркі мен
қуатының жалынды нұры ұшқындаған, он алты – он жеті ... қыз еді. ... ... ... ... ... де ... шыққан
үлгілері деп қарағанымыз жөн.
Енді осы аталған портрет ... ... ... анықтамасына
көңіл аударар болсақ, «портрет (франц. portrait – бейнеленген) - әдеби
кейіпкердің сырт көрінісін, кескін-кейпін, бой-тұлғасын суреттеу.
Кейіпкердің мінез бітімін, характерін ... ... ашып ... үшін оның
портретін мүсіндеудің де үлкен мәні бар. Сондықтан кейіпкердің характерін
әр түрлі жағдайда, күрес- тартыс үстінде оның басқа адамдармен қарым-
қатынасы, ... ... ... ... ... айқындай отырып,
жазушы портреттік сипаттауға да көңіл бөледі. Жазушы негізгі қаһармандардың
келбетін, бой-тұлғасын, ... ... ... есте қаларлықтай
етіп, әсерлі бейнелеуге мән береді. Сонымен бірге жазушылар, ақындар
әйелдің, сұлу қыздың бой-тұлғасын, бет-әлпетін сөзбен мүсіндеуге әсіресе
бейім тұрады. Қазақ ... ... ... ... ...... ... беинелеу, Ақжүністің көркін суреттеу. М.Әуезовтің «Абай
жолы» роман-эпопэясында Тоғжанның портреті де бірнеше жерде өте әсерлі
суреттелген».(4.270). ... ... ... ... осы ... ... шебер суреттелген адам портреттерін жиі
кездестіретіндігі сөзсіз деуге болады.
Автор туындыда күрделі монолог ... де ... бере ... ... ... ... іші өзім сияқты күнәлі бәнденің көліліндей күңгірт болса
дағы, муны мен патшалардың алтын сарайынан кем көрмеймін.бұл ... ... ... ... Е алла! Жамалыңның тасқыны болған
көктемгі селдер мені сенің шапағатты дарияңа тарта алған жоқ. Қысқы қатты
борандар да көңілдегі тот ... ... ... мені сенің негізіңе
қайтара алған жоқ..яһу!(3.121).
Бұл, сол маңдағы бір таудың үңгірінде тұрушы Бабахаки деген әйгелі ... Ол жас ... ... ... ”адамдардан аулақ кетіп, өзінің тас
мекенінде тәңірге табынушы ... ... ... ... бас ... ... психологиялық толғаныстарын суреттеуде
мына тектес сәттерді ұтымды әрі сәтті қолдана біледі.
Жұпыны ғана шатырда жалғыз жатқан Науаи қамығып, қайғырулы еді. Ол ... ... ... бастарды көреді.
Мәрттік, жігіттік атақ үшін шауып әкелінген бұл бастар кімдікі.Қаны,
тіршілігі , жері, тілі, тарихы бір, бір халық бір біріне жау екі ... ... ... не үшін ... Бүтін бір халықтың зәулім
ағашының тамырларына не үшін балта ұрады. Бұл да жігіттік, ерлік болып па?
Осы да жеңіс пе?(3.144).
Шыарма авторы ... ... ... ... ... де ... шебер пайдалана білген. Оны мына бір тұстардан көруімізге
болады. Көктем кезі... Аласа, биік ... ... ... ... ... гүлдермен жайнаған, кең гүл алаңдары ішінде үлкенді – ... ... ... ... ... ... күн нұрына шағылсып
көркемдікте гүл алаңдарымен таласқандай, құлпыра жайнай түседі. Жаймен
сыйпай соққан желге тербелген ағаштар арасындағы ... өзі ... ... ... сияқтанып көрінеді.
“Бинафша бағ” көктем нұрына бөленген. Хиндихуш тауларынан ... ... ... ... ... ... бәрі гүл. Райхан гүлдерінің
сүйкімді көркі көзді еріксіз тартады. Ағаштарға өрмелеп өскен шырмауықтың
ақ гүлдері – ... ... ... ... жасыл шымнан оқа тұтқан
ағаштар арасындағы жіңішке соқпақ жолдың бойын гүл қаптаған.
Күннің біртіндеп ... келе ... ... ... ... ... орнына жағымды, бойды тебреткен қоңыр жел есе бастады. Апрель
айының бұлттары аспанда жиіліне ... ... ... ... ... шөптің көк-жасыл түсі көзді шағылыстырғандай. Қаңырап турған дала
жасыл шөптерге бөленді. Көк майса шөп ... ... ... ... жәй ... желмен толқындай шайқалды.
Күздің соңғы мезгілі еді. Еріншек қыс әлі өзін сездірген жоқ. ... ... ... ... ... түсіреді. “әлемдегі бірде-
бір” астананың көшелерінде жаяу жүру қиындады. Балшықтан аяқ алып жүргісіз.
Бірақ аспан ілезде ашылып, күн көктемгідей қыздыра бастады. Бақшаларда
ағаштардың ... ... ... бастаған. Жапырақтар жай ғана ұшып
түсіп, ығарлды жерді құшуда.(3.54).
Шығармада ұлы ... ... ... ... ... ... халқының
қасіретке толы сәттерін автор тебреніске толы шабытпен шебер суреттеп
береді. Сондай-ақ, бұл жерде психологиялық ... ... де ... ... деп ... ... ... Адам санасында өтіп жатқан қасірет
атаулыға табиғат анада үн қосып, қосыла жылағандай, зарлана жоқтағандай
сәттер әсерлі шыққан. Жібекке оралған табытты достары – ... ... ... мен ... ... көтеріп шықты. Халықтың күңіренуі
көкті тітіретті. Улы қаралы күнді елеусіз ... ... ... ... да ... ... ... теңізі үстінде шайқалып, мыңдаған
қолдарда көтеріліп, “Унсиядан” лезде алыстап ... ... ... "Киелі қан" романы да өзбек
әдебиеті нде өзіндік орынға ие кесек туындылардың бірі.
Бұл еңбектің тұңғыш рет 1940 жылы ... ... ... ... Айбек бірінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі өзбек ауылы
мен қала арасындағы қарым-қатынасты, сондай-ақ, 1916 жылғы патша жарлығына
қарсы шыққан кедей ... ... ... да ... ... ... өмірдің тым нашарлап кетуіне байланысты
ауылындағы анасы мен бауырларын тастап, күн көру мақсатында қалаға жұмыс
іздеп келген қарапайым бір ... ... - ... ... ... келген
ол, Мырзакәрімбай деген саудагер нағашысының қолында жалданып жұмыс істей
бастайды. Сол уақытта өмір ... көп ... ... тағдыр Гүлнарды
кездестіріп, махаббатты тарту етеді. Жолшы осы махаббаты үшін барлық
қиыншылықтар мен ... ... ... өмір ... ... ... ... Жолшыны тез айырады, жігіт бір уақытта өміріндегі ең
қымбатты екі жаннан, анасы мен махаббатынан ... өз ... ... нағашысы Мырзакәрімбайға
тұрмысқа шығады. Мұны білген жігіт қожайынына қарсы келеді .Оған қарсылық
танытқан ... жала ... ... тығады. Жолшы абақтыда ақ патшаға
қарсы шыққан деген айыппен қамалған орыс ... ... ... ... ... Жолшы Петровтан орыс тілімен қатар сол кездегі саяси
жағдайды да білуге мүмкіндік алады.Сонымен олар бір күні абақтыдан қашып
шығып, жұртты ... ... ... ұйымдастырады.
Сондай күндердің бірінде ол, көшеде ереуілге шыққан халықты
полицейлер кеңсесіне бастап барады. Полицейлер мен халық арасында қақтығыс
басталып, сол ... ... ... оқ ... ... мерт ... ... болмыстан таңдап, талғап алып, өзінің көркем шығармасына
негіз, арқау ... өмір ... ... ... -деп атар ... ... ... да бас кейіпкердің жоғарыда суреттелгендей аянышты
өлімін көрсете отырып шығармаға арқау болған басты тақырыпты айқындап
береді. (3.66). Ол ... бұл ... ... ... болашағы үшін істелген
саналы әрекет, сол себепті бұл қасиетті өлім дегенді өз оқырманына көркем
тілмен жеткізуді мақсат тұтқадығы аңғарылады. Мұны мына бір ... ... ... ... болады.
"Шәкір ата Жолшының бас жағында жүгініп отырып, өксіп-өксіп
ұзақ жылады. Содан кейін барып Ұмсынның басынан сипап, аталық мейіріммен:
- Қызым менің! Қызым, ... ... ... ... өзің берік бол.Сен
ақылды бала едің ғой, түсінесің. Жолшының өлімі деген – қарапайым өлім
емес. Кім үшін қан ... ... ... үшін есмес, халқы үшін, кедей
сорлылар үшін, жарлы-жақыбайлар үшін төкті қанын. Ғұл адам, қасиетті, шейіт
қан. Мұндай төгілген қан киелі ... – деді ... ... идеясы -
сол тұстағы феодалдық тұрмыстың халық мүддесіне жат салт-санасын
әшкерелеу, жаңа заман орнату ... ... ... ... басты бағыты Шығыс халықтарының қайта түлеуі мен
өркендеуі, ... ... ... ... көрсету болса керек
Айбектің кейікер портретін жасаудың, оған тән тұлғалық ерекшеліктерді дәл
басып суреттеудің ... ... ... оның ... мына ... айқын танылатындығы сөзсіз. Ол бірде
"Мырзакәрімбай бойы аласа болса да, қолдарынан еті қашып тарамыстана
бастаса да әлі шымыр, пысық көрінеді. Онша ... та ... ... арық
та емес. Қаны тамып тұрған дөңгелек жүзінен аярлығын да аңғару қиын ... таза ... ... та аса ... акңғартады" –деп
байдың сырт тұлғасын оның мінездік ерекшелігімен шебер үндестіре ... ... ... ... ... мін таба ... Оның ... денесі, кең
маңдайы, мейірім шапағатқа тола үлкен көздері, шаңға батқан шапанды кернеп
тұрған аяққаптай кеудесі, бұлшық еттері білеуленген ... ... тән ... пен сөз ... бас ... портретін оқырман көңілінен шығарлық
деңгейде шынайылықпен беруге жол табады. Автор ғажайып сұлулықты кісі
тамсанарлық ... ... сұлу еді. ... бойлы, балғын дененің бітімі ерекше әсем, тал
шыбықтай бұралған ару. ... ... ... күн ... ... ... да ... кетеді. Әппақ нәзік жүзіне ай сәулесі
түсіп тұрғандай".-деп суреттесе, осыған мүлде қарама-қарсы, адам жанына
үрей ұялатар бейнені де ... ... оның ... шеберлігінің
жемісі болса керек.,
"...Осы кезде жапандағы ескі қорғандай биік үйдің есігінен біреу кірді.
Терімен ... ... ... ... ... жан. ... іздеп келген
сиқыршысы осы еді. Жас шамасын аңғару да қиын. Бет аузы айқұш-ұйқыш әжім,
екі жағы су алып ... ... түб ... көзінен адамның жаны
түршігеді. Қандай кездемеден екені белгісіз кір-кір жаулығының атсынан
сабаланған шашы көрінеді. Анау жатқан төбеттің жүні мен ... ... жоқ ... ... ... ... қаламгерлер секілді шығарма авторы да әсем
табйғатты тамсана ... ... ... оның ... ... ... айқын аңғарылып тұрады десек артық айтқандық емес. Ол бірде,
:
"Сәскеге дейін түнімен жауған қардан белгі де қалмапты. Ашық ... ... ... ... ... беті ... қамырдай қобарып тұр. Жер өзінше
дем алып жатқандай бу бұрқырайды. Төбедегі кернейлі су ағарда су ағып
жатыр. Көкшіл аспан сондай ... ... ... ... ... ,
көктемнің көрікті көріністерін әдемі суреттесе, енді бірде,
"Күн ... ... ... ... Таза ауа, ... ... аспан.
Қай жағынан қарасаң да жер беті құлпырып кеткен. Төбелер көк бұйраланып,
бақшалар гүлденген. Алыстағы төбелер де көк ... ... ... ... ... шие, өрік ... ... қарағанда үлкен-үлкен гүл
шоқтарындай көз тартады"(3.189) –деп тамсанатыны тағы бар.
"Бақша ... Қай ... ... да ... көз ... ... ... қара ккешке дейін күн сәулесі мен самал-жел ойнайды.
Арықта тынық су ағып жатыр. Хауыздың ... ... ... суға ... ... өзі әртүрлі бояумен нақыштанғандай
көрінеді..."(3.197)-деп келетін тұстар да автордың табиғат анаға деген
шексіз сүйіспеншілігі мен оған ... ... ... аңғартады..
"Тұнық көгілдір аспанда бір топ тырналар ұшып барады. Тағы да көктем
келді... күн шұғыласы ... ... ... ... Қыс бойы су ... ескі ... төңірегін көк шөп баса бастаған. Біраз уақыттан
кейін көк шөптің арасынан қызғалдақтар гүлдеп бас көтерді"(3.470).деп
келетін үзінділердегі бедерлі суреттер мен ... ... ... ... ... емей не деуге болады..
Шығармада психологиялық параллелизм әдісі де сәтті қолданылғанға ұқсайды.
Оған дәлел ретінде адам көңіл-күі мен табиғат құбылыстары ... ... пен ... ... шебер қиуластыруынан байқауға болады.
"Қар жапалақтап тұр. Үйдің үстінде едәуір қалыңдап қалыпты. Ағаштың
бұтақтары да қар салмағымен салбырап ... ... ... ... ... даусы естіледі. Бір кезде олар көше бетке шықты. ... ... ... ... жүр. Біреуінің жұлығынан шұлғауы шұбап,
біреуінің башпайы шығып жүрген ыңғай кедей ... ... ... кебістерінен шұлғаудың орнына сабан көрінеді. Оны елеп жүрген балалар
жоқ, барлығы да ... ... ... ... ... қар олардың өз
мейрамдары сияқты.
Тар көшенің бойы балалардың айқай-шуына толып кетті"-деп кедей әрі ойн
баласына тән психологияны табиғаттың да жұпыны ... мен ... ... алша ... миуалы ағаштар кеудесін көкке көтеріп, гүлдеп,
бақша ішіне аса бір сұлу рең ... ... ... ... ... түзу ... сайрайды. Ағаш жапрақтарының сыбдырымен
үндеседі. Оларға қосыла шат көңіл Гүлнар да ән айтады..."(3.195)деген
тұста, Гүлнардың көңіл-күйіндегі қуаныштың белгісін бақ ішіндегі бұлбұл
үнімен жарыстыра беру ... ... ... қол ... ... деуге боларлық.
Шығарманы оқып отырып тек өзбек халқының ұлтық ерекшеліктерін танытатын
тұстарды жиі ... ... Бұны ... ... ... ... деп қарағанымыз жөн.
Себебі аударма шығарма әрқашан түпнұсқа ... ... ... ... ... ... сол ... бойна сақтап қалуға тиіс, олай
болмаған жағдайда, аударманың да, аудармашының да белгілі табыстарға қол
жеткізе қоюы екіталай. ... ... ... ... шығармасына қазақтың
саптама етігі мен шапанын кйгізіп қойғанмен тең» болмақ.(5.215).
Сөзіміз дәлелді болуы үшін мәтін ішінде келтірілген мына бір ... мен сөз ... ... ... жөн деп ... ... ... жақын қалды ма? – деп сұрап қояды.
- Әлі ... жер бар. ... ... соң ... гузар".
(Гузар - жол бұрылыстарында, көше мүйістерінде кездесетін базарсымақ).
"Ауланың ортасында сұпа мен хауыз. Сұпаның үстіне жуандығына екі адамның
құшағы жетпейтін қарағаш ... тұр. Оның ... ... күн ... ...... жарты метрдей биік, кірпіштен, балшықтан жасалған сәкі).
" – Жарайды жетті, бар ... ... ... бас ... ... - ... әйелдері тұратын арнайы бөлме).
"Қыстың бір көңілсіз күні. Қалың тұманнан дем алудың өзі ауыр. Сандалдың
жанында Гүлнар мен шешесі азанға тамақтарын жеп ... Ескі ... ... ... арпа нан, жартысын құрт жеп тастаған бір уыс қара өрік. Сандалға
салған көмір ұнтағы бір жанып, бір сөніп жатыр"(3.99).
(Сандал – столдың ... ... шоқ ... ... ... келтірілген сөйлемдерде кездесетін ұлттық ерекшеліктерді танытатын
тұстарды, яғни, коллоридттерді аудармашының сол қалпында аудармай қолдануы
шығарманың көркемдік құндылығын артыра түсері сөзсіз деп ... ... ... оқи ... ... пен ... халқының туыстас, тағдырлас ел
екендігіне тағы да бір көз жеткізгендей боласың. Олай ... ... әрі ... фразиологизмдер мен мақал-мәтелдердің жиі кездесетіндігі
осындай ойға жетелегендей болады. Мысалы:
Жыланның майын жалаған, ыңыршағы айналған, шыбын ... ... ... бір-бір ұшады, көзі ашық, қолы ашық, қолы ұзын және
т.б.да сөз тіркестерімен ... бір ... ... ... ... ... арықтайды. Сырын
білмеген аттың сыртынан жүрме. Жақсы ниет – жарым ырыс. Алтын алма, алғыс
ал. Бес саусақ бірдей емес. Аш бала тоқ ... ... тоқ ... ... ... кіре ... ... құйрығына қалжауыр байлайды. Қаршыға алғыр
құс болғанменен сұңқарға тең келмейді –деп келетін мақал-мәтелдердің мәндік
жағынан болсын, тұлғалық жағынан ... екі ... ... ... да
түсінікті. Бұндай ұқсастықтың тамыры тереңде, туыстастықта жатса керек-ті.
«Тақырып – ... ... ... өмір құбылысы болса, идея –
жазушының сол өзі суреттеп ... өмір ... ... ... келген ойы,
сол өмір құбылысына берген бағасы» (6.187).
десек, автор өз туындысында бұл заңдылықтарды да
мүлтіксіз сақтап, өз ... ... ... ... - ... шығармаларының қазақ тіліне тәржімалануындағы жетістік пен кемшілік
мәселесі
Автордың тек қазақ тіліне аударылған прозалық шығармалары ғана , оның
ішінде, «Киелі қан», «Науаи», «Балалық шақ» ... бұл ... ... ... болғандығын атап көрсеткенді жөн деп санаймыз.
Содай-ақ, зертеу барысында түпнұсқа тілін білмеуіміз себетті, оның ... ... мен ... тіліндегі нұсқасын салыстыра-салғастыра отырып
қарастырғандығымызды ескертеміз. Әдетте, осы тектес салыстырулар жасаған
тұстарда, тіпнұсқа тілін білмеген зерттеушілер көп жағдайда орыс тілін
шартты түрде ... ... ... мәлім. Олай дейтініміз ондай
салыстыруларға негізінен батыстық үлгідегі шығармалардың нысан
болатындығынан болса керек. Қалай десек те батыстық әдебиет ос ... ... ... тек орыс тілі ... ... ... аударылғандығы ащы
шындық. Сондықтан олар бізден гөрі ол ... ... ... мен ... мәденйетіне де бізден гөрі бір табан жақын ... дау жоқ. ... ... туыстас халықтардың тілі мен мәдениетін орыстан гөрі қазақтың
терең білетіндігіне ешкімнің де дау айтпастығы сөзсіз. Сол себепті аталмыш
шығармаларды салыстыру барысында шартты ... ... ... орыс
тіліндегі нұсқаны емес, қазақ тіліндегі нұсқаны алуға ... ... қан" ... ... тәржімалауымен 1963 жылы
қазақ тіліне, ал Н.Е.Ивашеватың тәржімалауымен 1975 жылы орыс тіліне
аударылды.
Романның қазақ тіліндегі нұсқасы 297 ... ... орыс ... ... 33 ... асып ... ... орыс тіліндегі нұсқасында қазақ
тіліндегіге қарағанда сілтемелер жиі кездеседі.
Жоғарыда атап ... қос ... ... ... ... ... оқиғалардың түрлі себептермен түсіріліп қалуынан болса
керек. Ал, кейде аудармашылар тарапынан орынсыз толықтырулар да орын алып
жатары ... Осы ... ... «Түпнұсқа және аударма» атты
мақалада автор «Біз ... ... ... ... күресуіміз керек.
Өйткені соңғы жылдары аударма тәжірибиесінде етек алған тұрлаусыз әдісті
аударма шаруашылығындағы зор кесел, қауіпті індет деп білеміз. Егер бұл
әдіс ... ... ... өріс ала ... ол ... ... ... өзінің кері әсерін тигізе бермек» деген оң пікірін
білдіреді.(7.276).
"Мұндай аптапта кең даланың даңғыл жолында жолаушылар да ... ... ... маужырап, ескі киіз қалпағын мұрнының үстіне дейін түсірген
дихан, ... ... ... ауыр ... ... ... арық ... ілбеп басқан қадамын санап қаладан қайтып келе жатыр"(8.5).
"Редко встретишь такую пору путника на ... ... ... ... в ... так ... движениям худой, заморенной лошаденки,
запряженной в тяжелую чатен-арбу, проедет, возвращаюийся из горада дихканин
в спущенном до самого носа старом войлочном ... ... және орыс ... ... "шетен арба" сөзі
аударылмай, орыс тілінде сілтеме арқылы ... ... ... ... ... ...... жақын қалды ма? – деп сұрап қояды.
- Әлі біраз жер бар. Көпірден өткен соң бірінші гузар".(8.6).
" – Далеко еще до ... ... ... ... за ... ... ұлтына тән сөз болғандықтан екі тілде де сол қалпында
сақталып, түсініктемелер берілген.
"Шайханашы екі жағы пышақ жалағандай бет-аузы бір уыс көсе адам ... ... ... ... ... ... лицом...".(9.4).
"Пышақ жалағандай бет-аузы бір уыс" деген сөз тіркесі, орыс тіліне
"щплый сухощавый ... узким..." деген сын ... ғана ... ... ... ... ... ... Сарттың ішіндегі бір оңбағаны сен екенсің, құдай соққан – деп етірс
айналып жантая кетті".(8.7).
"Казах, как заправский ... ... ... ... затежку, но
тут же отвернулся и сердито проворчал:
- Ни капли дыма! Ты худший из людей, добра тебе не видать".(9.5).
Мәтіндегі ... ... ... деп орыс тіліне тәржімаланумен ғана
шектелген.
"Ол осы жерден үлкен ... ... көз ... Дәл қарсы алдында, қара
ағаштың көлеңкесінде орнатылған кең сұпада, үстінде жаңа ақ ... ... бір қарт адам ... желпініп отыр".(8.8).
"Он издали заглянул во двор: мрямо против него на обширной супе в тени
высокого карагача сидел, ... ... ... в ... с ... ... ... салтына тән "сұпа" сөзі екі тілде де сақталынып, сілтеме арқылы
түсіндірілген.
"- Әкең жақсы адам еді мархұм, момын, әділ әрі ... ... ... ... ... ... ... Очень хороший был человек, бедняго: скромный, правдивый,
рассудительный. Одно время он часто ... ... ... ... байқалады. Бұл жерде
"қарындас" сөзінің орнына" туысқан" деп бергені жөн ... ... ... ... аңғарғанымыздай аудармашы өзбек
халқына тән сөздерді аударып әуіреленбей-ақ сол қалпында ... ... Осы ... туралы Хасен Өзденбаев «Аударма мектебі» деген мақаласында
«Көркем ... ... ... сөз астарына терең түсіне отврып,
автордың сөз асылын сақтай, сыр бояуын, өз теңеуін, өз әсерін бере ... ... ... ... ... ... желеумен автордың ойын
бұрмалауға да, оның өз ойнан туып отырмаған жанама сөздерді қосып,
«ажарлауға да» болмайды деген ... ... да, ... ... де ... ... екен демекпін»-деген тұжырым жасаған
еді.(10.179).
"- Жарайды жетті, бар ішкеріге. Сенің мылжыңыңнан бас ауыратын болды-
деді".(8.13).
- Ну, довольно, иди в ичкари, умом ... от ... ... ... тән "ішкері" сөзі түп қалпында тасмалданып, екі
тілде де сілтеме ... ... оның ... ... Қой бір терінің ішінде талай семіріп, талай арықтайды- деді,- кейде
адамның өмірінде де қиын ... ... ... Овца под ... и той же ... сколька раз худеет и снова жиреет- сказал
он назидательно. – В жизне человека иной раз ... и ... ... бір ... ... талай семіріп, талай арықтайды" деген мақал
"Овца под одной той же шкурой сколько раз ... и ... ... деп, ... аударылған.
"Мырзакәрімбай нағыз жыланның майын жалаған адам еді"(8.15).
"Мирза-Каримбай был человеком, как ... ... ... майын жалаған" деген сөз тіркесі орыс тіліне ... ... деп ... ... ... ... аударма
теориясының басты шарттылықтарын қатаң сақтауға тырысқандығы байқалады. Бұл
жерде А.Әбіловтің мына бір сөздерін келтіре кеткеніміз жөн ... Ол ... ... ... ... ... еңбегінде «Аудармашы ең алдымен
аудармадағы әріп қуалаушылықтан, сөзбе-сөз ... және ... ... ... түпнұсқадағы көркем шындыққа сай келмейтін
еркіндіктен аулақ болуы қажет» деген ой айтады.(11.56).
"Мырзакәрімбай асықпай орнынан тұрды. "Я, расулалаа" деп сұпадан ... ... ғана ... ... ... бар, ... жаңа ... кебісін
киіп, кәрі болса да кеудесін жоғары ұстап, ата қораздай маң-маң басып
қораның ішкі жағына қарай жүрді"(8.16).
"Мирза-Каримбай не ... ... ... обычное "Ио расульулла" – он
сошел с супы, сунул ноги в аккуратные, ... ... ... ... ярко, словно их только ято принисли из лавки, и горделивый, как петух,
направился к внутренней половине двора"(9.13).
"Ата қораз" деген өзбек ... ... сөз ... орыс ... "как ... деп ... аударылған.
"Бұл жағы байға ұнамады. Оның ойына: сырын білмеген аттың сыртынан жүрме-
деген халық мақалы түсті"(8.16).
"Это не ... баю, и он, ... ... ... ... ... не ... білмеген аттың сыртынан жүрме" деген мақал "К незнакомому коню
сзади не подходи" деп тікелей аударылған.
"- Сонымен ... ... ... болдық қой- деді Ярмат Жолшыны
ертіп бара жатып.(8.17).
- Оқасы жоқ, кәрі келсе асқа, жас келсе іске".
"Так, ... ... на ... ставить будем- зоговорил Ярмат, направляясь
со двора вместе с Юлчи.
- Что ж, страик, говорит, приедет – ... рот к ... а ...... ... жоқ, кәрі келсе асқа, жас келсе іске" деген Жолшының сөзі, орыс
тілінде Мырзакәрімбайдың айтқан сөзі деп ... ... - деп ... ... Жолшы.
- Жақсы ниет жарым ырыс дейді ғой..."(8.20).
"Да- а... – протинул Юлчи. – Но, говорят хорошее намерение – ... ... ниет ... ... ... орыс ... ... "хорошее намерение уже
наполовину богатство" деп сөзбе-сөз аударылған.
"Содан не ... ... ғой. ... ат ... ... ... И что ты ... На дургой же день заболел конь"(9.17).
Қазақ тіліндегі "қалпақтай түсіп" деген ... орыс ... ... ... екі ... жерді жүзімдік алып жатыр. Оның биік
шарбақтарының арасынан қоқан арба ... өтіп ... был ... Больше двух танапов земли занимал виноградник. Под
высокими, уходящтми вдаль ... его ... ... ... ... ... аудармада да "қоқан арба" сөзіне сілтеме арқылы түсініктеме
берілг
"Қыстың күні қожайынмен
арқалас бір ... ... ... в ... рядом схозяином,...".(9.22).
"Бір кездері түйе жаңғақ көшеде шашылып жатушы еді, кәзір көзден бір-бір
ұшады, емге таба алмайсың"(8.28).
"Бывало верблжьи орешки по дороге ... а ... и они – как ... глаз, даром не найдешь"(9.22).
"Көзден бір-бір ұшады" деген сөзтіркесі орыс тіліне "как ... ... деп ... әулекінің медресенің есігін өмірі ашпай, хұжраның шаңын жұтпай жүріп,
шариғатқа жетігін ... и как этот ... даже не ... пыли во ... ... стал
вдруг знатком шариата?"(9.27).
Қазақ тіліндегі "хұжра" сөзіне түсініктеме берілмеген және ол орыс тіліне
аударылмаған.
"Тыңдай-тыңдай бас ауырады. Неге екенін біле алмаймын, ақыр заман ... ... ма? Кім ... ... ойлана көз тастай..."(8.33).
"Только голова болит. От чего это, не ... ... ... ... и уже ... ... и Мэ-джудж!- Султанбек окинул взглядом
присутствующих..."(9.27).
Қазақ тілінде, қиямет күнінің белгілерінің бірі "тажал" деп берілсе, орыс
тілінде "Вэ-джудж и ... деп, ... ... берілген.
"Жуырда мен бір орыстың атбекетімен әңгімелестім"(8.36).
"Недавно мне случилось беседовать с ... ... ... тіліндегі "адвокат" сөзі қазақ тілінде "атбекет" деп қазақшаланып
берілген.
"- Ал, дихан ака, келісіп көреміз бе, қалай? әкел ... ... ... ... қарасаң, ішек-қарны көрінеді"(8.39).
"- Ну, дихкан-ака, попробуем сторговаться? ... ... Конь ваш – ... ... ... светится, звезды видно"(9.32).
"Қабырғасынан қарасаң, ішек-қарны көрінеді" деген сөзтіркесі орыс тіліне
"под хвост загляни, насквозь светится, звезды видно" деп баламсын ... ... Он төрт сом? ... ... жаңа ... ба? Түс көргеннен
саумысыз?"(8.39).
"- Четырнадцат рублей? Э-э, вы что, только проснулис, видно? Так раскажите
ваш сон воде"(9.32).
Орыс тіліне "раскажите ваш сон ... деп, ... ... ... ... Ал ... тіліне "түс көргеннен саумысыз" деген
сұраулы сөйлеммен берілген.
"Жидеге арқасын сүйеп отырған Ораз күнделікті ... ... ... тұрған
қолдан жасаған жаман домбырасын алды"(8.50).
"Ораз, прислонившись к стволу джиды, по прывичке тут же потенулся за
самодельной ... ... ... ... ... ... аспабын екі аудармада да "домбыра" деп
қазақ ұлтының музикалық аспабының ... ... бұл ... ... риза болып, есінен танғанша есірген кейбіреулер
өз кеуделерін өзі соғып, көмекейі жыртылғанша "О, дат"- деп айқайға
басуда"(8.58).
"Люди, доведенные до ... ... ... били себя в ... ... ... ... "Балли""(9.48).
Қазақ тілнде "О, дат" деп берілген сөз, орыс тілінде "Балли" деп ... ... орыс ... ... ... деп ... ... өзбектерде
"О, дат" деп қайғылы оқиға болғанда айқайлайды.
"Баласын көрдің ғой, ол сол ... ... енді ... ... у ... сами ... в ... ростом, а он женить его
хочит"(9.53).
Қазақ тіліндегі "бармақтай" деген сөз тіркесі орыс тіліндегі ... ... ... деп ... ... ... ... "Кісідегінің кіліті аспанда" деген бар емес
пе, ол маған қайдан келсін"(8.66).
"Только насчет деньжат скуповато. Знаене, говорят, из ... рук и ... ... ... ... ... ... орыс тіліндегі баламасы арқылы "из
чужих рук и ... не ... деп, ... аударылған.
"- Түсінгені құрысын, одан не пайда. Ол кезде бір аяғы көрде, бір аяғы
жерде тұрған ... да ... ... ... он уже в ... стоял"(9.56).
"Бір аяғы көрдк, бір аяғы жерде" деген сөзтіркесі, орыс тіліне баламасы
арқылы аударылған.
"Байбатша әкесімен амандасып болған соң мауыты шекпенінің шолғайын
ықтиятпен ... ... ... отырды"(8.74).
"Байбача почтительно поздоровался с отцом, затем оккуратно ... ... ... и ... к сандалу"(9.60).
Өзбек ұлтына тән "сандал" сөзіне қазақ тлінде түсініктеме берілмеген. Бұл
жерде тәржімашы ... ... ... ... ... ... жөн ... Осы тектес түсініксіз жағдайларға қатысты әдебиет зерттеуші М.Ледер
«Аудару кезінде өзіңді түсіну жеткіліксіз, сені басқалар түсіне алатындай
жасауың қажет» деген талап қояды.
"Мына ... ... ... ... ләм-мим деп аузыңды аша
көрме"(8.74).
"Насчет своих закупок ни слова ни кому не говори"(9.60).
Жоғарыдағы "ләм-мим" сөзі орыс тіліне "ни слова" деп аударылған.
"Сонымен "көп ... көл" ... ... де ... ... ... по ... "Капля по капле – и озеро наполняется" учителю
будет собрано порядочная сумма"(9.64).
"Көп түкірсе көл" деген мақал, орыс тіліне "капля по капле – и ... деп ... ... ... ... ... ... менің нашар баламның күйеуге шығатын тойы,
келгейсің- деді"(8.80).
"- Мулла ... ... ... моей ... Прошу
пожаловать"(9.65).
Қазақ тіліндегі "нашар бала" деген сөзтіркесі, орыс ... ... ... есім ... ... ... кеткен ол Омар Хаямның парсы тіліндегі бір рубаятын жатқа
соғып жіберді"(8.87).
"Абдушукур, довольный тем, что он ... в ... ... ... на ... ... ... по персидски рубаи Омара Хаяма"(9.71).
Қазақ тілінде "рубаят" сөзіне түсініктеме берілмеген.
"Шахасын "Қоздай жанған от – қойныңдағы ... тең" ... екен ... ... огонек, что милый муженек"- сказала когда-то одна женщина. И верно!-
рассмеялся Шакасым"(9.92).
"Қоздай жанған от – қойныңдағы күйеуіңмен тең" ... ... орыс ... ... что ... ... деп ... адамның үйінде сүт ұйымайды деген бар"(8.130).
"В голодном доме и катык, говорят, не успевает закиснуть..."(9.106).
"Аш адамның үйінде сүт ұйымайды" ... ... орыс ... сөзбе-сөз "В
голодном доме и катык, говорят, не успевает закиснуть" деп аударылған.
"Шешеңе айтып жібер, көрпесіне қарай ... ... ... ... мать ... по ... ... протягивает ноги, понятно"(9.107).
"Көрпесіне қарай аяғын созсын" деген ... "по ... ... ... деп ... тәржімаланған.
"Сіздің науқасыңызды қамырдан қыл суырғандай жойып жіберуі ыхтимал"(8133).
"Что волосинку из ... ... из ... жил всю ... қыл суырғандай" сөзтіркесі "Что волосинку из теста" деп сөзбе-сөз
аударылған.
V/142 "Мал аласы сыртында, адам аласы ішінде" деген, оның ішін білу ... ... ... что внутри у человека. Смотришь по норужности, будто
ангел, а на самом деле в нем седит богопротивный ... ... ... адам ... ... ... мақал, орыс тілінде
берілмеген.
"...Мырзакәрімбай ака әлі де болса ... ... ... ... шалқып
өтуден бой тартқан жоқ"(8.185).
"...Мирза-каримбай-ата еще панимает толк в удовольствиях нашего бренного
мира и желает еще долго вкушать от этих ... ... ... тіліндегі сөздерді негізсіз аудармай кеткендігі де
байқалады, солардың бірі ... ... Оны ... деп ... жөн ... ... ... аталмыш туындының қазақ тіліне сәтті аударылғандығы дау
тудырмайды десек те болғандай. Кей тұстарда ара-кідік кездесіп отыратын
бірлі-жарым жоғарыда атап өткендегідей кемшіліктер қаламгер ... ... кері әсер ... керке. Десек те осы аталған әттеген-
айлардың өзі бүгінгі аударматанудың талаптарының негізінде алғанда
әжептәуір кемшілікболып табылады. Бірақ аталмыш туындының ... ... ... ... аударған жағдайда бұл кемшіліктерге кешіріммен
қараудың қажеттілігі аңғарылады.
Мұса Ташмұқамед ұлы Айбектің “Науаи” атты романнын 1949 ... ... ... тілінен қазақ тіліне, 1950 жылы орыс аудармашысы
Савенько орыс тіліне аударған. Бұл өзбек ... ... ... ... шығарма. Одан бір жыл бұрын Әлишер Науаийдың туғанына 500 жыл
толуына байланысты ұлы ... ... ... ... ... алғы
сөзімен шыққан болатын.
Жалпы Айбек шығармашылығының ұлт тілдеріне аударылу деңгейі айтуға
тұрарлық. Оның тамаша туындылары қазақ тіліне сәтті аударылып, кең тарады.
Бұл ... ... ... ... ... ... роман, повестері аз
емес. Солардың ішінде Айбек шығармаларының орны ... ... күн көк ... ... Ғираттың “Ғауһаршад” мәдресесенің
үстінен нөсерлеп нұрын төгіп тұр еді. (3.5).
- Весеннее солнце ярко сияет над величественным куполом медресе Гаухаршад
в Герате.(12.4).
Көктемгі күн ... ұлы ... ... ... үстінен
нөсерлеп нұрын төгіп тұр . Мұнда қазақшадағы көк аспанның шыңында сөзі орыс
тілінде жоқ, ал ... сөзі орыс ... ашық деп ... ... ... сөзі ... ... берілмеген, өйткені күн нұрының
нөсерлеп төгуі мүмкін емес, бұл сөз жаңбырдың нөсерлеп (лить,ливень) жауына
бір шама дұрыс ... Зор ... ... ... бір гүл ... тәрізді, шоқтай жайнап
құлпыруда(3.6).
-Словно живой воздушный цветник сверкают взвлескивают ... ... на ... портаме(12.5).
Бұл сөйлемдегі нақыштары сөзі өзбекше баламасы мен берілген қазақ
тілінде оюлары деп ... Ал орыс ... ... деп ... ... ... мешіт, қалған үш жағы усақ хужрелермен қоршалған медресенің
төрт бұрышты, кең, тегіс қорғасынан, кеше ... ... ... көзге ілінер
– ілінбес бу болып, көкке көтерілуде(3.7).
Над ... ... ... ... после прошедшего накануне ïèâíÿ
клубится еле видимый пар.
Двор замкнут с одной стороны обителью для ... ... с ... ... ... для студентов худжрами.Радуясь солнечному дню,
студенты вышли водвор,разостлали циновки на дорожках,выложенных плоским
кирпичом и готовятся к занятиям. (12.6).
Қазақшадағы бір сөйлем орыс ... екі ... ... ... ... сөзі орыс тілінде жоқ, оның орнына ханакой сөзін берген.
Хужре сөзі арапшадан аударғанда бөлме ... ... ... ... ... орыс ... студент сөзі қолданылады, ал қазақ
тілінде мүлде жоқ.
Одан арырақта үш ... бір ... ... үш ... ... ... қарасты бір мәселені шұғыл талқылауда.(3.9).
А вон трое молодых людей, усевшись триугольником на ... ... ... ... и ... для них ... ... үш шәкірт сөзі орыс тілінде трое молодые люди ... трое ... деп ... ... ... еді, ... онда қанда
болмасын үш адам емес үш шәкірт туралы сөз болып тұр емеспе.
Қазақ тіліндегі бойра сөзі орыс ... ... - ... ... деп деп
берілген.
Онан жасырақ, бірақ өжеттіке келгенде онан сірә қалыспайтын ... жаңа ... ... ... сөз бен ... қорған соғып ала
қояды.(3.11).
Но младшие товарищи отнюдь не уступают ему в упорстве.(12.10).
Қазақ тіліндегі сөздер орыс тілінде толық аударылмаған, табанды сөз
бен тілсімнен ... ... ала ... ... сөз тіркестері орысшада мүлде
берілмеген.
Тегінде “ғылым – именем кұдық қазғанмен бірдей” деген ежелгі пікірге
хужрелердің көлемі сай болсын деп, бір ... ... үшін ... осылай етуді уйғарысқан болса керек.(3.46).
Может быть, люди, когда то, решив подтвердить на ярком примере
правильность древний мысли ... ... ... ... ... для ... ... стиснутые темные хиджры »(12.45).
Бұл сөйлемдегі мақал орысша аудармасындада дәл сол ... ... ... ... пейіл – құлықтары арасында зор
айырма, үлкен алшақтық болсадағы, көбінесе бастарын қосып, “екі жарты бір
бүтін” дегендей жалғасып, тамақты бірге пісіретін(3.48)..
По учености, ... ... они ... ... друг от ... ... они самые бедные в медресе .Следует правилу: «сложи две половины , и
выйдет целая », они сходятся, что бы вместе готовить ... ... все они ... ... в медресе деген сөздер
қазақшада жоқ. Ал мақал болса екі аудармада бірдей берілген.
Сауатсыз бекті «асқан ғалым» деп, «ой ... ... деп, ... ... ... деп ... Оның ... немесе бектерге нөкер
болып өткен ата-бабасын «әлем жаратылғалы» бағы тайып, дәулеті қайтпаған,
ұлы несебелі «кектің күні болған» деп дәріптейтін, мұндайға асқан шебер
болатын.(3.55).
Безграмотного бека он ... ... ... ... мыслей”, “покравитилем и поэтов”, о его отце и деде, ... ... в ... ... и ... он ... что ... пор как
светит ”, их счастье не знает конца и награждает их пустыми ,но пышными
титулами вроде “высокордный”или “светило на íåáå ... ... ... ... ... ғалым” орыс тілінде
“вместилишем наук” “үлкен ғалым” деп аударылған, мұндағы қазақша ... ... бұл ... ... ... айтып жатқан жоқ.
Оның үстіне ол әнді жақсы салатын, ғиджақты жақсы тартатын; кейінгі
кездерде әкесімен араздасып, жарлы болып ... тому же он ... поет и ... ... на ... последнее
время с тех- пор как у зей-на испортились отношение с отцом,он впал
бедность.(12.59).
Бұнда өзбектің саз ... ... ... айтылады. Қазақшада да,
орысшада да аударылмаған өз қалпында берілген.
Турғанбек алпамсадай жуан, селтіген сирек қызғыш мурты бар, қалың етті,
қоңыр беті ... ... ... көзі ... ... кісі еді.(3.66).
Это толстый, широкоплечий человек с редкими рыжеватыми ... ... ... и луковым ,беспокойно бегающими глазами.(12.65)..
Кейіпкер бейнесін суреттеген бұл сөйлемде қазақша аудармасында
алпамсадай деп қазақ жырларындағы ... ... ... ал ... тек жай ... аударған.
Көп кеңесіп, ешбір шара таба алмай дағдарған кезде, сірідей қатып
қалған тақыр бөстекте ... ... ... ... ... ... ... қозғап қойып үлкен сәлде оралған басын шайқап, ауыр күрсінді де, аумалы
– төкпелі дүниеге ызаланып, сол жайын да жіңішке ... ... ... ... заманда қор болған білімді адам,
Білгір деп дәрептелген өңшең надан.
(3.88).
Когда после ... ... не было ... ... подходящего
способа достать чего-нибудь съестного,Ала-ад-дин Мешхиди, сидевший в
переднем углу комнаты на гладкой, вытертой, твердой, как дерево,овчине,
слегка ... свое ... ... тело ... ... в ... ... длинными свисающими концами.Испустив горестный вздох , он принялся
жаловаться на изменчивость судьбы и тонким ... ... ... в ... мире все ... ... сөйлемдер сөзбе – сөз аударылған тек “хужре төрінде отырған” деген
сөздер орысша аудармасында “сидевший в переднем углу комнаты” деп
аударылған.
- барамыз әріне, - деді ... ... бір ... ... ... ... шер ... қайтармыз. (3.110).
Непременно пойдем,-сказал Зейн-ад-дин, вставая –Приятная беседа смоет
пыль с наших сердец. (12.109).
«Шүйіркелесіп сөйлесіп, шер тарқатып қайтармыз» - деп ... ... ... ... ... пыль с ... ... - деген сөз
тіркестері арқылы берілген.
Ол мәліметтерде бұл шәһәрді Іскендір Зұлқарнайынның салғандағы
айтылған… Сұлтанмұрат бір – екі жыл ... ... ... ... ... ... Ғират жайында жүздеген өлең, жырлар жыйнады. Ғират
қаласының ... ... ... жайындағы барлық шығармалардың ұзын
ырғағы бір еді:
Ғират барлық қаланың көзі, шамы
Жаһан егер тән болса, Ғират жаны.(3.117).
За год или ... ... ... ... ... четворостивший-
рубай и других стихотворений воспеваюших прекрасные здания Герата,
построенного, как гласили летописи и легенда6 самим ... ... ... рубай сөзімен аударылған, ал қазақша аудармасында
тек өлеңдер деп қана берген. Қазақшада Ескендір Зулқарнайын, ал ... ... ... үш ... ... ... ... базарда зер шапанкиіп,
азнаған, бедеу мінген маңғаз бектер, ... ... ... ... кестелі мәсі киген байлар, есек мінген жалба – жұлба дихандар,
тіршілік әрекетімен зыр ... ... ... ... ... үшін ... аралай айдаған қаһарлы нөкерлер, маңындағы шапқын –
сүргінмен ісі болмай, ойға шомып, жайбарақат отырған боз ... ... ... ... на ... трех ... улиц. Там можно было
увидеть и надменных беков и расшитых халатах, сдерживавших своих породистых
коней, и щеголеватых сыновней ... в ... ... ... ... ... и дихканина , едва прикрытого лохмотьями,
верхом на ... и ... и ... ... которые водили по улицам
«для позора » какого ни будь ... и ... ... ... ... ... халате, словно не замечавшего шума и криков. (12.120).
Бұл сөйлемдер тым ұзақ берілген,бұны: ... үш ... ... ... ... ... аудармасында «кестем мәсе» деген сөзді
орысшада «узорчатых сафьяновых сапожках» деп аударған, орысшаға «дихан»
сөзін дұрыс аудармаған тек сол сөзді ғана орысша әріптермен ... ... емес деп ... ... ... бұны ... «дихканина» сөзінің не
екенін түсінбеуі мүмкін бұл сөз қазақшада онша көп қолданылмайды оның
орнына егіншілер сөзі қолданылады.
Келтірілген мысалдардағы бірлі-жарым қателіктер тәржімашының әлі де ... ... ... туралы Т.Жұртбаев «Көркем аударма: табыс пен талпыныс» Атты ... ... ... өз ... ... жеткізілуінің бір сыры
– жазушының творчестволық лабораториясын жете білетін, өзара рухани
туыстығы жақын аудармашының кезігуі. Екі тілдің қорын, грамматикалық
заңдылығын қанша жақсы ... ... ... одан ... ... да ... ... ұтылады» деген пікір білдіреді. (13.154).
Біраздан кейін халаушы ақын, тандырдан жаңа шыққан екі күлшені,
нақышталып істелген әшекейлі патносқа салып, бір ... ... ... принес пару лепешек, только что вынутых из тандыра, и ... на ... ... подносе превосходной работы. (12.213).
Күлше – сөзі екі тілде де бірдей болғандықтан дәл өз ... ал ... ... деп ... біздің ше бұл нанның түрі
басқаша аударылса керек еді. Паднос сөзі қазақшада да, орысшада да бірдей
берілген, бірақ ... ... ... ... ... ... ... работы деп берген.
Әлішер мырзамен ешбір қарым-қатынасымен, байланысым болған емес, ... ... ... ... ... де оның ... ... кезеңі тұралы
есіткенім бар. Әлішер осы қалада бір мәртебелі адмның семьясында тұрған.
(3.216).
Хотя у меня , неотложного, нет никоких особых связей с ... но как ... ... я ... знаю о его жизни. Алишер родился
в семье одного из ... ... ... человнка высокого поставленного,
благородного.(12.215).
Мұнда «семьясында тұрған» деп аударған бұған қарағанда бұл шығарма 49
жылдары аударылғандықтан ба ... ... ... әлде ... ... де сондай берілген шығар.
Қазір ол мубәрак қалаға бір топ надан шайхтар ұялаған. (3.218).
Теперь в ... ... ... ... ... ... сөзі ... аударылмаған, шайхтар сөзі де өзбекшеден сөзбе
сөз алынған. Өйткені қазақшасы мен ... ...... ... ... естілген даң-дұң шудан бас айналғандай.
(3. 219).
От шумного говора-смеси персидского и тюрского языков –звенело в ушах.
(12.218).
Бұл ... ... ... тек ... ... ... ... деген
сөздер (персидский, тюркский) деп берілген, бұның түпнұсқада қандай
жазылғаны бізге бемәлім.
Қазақтар қымызды қалай көп ішсе, шарапты солай ... екі кесе ... кәр ... жоқ.(3.220).
Две чаши вина не подействовали на Турганбека: он привык пить вино так,
как ... пьют ... ... да, ... да ... ... ... және
қазақтардың қымызды қалай жақсы ішетіні жайлы сөз болады.
Турғанбек досыныңсоңынан ере кіргенде , төрде қалың көрпенің
үстінде,малдас ... ... орта ... көзі ... жайнаған, өзіне өзі
сенімді бір маңғазға оның көзі түсті.(3.223).
Турганбек вслед за Тукли Мергеном вошел в комнату. Он ... ... лет, ... ... ноги, на широком паласе, Глаза Этого
человека светились лука вистом, в нем чествовалась надменность, ... ... ... ... ... ... «сидевшего
скрестив ноги» деп аударылған, және «қалың көрпе» сөзін «широкий палас»
деп аударған біздіңше бұнда ұзын палас туралы емес ... ... ... ... ... басында шошақ көк тақыяға жіптіктей етіп оралған ... ... ... ... шайы ... оның сыртынан қоңыр түсті мауыты
шекпен киген…(3.260).
Голова Алишера была покрыта чалмой, гладко намотанной на
остроконечную ... ... на ... был ... не ... ... а ... него чекмень из простого темно серого сукна.(3.261).
Қазақша аудармасы орысша аудармасына сәйкес келеді, бірақ
қазақшадағы кейбір сөздер ... ... ... «күңгірт» сөзі
«не яркий» деп аударылған, шайы камзал сөзі «шелковой халат» деп берілген,
ал «қоңыр түсті ... ... ... ... из ... ... деп аударған,бұл жерде аудармашы өз жағынан түсті дұрыс бермеген,
және «сукна» сөзін қосқан.Ал қазақша аудармасындағы «мауыты» сөзі
аударылмаған. Аудармашы ... сол ... ... ... біліп, терең
түсүнуге тиісті.
Ғ.Мүсірепов аудармашылық қабылдау үрдісін былай түсіндіреді «Ең
алдымен өзің сол ұлттың образына ене алуың керек... Францияның тарихын,
мәдениетін, француздардың өзіне тән ... мен ... ... ... жатырқамай дарытуға тиіссің». Ал, немістің ұлы ақыны Гетенің бұл
туралы ... «Кім ... ... ... ... еліне барсын» деген
қағидасы аудармашының кез-келген ақын-жазушының туындысын аудармас бұрын,
оның еңбектерін оқып білумен бірге, өмірін, туған жерін, шығармаларын
дүниеге әкелген өңірлерін ... ... ... ... ... ақсақалы бата оқып үй иесінің бақытты
болуына дұға қылды. (3.281).
После угощения старейший из присутствующих прочитал фатиху, пожелал
счастье хозяину дома и ... ... с ... ... оқып сөзі – ... ... деп ... мен жырды бірдей сүйген Науаи көзін жартылай жұмып, танбұр тартып
көңіл ... ... ... ... игравший на танбуре, отдыхал, упиваясь звуками. Не ... от ... ... ... ... и знал ... прекрасных напевов.
Полу закрыв глаза, играл он с наслаждением и словно заставлял ... ... ... ... сердца.(12.281).
Қазақ тілінде берілген бір сөйлемді орыс тілінде үш сөйлеммен
түсіндірген. 1. Танбур -өзбектің саз асбабы сол қалпы берілген, 2. ... ... ... шертуде» деген сөздерді «словно заставлял петь волшебным
языком скрытые тайны сердца» деп аударған мұнда жүректі заставлять етіп
жатқан жоқ, ... ... ... ... ... ашып жатса керек ті.
Сонғы күндерде шиий мен сүнний арасындағы егестерден ... ... ... ... жоқ, - деді ... ... екі
ағымы) (3.330).
Кроме раздоров между шиитами и суннитами, в эти дни не случилось
ничего важного – ответил Дервиш.(12.329).
Бұл сөйлемдегі дінний сөздер «шиий мен ... ... , ... өз ... ... , ... онда емес. Нағыз көркемдік күннің нұрында,
теңіздердің толқынында, таулардың шыңдарында, жапырақтардың сылдарында.
Сұлылықты біз ... ... ... ... ... ...... сролнца, в волнах
морей, в величесвенных твердынях гор, в трегете листьев видим иы
проявление этой ... ... о ней и ... к ней ... ... наши
сердца . (12.329).
Табиғат сұлылықтарын екі аудармашыда дәлме дәл берген.
Соны пәруанашы етіп алсам деген ойым бар (хан заманындағыкөрнекті
қызметші) ... ... к ... что ему ... ... ... ... сделать его парваначи. (12.334).
«Пәруанашы» «көрнекті қызметші»- сөзін қазақшадағы мен бірдей етіп
парваначи деп алған.
Тал шыбықты отқа жақ, өрімдей өрген болмаса
Гүлді тапта ... ... ... ... ... ... гүл, оған ... зауқым жоқ.
Тал шыбықтай бұралған, гүлдей еркем болмаса (3.360).
Если кипарис – не строиный стан возпобленной твоей
Ты его сожги ... – и ... не ... роза – ... роза , а не пик ... ... ее ... или по ветру развей
Что мне кипарис и роза, если я не вижу того,
Кто стройнее кипариса, роз прекраснейших мелее. (12.359).
Қазақша аудармасындағы 4 ... өлең орыс ... 6 ... ... сәл ... болмаса, ойы, сөздері мүлдем басқа.
Қыздың кір - қожалық боз ... көзі ... ... ... ... бөлесе мұнан жүз есе көрікті болар еді-ау» -деп ойлады.(3.369).
Глядя на ее грязную рубаху из грубой бязи, он ... « Если ... ... шелк и ... она ... во сто крад ... ... сөйлемде орыс аудармашысы қазақшадағы «кір-қожалақ, боз» деген
сөздерді «грубой, бязи» деп алған және бұл жерде «грубой- ... сөзі ... ал бязи деп боз ... сол қалпы берген. «Жібек пен мақпал»
сөздерін «шелк и бархат» деп аударған.
Бәрің де ... ... ... ... ... ... ... разодетые, как девчонки из сада Ирема
«иран бағы» сөзі «сада Ирема» дегенді ... ... ағаш ... сарқырап аққан арық бойында шарх иіріп отырған
кемпірдің жанына келіп тоқтады.(3.370).
Остановившись возле старухи, которая пряла под развесистым
деревом на ... ... ... Турганбек крикнул.(3.369).
Қазақша аудармасында өзбекшеден тікелей алыңған «шарх» сөзі
қолданылған, ал орысшада оны тек пряла деп, шарх, жіп иіретін құрал ... ... ... онша пшаң ... ... ... ... келіскен,
аппақ жүзді, жіңішке қыйғаш қасты, қара көзінен жастықтың көркі мен
қуатының жалынды нұры ... ... ... қыз ... было лет ... – семнадцать. Высокого роста, несколько
полная, но стройная станом она сразу понравилась ему и ... ... ... и ... ... бровями, черные глаза ее горем живым огнем
красоты и ... ... ... бұл сөйлемде қазақшамен орысшасы сәйкес
келді. Бізгеосы сөйлемдегі мына бір сөз ... ... ... ... ... мен ... жалынды нұры ұшқындаған».
«Черные глаза ее горели живым огнем юном красоты и ... «қос ... деп, ... ... басы үшін» деп, біресе
«Мурабка» деп, біресе «сәрана» деп ... ... ... птичий налог, потом пахотный, завтра – начальнику войска,
потом мирабу, потом подушная, считаешь, и нет ... ... ... «қос ... сөз ... «птичий налог» деп
аударылған, бұнда біз аудармашының қос сөзін емес құс сөзін ... ... ... ... жоқ ... налог” сөзі бар.
Қазақша аудармасындағы “Мурабко”сөзі орысшада сол қалпы “Мирабу” деп
алынған, ал “сәрана” салығын “подушная” деп ... таяу ... ... ... екі рет қана ... да типті аз
уақыт) болған болса да базарында сатылатын ... ... ... ... ... ... ... ұзақ әңгіме айтты.(3.375).
Арсланкул был в городе самое большее раза два, да и то понемногу,
но все же ... ... про ... ... ... ... и другие
товары, которыми там торгуют.(12.374).
«Кашмир шәлісі» сөзін «кашмирские шали», «қытай жібегі- китайские
шелка» деп аударған.
Нөкерлерінің көмегімен Хусаин Байқара үстіне ... ... ... ... асыл ... ... алтын қынапты, мейлінше шеберлікпен
істелген әдемі қылышын тақты.Дәл сондай әдемі қорамсағын асты.Садағын
алды.Сонан соң аяғын нық басып,айбарлы пішінмен шатырдан тысқа
шықты.(3.380).
Особые слуги подвели ... ... ... коня в отдельной
золотом и дрогоценным камнями сбруе и поддерживая султана под руки, помогли
сесть в седло. Хусейн Байкара, ... ... ... в ... Как ... ... к войскам. (12.379).
Мағынасы жағынан алғанда соғысқа аттанып бара жатқан батыр туралы
айтылған суреттеулердің аударылғанымен, қазақша аудармасында атқа міну,
атпен шабу жайлы айтылмайды, ал ... ... тек ат ... үстіне сауыт, басына дулыға кигені, әдемі безелген
қылышты алып шатырдан шығып кетті деген ... ... ... ... ... ... ... (3.382)..
Карнаи , сурнай, барабаны огласили воздух. (12.381).
Өзбек ұлттық саз асбаптары керней мен сырнай сол қалпында алынған, ал
«нағраны» «барабан» деп ... ... ... жағында .Шындықты айтқан ауызды таспен урып
қанатуға болмайды.Шындыққа қарсы көтерілген қолдарды кесу керек. (3.388).
Вопрос истины и ... - ... он, ... ... на ... ... Не ... разбивать камнем уста, изрекающие
истину, нужно отрубить руки, стремящиеся поколебать устои правды. (12.387).
Бұл ... ... ... бір ... қалдырмай бәрін аударып
отырған.
Кітаптар қаланған кішкене столдың үстінде жатқан және кітаптардың
арасына қойылған судыраған ақ және басқа түсті қағаздарды жийнап,
тәртіптеп, піл ... ... ... ... қобдишаға салды. Бұл
қағаздағыжазулар сапарда жүріп жазылған, таза қағазға әлі ... ... еді. ... и ... в ... шуршащие листки белой и цветной бумаги,
лежавшие на низеньком заваленном книгами столике, поэт положил их ... ... ... из слоновой кости. Это были газели, муамма
и тюги – произведения, начатые в походе, но еще не ... ... ... ... ... ... ... «шкатулка из слоновой
кости» деп сөзбе сөз аударылған.Ғазалдар, толғаулар атты әдебиет жанрлары
газели, муамма и тюги – ... деп бір неше ... ... ... ... ... – бұл ... шындықтың суық тері
еді.(3.394).
Он отер платком лоб- то был ... пот от ... ... ... ... суық тері еді» ... ... «холодный пот от
создания страшной истины» орысшасыда да қазақшасыда да сөздер сөзбе сөз
аударылған.
Бір жерде ... ... ... ... кезе беруге, көше беруге
мәжбүр. «Сарытау алаңынан» «Сақылман»ға ауытты. Бұл ... бір топ ... ... келді. Осы берік «қамалын» өз қасында ұстап қалуға
тырысты. Бірақ аз уақыттан соң бұл қамалға да сенім кетті. Ақырында
«Маймана» ... ... ... келіп тоқтады. (3.396).
Боясь где-нибудь остановиться, султан Хусейн, словно птица без ... был ... и ... Из ... Сери – така он ... в ... ... отделившись с отрядов воинов, направился в Нерету. Эту
неприступную крепость он ... ... в ... ... Однако вскоре
оказалось, что и на нее нельзя рассчитывать. Наконец султан Хусейн
остановился в селении Меймене. (12.395).
«Султан Хусейн» адам аты ... ... жоқ. ... ... ... сөзбе-сөз аударылған «словно птица без гнезда», ал қала аттары дұрыс
аударылған тек орысшада «Дешті» деген сөзді қосқан.
Адамды ісі ... ... ... по его ... ... сөзбе -сөз аударылған.
Е алла! Жамалыңның тасқыны болған көктемгі селдер де мені сенің
шапағатты дарияңа тарта алған жоқ.Қысқы қатты ... да ... ... ... ... мені сенің негізіңе қайтара алған жоқ… яһу!
(3.400).
Хотя в этом жилище так не темно, как в моем ... ... я ... ... его ... ... ... Здесь я беседую с птицами,
разделяю горести камней, Аллах весенние потоки бурное излияние твоей
красоты не ... меня в море ... ... ... ... не ... к твоей первосущности, порвав цепи, сковывающие мое бытие….Яху.
(12.399).
Сөйлемде орыс аудармашысы Аллах сөзін ... ... ... сол ... қалған сөздер мағынасы жағынан дұрыс аударылған.
Қас қарайғалы бері патша ... еді. ... ... темноты сердце Султана стало неспокойно. (12.399).
«Қас қарайғалы » фразеологиялық тіркесі «С наступлением темноты» деп
жай сөзбен аударылған.
-Патша болса маскүнем – не ... ... ... жау ... ... ... ... шах,там в государств стон
и неустройство там, и враг со всех ... ... өлең ... сөзбе-сөз аударылған
Ғират халқы түймедейді түйедей етуге шебер ... ... ... ... ... ... мақалау аударылмаған, оның орнына «преувеличивать» «үлкейту»
мағынасын берген.
«Кептерханаға» жалғас хужреден, көзіне сүрме қойған, апыйынқор нәзік
шал қарсы шығып, тәжім етті.Хусаин Байқара ... ... ... ... ... ... ... үстіне келіп отырды. (3.401).
Султан направился к голубятне, навстречу вышел,почтительно кланяясь,
красивый старик с лицом завзятого ... ... и ... ... В ... ... ... бегал к этому старику, чтобы купить у него
голубей, и до сих пор сохранил к нему расположение. Хусейн Байкара сел ... ... ... на край ... ... ... ковриком.
(12.400).
Бұл сөйлемде өзбектердің өздеріне ғана тән сөздер мысалы: «сыпа» сөзі
қазақшаға аударылмай берілген. Сөйлемде «апыйынқор» деп шал туралы
айтылады, орысшада ... сөзі ... тек ... деп ... аса ... пен ... ... етеді. Сондықтан тәржімашы
әрқашан осы сынға дайын болып, аударманың осы талаптарына жауап беруі
тиіс. Чуковский.К. «Высокое искусство» атты ... ... ... ... ... ... ең дәл емес, ең
жалған аударма» деп бағалайды.. (14.156). Ал,Гизнбург.Л. Над строкой
перевода деген еңбегінде ... ... де ... аударылған түрі туралы
«Аударманың жеңілдігі қайдан шығады?. Мүмкін оған аудармашының өмір бойы
жинаған өзіндік сөздік қоры ... ... ... пікір білдіреді. (15.47).
Гиджақ, танбур, най, уд, даф тағы ... ... ... құрылған
оркестр араб, фарсы, түрк, өзбек әндерін ойнай бастады.(3.403).
Оркестры, состоявшие из гиджака, танбура, ная, лютни, бубна и других
инструментов, исполняли ... ... ... ... саз ... ... баламасымен берілген.
«Темірді қызған кезде соқ» (3.403).
«Куй железо, пока горячо» (12.402).
Бұл мақал сөзбе сөз және дұрыс аударылған.
Мүлк қақпасына баратын ... ... ... бақ өсірушілер жүзімге т.б.
жемістерге тола корзинклерді атқа, есекке тиеп немесе жаяу, өздерінің
төбелеріне қойып базарға ... бара ... ... ... ... ... к воротам Мульк, спешили на базар дехкане и
садовники. Они вереницей тянулись, нагрузив лошадей и ослов, а то и ... на ... ... ... с ... и ... ... (12.402).
Бұл сөйлемде біз өзбек халқының диқаншылықпен және бақ пен
айналысатынын байқаймыз, мұнда бір ретте мал шаруашылығы тұралы сөз болған
жоқжәне біз ... ... ... ... ... ... ғалым! (3.410).
Привет вам ,почтеннейший ученый.(12.409) .Мұсылманша амандасу
«Ассалаумәләйкум», ... ... деп қана ... атты ... енген «Көркем аударманың көркі» деген
мақалада «Осыған байланысты мақал-мәтелді, афоризмдерді, қалыптасқан
ұғымдарды, терминдерді аудару мәселесі туады. Осылардың бәріне қазақша
теңеу табу ... ... ... ... Әр халықтың әр түрлі
экономикалық, шаруашылық жағдайында туған мақал-мәтел, афоризм, ұғымдардың
өзара негізгі мағаналарының ... ... ... ... ой
құбылысы жөнінен айырмашылығы болмай қоймайды.(16.282).
Қалай десек-те, бұл пікірдің бұл ... ... дау ... ... ... аудармашы ұлттық ерекшелікті білдіретін
«Ассалаумәләйкум» деген сөзді сол қалпымен берсе ұтымды шығар еді дегіміз
келеді.
Тағдырдың темір саусағын жағамнан ... алар ма ... ... –ли ты ... от меня ... руку судьбы сказал Султанмурад.
(12.409)
«Тағдырдың темір саусағын» деген сөз тіркестерін сөзбе сөз ... руку ... бұл ... сай ... ... ... ... хасірет балшығына батқан екен. (3.410).
Роза моей любви вспоена на взлелеяна печалью. (12.409)
Ең ұлы сезім «махаббат» сезімі туралы айтылған бұл сөйлем ... ... – деді ... ... ... (3.410).
А бубен? Объясни мне в сем дело? Не отставал Султанмурад. (12.409)
Астағуфуралла – деген көңіл-күйді білдіретін одағай сөзді орыс
аудармашысы «А ... деп ... ... ... мағынада алынғаны бізге
белгісіз.
Текшеде жатқан шақпақ тасты алып, әрең дегенде тутатып шам ... ... ... шабуылынан қауіпсіз болу үшін өз әскері
лагерінің төңірегін ор қаздырмаған мен ағаш ... ... ... сел ... свечом. (12.409).
Қазақ тіліндегі нұсқада таспен ұрып шам жақты деп келетін сөйлем
орысша нұсқасында тасталып кеткен тәрізді.. Сонымен қатар бұл ... ... ... ... ... ... ... «лагерь» сөзі бұрынғы кезде болмаған, ал аудармашы бұл сөзді лагерь
түрінде қолданады..Лагерьді бұрынғы кезде қосұн деп айтса керек ті..
Сізге айтарым сол ... шын ... ... ғылымға деген ынтасын арттырғайсыз. Мал-дәулетке біліміңізді
сатпаңыз. Адал ниетті, арлы болыңыз. ... ... ... ... ... да ... ... халыққа беріңіз, толғану , зерттеу арқылы біліміңізді
ұлғайтуға тырысыңыз. Білім көмулі қазна емес, өсетін ағаш, оның өсуі,
гүлденуі, жеміс беруі ... ... ... будьте преданы своей работе, влагайте в сердца ваших
учеников в науке продавайте знаний за власть и богатство. ... ... быть ... Давайте людям знания, старайтесь расширить науку
размышлениями и исследованиями. Наука не мертвое ... это ... Надо ... оно ... ... ... плоды. (12.409).
Ұстаздың шәкіртіне айтқан нақыл сөздері екі нұсқада да ... десе де ... ... ... биік ... көркем жеміс ағаштары, алуан түсті
гүлдермен, жайнаған, кең гүл алаңдары ішінде үлкенді – кішілі үйлер
ертедегідей көркем көрінеді. Үйлердің нақыштары күн нурына ... гүл ... ... ... жайнай түседі.Жайымен
сыйпайсоққан желге тербелген ағаштар арасындағы дуалдардың өзі алыстан гүл
алаңының жалғысы сияқтанып көрінеді (3.413).
Был ... ... ... ... ... ... сады, широкие
лужайки, покрытые яркими цветами, и среди них большие и маленькие дома
напоминали сказку. В ... ... ... ... ... словно
соперничая с цветущими лучами, наполняла воздух волнами разноцветных лучей.
Стены построек среди ветвей деревьев, колеблемых легкими ... ... ... ... ... ... табиғат құбылыстары, көктемгі күн, бәрі көркем ,әдемі
сөздермен ... ... ... ... ... күмістей мөлдір хауіздердің,
қапастығы әсем құстардың ешқайсысы оны қызықтырмады. (3.413).
Ни благоуханные цветники, ни роскошные здание, ни ... ... ... в ... ... ... ее не веселило. (12.412).
Сөйлемдегі теңеулер, сөз тіркестері ... ... наз ... қынамен боялған саусақтарының ұшын тістеп, хадиша
– бегімнің алдына келіп көздерін сүзіп, қастарын қағып, жуп-жұмыр
кеуделерін дірілдетіп, жібек кілемдердің үстімен тағы да ... ... ... ... ... хной ... пальцев, щуря
глаза, поводя бровями и подрагивая упругой грудью отвесили поклон Хадиче
бегим и развлетились по большой комнате, устланной ... ... ... ... сөздердің аударылмай сол қалпында берілуі де
орынды шыққан деуге болады.
Ә.С.Тарақов. Аударма психологиясы және мәдениеті атты еңбегінде
«Жазушыға тән кең ауқымды дүниетаным ... да ... ... ... әр ... әдебиеті ғана емес, мәдениеті, дәстүр-салты, тарихы,
өнері, т.б. ... ... болу – ... ... ... кепілі»
деген нақты тұжырым жасайды. (17.21).
Ешнәрсе есіттің бе?-деп сұрады Хадиша, үйдің ... ... ... что ни ...... Хадича бегим глядя в потолок.
(12.412).
«Ешнәрсе есіттің бе?» дегеннен гөрі «Бірнәрсе есіттің бе? »-деп
аударған жөн болар еді.
Палаағачанікінде. (3.413).
У Папа ... ... ... ... ... сөзі ... ... есімі немесе жер атауы болуы мүмкін, өйткені орысшада да бірдей
аударылған.
Тауыстар неше алуан түске құлпырған құйрық жүндерін жайып, ... бағ ішін ... жүр еді. ... распустив виром красивые хвостом, медленно, горделиво
расхаживали по саду. (12.412).
Сөйлемдегі «Тауыстар» сөзі «Павлины» деп аударылған.
«Ит үреді, керуен көшеді» ... ... ... ... (12.412).
Мақала сөзбе-сөз аударылған.
Нажағай қанша биікте шартылдаса да, қыйсық болғаны үшін жер астына
кетеді. Май шам түзу және ... ... ... ... ол ... ... ... бы высоко ни сверкала кривая молния, она непременно уйдет в землю,
свеча прямая и ровная. Пусть она ... ... ... но ... ... ... ... дұрыс аударылған тек найзағай сөзін «нажағай» деп
берген.
Түсініп турсың ба қу қақбас? (12.412).
Понимаешь, глупая твоя голова? (12.417).
Бұл сөйлемдегі «қу қақбас» деген ... сөзі ... твоя ... ... аударылған. Айбек шығармаларының тіржімалануы туралы туралы зерттеу
еңбегімізде аудармашылардың жетістіктері мен кемшіліктеріне тоқтала отырып,
бүгінгі күн талабына сай баға беруді ... ... ... ... ... ... толығымен жеттік деп ойлаймыз. Аудармаға әрқашан қатал талап, әділ
баға қажет десек, бұл туралы аударматанушы Әнес Сараев «Аударма ахуалы»
атты мақаласында ... ... ... ... айта келе ... ... жылтыңдаған әдебиеттің өгей баласы санамай, қатаң да
қамқоршыл әкедей жақсысын ... ... ... ... ... ұрсып,
әдебиет атаулының жалпысына бірдей - әділ баға, қатаң талаптың тізгінін
шірей тартса, жөнделмейтін көш жоқ, бір жөнге келіп-ақ қалары анық» ... ... ... болса аударманың қиындығы туралы «Мұның өзі өте
қиын,әрі ең бір ... және ... ... төмен жұмыс» деген ой айтқан
екен.
Гетенің «Кім ақынды түсінгісі ... ... ... ... ... аудармашының кез-келген ақын-жазушының туындысын аудармас бұрын,
оның еңбектерін оқып білумен бірге, өмірін, туған жерін, шығармаларын
дүниеге әкелген өңірлерін ... ... ... ... ... ғана тән ... бояуы болатынын ескерсек, аударма
өнеріндегі ырғақ, сөз байлығы, сөз бейнелігі,сөз әсерлігі және
нәрлілігімен бірлікте зерттелуі керек.Бұл туралы Бельгер.Г. «Аударма ахуалы
ойлантады» деген ... ... ... әуезділігін сақтау
үшін сол өзің аударатын тілдің құрылысын, ырғағы мен әуезділігін зерттеу
шарт» деген тұжырым айтады.(19.5).
Аударматанушылардың осы айтқан ой-тұжырымдарының барлығын ... ... Олай ... ... ... қыры мен сыры ... әлі де болса толық ашыла қоймаған сала. ... бұл ... ... үшін ... ... ... айтқан ғылыми
жорамалдарының маңыздылығы біз үшін ерекше десек ағат ... ... ... ... ... өмірі мен шығармашылығы, әрі оның қазақ тіліне
аударылуы деген мәселені бітіру жұмысымызға басты арқау ете отырып жан-
жақты талдауға ... ... ... ... арқылы әлі де болса қазақ тілінде зерттелмеген тың соқпаққа алғаш рет
түрен тартқандығымыз айтуға тұрарлық жаңалық болмақ.
Бұдан Айбек шығармашылығы ... ... ... ... ой ... ... те, бұл зерттеу жұмысында қаламгер шығармашылығына қатысты әжептәуір
дүнйелердің ғылыми айналымға түскендігі анық.
Сондықтан, автор шығармашылығын кешенді ... ... ... ... ... ... жазу барысында көптеген құнды ойлар мен ғылыми
тұжырымдарға келуімізге қол жеткіздік, басты ... бен ... ... ... ... деп толық айта аламыз.
Жұмыс негізгі екі үлкен тараудан тұрса, алғашқысын «Айбек
шығармаларының көркемдік деңгейі» деп атасақ, соңғы тарауын «Айбек
шығармаларының қазақ ... ... ... пен ... деп ... едік.
Жұмыстың «Айбек шығармаларының көркемдік деңгейі» ... ... ... ... сын негізінде талқыға салып бүгінгі сын
талабына сай өзіндік бағасын беруге тырыстық.
Шғарманы жазбас бұрынғы қаламгердің ... ... ойы, ... ... ... ... тапты ма, жоқ па деген
мәселеге көліл аударылса, оқиға ... ... ... ... мен ... ... ... диолог, монолог
құрудағы шеберлік, адам психологиясын танытудағы нәзіктік,
тақырып таңдаудағы талғамдылық, авторға тән шешендік тағысын-тағы,
осы тектес құндылықтарды қарастыра отырып ... баға беру ... ... ... мен ... ... болғандығы анық.
Жұмыстың «Айбек шығармаларының қазақ тіліне тәржімалануындағы
жетістік пен кемшілік мәселесі» аталатын 2-тарауында Айбек шығармаларының
ұлттар ... ... ... ... тіліне аударылу мәселесіне баса назар
аударылғандығын айтуға болады.
Атап айтар болсақ, «Науаий» романының орыс тіліндегі М.Салье нұсқасын
қазақ ... ... ... «Киелі қан» романының орыс
тіліндегі Н.Е.Ивашева нұсқасын
қазақ ... ... ... ... шақ» ... орыс
тіліндегі М.С.Иванов нұсқасын қазақ тіліндегі К.Сейдеханов
нұсқасымен салыстыра-салғастыра қарай отырып, аталмыш нұсқалар
аралық айырмашылықтар мен сәйкестіктерді анықтауға қадам ... ... ... мен оның ... орын ... ... беріліп, оның себеп-салдарын айқындау басты мақсатымыздың бірі болды.
Сонымен қатар түпнұсқа мен аударма нұсқаны салыстыра-салғастыра
қарастыру барысында бірнеше маңызды мәселеге ... ... атап ... ... ... ... танытар тұстар, яғни, каллорит
мәселесі, мақал-мәтелдер мен тұрақты сөз тіркестері, бүгін де өзіндік
баламасы бар, ... ... ... ... сөздер мен терминдер,
түсініксіз аударылған сөйлемдер, қазақ тілінің сөйлем
құрау ... ... ... ... ... түпнұсқада
бар, ал, аударма ... ... ... ... мен
сөйлемдер, тіпті, тұтастай ... ... ... ... ... ... ... ... орынды сыни пікір айтылды деуге болады.
Сөзімізді қорыта келе айтпағымыз, Айбек шығармашылығы әлі де талай
ғылыми зерттеулерге негіз боларлық дүние.
Автордың өзгеге ... ... ... ... көре білетін
қырағылығы, тыңнан соқпақ салуға деген тынымсыз ... ... ... тағысын-тағылар оның туыныларының уақыт өткен сайын
құнды дүнйелер қатарынан табылуына негіз ... атап ... ... мұрасымен әлде де болса жақын
танысуымыз үшін, оның нәрінен сусындауымыз үшін әлі ... ... ... ... ... ғылымының талаптарына толыққанды жауап
бере алатын аударма нұсқаның қажеттігі сөзсіз десек ағат ... ... ... ... ... СССР халықтары әдебиеті. А-1976.
2. Айбек. «Балалық шақ». А-1975.
3. Айбек. «Науои». А-1955.
4. Әдебиеттану терминдер сөздігі. А-1998. ... ... ... және ... А-1962. ... ... Әдебиет теориясының негіздері. А-1970
7. Дәстүрлі достық А-1962.
8. Айбек. «Киелі қан» А-1963
9. Айбек. «Священная ... ... ... ... мектебі». Уақыт және қаламгер. 5-кітап. А-1977.
11. А.Әбілов. Көркем аударма шеберлігі. ... ... ... ... ... ... Уақыт және қаламгер. 12-кітап. А-1986.
14 Чуковский.К. Высокое искусство. М-1988..
15 Гизнбург.Л. Над строкой ... ... ... ... ... ... ... және мәдениеті. А-2005.
18. Ә.Сараев. «Аударма ахуалы».Уақыт және қаламгер. 13-кітап. А-1988.
19. ... ... ... ... қаз. ... 1980. 14.11.№46.
Қосымша әдебиеттер:
20.Ә.Сатыбалдиев. Рухани қазына. А-1987.
21.Ә.Нүрпейісов. Толғау. ... ... ... ... ... мен ... ... С.Талжанов. Көркем аударма туралы. А-1962.
24. Қ.Айтпаев. Аудармадағы фразеологиялық құбылыс. А-1975.
25. З.Ахметов. Аударма туралы кейбір ойлар. ... 1961. ... ... ... ... кейбір теориялық мәселелері. Қаз.әдеб.
1955. 7.06.
27. Г.Бельгер. Аударма жауапкершілігі. Қаз.әдеб. 1967.14.04.
28. Вопросы ... ... ... Комиссаров.В.Н. Слова о переводе. М-1973.
30. З.Қабдолов. Сөз өнері. ... ... И.С. ... в ... ... ... ... Флорин.С. Непереводимое в переводе. М1986.
33.Феодров И.С. К вопросу о переводимости. ... ... ... ... ... ... және әлем ... (халқар.ғыл.теор.конф.матер). А-2001.
36. М.Әуезов және әлем әдебиеті. (халқар.ғыл.теор.конф.матер). А-2004
37. Левый.И. Искусство перевода. М-1974.
38. Папович.А. Проблемы художественного перевода. М-1980.
39. Р.Хайруллин. Аударма сипаты. ... ... ... литература. М-2001.
41. Вопросы теори и практики художествнного перевода. Р-1968.
42. Вопросы теори художествнного перевода. М-1971.
43. Нелююбин.Л.Л. Толковый переводоведческий словарь. М-2000.
44. ... ... в ... ... ... ... Гачечиладзе.Г.Р. Художественный перевода и литературные взаимосвязи. М-
1980.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 44 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1986 жыл. 16 желтоқсан5 бет
Ақан Сері туралы8 бет
Египет билеушісі қыпшақ бейбарыс4 бет
Лирикалық проза.Қазіргі қазақ поэмаларының көркемдік философиялық мәні. Мемуарлық шығармалар6 бет
Метал кешенінің даму тарихы17 бет
Металл кешенінің даму тарихы39 бет
Төлеген Айбергенов2 бет
Төлеген Айбергенов поэзиясының көркемдік ерекшелігі51 бет
Төлеген Айбергенов туындыларындағы лиризм66 бет
Төлеген Айбергенов өмірі8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь