Шоқан Уәлиханов – фольклоршы

Кіріспе

1.тарау. Ш.Ш.Уәлиханов.қазақ фольклорын жинаушы және жариялаушы.

2.тарау. Ш.Ш.Уәлиханов қазақ халық әдебиетін зерттеуші.
2.1. Ш.Ш.Уәлихановтың қазақ халық әдебиеті үлгілерін жіктеуі және оның тегі, құрамы, ерекшеліктері туралы ой.пікірлері.
2.2. Шоқан және « Манас».

Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Қосымша әдебиеттер тізімі
        
        Кіріспе
Қазақ фольклоры мен тарихын зерттеу кенжелеп қолға алынғандық-
тан, бұл ... ... ... ... ... ... анықталып отыр. Соның бір көрінісі – ... ... ... және ... ... көп үлес қосқан Ш.Ш.Уәлихановтың
фольклоршылық еңбектері. Қазақ ... ... ... ... ... Ш.Ш.Уәлиханов ең алғаш рет қолға алып, бұл
игілікті істі ... ... ... ... сынды қазақ зиялылары одан әрі ... ... ... ... мен ... орыс
жұртшылығына алғаш таныстырушы. Бұл істе Шоқан жалғыз ... ... ... ... орыс ... да қазақ әдебиеті мен
мәдениеті туралы пікірлер ... ... ... ... кейбір
үлгілерін баспаға шығарушылар болды. Олардың ішінде ... ... ... тағы ... еңбектері ерекше ескерерлік
(1.254).
Ш.Ш.Уәлиханов – әйгілі шығыстанушы ... ... ... халқының
мұрасын жинауға, зерттеуге зор үлес қосқан, қазақ халық поэзиясына
тұңғыш рет ... ... ... ... Ғалымның халық мұрасын
зерттеуге арналған ... ... ... ... ... ... ... қазақ фольклортануындағы ең зәрулі мәселелердің ... ... ... оның көзі тірі ... еді. ... қазақ ғалымының мұрасын зерттеудің жаңа дәуірі
ол дүние салған жылы ... ... ... ... ... ... аса қарқынды дәуірі біздің заманымызда 1940
жылдан соң ... осы ... ... жалғасып келеді.
Әр дәуір өзінің көрнекті шоқантанушы ғалымдарын тудырды. 1917
жылға ... ... ... ... Г.Н.Потанин мен
Н.И.Веселовскийлерді атаған жөн. Ал, ... ... саны аз ... ... ... көрнектісі академик
Ә.Х.Марғұлан.
ХХ-ғасырдың бірінші ширегінде Ш.Ш.Уәлихановтың ... ... ... ... ... ... ... және басқалары болатын.
Қазақ фольклорын зерттеуде ерекше еңбек ... ... ... ағартушылық, зерттеушілік қызметі, қазақтың
халық әдебиетін зерттеудегі ... ... ... қатысты көзқарасы, сол
сияқты қырғыздың атақты эпосы “Манасты” алғаш жазып алуы ... ... ... бұл іспен түбегейлі айналысқан ... ... ... ... ... ... нәтидесінде
Шоқан еңбектерінің 5-томдығы ... ... Оның ... ... ... ... ... жазды. Оның халық әдебиеті туралы
ой-тұжырымдарымен қатар фольклорлық, тарихи шығармаларды ... ... ... ... ... ... ... қазақ
фольклорындағы тарихи аңыз бен әңгімелердің бар ... ... ... алған тарихи жырлардың нұсқаларына ғылыми ... ... ... ... ... ... қатарлы баспасөзі Шоқан туралы ең ... ... ... А.С.Пушкин, В.Г.Белинский, А.И.Герцен, Н.Г.
Чернышевский, Н.А.Добролюбов, А.Н.Некрасовтар ... ... ... ... ... Шоқан туралы өз пікірін 1864 ... ... осы ... ... ... сахарасы” деген
мақала жариялап, онда
“... Шоқан ... ... ... адам ... ... ... халықтардың ешқайсысынан бұрын-соңды шыққан емес”, –
деп ... ... ... ... ... ... ... Ш.Ш.Уәлихановтың қазақ халық әдебиетін алғашқы ... ... ... Қазақ эпосы мен аңызы, ертегілері
мен өлең-жырлары, мақал-мәтелдері ... өте бай ... ... ... ... мен ... халық поэзиясы жанрларына
анықтама беруі, ... ... ... халықтың таным-
түсініктері, ... ... ... ... ұлағатты
ойларын аталған ғалымдар кеңінен ... ... ... мен ол ... ... ... мәні ерекше. Ш.Ш.Уәлиханов қазақ поэзиясының жыр тәрізді
көне формаларына тоқталып, оның ... даму ... ...... ... ... ... ... жыр поэзиясының ескірген,
көне формасы ... ... тек ... еншісіне ғана
тиген. Домбыра мен өлең бұл ... ... бен ... біржола
ығыстырып шығады”. “ Қазіргі ақындардың ... осы ... ... ең қолайлы өлең өлшемі ... ... ... өздері
жаттығып алған”, – ... (3.18). ... ... ... ... ... ... пікірлерін, мән-маңызына Қ.Жұмалиев,
С.Қирабаев, З.Ахметов, М.Базарбаев, Б.Уахатов, А.Сейдімбеков ... ... ... ... ... әдебиеті және оны зерттеу ... ... ... ... ... ... поэзиясымен
салыстыра талдауын, қырғыздың “Манас” эпосы хақындағы ... ... ... ... ... қазақ билері, шешендік сөз ... ... ... ... Ш.Ш.Уәлихановтың пікірлерін ... өз ... ... алып отырады, фольклордың бұл
жанрларын тұңғыш зерттеген ... ... әділ атап ... ... ... зерттеулерімен, Шал, Жанақ, Орынбай, Шөже ақындар
туралы, ақындық өнер, халық әдебиеті ... ... ... ... да ... қарастырады (4.140).
Ш.Ш.Уәлихановтың бай ... ... ... ... оның ұлы ... ... ... танытатын
фундаменталбдық, монументалдық еңбектер туып, бірнеше тілге аударылған
болса, нұр үстіне нұр ... ... пен өнер ... ... ... бейнесін
жасауға көңіл бөлгені мәлім. Сонау ертеде, Уәлихановтар ауылында ... ... ... ... көп әсер ... атақты ақын Орынбай
Кертағыұлы ғалым дүниеден ... ... ... шығарып, асыл
ұлынан айырылған қазақ қауымының күңіренген ... ... ... елі оны ... ... ... ... құрметтеп, қастерлейтін
көркем сөзбен өрнектеген болатын. Содан бері ... ... ... сөз бен өнерде ... ... ... арналды.
С.Мұқанов “ Аққан жұлдыздарт ”романы мен “ ...... т.б. ... ...... аттанғанда ” тарихи
биографиялық повесть, ...... ... ”, ...... сүйемін ”повесттер, А.Сатаев ... ... ... ... тоғысы ” атты тарихи хроника жазды. Шоқан Уәлиханов туралы
Х.Бекхожин, ... ... ... ... М.Мақатаев,
Қ.Мырзалиев тағы басқа ақындар поэма-өлеңдер жазда. Ақындар, жазушылар
Ш.Уәлихановтың өмірі мен ... ... ... ... ... ... және өз ... жайын жақсы білгенін,
орыстың алдыңғы ... ... ... ... ... ... Көркем туындыларда ғалымның ... ... бай ішкі жан ... ... ... де ... ... бейнелеуге арналған деректі ... ... және ... фильмдер, скульптурлық және суреттік
бейнелер жасалды. Мұндай шығармалардың да ... ... ... көп ... ... ... мен қызметі сан салалы мұрасы ... ... ... мен ... ... мақалаларды қамтитын
“Шоқан Уәлиханов” атты әдебиеттердің ... ... ... ... ... ... көрінетін бұл басылым да
құптарлық.
Шоқантануда ғалым мұраларының ... көп ... ... қасиеттері едәуір ашылды, ашыла да бермек.
Ұлы тұлғадан әр ... ... әр ... әр ... тамаша қадір-
қасиеттер алады, рухани өсе түседі. Ш.Ш.Уәлиханов мұралары ... ... ... адал қызмет етудің үлгісі, тағлымы.
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Зерттеу жұмысымызда көрнекті ... ... ... ... ... үлгілерін жинауы мен
жариялау ... ... ... ... ... ... ... үлгілерін жіктеуі және оның ... ... ... ... саралап көрсеттік. Шоқанның туысқан қырғыз
халқының ... ... ... ... ... көптеген құнды
пікірлер, байсалды топшылаулар айтуы ғылым ... ... ... ... Олай болса біз диплом жұмысымыздың бір ... ... ... ... ... еңбектерінің әр түрлі
салаларын ғалымдар көп зерттегенімен, оның ... бір ... ... ... халық мұрасын ... ... ... ... ... көзқарасын тұтастай алып қарастыру ... ... ... ... мен міндеттері. Зерттеу жұмысымызда
біздің алға ... ...... Шоқан сынды ірі тұлғаның
шығармашылығын ғана ... ... оның ... ... ... ...... айтылып жүрген пікірлерді саралап, бір жүйеге
келтіріп, өз тұжырымдарымызды ... ... ... жинау, жариялау, зерттеу
принциптерін талдау, екіншіден, оның қазақ халқы поэзиясының ... ... аңыз бен ... ... ... ... ертегілер мен аңыздарға ғылыми баға ... ... ... ... ... еңбектерін жаңаша пайымдау,
үшіншіден, Шоқанның қырғыз ... ... ... ... ... ... байланыстыра зерттеу ерекшеліктерін айқындау. Сайып
келгенде, Ш.Ш.Уәлихановтың фольклористік ... ... ... ... ... ... барысында Х.Сүйіншәлиев,
Г.Н.Потанин, Ш.Қ.Сәтбаева, Ә.Х.Марғұлан, ... ... атты ... ... ... ... ... басқа ... ... ... мен ... жұмысының әдіс-тәсілдері. Зерттеу барысында алға ... шешу үшін ... ... ... ... ... сұрыптау, жүйелеу, талдау т.б. әдістер ... ... ...... ... – фольклоршы ” деп
аталатын диплом ... ... ... екі ... ... бөлімнен тұрады. Бірінші тарау “ ...... ... және ... ”деп аталады. ... ... мен ... фольклорын жинау және ... ... ... ... жайлы қарастырсақ, ал ... ...... ... ... зерттеуші ” деп ... ... ... ... ... ... үлгілерін жіктеуі
және оның тегі, құрамы, ... ... ... Ал “ ... және ... ... тараушасында қырғыз
фольклорының елеулі жыры “Манас” туралы ой ... ... ... ... ой жинақталып, тиянақталып, қорытындылады.
Соңында сілтемелер тізімі мен ... ... мен ... ... ... ... берілген.
1-тарау. Ш.Ш.Уәлиханов-қазақ фольклорын жинаушы және жариялаушы.
Ш.Ш.Уәлиханов-ХІХ ғасырдың орта ... ... өз ... ... шығармашылығы, этнографиясы жөніндегі мағлұматтарды
көптеп ... оны ... ... ... және сол материалды
зерттеуде ... ... ... үлес ... ... ... ... қараша айында Құсмұрын ... ... ... ... ... ... Күнтиместе, содан кейін
Сырымбеттің сұлу ... ... биік ... ... көлі мен көгі мол ... өткен.
Шоқанның шыққан ортасы – қазақтың ірі ... ... ...... – Омск ... ... бітірген, орысша
сауатты, офицерлік чині бар ... Ал ... ... Уәли ... ... да хандық құрған адамдар. Арғы аталары ...... ...... ... ... жас. Бұл ... оқуға мүмкіндік береді.(1.254)
Өз заманының алдыңғы қатарлы ... ... ... ... жас ... ... екі ... танып өсті.
Біріншісі – патшалық, яғни отаршылар мен реакцияшылар тобының ... ...... ... бұл ... топқа ... ... ... ... қатарлы интеллигенция, яғни Пушкин, Белинскийлер
Ресейі. Олар Қазақстанды, тек отар ел деп ... ... ... ... білді. Батыс Сібір Бас басқармасында Д.Р.Бантыш –
Каменский (Пушкиннің досы), С.Б.Броневский ... ... ... ... көрнекті өкілдері қызмет етті. Бұл ... ... ... арасынан шыққан алдыңғы қатарлы Айғаным
сынды ... ... ... ... екі ... ... өз ... қосты. Соның нәтижесінде ... ... ... мен оның ... ... ұлы ... өсіп
жетілді.
Алдыңғы қатарлы орыс ... мен ... туып ... шаңырақтың қаншалықты тығыз ... ... ... өз ... ... деп ... “...В самом деле
едва ли может быть ... ... ... казахская семья,
которая питала бы также дружественные чувства к ... как ... ... Сам ... ... ... в ... школе
переводчиков в Омске, где, ... с ... ... к русским;
впоследствии, когда он служил, управлял ... ... ... ... от ... ... при областном
правлении в Омске, он постоянно вел ... ... ... ... в ... ... был центром управления
степью, сначала чиновником Сотниковым, ... ... и ... ... из ... университета, влюбился в
казахский народ; ... лето он ... в ацл ... ... в течение нескольких месяцев кочевал ... с ним ... ... жил в казахскрй юрте и ... ... по ... ... ... ... ... своего
второго сына, Чокана, учиться в ... ... в ... ... туған шаңырақ осындай еді. Шоқанды, болашақ ... ... ең ... ... ... мен ... Шыңғыстың
қамқорлығы ерекше.
Оның үстіне, Айғаным мен Шыңғыс ... ... ... ... көп ... сыйлы адамдар жиі бас қосатын
болған. Ақын-жыраулар, билер, сөзуар шешендер, күміс ... жез ... ... ... ... орыс достары, декабристер,
ғалымдар, ... ... орыс ... ... жас ... ерекше әсер етті.
Шоқан ... ... ... ... хат ... Он ... әкесі олны ... ... ... ... ... ол орыс ... ... ауыл салтындағы бала ретінде
келіп түседі де, бір жыл ішінде орыс ... ... ... ... ... болып өседі. Ол корпус оқушыларының алды ... ... ... ... ... ... ... ықыласпен
ескереді.
Омбыда оқыған кезде Ш.Уәлихановтың ... ... ... ... озық ... ... идеядағы
кейбір оқытушылардың да ықпалы аз болған жоқ. ... оған ... мен ... ... ... Н.Ф.Костылецский үлкен ... ... ... ... ... ... өз ... алдыңғы қатарлы ... ... ... ... ... Костылецскийдің өр
мінезі әрі өткір ... адам ... ... идеясына
табынып, Гогольдің қадір тұтқанын, тіл мен ... ... ... ... ... ... ... үшін
корпусты тексерген генерал-инспектордың бірінен ... ... ... ... ... ... ... ықпалымен қалыптасқан, қоғамдық еңбек етуге ... алға көп ... ... ... жас ... ... көкседі. Осы тұста Батыс және орыс ... ... ... ... ... ... аса құштарлана
оқыды.(5.4)
Омбы кадет ... ... ... ... саяхатшы
Г.Н.Потанин де оқыды. Зерттеушілер анықтағандай, бұл корпуста ... ... ... ... ... жалпы география, Ресей
географиясы, жалпы ... пен ... ... орыс және ... ... ... ... физика, химия, математика пәндері
сонымен қатар сызу, сурет сабақтары жүргізіліп, ... ... ... Оның ... корпуста Шығыс тілдерінің класы ... ... ... ... ... ... ... де оқытқан.
Корпуста ой-өрісі, білімі жағынан Шоқан тез ... ... ... ... өз ... ғана емес, өзінен екі жас
үлкендер де идея ... ... ... ... ... ... ... бастап Шоқан мен оның ... ... және ... ... орнайды.
Шоқанды ауыз әдебиетінің үлгілерін жинап, қазақ фольклорын
түбегейлі ... ... ... ... ... ... ... арасындағы жақын байланыс Шоқанның
Омбы ... ... ... Олар көп ... ... әсіресе
фольклор туралы пікірлес ... ... пен ... ... ... Н.Ф.Костылецский де ерекше көңіл бөлген. Ол ... ... ... ... 1840 ... бастап
Омбыдағы кадет корпусында орыс әдебиетінен ... ... ... ... ... ... рухында тәрбиеленген
Н.Ф.Костылецский өз заманының алдыңғы қатарлы ... ... Ол ... озық ой-пікірлнрімен Шоқанға ерекше әсер етті.
Н.Ф.Костылецский ... ... 1852 жылы ... ... ... ... және шығармашылық байланыс
орнайды. Оған ... ... ... ... кейбір
көне сөздердің мәнін ажыратуға Шоқанның көмегі қажет болды.
Березин мен ... ... хат ... ... осыдан
басталған еді. Хан ... ... ... ... ... ... ... терминдердің мағынасын талдап
түсіндіру үшін профессорға ... ... ... жарлықтарында кездесетін, бірақ кейін ... ... ... ол ... ... ... ... да тарихи оқиғаларға ... ... ... ... ... «Тоқтамыстың жарлығындағы»
XIX ғасырдағы ... ... ... ... ... тілінен іздестіру жөніндегі ... ... ... ... ... естігеннен кейін мен
қазақ қарияларынан ... ... ... ... бірсыпыра
сөздер таптым. Сөйтіп, оларды сізге жіберуге асық ... ... ... Шоқан.(7.163)
Шоқан Уәлихановтың алғашқы ғылыми еңбектері ... ... ... ... профессор И.Н.Березиннің
«Хан жарлықтары» кітабы ... ... ... ... тілге қатысты материалдарды білетіндігін, оларды ... ... ... ... ... пайдалану үлгісін
көрсетеді. Бұдан ... ... ... оқып ... ... ... ғылыми қызметке бейімділігі,
ұқыптылығы, ғылыми принциптілігі ... Бұл ... ... 15-16 ... еді. Ол ... ... білім алған. Шығыс
халықтарының тарихи, тағдыры туралы ... ... ... ... ... Ол кезде еңбектерімен аты
белгілі ... ... ... ... ... ... еңбектеріне ғылыми пікір ... өзі ... ... ... ... ... терминдер мен
тіркестерді ... ... бұл ... еңбектерінде көптеген
тарихи ... ... ... ... ... ... ... қатысты пікірлер, мағлұматтар, аударма, түсінік ... ... де бар. ... ... хатында Шоқанның қызығатын
тақырыптарын көруге ... ... ... тарихы, тілі,
мәдениеті, шежіресі, аңыздары, салт-дәстүрлері ... ... ... ... ... ... тауарихынан» қазақ шежірелерінен, Монғол, Алтын
Орда тарихынан ... ... ... ... ... ... өзінде-ақ көптеген
кітаптарға, ... ... ... ... ... ... Орд и ... «Сібір жылнамалары», «Савва
Есипов жылнамасы». П.И.Небольсиннің «Покарение ... СПБ. ... ... 1848 ... бірнеше сандарынан Клапрот,
Фирдауси, Шайбани, ... ... ... ... т.б. Еңбектерінен
пікір бар.(5.27)
Орыстың көрнекті зерттеушісі мен ... ... ... жас ... ... ... ... жұмысты таңдап алуына
үлкен ықпал етеді. Орта Азия ... ... мен ... ... ... еңбектері ... ... ... ... ... ... және ол өзінің алғашқы
ғылыми еңбегін осы хан ... ... ... арнайды.
Осының бәріне себепкер ... адам жас ... тез ... беруіне үздіксіз қамқорлық ... ... ... ... ... хат» , «Хан жарлығы»
кітабына рецензия хаты, рецензия ... ғана ... ... ... ғылыми еңбек болып саналады.
Шоқан профессор ... ... ... ... ... ... Сол ... ғылыми өзінің ... ... ... ... де ... Ғалымның бұл
жазбаларында қазақ ауыз ... ... ... ... ... ... ретінде пайдаланған. ... ... ... ... болған қазақ жырларын еске ала ... ... ... қазақтар Алтын Ордадан шыққанын
айтатынын, батырлық ... көп ... ... ... ... ... ... олардың біреуі ... ... және оның ... қууы ... жыр ... ... ... жыр аса үлкен, әрі ел оны ... ... ... Ұлытау тауында, қарауыл руынан Орақ мырза ... жыр, ... мен Ер ... Орда ... ... ... -деп ... кадет корпусында оқып жүрген ... ... ... халқының тарихында үңіле қарайды, халықтың мәдени
мұрасына ... ... Сол ... мұраларды жинап ... ... ... ... бірі ... деп ... ... Шоқанның сүйікті ... бірі ... деп ... «Шоқан өз халқын шын ... ... ... ... тән оның ... қызмет ету. Шоқанның ... адал ... ... ... арман еткен Шоқан, бұл
жөнінде көп жұмыстар ... ... ... ... ауыз
әдебиеті үлгілерін жинап баспа жүзіне ... оның ... ... ... ... ... ... Ш.Ш.Уәлиханов сахарадағы ... ... ... Бұл ... оған ... ... ... өзінің туған халқының өмірін жақыннан ... оның ... ... ... ... халық тұрмысының көріністерін
суретке салып бейнеленуіне мүмкіндік ... ауыз ... ... ... ісіне өзінің үлкен
мән беруін Шоқан ... деп ... ... ... ... ... аса ... жөн білмес тағы деп жалған түрде
сенушілік үстем ... ... ... ... қазақтар жайындағы
мұндай ұғымдар оларды мал ... ... ... ... ... байланысты. Шынына келгенде осы ... ... ... ... ... ... немесе ауызша шығарған
әдебиеті, аңыз ... ... ... ... ... суырып
салма түрінде шығарып ... ... ... ... ... ішінде қазақтардың, ... тән ... ... ... ... ... ... шыққан Шоқан қазақтар
жайында Еуропада орын алып келе ... ... ... ... Сондықтанда ол қазақ халқының жабайы, ... ... ... оның ... бойы ... ауыз әдебиеті
және ауыз әдебиетінің әр ... ... бар ... ... ... ... ... күшті екнін мысал етеді.
Еуропада қазақтар жайында айтылып жүрген ... ... ол ... тойтарыс беруді мақсат тұтады, ауыз
әдебиетін ... ... ... ... Бұл іске оның өзі
белсене ... Омбы ... ... ... соң, ... жылдары
Шоқан Ұлы жүз ... және ... ... сарыбағыш және
солты руларының ... ... ... мәселені шешуге
жергілікті түрде ... ... ... ол ... мен
қырғыздардың географиясын, тарихын, әдет-ғұрпын, халық поэзиясын күш
салып ... ... жылы ... ... ... ... ... Жетісуды, Тарбағатайды аралайды, сапар ... ... ... ... Алакөлді, Тарбағатайды көрді. Қайтар
жолында Қарқаралы, Баянауыл, Көкшетау, Ақмола, Семейді, Жетісу ... Бұл ... ... ... әсер ... тұңғыш рет қазақ еңбекшілерінің ... кең ... ... ... мен ... ... ... Оларды жазба
мағлұматтармен салыстырады.
1856 жылы Шоқан ... ... ... ... ... кең өріс ашылады. Ол ... ... ... ... ұйымдастырылған үлкен әскери-ғылыми
экспедицияға ... ... ... ... халқымен танысу
және Ыстықкөл алқабын картаға түсіріп алу еді. «Бұл ... ... ... ... ... ... қырғыздарының арасында
екі ай ... ... ... аңыздары мен тілін зерттеп, әрқилы
пайдалы мәліметтер жинап алдым, сол ... ... ... ... ... Ол осы сапарында ... ... ... ... әйгілі «Манас» жырының аса көркем
бөлігі «Көкетай ... ... ... ... еді.
Халықтардың ауыз әдебиетіне құрметпен қарап, асыл ... ... ... ... Ш.Ш.Уәлихановтың 1852 жылы Сібір кадет
корпусында оқып жүрген ... одан ... ... сапар-саяхатты
жылдарында да құмарта айналысқан жұмастарының бірі ... ... ... географиялық, тарихтық сипаттары мен қатар
жергілікті ... ... ... ... ... ... ... мен әңгімелерін, ... мен ... ... ... ... алып ... туралы Г.Н.Потаниннің ... ... ... осы ... ... мақсаты ертедегі Шығыстың
тарихына, қазақтың тарихи жыр-аңыздары арқылы үлес қоспақшы ... ... ... ауыз әдебиеті үлгілерінің бір
тобы тарихи өлеңдер, «Абылай туралы ... ... ... ... ... ... аңыз-әңгімелер».
Бұл еңбектер тарихи ... ... әрі ... ... ... ... түсірумен, сондай-ақ ... ... ... ... өкілі Бұхар жыраудың кейбір
шығармаларын ел ... ... ... ... ... «XVIII-
ғасырдағы батырлар туралы ... ... ... ... ... ... ... Мұнда сол ... ... ... ... ... Сол ... ... Жантайға, Сырымбетке, Жәнібекке, Байғозыға, ... ... ... қатысты жайлар сөз болады. Қалмақ ханы
Қалден-Церенмен арадағы соғыстар, ... ... ... ... ... жазып алған аңыз-әңгімелердің тарихи да,
мәдени де мәні мол. Бұл ... ... ... кездің
шындығын толығырақ, тереңірек танытуға көмектеседі. Тарихи ... ... ... ... ... жағдайын заманында өз
отандастарының ... да ... ... Шоқан ел узындағы
әңгімелерді талғаусыз тізбей, ең ... ғана ... ... ... ... ... үлкен жауапкершілікпен қарағанын
айтуымызға болады. Ш.Ш.Уәлиханов ... ... ... ... бір
әдіс қолданған. Бір аңызды, не әңгімені бірнеше адамнан ... ... сол ... ... ... ... ... жазып алып ... Бұл оның ... ... ... ... деген мақаласынан анық көрінеді. Мұнда
Шоқанның Абылай және оның ... ... ... ... ... ... болады. Ол Абылайдың өзін және оның ... ... ... ... ... ... ... ол
халық аңыздарындағы соларға ... ... ... ... ... беруге тырысады. Мысалы, Ш.Ш.Уәлиханов ... ... ... ... Ұлы жүздің бір ... ... ... ... оның ... ... тентектігі мен теріс
мінезінен қазақтар мен ... ... ... ... ... башқұрттан шыққан Есет ... ... ... әкеткенін
сондай-ақ Абылай мен оның атақты батыры ... ... ... ... ... жас ... ноян ... жасағанын,
Оразымбет, Елшібек сияқты халықтан шыққан батырлардың ... ... ... ... ... батырлар жайындағы тарихи
аңыздардағы ... ... ... өзі де ... 1855 ... саяхатта жүріп, ел арасында ... ... ... ... ... ... алады. Соның ішінде
Абылай ... ... ... ... ... да ... Абылайды жоқтау нұсқасын 1855 жылы ... болу ... сол ... ... ... тарихын жазу үшін ... ... ... ... ... нұсқаларын
жинаған.
Ш.Ш.Уәлиханов аты белгілі Тәтіқара жыраудың бір ... ... ... Бұдан біз Шоқан Уәлихановтың ... бір ... ... ... ... ... түсіру ұлы ... ... ... ... жылдар шамасында бұл
жырды елінде жазып алған. Жырдың ... ... ... сақталған.
Шоқан жырдың үзіндісін ғана жазып ... ... оны ... ... ... ... бермеген.
Ш.Ш.Уәлиханов “Өлі мен тірі және олардың достығы туралы” атты
хикаяны да ... ... ... дос болатын бір соғыста шейт өлген
жан ... ... ... ... ... іздеп шыққан бай
баласы көп шытырман оқиғаларға ... ... ... ... Бұл хикаяда өлімді мойындамау, яғни адам ... жаны ... ... жалғаса береді деп саналатын анимистік
ұғым бар.
Ш.Ш.Уәлиханов осындай ... мен ... ... ... ... ... тану дәрежесі қандай болғандығын ғана ... ... де ... береді. Мұның бәрі ғалым ... ... ... дәрежесін, ақындық қиялын жан-жақты ... ... ... ... ... қатысты “Қаржілік”
туралы аңыз бар ... де атап ... ... ... құсаған
бейнесімен ұры-қарыдан сақтайды.
Қазақтар бұл жілікті қаржілік дейді. Осы ... ... ... ... ат пен ертоқымды сақтаушы ... ... ... қасына іліп қояды. ... ... ... іліп ... ол ... ... сақтайды деген
ырым. Әйтеуір, қазақ халқы ... итке ... ... ... ... киелі сүйек, күш пен ... ... ... түсінік беріп кеткен.(8.187)
Зерттеушінің халық поэзиясы туралы түйіндері ... ... ... ... ... шығармалардың маңызын ол әрқашан
жоғары бағалап ... ... деді ол,- ... поэтикалық рухы өте
тамаша: 1) ақындардың есте ... ... ... ... ... көне заманның жырлары тіл жағынан жаңа ... ... ... ... Орда кезіндегі тарихи шындықтың айқын
бейнесін береді. 2) әр заманда өмір ... ... өз ... ... ... ... дастандарымен сіңіреді, олардың бәрі
тұтасып ... зор ... ... болып табылады. 3) әдет-ғұрыптар
мен салт заңдарын өз бойыңа ... ... ... ... ... ... рухани өмірінің бейнесін ... ... ... ... ізін көрсетеді.
Халық поэзиясы туралы Шоқанның бұл пікірлері – қазақ ... ... ... ... ... ... қазақ поэзиясының
тарихи мәнін дұрыс тануға жасалған ... ... ... ... ... халықтарының қаһармандық жырларын да
салыстыра зерттеу жүргізіп, ... бұл ... ... ... ... болу кезеңдерінде бірлік барлығы байқалады.
Олар-белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... сюжет бірлігі болуы заңды деп санайды.
Ғалымның өлең туралы ... де ... Ол ... ... ... ... Қазақ өлеңдерін: жыр, жоқтау-толғау,
қайым өлең, қара өлең, өлең деп бес ... ... ... ... ... ... түрлерін атап
көрсетіп, өзгеше болжаулар ... ... ... түрі ... ... пікір еді. Сондықтанда ол ... үшін ... ... ... ... ... ауыз ... жанр түрлері
туралы да айтады. Өзінің “Ру жіктері” ... ... ол ... ... үш ... атап көрсетеді. Олар: ертегілер, ... ... ... Осы жанр түрлеріне жататын әдебиет мысалдарын
келтңріп, бұл ... өз ... ... ... ... ... ... сөз арасы, әр
тұста сөз ... оны ... ... ... ... С.Мұқанов Шоқанның
әдебиет теориясы туралы-“Сөз өнері” атты зерттеулерінің қолжазбасы
туралы ... ... Онда ... ... ... ... көптеген теориялық мәселе көтере білгенін ескертеді. Қазақ
ақындарының да ... ... ... олардың екі ... ... ... бергенін айқындайды.(1.269)
Ел аузынан Ш.Ш.Уәлиханов Қойлыбай бақсы ... ... ... ... бір ... бәйгеге қобыз қосады, жарыс басталатын
жерге алдын ала ... бір ... ... ... ... ... шаңы көрінгенде Қойлыбай қолына қылышын ... ... ... ... ... ... бәйге аттары ... ... ... ... ысқырған қызыл жел соғады. Көп ... ... ... аттар көріне бастайды, ал бәрінің алдында
сексеуіл сүйреткен Қойлыбайдың қобызы келе ... ... ... ... жел ... ... атты ... күйі еді. ... ... ... ... ... да миф ... болатын. Сондықтан әйгілі бақсыға қызмет ... ... ... да көп болған. Перілердің ... ал ... ... еді ... ... ... ... көрсеткен бақсы. Сондықтан
қазақ халқы Қойлыбайға барлық сүйіспеншілігімен ... жыр ... ... тағы ... ... ... Ш.Ш.Уәлихановтың
зерттеуі келешекте көп адамдарға осы мәселені зерттеуге және ... ... ... ... ... ұлы ақыны М.Жұмабаев Қойлыбай
бақсыға арнап поэмаға ... ... ... ... ... ... де
дәлелсіз ұшқары айтылған ... ... Ол бір ... ... ... ... болса, бірнеше еңбекке шолу жасап, өз ... соң ... ... ... көп зерттеулерден соң
Ш.Ш.Уәлиханов киелі аспап ... ... род ... ... ... ... из ... и играют на них смычком. Кобыз имеет ту разницу ... ... ... что у него ... ... корпус имеет форму
круглую, ручка так ... что ... ... к ней ... же ... тоны ... ... это трудный и приятный
инструмент, хотя он не ... ... ... ... еді. ... ... дыбыс, яғни музыка жазатын құрал ... ... асыл ... яғни ... тек аттары ғана
жетіп отыр.
Ш.Ш.Уәлиханов ... ... ... ... жас ... ... Березин хрестоматиясында (1852) Шоқан мен әкесі ... үшін 1841 жылы ... ... ... ... Көрпеш – Баян Сұлу» поэмасы ... ауыз ... ... көп ... ... ... Көрпеш – Баян Сұлуды» аса ... ... ... де аңғарылады. 1856 жылы Шоқан ... ... ... ... Қозы ... ... әдемілеп суретке салмақшы болады.
Ш.Ш.Уәлихановтың саяхатта жүрген кездерінде ... ... Ол ... ... ... ... ел ... әңгіме-аңыздарды жазып алып, кімдермен кездескенін, уақытын,
қай ... ... ... ... Бұл да ... фольклор
жинаушы ретінде жүелі тәсіл ұстанғандығын айқын аңғартады.
Шоқан кейінірек (1856) ... ... – Баян ... ... ... ... атақты Шанақ ақыннан естігенін және жазып ... ... ... ... ақын ... яғни шыққан тегі ... ... ... ... ... ... паспорт беріп кетеді.
Халық шығармасын айтушының ... ... ... ... ... әдісінің негізгі бір түрі болған.
«Қозы Көрпеш – Баян ... ... тағы бір ... 1864 ... ... ... алады.(7.230). Шоқан ол кезде(1864) ... ... ... пәтерінде Мұсамен ... ... әр ... оқу ... ... жастар да келіп ... жылы ... ... хатында Шоқан: «Мұса Шорманович
тоже здесь, и мы ... ... в ... ... - дейді. (9.322) 1862
жылғы жұт мәселесін зерттеп (о ... ... ... ... ... Шоқан Шөже ақынмен ... ... оның ... ... Шөже ақын Шоқанды қадір ... ... деп ... ... Бұл ... ... өлең жолдарынан
да байқалады.
Құдай берді сұлтанды кәміл қылып,
Данышпан, мәртебелі, әділ ... ... жоқ едім ... сөзді,
Әділ сұлтан жаздырды сапалы қып.
Жырды Шөжеден жазып алушы ... ... ... бір ... Қолжазба соңында «1864 жылы 5-наурызда, бейсенбі күні ... ... деп ... өзіне тән тағы бір ... – ол ауыз ... ... ... ... алуды қолайлы көрген. ... ... ... ... ... айту машықтығына назар
аударып отырған. Кейін қателер ... не ... ... жерлері болса,
тексті жазып болған соң ... ... өзі ... ... ... ... да ... жерлері бар. «Тақия» ... ... ... дегенді «Құлын туды», «Мінген едімді», «Мінген
атым» -деп өзгерткен.
Бұл ... ... ... әскерімен экспедицияға жүрер алды
болатын. Жырдың бетіне «Омбы» деген сөз ... ... ... ... - ... творчествосының ең көне түрі. Сонымен
қатар олар көне заманда ... күйі ... ... емес, дәуір
өзгерген сайын молайып ... ... ... ... ... ... ... шапқыншылық болсын, той-думан болсын,
шаруашылыққа байланысты жағдайлар, ... азап пен ... ... ... ... өтіп ... мақалға
айналған. Мақал-мәтелдерді идеялық мазмұнына қарай отырып, қай ... ... ... қарсы бағытталып отырғанын ... ... ... ... елдің экономикалық-әлеументтік халінен де
мәлімет алуға болады. Қазақтың ... ... ... ... ... бірі Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов.
Ш.Ш.Уәлиханов мақал-мәтелдердің табиғатын жете ... ... ... ... ... үлгісін жинаған. Ол мақал-
мәтелдерді әр қилы таптарының ... ... ... ... ... ... халықтың бірлескен ... ... ... Мақалдарда халықтың түрлі заттарға, өзін ... ... ... бағалады. Мақал-мәтелді араластыра сөйлеу,
әңгіме, билер ... ажар ... ... ... ... ішінде күні бүгінге
дейін құнын жоймаған “Ақыл - дария екен, ... - ... ... “Тоты
құс бойын көріп ... ... ... ... ... ... мақал-
мәтелдер бар. Ш.Ш.Уәлиханов пен ... ... ((( ... жылдарында ел аузынан ... ... екі ... ... ... ... жинаған мақал-мәтелдердің аз ғана тобы ... ... ... ... сөз жанға қас, өткір пышақ қынға ... ... ... үйге ... ит ... ... арыстаннан тірі ит
жақсы”, “Сақтанғанды құдай сақтайды”, “Ерді құдай ... ... ... ... білме, білгенің тілін алма”, “Мұрын жоқ ... ... ... шұқиды”, “Ата көрген оқ ... ана ... ... ... ... май жер ... ,“Көп сөз боқ сөз, аз сөз рас
сөз”, “Асықпа қарға ... ... ... ... болсаң,
жетерсің мұратқа, жаманмен жолдас ... ... ... ... ... ... ... жерде қамыс жоқ, азған елде
намыс жоқ”, “Өшкен жанбайды, ... ... ... ... шүберек
болар тозған соң”, “Ұят кімде болса, иман сонда”, ... ... соң, ... ... ... ... жеймін деген аз жейді”, ... ... көп ... ... ... ... ... дүлдүл екен”,
“Тоймасқа берме, ... ... ... ... ... ат ... “Ақ ... атқа ғашық, күйкентай жемге ғашық”, “Етігің тар
болса, ... не ... ... ... ... иман ... ... мінгеннен қол көбейеді, қозысымен қой көп ... ... ... ... ... ... ... қайдан - тілден”, “Мезгілсіз таң, уақытсыз жан ... - ... ... ... Ш.Ш.Уәлиханов жазбаларында бірқатар қанатты сөздер
тізбегі жүр. ... сол ... ... орыс ... аудара отырып,
кейбіреулерінің айтылу, шығу себептеріне анықтама ... ... ... ... ең ... ... Петербургтағы шыққан
жинағында жарияланған(7.283-285).
Ш.Ш.Уәлиханов жазбаларының ... ... ... ... ... орыс ... көбіне
этнографиялық материалдар жинаумен ғана айналысқаны ... ... ... тағы басқа халықтардың ішкі халіне,
әлеуметтік теңсіздік ... ... ... ... Ал, Шоқан
Уәлиханов болса мұндай қоғамдық проблемаларға ... өте ... ... ... ... ... ... мән берді. Оны біз
Ш.Ш.Уәлихановтың ... ауыз ... ... де ... Ш.Ш.Уәлиханов халық арасынан осы мәселеге қатысты жұмбақ-
айтыстарынан ... де ... ... Ол жұмбақ айтыс нұсқасы өзіне
ұнаған нұсқалардың біреуі болу ... ... ... ... ... осы ... кейін Санк-Петербургтегі Шоқан ... ауыз ... ... үлкенді-кішілі қай
жанрын болса да жинап алысымен ... ... ... ... ... ... Және қай ... жинаса да қазақтың
тұрмыс-халінен, әдет-салтынан, тарихы мен ... ... ... ... іріктеп алған.
Ұлы ғалым Ш.Ш.Уәлихановтың халық ... ... ... ... ... ол ... ... халыққа ықыласымен
қарағанын, халықтың рухани ... ... және оны ... ... ... ... ... айтуға болады.
((-тарау. Ш.Ш.Уәлиханов(қазақ ... ... ... ... халық әдебиеті үлгілерін ... оның ... ... ... ... ... ... әдебиеті туралы еңбектері, негізінде,
мыналарды ... ... ауыз ... ... ... ... жырлардың тууы, ... ... ... мен
ерекшеліктері, қазақ ... ... ... ... ... ... ертегілер, айтыстар, мақалдар( ... ... ... ... жекелеген өкілдері Асан
қайғы, Бұқар жырау, Тәтіқара жырау, Шал ... ... ... ... ... ... жазбаларындағы қазақтарға, олардың ... ... ... ... ... ... ... т.б. Міне, қазақ әдебиетінің көп ғасырғы даму тарихы
мен ... ... ... ... ... ... де байсалды ой-тұжырымдар айтылды. Ол ой-тұжырымдардың
ғылыми салмақтылығы мен ... биік ... ... да осы ... ... ... ... ауыз әдебиеті үлгілерін жинап, ... ... ... ... ... ... қойылуы қазақ ... ... ... Ол ... ... ... ... өлеңдері, эпостық жырлары мен тарихи жырлары
саласынан мол материалдар ... ... ... ... ... халқының өткендегі тарихын танып ... ... ... қазақ ауыз әдебиеті алғашқы рет ... ... ... ... ... Шоқан Уәлихановтың басқа еңбектері
сияқты әдебиет ... ... ... ... ... оның ... ... байыптылығын, аңғарымпаздығын,
ұқыптылығын байқатады.
Қай халықтың болса да әдебиеті алдымен фольклордан, ... ... ... ... Бұл ... ... ... да
тән екндігін, оның ауыз әдебиеті де бай әрі ... ... мол ... ... көптеген деректерге сүйене отырып
дәлелдейді.
Қазақтың ауыз әдебиеті ... ... бала ... бастағаны белгілі. Оған дәулетті Уәлихановтар ... сөз ... аса ... ауылында талай айтыстар, өнер
сайыстар ... ... ... ... ... ... ... халық даналығын, ертегі, аңыздарын щебер әңгімелейтіні, араб,
парсы ... ... ... ... ... ел ... ертегілерін жинап жүргені ықпал еткен(5.24).
“Шоқан Уәлиханов ... ... ... ерте ... оның ... ... ... алып, өзінің ата-анасына
дауыстап оқып жүреді. “Қозы ... ... және “Ер ... атты
халық дастандарын ол тіпті бала кезінде ... ... кеін ... ... ... әншілері мен жыршыларының ... ... жиі ... де Шоқанның халық поэзиясын ... ... ... елеулі әсер еткен(10.20)”- деп жазды ... ... тілі мен ... аса құрметпен қарау, ... ... ... ... тарихи өмірмен, шындықпен
байланыстыра қарау Ш.Ш.Уәлихановтың ең алғашқы ... ... еді де ... ... ... түскен болатын. Ш.Ш.Уәлихановтың
алғашқы ғылыми еңбектері болып ... ... ... “Профессор И.Н.Березиннің “Хан ... ... ... ... ... пен ... ... материалдарды
терең білгендігі былай тұрсын, оларды ... ... ... дәлелдер ретінде пайдалану ... ... ... ... Сібір кадет корпусында оқу ... ... ... ... ... ... ... бейімділігі, аса жауапкершілікпен, ұқыптылығымен
қарайтындығы, ғылыми принциптері ... ... ... Тарих,
әдебиет, тіл, этнография бір-бірімен ... ... ... ... ... зерттеуде қатар қолданылуы керектігі,
қажеттілігі ғалым жазбаларынан байқалады.
Ш.Ш.Уәлихановтың профессор ... ... ... кітабына
жазған сын мақаласы ғалымның бес томдық шығармалар жинағында ... ... ... ... ... “Профессор И.Н.Березинге
хат”, Профессор И.Н.Березиннің “Ярлыки ... ... ... ... мұрасын толықтыра түсті. Ш.Ш.Уәлихановтың бұл
алғашқы ғылыми ... ... ... мағлұматтар, деректер
жиналып, сұрыпталуымен қатар ... пен ... ... пікір
түйіндер, мағлұматтар көп, аударма түсініктеме, сипаттама, ... ... ... ... ... бар. Бұл ... тілшілер, әдебиетшілер көптеген материалдар табады.
Ғалымның бұл жазбаларында ... ауыз ... ... ... мағлұматтар мазмұны, көрінісі ретінде ... ... ол ... Орда ... ... болған қазақ
жырларын еске ала отырып, өздерінің аңыздары бойынша ... ... ... ... ... жыр – ... көп санды
ноғай халқы деп, солардың батырларының ... ... ... Тамерланға қашып баруы және оның батырды қууы туралы ... ... Ол( ... ... жыр аса ... әрі ел оны ... оның ... Ұлытау тауында, қарауыл руынан Орақшырза туралы
жыр, Ер ... мен Ер ...... Орда ... ... ... -деп жазды. Ш.Ш.Уәлиханов осы сөздердің
қарсысына ... ... ... ... ... ... деп ... Енді
бірде Ш.Ш.Уәлиханов өздерінің пайда болуы туралы ... ... де ... айтады. И.Н.Березиннің Қазанда “Шығыс
тарихшыларының ... ... 1851 жылы ... ... еңбегіне сүйенеді, көптеген болжамдар айтады (5.27).
“Қазақтар жаратылысының өзінен-ақ ... ... ... ... ... келеді. Қазақтардың батырлар эпосы мен
аңыздары, ертегілері өте көп және олар өлең мен ... ... деп ... ... ауыз әдебиетіне құрметпен қарап, асыл үлгілерін
жинау ... ... ... корпусында оқып жүрген кезінде
де, одан кейінгі көптеген сапар ... ... да ... ... бірі ... Ол болған өлкелердің
географиялық, этнографиялық, тарихтық ... ... ... ... ... жақсы білетін адамдарымен әңгімелесіп,
жырлары мен әңгімелерін, аңыздары мен ... ... ... жазып алып отырған.
Ш.Ш.Уәлиханов қазақ халық әдебиетін көп ... ол ... ... орыс ... ... ... ... Ең алдымен ол қазақ
халық ... ... ... мұра ... қарады. Біздің
халқымыз туралы Батыста көбіне-көп теріс ... ... рет ... айтқанда, тілге тиек етіп, дәлелдер ... ... ... ... ... ... деп ... “Көшпелі
тайпаларды бет алды лағып жүрген тағы ... ... ... ұғым ... әлі күнге дейін үстем ... ... ... ... монғолдар мен қазақтар мал сияқты жосып жүрген надан
варварларға жақын болып ... Ал ... ... бұл тағы деп
отырған жұрттардың көбінің жазбаша әрі ... сөз ... ... ... ... халқы айрықша көрінеді. ... ... ... ... ме, жоқ әлде сұлу ... әсері ме, ... ... ... рух өте ... ... ... ... осынша тереңдікпен ... пен ... ... ... ауыз әдебиеті мен
жазба ... ... ... келе ... орыс ... ... тебірене жазуы(ғанибет. Ғалым пікірінше қазақ арасында
суырып салма ... ... ... шешендік, тапқырлық, бейнелілік
жағынан түркі ... ... ең ... ... ... әдебиетінің бағзы заманынан бері ұрпақтан-ұрпаққа ... де мол бір ... ... ... жыры ... ... айтып зерттеуді бастаған да Ш.Ш.Уәлиханов еді. Ол( ... ... ... ... ... ... ... шек жоқ, соншалықты мол мұраны ауыздан – ... ... алып ... бір ... ... ... ... бойы ойда сақтау, олардың суырып салма ... ... ... ... Көне ... сол бәз ... ұшы-
қиыры жоқ даланың бір шетінде айтылатын шығарманың ... ... ... бір ... ... қайталануы таңдандырмай
қоймайды. Көне ... ... ... қаймағы ... ... бар ... ... оқиғалармен байланысты адам
аттары, жер-су аттары т.б. есте ... ... ... ... Осы тарихи мәні бар мол мұраны ... ... ... ... енді ... ... сонау замандарда жасаған
пәленше ... ... аты ... күйі еді деп, ... ... ... ... адамдардың аты ел-жұрттың есінде мәңгі қалып
қоюына ... ... - деп ... ... ... ... байланысты туған эпостық
жырларға назар аударған, зерттеген. ... ... ... Орда
батырларының жайын ... ... ... сол кез ... ... ... ... да ... Бұл пікірді ғалым
А.Н.Майковқа жазған ... айта ... ... ... ... ... ... ведомости” мен “Отечественные
записки” журналдарында орыс ... ... ... ... ... ... ... (((- ((( ғасырларға
жататынын, онда Алтын Орда кезіндегі ... ... ... ... оның ... ... ... нұсқалары болған
да оларды өзі орыс тіліне ... және ... Амал ... ... бізге толық жетпеген.
Ол( ... ... түрі ... былиналар (жыр). Олар
қайсақтарда, өзбектерде және қырғыздарда бар. ... ... ... бар және де ұйқасты өлеңдер, сондықтан да ... ... ... Олар ... рухын, түсініктерін, әдет-
ғұрыптарын, мінез-қылықтарын, өмір ... ... ... және тарихи назардан құр алақан ... ... ... ... ... ... ... өзбектердің және
ноғайлықтардың орда кейіпкерлері Едіге, Ер ... ... Шора және ... ... ... ... бар. Бұл ... адамдар”,-
деп жазды (7.416).
Сөйтіп, Ш.Ш.Уәлиханов қазақтың ... ... ... бір ... тарихи уақиғаларына, тарихи ... ... ... ... ... ... бір
дәуірдің тарихи ... ... ... ... ... ... да жемісті бағыт ... ... ... ... шығу ... ... зерттеп, Ш.Ш.Уәлиханов
ноғайлы заманының туындылары (((-((( ғасырларға ... ... ... ... ... шығарманың басты кейіпкері Ер Көкше
батыр тарихта ... адам ... 1423 жылы ... қаза ... ... дерек табады. Ш.Ш.Уәлиханов эпостық жырлардың ... ... ... де ... қол ... “Ер Көкше мен Ер Қосай” жырын талдап келіп, ол былай ... ... ... ... ... тағы екі жыр бар, ... “Ер ... мен Ер ... Бұл ... уақ ... ... Ер
Көкше батыр мен оның ... Ер ... ... ... қыпшақ
тайпасымен күресіндегі ерліктері суреттеледі. Осы ... ... ... жоқ, ... ... ... ... да бізге
белгісіз, солай бола ... өлең ... мен ... ... ... ... әкетеді. Жыр-дастан оқиғасының ... ... ... ... ... ... ... бір қызығы шығарманың алғашқы бөліміндегі негізгі қаһарман
ұрыста денесінде ... ... ... қаза ... демек
жеңіледі. Оның баласы Ер Қосай әкесінің өлімі үшін ... ... Жыр ... бұл бөлімі, ертедегі көшпелі ел жауынгерлерінің
ұрыс жүргізудегі әдіс ... ... ... ... Одан әрі ... “Орақ батыр” жырының уақиға
желісіне назар аударады: “Енді бір ... аты ... ... ... Орақ ... ... кешкен тағдыры әңгімеленеді. Орақ батыр
Қарауыл руынан, Ресейге жорыққа ... ... ... ... ... он жыл отырады, содан соң үйленіп, бала-шағалы
болады, ... ... ... елге ... ... маза ... ... оралады”.
Сөйтіп, Ш.Ш.Уәлиханов эпостық ... сөз ... ... қатысты тұрғысынан терең талдауды, белгілі бір ... ... ... және ... ... ... ауыз ... мұраларын көп білген, оның ішінде
“Қозы Көрпеш-Баян Сұлу” оны аса бір ... ... Бұл ... ... ... тұжырымдар айтты. Шоқанның “Қозы Көрпеш – Баян
Сұлуды” аса жоғары бағалағаны оның ... де ... ... көл ... ... ол ... деп жазды: “...
Мен Аягөзді сүйемін де таңырқай тамашалаймын. ... Баян ... ... Қозы ... ғашықтығы жайындағы тамаша ақындық аңыз
оқиғасының осы ... ... өтуі де ... ... ... аз ... болмасқа керек”. Аягөз ... ... таяу ... поэмадағы Қозы Көрпештің алыстан ... биік ... тұр. Біз ... ... ... ... ... күнде олардың бейітін көргіміз келді. Осы ... ... таң ата, күн ... ... алғашқы әндерін сала
бастаған кезде, бір жағынан қара ... пен ... ... ... ... ... жақтан шығыстан таң ертеңгі алқызыл
күн мен шуақ ... ... суға ... бір ... ... ... – осы бір ... сағатта бейіт ... ... ... ... бұл жолы түні бойы жауған ... ... жол ... кешкі тұман бұл ... ... ... ... ... ... да ... жолда
арнайы тоқтайтын болып жүріп кетеді. “Тамаша Баянды еске ... да ... ... деп ... ... ... ... көл,
Құлжаға қайта оралған жолында Шоқан Қозы Көрпеш ... ... онда ... тас ... ... мен ... салып
қалдырған. Шоқан Уәлиханов суретін салған төрт мүсіннің ... жоқ. Қозы ... ... кейінде бірнеше зерттеушілер
назарында болғаны ... Қозы ... – Баян сұлу ” атты ... жыр Орта Азия ... ... жері мен оқиға уақыты өзгертіліп жырланатыны айта келіп,
Ш.Ш. Уәлиханов оның аудармсы мен басылымдарына көңіл бөлді. Ол: “ ... “ Қозы ... – Баян ... ... ... ... ... шығарды. Парсы тілін білмегендіктен, ол нұсқаны мен ... ... соң ... ... – Баян сұлу” жырын белгісіз біреу
башқұрт тіліне аударып, аз ... ... ... ... ... ... – Баян сұлу” жыры өлеңдер ... ... ... ... ... - деп ... ... Ш.Ш.Уәлиханов “Қозы Көрпеш – Баян сұлу” жырын
өткеннің құнды ... ... ... ... ... жақсы
таныс болғаны, оны жырлаушы Жанақ, Шөже ... ... ... ... аударылу, зерттелу, басылу тарихына назар аударғаны
аңғарылады. Бұл пікір – тұжырымдардың ... ... - ... ... ... орта шені ... ... олар “Қозы Көрпеш –
Баян сұлу” іспетті күрделі құнды ... ... ... ... бірі болғаны анықталады. Сонымен қатар Ш.Уәлихановтың
осы ... ... ... мен ... бұл ... ... ... бағыт-бағдар болды.
Ш.Ш.Уәлиханов былай деп жазды: “ Ескі жырларды жинауда ... ... ... ... ... ... ... толық жинай алмай-
ақ қойдым. “Едіге”, “Орақ” жырларының аздаған үзінділерін ғана ... ... ескі ... ... ... жақында ескі
жыр-дастандарды білетін бір ... ... ... ... бір ... ... ... мол аңыз әңгімелерімен, ... ... ... ... ... аймақтарының тарихын, табиғатын,
өзгешеліктерін, ... ... ... ... ... ... ... мол аңыз-әңгімелер жинаған да, ... ... ... ... түсетін материалдар ... ... ... ... ... ертектердің мән-
мазмұны, өзгешеліктері де ... ... ... ... ... “Қазақ шежіресі”, “Абылай”, “Ұлы жүз қазақтарының
аңыз-ертегілері”, “Сахарадағы ... ... ... ... “XYIII ғасырдағы батырлар туралы тарихи ... ... ... да талданған. Ғалым еңбектерінде
кездесетін ... ... ... түсініктермен жабдықтап
бастырса да болар еді. Ғалым ... ... ... адамдардың дүние, табиғат, өмір ... ... ... ... ... ... діни сенімдері бейнеленгеніне көңіл бөледі. Мысалы, ол ... ... ... отырып, олардағы түсінік ... ... ... назар аударады: “Өлімнен ... ... ... бас ... діні ... ... ... нәрсе, ал шамандық халықтардың ... ... ... ... ... ... Қорқыт туралы аңыз бар. Сол Қорқыт
қазақтарды алғаш қобыз тартуға, сарын ... ... ең ... Әбден мұсылманданған түркімендердің ... өзі, аз ... ... да, ... ... ... да,
көктәңірінің өлімге деген құдіреті, қатысы, шамандық сенімді, ... ... де, ... ... ... ... солай болғанның
өзінде, шамандық ... оған ... ... ... ... болады...”(8.189).
Ғалымның буддизм, зароостра, язычество, шаман, ислам, христиан
діндері туралы да ... бар. Хал ... ... ... ... ... ... назар
аудара отырып, ғалым терең ой-пікір, тұжырымдар ... ... ... өте ерте ... туған аңыздарды ... тағы ... ... ... ... өмір ... ... айналып кеткен, асқан күйші әрі ақын ... ата ... ... алғашқы ғылыми пікір айтқан да ... ... ... ... ... ... зерттеулер жарық көргені мәлім.
Ал, Ш.Ш.Уәлихановтың ... ... ... ... ... ... кейін Ватикан архивінде сақталған деректерден кейінгі
қағазға түскен ... ... ... ... Кейінгі кезде
табылған Ватикан архивіндегі деректерде ... ... ... ... ... ... заманына жақын ... ... ... ... ... ата атты бір ер ... Оғыз ішінде
барлық уәлаятты ол өзіне ... неше ... ... ... еді. ... ата оғыз қауымының мүшкіл халін сөйлер ... іс ... әрі оның ... ... кеңес сұрап, ол не бұйырса
соны қабыл етер ... ... ... бар (11.28). ... ... ... жазба ескерткіштер бойынша Қорқыт ел билеуші, атақты ... ... ... анасы қыпшақ тайпасынан да, ... ... бір ... ... 95, кей деректерде 195 жыл жасаған
қарт данышпан болыпты.
Қорқыт аты ... бойы ... ... ... оның ... ... түркі тектес бірнеше халықтарға ортақ асыл ... ... ... бойы ... атын ... есіне сақтаған,
аңыз әңгімелерді ұрпақтан ұрпаққа жеткізген. ... ... ... Қорқыт асқан күйші, ән-күй өнерінің, ... ... ... ... ... ... ... сарыны” дейтін
музыкалық шығармалар да сақталған, талай жырларда қастерленген.
Міне, сонау бағзы ... ... ата ... ... ... ғасырлар бойы сақталып, ... бір ... ... ... қобызшы-күйші ретінде бейнеленуі екенін орыс
қауымына жеткізгендердің бірі Ш.Ш.Уәлиханов ... ... ... ... сөз ете ... ... негізгі
кейіпкерлерінің біріне айналған Асан қайғы туралы да оны ... ... ... “ Халықтың есінде қалған “Асан қайғы”
деген ... ... ... ... ... ... Жырғалаңда
көшіп-қонып жүрген”, –деп алғаш бағалаған да ... ... ... ... қарағанда, Ш.Ш.Уәлиханов Асан қайғы
туралы мол тарихи ... ... ... жинағанға ұқсайды,
өйткені, пікір айту үшін ... ... ... ... аян. ... көп ... ... жинаған аңыз-
әңгімелері, бізге толық жетпегені өкінішті.
Халық қамын, елінің болашағын ... ... ... ... ел Асан ... ... ... сөз қосып Асан қайғы атанып ... ... ... аңыз ... Асан қайғы XY-ғасырда, Алтын
Орданың ыдырау дәуірінде өмір ... ... өмір ... адам ... саналады. Жазба деректкр бойынша ол ... ... ... ... ханның ықпалды билерінің бірі болған. Асан ... көне ... ... ... ... ... ... белгілі тарихи оқиғалардың ... бар. ... ... ... ... мен ... ... арасындағы біраз
жайлар, жер, су, жайлы мекен іздеу, ел ... ел ... ... ... ... ... ... – Асан қайғы толғауларының
негізгі мазмұны (12.3).
Ш.Ш.Уәлиханов Асан ... ... ... ... айтып, қазақ халық
әдебиетіндегі мән-мазмұнын анықтады. Асан қайғы өз ... ... ... да, ел ... ... да, ... де
(9.287) Ш.Ш.Уәлиханов айтқан пікір ... ... ... ... ... ... пікірлерінде ғалым Көрұғлы
атын атуына да арнайы ... сала кету ... ... ... ... ... ... грузин, курд, түрік, түрікпен, өзбек,
тәжік, қазақ халықтарына ... ... ... ... ... ... ... мол екені мәлім.
Ш.Ш.Уәлиханов XYI-ғасырдың II-жартысында шыққан деп ... ... ... ... ... ... қана қоймай, ... ... ... ... ... едәуір көңіл бөлгені, көңіл
бөлгенде алғашқы рет ... ... ... ... генезисіне, шығу тегіне көңіл бөлген Ш.Ш.Уәлиханов:
“Әбден мұсылманданған ... де ... ... аз ... ... да ... ... жазғанда ол эпостың
дін шарпуынан көп ... аман ... онда ... ... ... ондай сипаттар қазақ жырларында. ... ... ... ... ажал құдай әмірі деп ... ...... ... ... ... басымдылығын айтқан. Көптеген
варианттарда Көрұғлы өлген анадан көрде туған бала деп ... ... ... ... ... ... ... пікірі “Көрұғлы” эпосының
әр ... сөз ... ... ... ... аша зерттеуге меңзейді. Алайда “Көрұғлы” қазақ тілінде
1973 жылы жеке кітап ... ... ... ... ... ... у ... народов” еңбегінің Мәскеуде 1968 жылы
жарық көруі бұл ... ... ... ... ... зерттеуге
едәуір қозғау салды, Көрұғлы туралы Ш.Ш.Уәлиханов ... ... ... ... ... ... қазақ халық әдебиетіндегі ... ... ... ... символы Жиренше шешен туралы ... ... ... ... тарихи деректер келтірді. Қазақ ... ... ... ... ... ... ... әңгімелер
бар екені мәлім. Қазақ аңыздары бойынша Жиренше шешен тарихта болған
адам ... ... ... ... өмір ... алғаш айтқан
Ш.Ш.Уәлиханов. Ол былай деп жазды: “... ... ескі ... ... Әз атанған, қазақтар оны Әз-Жәнібек дейді. Әз-
Жәнібектің дана ... ... биі ... ... ... ... ... деген қанатты сөздер ... ... өте көп. ... ел арасында тапқырлық пен шешендіктің ... ... ... мен ... шешен қосарлана айтылуы тегін болмаса керек”,–деп
жазды (8.124).
Міне, бұл жазбалар ... ... ... ... ... алғашқы пікірлер, оның есімі ... ... әрі ... ... бейнесі ретінде сақталғандығын жоғары ... ... ... халық поэзиясының түрлері жөнінде”
еңбегі қазақ ... ... ... орын алады, онда ... ... ... ... ел ... ... ... байланыстылығы, қазақ ақындары, жыршылары, өлең түрлері, ... тағы ... ... ... мен ... ... ... халық поэзиясының байырғы ... ... ... ... ... ... ... ғылыми пікір-
тұжырымдар бар. Ш.Ш.Уәлиханов жыр ... ... өте ... айта ... оның ішкі ... ... ... “Жыр
дегеніміз рапсодия. Ал жырламақ деген етістік тақпақтап айту дегенді
білдіреді. Барлық ... ... ... сүйемелдеуінде тақпақтап
айтылады. Негізінен, жырлардың мазмұны бұрында ... ... ... ... мен ... ... болып келеді”,–деп
жазды (8.162). Мұнда ... ... ... ... ... музыканың
бір түрі – рапсодияға тән речитативтік сипаты ... ... ... ... ... сол ... ... негізгі мазмұны –
қаһармандық, ерлік көрсеткен ... ... ... дәл ... ... ... поэзиясында жыр негізінен шумаққа бөлінбей шұбыртпалы
еркін ұйқаспен ... әр жолы ... буын ... ... өлең ... ... ... екені, көбіне домбыраға не
қобызға қосып орындалатыны, жыр ... ... ... ... болып келетіні туралы пікір - тұжырымдар.
Ш.Ш.Уәлихановтың осы ... “Ер ... мен Ер ... ... Орақ ... ... ... деректер келтірді.
Ш.Ш.Уәлиханов Орақ батыр ... бір ... ... ... ... сол ... жүріп үйлі, ұрпақты болғаны, бірақ елін ... ... ... ... Бұл ... ... кейінгі
зерттеушілер орыстарда Ураков фамилиясы аз еместігіне, солардың бірі
белгілі ... ... ... шешесі жағынан князь Ураков
әулетімен туыс ... ... ... ... бірі болғандығына назар аударып жүр. Ш.Ш.Уәлиханов “Орақ
батыр” жырын көптеген қазақтар ... жыр ... ... ... жыр-дастанның толық нұсқасын Нұрымбай ... ... ... әрі ... ... ... ... өлең
өлшемдеріне тоқталады, “жыр-дастандарда ... өлең ... беру ... ... ... де ... ... үзінділер келтіреді. Тоқтамыстың тоғыз ... ... ... ... Кенжебайдың Едігеге айтқаны:
Ай, Едіге, сен енді қайт сана,
Қайтып Еділ от ... биік боз ... ... бер ... жұқа сар ... сарқытын іш сана
Жауырындары жақталы,
Түйме бауы тартпалы.
Ал қара кісі ... ... ки ... ... ой ... ... ... бауы сом алтын,
Ақ сұңқар құс ... ... чуй ... ары қарай жалғаса береді.
Зерттеуші Едіге жыры ... ... ... ал жыр XY-ғасырдың басында шыққан болуы ... ... ... да ... ... тазалығына, парсы және ... ... ... ... шарпуынанда ... ... ... ... ... негізі мен ... ... ... ... ... ... ... өлгелі, шеттей
бастағанын ашық айту қажет” деген ... ... да ... екі шекті альт іспеттес, шегін аттың қылынан ... ... ... ... ... да, бұл өзі ... де, ... аспап”,–деп жазды.
Поэзияның жыр түрі туралы тұжырымдардан кейін ... ... ... қайым, қара өлең, өлең түрлерін, шумақ, тармақ көлемін сөз
етеді. “Барлық ... адам ... ... ең ... ... Орта жүзде, ол: Айғаным Уәлиеваның 1833 жылы шешектен ... ұлы ... ... ... және ... суырып салма деген
атағы ... әнші әйел 14 ... ... күйеуін жоқтап ... ... ... ... (8.164).
Қазақ өлеңінің түрлерін сөз еткенде Ш.Ш.Уәлиханов қайым өлең
мен қара ... ... ... берген. Зерттеуші қайым
өлең сұрақпен жауаптан құралатын, ... ... ... төрт ... ... екі ... төртінші тармақпен
ұйқасатыны, кейде ... ... ... ... жүретінін
айтады.
Қазақтың ежелгі өлең ... бірі – қара өлең ... ... оның төрт ... ... ... әр ... ой жататынын, қара өлең көбіне әнмен ... ... өлең ... ... шығармалармен қатар айтыс,
поэмалар үшін де қолданылады деген ... ... ... Бұл ... кезде барлық жаңашыл ... ... ... салма
өеңдерге де, поэмаларға да, ... ... ... ... ... Шөже ... насихаттап, салт-санаға дарытушылар
болды... Бұл ... ... ... ... ... суырып салма
өлеңге де сәйкестеп, қолайлы ... айта ... ... ... ... ... бір түрі – ... Арбау тарихи тұрғыдан алғанда магияға ... ... ... ... табиғаттан тысқары жолмен әсер ету
үшін ... ... ... ой ... ... ... ... жаратылыстарының “иелеріне” сөз ... ... ... ... деп ... Қасгөй күш жамандық иелерімен күресудің бір ... ... ... күші деп ... ... ... “ Арбау арқылы қырғыздар өздерін
әртүрлі пәлекеттерден, аурулардан қорғайды, мұны да ... ... ... дуалау, сиқырлау, ал арбаушы дұға оқу арқылы
жадыланған, ауырған ... ...... ... ... ... ... үшін қазақтар сол шаққан жыланды ... алып ... ...... ... ... сол жерде өлуге тиіс. Арбау сөзінің
шыққан төркіні де, ... ... да ... ... болса
керек. Қазақтар сихс деген парсы сөзін де ... ... деп ... ... ... өлең ... өлең ... жасау жүйесіне,
дыбыс үндестігі мен ... буын ... ... де назар
аударуы–тамаша.
Ш.Ш.Уәлихановтың “Қазақ халық поэзиясының түрлері жөнінде” атты
еңбегі ... ... ... ... ... ... ... бізге толық жетпеген. Бізге жеткен ... ... ... ... ... ... тарихи негізі, өлең
түрлері мен ... буын ... сол ... ... туралы
ғылыми тұжырым-түйіндер айтылған. Ш.Ш.Уәлихановтың бұл ... ... ... теориясы туралы тұңғыш зерттеулердің бірі.
Ш.Ш.Уәлихановтың әдебиетке байланысты еңбектерінің енді ... ... ... сол уақиғалардың көркем
шығармалардағы ... ... ... ... зерттеуге
арналған. Олар “XYIII-ғасырдың батырлары туралы тарихи ... ... ... “Абылай”, “Шона батыр”. Ғалымның еңбектері қазақ
елінің, қазақ ... ... ... ... ... ... сипаттамалар беретіндігімен ғана емес, сонымен
бірге сөз өнерінің даму ... ... де аса ... ... зор. Бұл ... қазақ елінің аса бір ... де ... ... ... саналатын XYIII ғасырдағы хал-жағдайын жан-жақты
қамтитын, әрі негізгі, ... ... мен ... айтылған
алғашқы ғылыми зерттеулер. Ш.Ш.Уәлиханов келтірген тарихи мағлұматтар,
деректер, сипаттамалар бұл ... ... ... ... өмірі мен
сөз өнері туралы ... ... ... ... ... еткен
қоғамдық, әлеуметтік негіздерді, факторларды анықтауға жәрдемдесті.
XYIII-ғасырдағы қазақ әдебиетінің ең ... ... ... ... толғауларының мазмұн-мәні, кейіпкерлері туралы тұңғыш ғылыми
пікірлер айтқан да ... Ол ... ... Шал ... Жанақ
туралы да алғаш ... ... ... ... ... ... туралы “ шапқыншы-
лықтың ауыр ... мен ішкі ... ... ... ... ” дей
келіп, Ш.Ш.Уәлиханов Жоңғар ... 1723 жылы ... ... ... ... ... ауырлықтар, құлдыраулар, “Ақтабан
шұбырынды, Алқакөл сұлама” деп аталған күйзелістер туралы ... ... атты ... ... ... ... ” атанған қиын кездердің сипаттамалары мен ... ... ... ... тоқталып отырған
себебіміздің бірі XYIII-ғасырдағы ... ... ... осы тарихи оқиғалар, Абылай ... мен ... ... ... ... Осы үлкен, күрделі, қиын ... ... дәл ... ... мен ... бейнелердің арақатынасын, тарихи ... пен ... ... ... ашу, ... ... пікірлер,
қорытындылар жасау үшін Ш.Ш.Уәлиханов мән-маңызы зор.
Ш.Ш.Уәлиханов ... ... ... ... ... ... ... Зерттеушінің айтуынша оны Ш.Ш.Уәлиханов 1855 жылдары
жазып ... ... да ... ... ... ... ... жорықтары суреттелген бөлімдеріне ғалым көңіл
бөлген.
Ш.Ш.Уәлиханов аты белгілі Тәтіқара ... да бір ... ... ... аударып қалғаны белгілі. Тәтіқара ... ... ... Оның ... ел аузынан жинап, сақтау
қажеттілігіне ... де ... ... ... қазақ әдебиетінде аты белгілі Шал
ақын туралы да тұңғыш ... ... ... ... ... Шал ... тарихын, шындығын, өткен ... ... ... эпик ... бағалайды.
Ш.Ш.Уәлиханов Жанақ ... ... ... деп ... оның шыққан тегі ... ... ... ... ... ақындар оның сарынын және импровизациясын
сөзбе-сөз қолданып ... ... ... ... ... да ... кездесіп, жолығып, ... ... ... бірі – ... Шөже – ... ... ... мен айтыстардың авторы. Шөженің поэзиясында халықтың ... ... ... да Шоқан оған үлкен құрметпен қарап,
оның ... ... ... ... ... ... оларды екі топқа
бөліп қарауы, бірі–байлар мен билерге ... “Өз ... ... сезімі жоқ” жан мен тілін жалдаушылар және ... ... ... ... ... ... ... сөз мұрасына демократтық принциптер ... ... ... және араб поэзиясын салыстыра отырып, Ш.Ш.Уәлиханов
былай деп жазды: ... ... ... поэзия болғандықтан, бұл екі
елдің поэзиясы бір-біріне өте көп ... ... де ... ... ... ... біркелкі болып келеді. ... де ... сұлу ... рулардың ... ... ... сөз ... тін ... ... ... басқа халықтардың, дүние жүзі ... ... ... ... Мұндай салыстырулар ғалымның қазақ пен
көшпенді арабтар – бәдәуилердің импровизаторлық ... ... ... ... ... ... ұғым
түсінік, әдет-ғұрып, ... ... ... байсалды сөз еткен ... ... ... мынадай жолдарды оқимыз: “Көптен бері қазақ ертегілерін,
мифтері мен аңыздарын, ... ... ... жүріп, мен олардың
Еуропа халықтарындағы, әсіресе славяндардағы солар тәріздес ... ... ... ... ұқсастықтар көбіне өмір сүру, дүние
таным, ойлау тұтастықтарынан, ... ... ... ... мен ... жинаған халық ертегілерін салыстыра
отырып та ... ... ... ... ... маған
белгісіз алты-ақ ертегі таптым” (8.400). Ш.Ш.Уәлихановтың ... ... жыр ... ескі ... ... дайын
жырды речитатив тақпақ түрінде айтушыларды рапсодтарға ... де ... сөз ... ортақ, жалпы ұқсас белгілерді,
жалпы адамзаттық гуманистік ... ... ... ... ... ... ... ауысып жүретін аңыз-ертегілер, жырлар ... айта ... ... ... бірі ... ... ... көзді дәу, яғни циклоп ... Бұл ... ... ... ... ... адам ... дәу түрінде суреттелсе,
Одиссейдің рөлін Батырхан ... ... ... ... ... онда “Илиада” кездесетін қасиеттер ... ... оны ... Илиадасы”, “Манас” жырының жалғасы
“Сәметейді” “ Одиссея” деуі де ... ... ... ... кең өріс ... ... отыр. Мұның өзі ... ... ... ... ... ... болғанының
тағы бір дәлелі.
Шоқан ... ... ... ... қазақ
халқының тарихына, дүниетанымына, қоғамдық ой-пікіріне, әдет-ғұрыптарына,
әдебиетіне арналған. ... ... ... ... ... ... ... деңгейінің биіктігін, асқан білімдарлығын, нағыз
қалыптасқан, толысқан ... ... ... Шоқан және « Манас».
Ш.Ш.Уәлихановтың ғылым қазынасына қосқан зор үлесінің бірі ... ... ... ... ... ... ... зерттеп
көптеген құнды пікірлер, байсалды топшылаулар ... әлем ... ... ... ... ... ... тарихын, әдет-ғұрпын, әдебиетін,
тілін алғашқы ... ... ... туысқан екі ... ... ... арнайы сөз ... ... ... ... ... ... ... да даму тарихындағы мән-
маңызы ... ... ұлы ... ... ... ... ... Шыңғыс Айтматовтың мына ... ... жас ... ... істе ... молайған
сайын адам баласы бір кез ... ... ... аңсай береді
екен. Сондай ... ... ... бейнесі оралады. Қараңызшы, әлі
жап-жас, тал бойындағы ... ... дара ... сыртқа
теуіп тұр. Қалай бәріне ... ... ... ... ... Махмұт Қашқари, Бабыр, Науаи сынды ... ... ... Араларында «Уақыт шыңырауы» ... ... өр ... Орта Азия мен ... бар ... ... ... ... ... ... сапарына іштей дайындала жүріп Шоқан Ыстықкөл
қырғыздарымен ... ... ие ... Нақ осы кездесу
қырғыз халқының рухани болмысының үлкен бір ... ... ...... ... алғашқы әрі ірі
зерттеушісі. Бұл ... ... ... да ... ... ... эпосы «Манасты» алғаш рет ... ... ... ... аударып, әдебиет дүниесіне ... ... ... ... ... ... ... атты көлемді еңбектерінде «Манас» туралы пікірлер бар.
«Алатау ... ... ең ... және жалғыз десе де
данышпандық халық шығармасы ... ... ... ... ... деп
жазды Ш.Ш.Уәлиханов – «Манас» –бір кезеңге және бір ...... ... топтастырылған барша халық ... мен ... ... дін және ... ... ... энциклопедиялық жинағы. «Манас» бүкіл халықтың
шығармасы, соның көп ... ... ... – дала ... де болғандай», ... ... ... ... ... үшін үш
түніңіз де жетпейді...». Қазақ ... бұл ... ... негізін
ашуға, қырғыз әдебиетінің барлық жанр түрлері ... ... көп ... ... ... сюжеттік желісіне, басты
образдарына, тіліне талдау ... ... ... ... ... ... ... асы» деген тарауын Ш.Ш.Уәлиханов
орыс ... ... ... ... ойлы ... назарына ұсынған.
Ғалымның «Манас» туралы еңбегі ... ... ... ... тарихына қосылған зор үлес болып ... ... ... ... ... ретінде өз кезегінде
түркі ... ... ... ь ... ... өте ... ... жырларының көптігін ... ... олар ... ... ... тең ... де ... «Манас» жыры көлемі
жағынан әлгі ... грек ... асып ... анық ... ... мәдениетін, өнерін, қызғыштай ... ... ... ... ... халықтарының әдебиеті
мен мәдениеті орыс ... ... ... ... және өте бай ... ... ... Оның бұл айтқандарына
ешқашдай зерттеуші қарсы болған жоқ. Ал, ... ... ... мен ... ... білетіндіктен түркі
халықтарының полэзияларында өзінің ... мен ... бар ... ... және ... тырысты.
Еуропа әдебиетінің білгірі «Современник» журналының жалынды
оқырманы, қазақ ... ... өз ... орындау қиын
болған жоқ. Ұлы сыншы В.Г.Белинскийдің барлық еңбегімен ... ... оның ... әдебиетінің қайнар ... ... шыңы ... мен ... ттуралы жазған сындары
ерекше әсер еткен еді. ... ... ... ... туралы:
«Выразила в себе все ... ... ... гражданской и частной жизни ... ( ... ... ... ... ... жыры ... дикокаменных киргиз к ногайской ... ... эпос ... ... есть энциклопедическое собрание
всех киргизских мифов, сказок, преданий, приведенное к ... ... ... ... ... лица – богатыря Манаса. Это нечто
вроде степной ... ... ... обычай, нравы, география, религиозные
и медицинские познания киргизов и международные ... их ... ... в этой ... ... деп ... ... поэзиясының шыңы Илиадамен теңестіреді. Ол “Манас” қырғыз ... деп ... рет ... ... ... ... ... береді. Әрине 21 жастағы жас ғалым осындай ... ... да, дәл де ... еді. Бұл оның ... аса
білгірлігі мен көрегендігін білдіреді.
Ш.Ш.Уәлихановтың ... ... ... ... ... ... қажеттісі оның “ноғайлы жыры” екендігі(12.99).
Көп ... бойы ... ... ... жазып алған
нұсқасы ғылымға ... ... ... ... оны ... ... түсініктермен алғашқы рет ғалымның бестомдық
шығармаларында ... ... осы ... туралы бірнеше мақалалар,
арнайы зерттеу жазды. Ол зерттеу және ... ... ... ... ... ... – фотокөшірмесімен қоса ... ... ... ... ... ... Бұл орасан маңызды еңбекте “Манас”
дастандарының Ш.Уәлиханов жазып ... ... мен ... ... өзі
терең ғылыми зерттелді де манастануға зор үлес ... ... ... және “Манас”” атты монографиялық ... ... ... ... ... ... зерттелуімен
қымбат. Монографияның мазмұнының өзі көрсетіп тұрғандай онда бірнеше
проблемалық мәселелер ... ... ... ... “Манас” жырын
жазып алу тарихынан”, “жырдың мазмұны, сюжет құрылысы”, “жырдағы ерлік
бейнелер, кісі ел ... ... ... ... ... ... қай
кезде шыққаны туралы”, “Көкетай ... ... ... ... ... корпусында оқып жүрген кезінің ... ... ... ... ... жинап, ұстазы Н.Ф.Костылецскийге
әкеліп жүргені туралы айтып отырып, Ә.Х.Марғұлан ... ...... ... ... 1825 ... бастап бірнеше рет ... ... ... елінің билері, қасында ақындары болғанына,
елшілік мәжілістерінің біріне ... ... ... оқып ... да қатынасып, Сартайдың суретін түсіріп алғанына ... Аға ... ... ... ... еріп ... ақындар бас
қосқан “Манас” жыры туралы әңгіме болмауы ... емес ... ... ... ... ... баянды жайлар
Ш.Ш.Уәлихановтың “Манас” жырына ықылас ... ... жас ... ... және ... халықтарының көршілес, ... ... ... ... ауыз әдебиеттерінің
байланыстылығы, көп ... ... ... ... ... 1856 жылы ... саяхатына барғанда жазып
алғаны оның күнделіктерінен белгілі. ... ... ... ... “Манас” жыры туралы көп ... оған ... ... ... ... ... оның ... тіршілігіне байланысты
мәліметтерді көп оқыған, ... ... ... ... көл ... ол ... ... байланысты жер аттарын, тарихи ... ... ... ... алып отырады. Мұның бір ... ... ... ... ... ... өлкесіне кірісімен Ұлы жүз
қазақтарының өзінен ести ... ... 21 ... күні ... ... ... Құсмұрын тауын аралап жүргенде “Манастың
Бөзтөбесі” деген атақты ... ... ол ... ... көл ... аузынан тарихи өте бағалы бір аңыз жазып ... ... ...... Шоқан “Құсмұрын Бөзтөбесі” деген ... бар. Ол ... ... ... тұрады. Ежелгі қария сөз
бойынша, халықтың эпикалық тамаша ... ... ер ... ... ... соғысқанда ордасын осы арада ... ... Бұл аңыз ... ... ... де осы қалыптас ... ... ... жиі ... ... ... ... орны
осы күнге дейін ... ... ... ... келген. Ол туралы
мәліметті Шоқанның бірінші болып жарыққа шығарғаны аса ... ... ... ... ... ... жырының тұнық жатқан
соны жеріне кездеседі. Бұл ... ең ... ... көл ... бара ... Түп өзені бойында бір жыршыдан естиді. ... ... ... бұғы ... басшылары Боранбай, Мұрат–Али,
Шоң–Қараш, Қачыбекпен кездеседі (7.247). ... рет ... ... ... шаруашылығы, мәдениеті, рухани тіршілігі,
жора-жосыны, ертегі жырымен ... Бұл ... ... ... ... былай деген:
“Менің қырғыз жұртшылығымен таныса бастағаным 1856 жылдан былай
қарай. 1855 жылы ... ұлы ... ... ... ... орыс ... ... Қырғыз халқының сұрауы ... жылы ... ... ... бірінші экспедиция шықты.
Оның ... ... ... жақынырақ танысып, олардың жерін
картаға ... еді. Мен осы ... ... ... ... ... ... бірнеше қария сөздерін ... ... бір ... ... ... ... ... тайпаларының
ортасында болдым. Ең соңында, осы ... бара ... ... дейін қоныстап отырған мекенімен таныстым.
Ыссық көл ... ... ... кетпеген жарқын ... ... ... ... ... жолында бұл саяхат жас
халымның ... ... ... соны ... ашып, қырғыз халқының
тарихы, жұртшылығы, руханибайлығы туралы байтақ, тұнық ... ... ... ... Бұл ... Шоқан әрқашан ... ... ... ... ... ... “қырғыз халқы туралы”
мақаласында бұл ... ... деп ... ... көл ... қатынасқан күндер сондай ... Екі ай бойы ... ... ... ... жүріп көптеген
күрделі мәліметтер ... ... ... ... ертегі жырын, тілін
зерттеуге көбірек ой бөлдім” (7.299).
Ноғайлы жырының қай кезден шыға ... ... ... ... анықтаған. Оның бақылауынша, ноғайлының жырлары мен ... XIY-XIY ... ... ... уақиғалардың әдемі суреттері.
Бұл тарихи ... ...... ... ... ... ... Сондықтан олар халықтың халық ... ... ... болып табылады. Олардың қасиеті–халықтың жан ... ... ... – салтын ашық бейнелеуінде. Тағы бір ... тіл ... үшін ... ... ... қабат тарихи маңызы
да ойды өзіне ... ... ... ... ... болған
поэтикалық жырдың күрделісі Шоқанның айтуынша “Едіге”, ... ... ... ... да тарихта ... ... ... ... ... ... ... жойқын эпос
“Манас” жыры,–дейді (7.419-420).
“Манас” ... ... ... ... ... әңгімеге келер
болсақ, оқиғаның ... ... ... ... ... ... ... жыршыны Қарқарада бұғы елінің басшыларынан сұрап ... Ол бас қосу 1856 жылы ... Түп ... бойында
демалып жатқанда, ол жыршы Шоқанды өзі келіп табады. Демек, ... ... ... бұғы ... ... екеніне сөз жоқ.
Қарқарада жолыққаннан кейін ... ... тез ... мұны ... ... ... көл ... бұл туралы былай деген:
26 ... ... ... ... ... ... Ол “Манас” жырының
тілі (қырғыздардың) ауызша сөйлеуінен ... ... ... география қоғамында сөйлеген баяндамасында бұл туралы
және ... ... ... ... бір ... ... “Көкетай
ханның асы” дейтін жырды қырғыз ақынының айтуынан жазып ... ... ... бірнеше рет түсірген ... сөзі ... ... Бұл
жырды мен (орысшаға) ... ... ... ... тіл ... зерттеуші ғалымдарды таныстыру үшін ... ... ... ... ... өкініші кетпейтін бір іс, “Манас” жырын
айтқан жыршының атын ... ... ... және айтушы жас ақын
ба, болмаса ... ... қарт ақын ба, ол ... да ... ... ... көлемі туралы Шоқан ... ... ... ... ... ... бұл Шоқанның өз
ойы болмауы керек, ол өзімен сыбайлас ғалымдардың ... еске ... ... оның ... әдебиетіне арнаған ең алғашқы ... ... ізі де жоқ. ... үш күн айтып бітіруге
болмайды, “Семетейдің ... да ... ... ... – деп ашық
жазған.
“Манас” жырын бірнеше күн ұдайымен жырлайтын ұлы ... ... ... ... ... кездеседі. Олар балық, оның баласы
Найманбай, Шоңбас, Чоюке, Ақылбек, Тоспыбек, Сұраншы, Қарашы ... ... ... ... ... ... ... атақты
манасшылар Сағымбай Оразбеков пен ... ... ... ... ... ... ... болардың алдында олардың
түсіне Манас пен оның ... ... ... ... ... олардың
ауыздарына құяды-мыс. Содан “Манас” жыры оларға түсінде қонады ... ... ... Қарашы жыршының қалай ... ... ... ... мынадай аңыз бар. Қарашы қой бағып ... ... ... бала ... “Манас” жырын айтуға сондай құмар екен. Бір ... ... ... түс ... Түсінде соңынан көп адам ерген,
астына аққұла ат мінген, басында ... ... бар, ... ... аян ... ... келеді: “Бізді танисың ба?” “Жоқ танымаймын”.
“Танымасаң мен Манаспын, менің артымда ...... ... ... – дейді. Таныстырып болған соң ... ... ... бала: “Білмеймін, айта алмаймын”, – дейді ... ... ... ... а, де, ... аш!” Бала аузын ашады. Манас баланың
аузына үш ... ... ... ... ... ... Манасшы болып
кетеді. Қарашы бұғы тайпасынан, тұрақ жері Қарақол ... Оның ... ... ... Ғазат” еді, соның өзін жеті-сегіз күн ... ... (5.18 ... молда, Байымбет Абдырахманов, Сағымбай ... ... ... ... ... ... Бұлардың барлығы да
“Манас” жырын ұрпақтан ұрпаққа, ... ... ... жолында көп
еңбек сіңірген ұлы жыршылар.
Ол кезде Шоқан мен ... ... ... ... ... Назар, Телтай, Балық. Бұлардың ... ... ... жасаған манасшылар. “Манас” жырын Шоқан ... ... ... ... Жырдың сәулетті түріне, шалқыта
айтқан маңғаз сөзіне ... бұл ... ... бір ұлы Манасшыдан
жазып алғаны анық.
Халық әдебиет мұраларын жазып ... ... ... мол ... Ол ... ... бала ... өзінде “Қозы
Көрпеш – Баян ... ... “Ер ... ... жырларын жазып алған.
Бірақ “Манас”жыры ол ... ... ... ... ... ... ... ұзақ жыр. Сондықтан Шоқан оны тегіс жазып алуға
уақыт таба ... ... ... әдіс ... ... алмас бұрын, 27-
29мамыр күнднрі Назар жырауға оны толығынан айтқызып, жырдың ... ... оның ... ... кейіпкерлері туралы түбегейлі
ойларын ... ... ... ... ... негзгі желісін
естіп болған соң, оның ... ... ... ең ... ... ... ... асы” деген тарауын алады. Ылғи кесек, ... ... ... ... ... мұнда да ... ... Бір жұма ... таусылмайтын “Манас” жырын тегіс жазып
алуға мүмкіндігі болмаған соң, осы ... ... ... ... – бір кездегі көшпелі тайпалардың тұрмысын
көркем эпикалы ... ... ... “Манас” жырының аса
қызықты, ... өте ... бір ... ... ... ... оның ... рухани мәдениетіне ерекше мән берген ғалым
мұны жақсы ... ... ... ... ... ... жұртшылық заңы, көшіп-қону салты, шаруашылық тұрмысы бұл ... ... Ас ... ат ... сияқты халық тұрмысын ашық
суреттеу жағынан “Көкетай ханның ... ... ... ең бір тамаша
тарауы” ... ... ... “Манас” жырының сюжет құрылысы жағынан
Сағымбай ... пен ... ... ... ... ... үндес
болып отырады, әсіресе Жандеке жырлайтын ... пен ... ... ... ... өте ұқсас. ... ... ... ... ... ... Халықтың батагой ұйтқысы, ақылшы данасы болған Көкетайдың
әбден қартайып, өлер ... ... ... ... ... басқару туралы айтқан ... ... ... соңғы жұртшылық жағдайы, Орда таласы, ... ... ... ұлы Баймырза мен Боқмұрынның
таласы, олардың халық ... ... ... ... ... дана ... іздеуі.
3. Көкетайға ас беругедайындық. Асты қай жерде ... ... қону ... ... Эпикалық тамаша бейне Жайма–Кекіл
Жас Айдар. Ел –елге оны жіберіп ... ... ... ... асын ... ... жайлауда (Енисей бойында)
өткізу үшін Алатаудан Алтай – Қанғайға көшу. Жөнекей ... ... ... бойындағы “түпкі ханға” барып Көкетайдың асын
беру. Астың ... Асқа ... көп ... ... мал, ... ... кере ... боз үйлер, ойын,
ат шабыс. Жалпы салтанатты мерекенің ... ... ... ... ... ... ... халықтың қорғаушы қамқоры, ... ... ел ... Ер ... ... ... ... әл-
қуаты азайып тұғырынан түсе бастаған кезі. Қосай ... ... Ер ... тағы ... ... керек уағында күш ала
алмайды. Бұл бұрынғы, Көкетайдың елінің ... ... ... асқа ... ... елдің өкілдері иықтарын көтеріп, Қосайға
мен-менсіп қарайды. ... ... ... ... Ер
Қосай бұған қатты ... ... ... ... жаңа күш болса деп
арман етеді. Сол жаңа ... ... ... ... ... ... ер ... шығады. Тегінде Шоқан жазып ... ... ... ... түркі қағаны дәуіріндегі тарихи
болған қауым ... еске ... Сол ... ... ... ... жоа-жосыны, өлікті қадірлеумен байланысты
дәстүрлері – ... ... ... аза ... ... жылау,
қадірлеп шығарып салу, басына белгі орнату, ас беріп той ... ... – бәрі ... ... сақ, ғұн, ... бері қарай қазақ
пен ... ... ... ... ... ... ... жазып алған
“Манас” жырының тағы бір ... ... ... ... көне ... көне бейнелер, аңызға, мифқа айналған ұғымдар
өте көп, олар ... өн ... ... ... ... Шоқан
версиясының ғылыми маңызы осыларда болу ... ... ...
жаңартып, бояп айту, жаңадан ... ... ... жоқ десе ... ... ... ... ... түрлері,
тарихи–этнографиялық ұғымдар ешбір өзгерусіз, сол ... ... ... Мұны ... ... көне сөздер, көне ұғымдар
толық дәлелдейді.
Шоқан ... ... ... ... оның негізгі мазмұнын кейін есіне ... ... ... ... ... ... жазуларына толық пайдаланып
отырады.
Шоқанның мұнда көбірек ой бөлгені ... ... ... оның қай заманның шындығын еске ... Осы ... ... ... ... ... “Манастан” басқа да барлық
ой қазынасын атқарады, олардың мифын, тарихи аңыздарын аңыз ... ... ... ... ... ... неше ... жазып алады. Үш-төрт жыл өткен соң, ... ... ... ... оқыған лекциясында бұл туралы
ойларын ашық ... ... ... ... оған ... талдау жасау
үшін, Шоқан қырғыз халқының ... тағы да ... ... ... ... ... ... Соның бірі “Шағырым жалғыз”. Мұны ... ... ... бір ... деуге болады. Өйткені
әңгіменің ... ... ... ... ... келіп
отырады. Шоқанның байқауынша ... ... ... ... ... ... ... қалпында сақталған. “Бүгінгі қырғыз көзқарасымен
алғанда,– дейді Шоқан, – ... ... ... ... ... бар. Онда ... ... “ұят” саналатын сөздер жиі
кездеседі. Екіншіден, жырдың ... ... ... ... ... ... Жалпы айтқанда қырғыз ... ... ... ... ... өзгеріске түспеген, ежелгі құрылысын
сол қалпында сақтаған. Бұл ... ... тек қана ... ... ... ... ... көл төңірегінде жүргенде Шоқан қырғыз халқының ... ... тағы ... сын ... ... ... ертегі
жыры түр жағынан сонша бай болмаса да, қызықты әңгімелері өте ... ... ... ... өте ерте ... ... Қырғыздардың
бір ғана ұлы эпопеясы бар, ол ... ... ... жыл кейін “Манас” ... ... ... ... ... ... Ол ... жазушылардың қате айтқан
пікірлеріне ... ... ... ... қазақ пен қырғыз халқы
музыка мен жырға өте ... ... ... анығырақ сипаттайды.
Шоқанның “Манас” жыры ... ... ... тоқталып бұл ... ... ... биік екенін, “Өзінің ... ... келе ... сөз ... жырының біз тапқан қырғыз текстісі XIX-ғасырдың орта
кезінде ... ... ... ақ ... ... ... ... жеке дәптер. Шоқанның 1856 жылғы қырғыз халқына арнаған ... да осы ... ... ақ ... ... ... ... Шоқан, ғасырлар бойы Орта Азия мен ... ... ... деп ... ... араб ... жазған. Мың
жылдық тарихы бар, көп ... ... ... бұл ... ... дәуірлерде болған саяси, ... ... ... ... ... ... бастап соңғы дәуірге дейінгі Орта Азия
мен ... ... Еділ ... жасаған саңлақ, көзі ашық
адамдардың барлығы өзінің ... ... ... тек осы ... түсірген. Шағатай ақындарының өлеңдері, атақты Бабырдың, Қадырғали
Жалаиридың, Әбілғазының тарихи ... ... ... ... ... ... нақылдары осы жазу арқылы бізге жетті. Бұл
жазумен ... ... ... ... тіл ... аз ... ... “Қорқыт” әңгімесін, “Оғыз-наме”, “Мұхаббат-наме”, “Шыңғыс-наме”,
“Шыңғыс-наме”, “Абушка”, “Саңлақ” тағы ... ... ... ... қарақалпақ, ноғайлар айтатынXIII-XYI ғасырдағы ерлік,
махаббат жырларының көбі осы ... ... ... ... ішінде
“Қозы Көрпеш – Баян ... ... ... ... “Ер Сайын”, “Ер
Тарғын” тағы ... бар. ... ... ... ... түрінде осы күнге дейін ... ... ... ... ... ... қатарXYI-XIX ғасырдағы қазақ
халқының Орта ... ... ... ... ... ... да бір ғана осы ... жүргізілген. Шоқан жазып ... жыры ... ... жазулардың бірі. Ол тек ... ... ... ... ... Жарық дүние көргеннен
кейін шығыс әдебиетін, ... ... ... оған ... қарауы
тиіс.
Қолжазбаның жалпы түріне қарағанда “Манас” жырының ... ... өз ... ... ... оны ... ... арабша бірталай жақсы білетін қазақ жігіттерінің ... ... ... ... бір сөздің әр алуан жазылуынан,
және кейбір ... ... ... жақындатып жазудан ашық
көрініп тұр. ... ... ... ... өз ... түзетіп, қазақша
жазылғандарын қырғыз фонемасымен өзгертіп отырған (түйе-төө, құладын-
құлаалы). ... ... ... ... асып ... ... көп ... Шоқан өзі бірге отырып жазысқан соң ... ... ... ... ... ... ол ... айтуының
ілесе алмай, асығып тез жазғандықтан көп ... қате ... ... ... туып ... ... – тауда туып таста өскен,
көк ала ата – көк ала ат, ... ...... моюн ... ырғай
бойлу салыстыру келмейді) аллануп алчаңдап (аяғын ... ... ... – сары аш ит, ... –иарылқар, талбар – тұлпар, бөксесінің
–бөксесі оның, жез илек – жез ... ... қуу ... – Құтнайдың
қуу жігіт. Асығыс болғандықтан кейде екі сөзді ... ... ... ат, ... ила, ... ... қатенің
барлығы жазушы жыршының дауысын жақын естірмегендіктен болған. Тіпті
ести ... ... ... алушы ақ бойынша қалдырған. Бірақ ондай
жердің ... ... өз ... ... ... қойған жерлерін
толтырып отырған. Жалпы айтқанда, ... ... ... ... ... ... қарап, жыршының айтуына үлгере ... ... ... қате ... жерлерді жыршыға қайтадан айтқызып, қол ... ... ... ... бөлген. Мұны Шоқанның өз ... ... ... жол ... қосып жазған ұйқастар ашық
көрсетеді. Мәселен: Айға баққан ақ сарай ақ ... ... ... мәнекер еш өнерін көрмедім (4 қағаз). Оны ондай қорқытты,
Ыссық ... ... (4 ... ... ... ... ... мүшесін
артық жесін деді (5 қағаз) тағы басқа түзетулер.
Кейбір ... ... көне ... ... ... ... ... олардың орысша түсініктерін ... не ... ... ... Кейбір өзіне түсініксіз болған
қырғыз сөздерін ... ... ... ... ... ... 21 ... жас ғалым
Шоқан, “Манас”жырының ... ... ... аса ... ... асықпай отырып, ғылыми негізде жазып алуға тырысқан: оның әрбір
жыр шумақтарына, ... ... жер ... зор мән беріп, олардың
ғылыми дұрыс жазуларына ерекше көңіл бөлген.
Шоқан жазып ... ... бір ... ... ... ... ... бір жерде ғана беріп, өзге шумақтарда “и
прочее” мен ... ... ... ... өте асығыс жазылған,
оларда өлең ұйқасы ... жоқ, көп сөз, ... ... ... ... қойған жолдарды, жоғарыда көрсеткендей, Шоқан өз қолымен
толтыруға тырысқан, бірақ ... ... ... ... болған шумақтардың соңынан, жиегіне жұлдыз не ... ... ... ... жазушының үлгіруіне, не жыршының
айтуға көңілі түсуіне байланысты болуы ... ... ... ... алғы ... қойып отырған, не өте ... ... ... ... ... ... ... толық баяндалмаған.
Мұнда бар айтқаны: “Жалаңаш ... ... ... ... ... ... ... дейді”. Шоқан шумақтың жеткіліксіз екенін бірден
айырып, жолдың ... ... ... к ... деп өзі ... ... Ер Қосайды асқа шақыра барған жас ... ... ... ... және Қосаймен ... өте шала ... ... айтқан арнау сөзі Жайма–Кекілдің аузынан ... ... ... ... ... ... ... бассыөдық істерін Шоқан әдейі ... ... ... ... ... деп, ел-елге кісі жіберіп, ат-қару, әскер
сұратқан жері де ... ... ... ... ойды ... ... жырына аударғандық болу керек. Бірақ Шоқан тек қана ... ... ... қалмайды. “Манас” жырының бірнеше ... ... ... тырысады.
Шоқанның көңіл аударған нәрсесінің бірі, “Манас” жырының ... ... ... өлең ... ... ... айтуынан жазып
алған “Манас” жырының тарауы, – ... ...... ... ... рет ... ... сөзі болуға тиісті. Мен оны ... және ... ... ... болып келген елдің тілімен
шығысты зерттеу ғалымдарын ... ... бір ... ... ойым ... Мұны айыру үшін Шоқан жырдың бас жолдарын өлшеу
тезінен өткізеді.
Қырғыз ... жыр ... ... ... ... былай
дейді: “ Халық жырының бір түрі ... ... мен ... ... ... эпикалық әңгімелер. Бұл жырдың өзіне ... мен ... бар. Жыр ... ... ... ... мегзеу,
үн ұйқасына сүйенген”.
Шоқанның ... ... ескі ... жазуының мүмкіндігін толық
пайдаланып, барынша ғылыми ... ... ... еткені ешқашан
бағасы кемімейтін жұмыс.
Қазақ ... ... ... ... үшін ... ... елінің шежіресіне, енді бірде бұрынғы өткен Рашид-аддин, Абылғазы,
Дулати, Қадырғали Жалаири ... енді ... орыс ... Бұл сол ... ... сұрау еді. Өйткені халықтың
тарихын білмей, оның ... ... ... ... ... өткенін ескермей, келешегі туралы сөз қозғау қиын. Өз ... ... ... ... мақсат еткен ғалым тілге тиек
етер деректі іздейді, ...... ... ... жырларынан
ол елдердің бұрынғысының бейнесін ... ... Бір ... ... еткен Шыңғысхан империясының бертін келе бөлшектеніп, ақырында
ұсақтап, өзге елдердің ... ... ... білу ... ... ... ... Қазақ, ноғай, өзбек одақтарының ... да ... ... ұмтылады. Ноғайлар мен қазақтардың
бірлесіп өмір кешкен кезі ауыз ... ... ... ... ... де ... Кейіннен қалмақтардың тағы басқа
жаулардың қысымынан ноғайлар ыдырап ... мұң мен ... ... ... ... ... ... халдерді шола отырып,
Шоқан өз халқының бастан кешкендері ... ... сөз бен ... сақталып қалғанын көреді. Бұл туындыларға зор баға береді,
туған ... неше ... ... ... мен ... ... зер салады, мақтаныш тұтады, ақындық, жыршылық ... биік ... ... дәл. Ғалымның қысқа өмірінде ұзақ
жасайтын еңбек қалдыруы ... ... ... ... ... білу ... Жыршылардан эпикалық аңыздауларды жазып алуы ... ... ... ... ... ... шығады.
Шоқан Уәлиханов шын мәніндегі шығыстанушы ретінде көршілес
жатқан елдер ... де ... ... ... Оның көп ... ... араб, парсы, түрік кітаптарынан алынған. Оның ... ... тек ... ... ғана ... ... ... әулеттердің де ... ... ... Мәселен ол саманилер, газневилер, сел жүктер, ... ... ... ... ... ел ... дейін
нақтылы зерттеген.
Шоқан жазып қалдырған миф, аңыз, әпсана, ... жыр, ... ... ... ... қырғыз, алтай, монғол, ноғай, татар,
ұйғыр, башқұрт, түркмен, ... ... ... ... білуге, бұл елдердің бастан кешкен ... ... ... ... эпикалық туыстықты да, түрлі жағдайлар
нәтижесінде ... ... да, ... де ... ... қазақ пен қырғыз халқының халық ... ... ... ... ... жоймайтын ғылыми ерлік
болып саналады.
Қорытынды
Қазақ әдебиеті үлгілерін жинап, жарыққа ... ... ... ... тұңғыш қойылу қазақ оқымыстысы Ш.Ш.Уәлиханов ... Ол ... ... ... ... ... т.б. ... мол материал жинап, алғаш зерттеген.
Жұмысымыздың І-тарауында ... ... ... ... ... ... Бұл тарауда біз ... ... ... ... ... ... ... алу әдісі (сөзбе-сөз, конспект түрінде, өзінше ... ... ... дәл ... ... ... ... қоса ескергені немесе сюжеті ғана баяндап беру;
3. Тексте ... ... ... ... қай ... ... алғаны;
4. Ғылыми түсініктеме беру, түсініктеменің түрі (этнографиялық,
фольклорлық, ... ... ... мақсаты (ғылыми, қызметтік, этнографиялық).
6. Жариялау шарттары; ... ... ... беру).
Ш.Ш.Уәлиханов жинаған халық ... ... ... аңыз-әңгімелер, сол сияқты жеке ... ... ... ... ... ... аспан әлемі
(космогониялық), ... ... ... туралы (географиялық,
топонимикалық), халықтар мен ... ... ... (этногенездік),
мифтер мен әңгіме-аңыздар мол ... ... өзі ... аңыздарына басқа да көне сөздеріне айрықша мән ... ... ескі ... ізін ... байқадық. Ш.Ш.Уәлиханов
өз еңбектерінде жинаған ... ... ... ... де, ... ... ... шығармаларын былайша жіктеуге ... ... ... ... Жеке ... адамдар туралы аңыз-әңгімелер.
4. Қиял-ғажайып аралас әпсаналар.
5. Аспан әлемі (космогониялық) ... мен ... Жер, су ... ... ... топонимикалық)
аңыздар.
7. Халықтар мен тайпалардың ... ... ... мифтер
мен аңыз-әңгімелер).
8. Мақал-мәтелдер.
9. Жұмбақ айтыстар.
10. Жұмбақ.
11. Ертегілер.
Қазақтың ұлы ғалымыШ.Ш.Уәлиханов ... ... ... түгелдей жинай бермеген. Ол ... ... ... және де ... ... ... халық әдебиеті
мұраларын жинаумен ... ... ... ... ... жоқ. Оған мүмкіндігі де болмаған. Және оған ... ... жоқ еді. ... ... ... оған ірі ... ... мақалалар жазуға бұйрық берілген. Кадет корпусын
бітірген жылы ... Орта ... Ұлы жүз ... жазу ... Осы ... ... сақталған құжат бар. ... ... ... ... ... ... бәрін алған және
аса қажетті аңыз-әңгімелерді жинап, ... ... ... ... ... ол ... ... барлық
нұсқасын ала бермей, ең ... ала ... ең ... ... ... және ... ... келетіндерін алуға тырысқан.
Мысалы, оған ұнаған “Едіге” жырының көп нұсқаларының бірі ... ... ... ... ... ... ... “ Қозы
Көрпеш – Баян сұлу ” жырының да ең ... бір ... ... ... фольклорынан “Манас” жырының жақсы нұсқасын айтатын жыршыдан,
көлемді ... аса ... ...... ... асын ... жазып
алған. Өзіне ұнаған, таңдап алған нұсқаларын орыс ... ... ... ... ... ... және жұмбақ айтыстарына
Ш.Ш.Уәлиханов көп көңіл ... ... ең ... ... ... халық әдебиеті үлгілерінің үлкенді-кішілі қай
жанрын ... да ... ... ... ... ... орысша аударып отырған. Халық мұрасының қай ... ... ... ... әдет-салтынан, тарихы мен күнкөріс ... ... ... іріктеп алған.
Бұл айтылғандар ... ... ... үлгілерін
жинаушылық қызметі сан түрлі, елеулі ... ... ... ... ... ... алуы терең
ойластырылған, ғылыми мақсат көзделген жүйелі іс ... ... ... ... ... халық мұраларын жинаудағы жалпы
қасиеттерін ... ... ол ... ... ... ... халықтың рухани мұрасын құрметтегенін және оны ... ... ... ... білгенін айта аламыз.
ІІ-тарауда Ш.Ш.Уәлихановтың фольклористік ... ... ... ... әдебиеті мұрадарын жинап және
оларды басқа ... ... ... қоя, ... ... сүйене отырып, демократиялық принциптер тұрғысынан қарап терең
талдады. Аңыз бен эпосты ... ... ... ... ... ... Ш.Ш.Уәлиханов фольклор арқылы ... ... ... ... ... ... ... бағасын білуге тырысты,
Ш.Ш.Уәлиханов қазақ поэзиясының барлық жанрына да ... ...... ... ... ” атты ... “Едіге”
жырының алғы сөзі үшін қысқаша ғана ... ... ... ... ... ... поэзиясының түрлері туралы зерттеулері ... Ерте ... ... байланысты аяқталмай қалған жұмыс.
Ш.Ш.Уәлиханов “Едігенің” кіріспесінде қазақ поэзиясын бес ... ... біз оның ... зерттеулерін сараптап, салыстырып қарасақ
оның қазақ поэзиясын ... он түге ... ... 2. ... 3. ... 4. ... айтыс; 5. Қайым өлең (қыз
бен жігіт айтысы); 6. ... 7. Әзіл ... 8. ... 9.
Қара өлең; 10. Өлең.
Ш.Ш.Уәлихановтың қазақ поэзиясын алғаш рет жіктеу тәжірибесін
көрсеттік. ... ... ... ... ғылыми тұрғыдан зерттеп,
тұжырымды пікірлер айтқан ... бұл ... ... ... теориясы туралы тұңғыш зерттеулердің бірі. Еңбектерін ... ... ... Ш.Ш.Уәлиханов Ресейден алдыңғы ... ... таза ... ... ... ... әдебиеті шығармалары халықтың рухын, түсініктерін, ... ... ... ... ... ... халық поэзиясын тарихи –этнографиялық принциппен зерттеу
әдісі ... ... ... ... ... халық әдебиеті туралы ғылымның
негізін салушы болды.
Сол ... ... ... ... ... әдебиеті
жайында көптеген ... ... ... ... ... халқының атақты эпосы “Манас” туралы да пікір ... ... ... ... бір ... энциклопедиясы деп талдай
келіп, оны сахара “Илиадасы” ретінде бағалады. Шоқан ... ... ... ... ғана ... оның ... кейіпкерлерінің
образдарына талдау жасады. Сол сияқты Ш.Ш.Уәлиханов қазақ ... ... ... оларды салыстыра отырып, тарихпен ... ... ... алғанда, қырғыз әдебиетінің әр ... ... ... олар жайында ой-пікірлер айтуы – Шоқанның
ғалым ретінде ізденістерін ғана білдіріп ... сол ... ... ... ... ... ықыласын, шын пейілін де танытады.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Сүйіншәлиев Х. ХІХ ғасыр әдебиеті. – ... Ана ... ... ... ... ... ... Б. Қазақтың халық өлеңдері. – Алматы: Ғылым. 1974.
4. Адамбаев Б. Халық ...... ... ... Г.Н. В юрте ... ... ... // Русское
богатство. №6; 1986.
6. Сәтбаева Ш.Қ. ... ......... ... ... Потанин Г.Н. Воспоминание о Ч.Валиханова. В ... ... ... ... Валиханов Ч.Ч. Собр.соч. Т.1. 1961.
9. Уәлиханов Ш.Ш. Таңдамалы. 1985.
10. Марғұлан Ә.Х. Ежелгі жыр ...... ... ... Ә.Х. Ш.Ш.Уәлихановтың өмірі мен қызметі // ... ...... ... Асан ... жерге қойған сындары // ... №1; ... ... Қ.Б. Шоқан Уәлиханов – фольклортанушы. – Алматы: ... ... Ш. Дара ... // ... және ... №11; ... Марғұлан Ә.Х. Шоқан және “Манас”. – Алматы: Жазушы. 1971.
Қосымша әдебиеттер тізімі
1. Алпысбаева К. ... ... және ... ... ... ... ... №1; 1994.
2. Әуезов М. Уақыт және әдебиет. – Алматы.
3. Бердібаев Р. Шоқан Уәлиханов // ... ... ... ... ... ... Ы. “Қозы Көрпеш – Баян ... ... // ... – Баян сұлу. – Алматы: 1959.
5. Дулатов М. Шоқан Шыңғысұлы Уәлихан. “Қазақ”. №71,73,76,77; ... ... Қ. ... ... мен әдебиет мәселелері. – Алматы: 1958.
7. ... Б. ... ...... ... ... фольклористикасының тарихы. – Алматы: 1988.
9. Қазақ тарихи жырларының мәселелері. – Алматы: 1979.
10. Қазақ фольклорының ...... ... ... ... ... – Алматы: 1981.
12. Қасқабасов С.А. Тарихи жырлардың зерттелуі мен жанрлық ... ... ... жырларының мәселелері. – Алматы: 1979.
13. Қоңыратбаев Ә. Қазақ әдебиетінің тарихы. – Алматы: 1994.
14. Мұқанов С. ... ...... ... ... С. ... ... кездесу. – Алматы: 1990.
16. Өтенияз С. Шоқан өскен орта. – ... ... ... ... С. ... және эстетика. – Алматы: 1976.
18. Тарихи жырлар. – Алматы: 1995.
19. Тұрсынов Е. Қазақ әдебиетін ... ... ... ... 1976.
20. Фольклор шындығы. – Алматы: 1990.
-----------------------
4

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 44 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Шоқан (Мұхаммед-Ханафия) Уәлиханұлы11 бет
Бұқар Қалқаманұлы13 бет
Уәлиханов шоқан шыңғысұлы3 бет
Уәлиханұлы Шоқан Шыңғысұлы4 бет
Ш. Уәлиханов20 бет
Шоқан Уалихановтың ағартушылық идеялары6 бет
Шоқан уәлиханов туралы7 бет
1 Абай және казіргі заман 2 Шокан және географиялык детерминизм 3 З,Фрейд және психоанализ 5 Ф,Ницше және аса кушті адам15 бет
Абай және казіргі заман. Шокан және географиялык детерминизм.Фрейд және психоанализ. Ф. Ницше және аса кушті адам22 бет
Ағартушылар философиясы6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь