Байқоңыр ғарыш аймағын зерттеуде гаж технологиясын қолдану

КІРІСПЕ

I ТАРАУ БАЙҚОҢЫР ҒАРЫШ АЙМАҒЫНЫҢ ФИЗИКАЛЫҚ.ГЕОГРАФИЯЛЫҚ СИПАТТАМАСЫ
1.1. Географиялық орны мен жер бедері
1.2. Геологиялық құрылымы мен тектоникасы
1.3. Ландшафттары
1.4. Гидрографиясы
1.5. Агроклиматтық жағдайы
1.6. Топырақ жамылғысы
1.7. Өсімдік жамылғысы

ІІ ТАРАУ. БАЙҚОҢЫР ҒАРЫШ АЙМАҒЫН ЗЕРТТЕУДЕ ГАЖ ТЕХНОЛОГИЯСЫН ҚОЛДАНУ
2.1 ГАЖ туралы жалпы түсiнiк.
2.2 Мәліметтер базасы және оның құрылымы
2.3. Қазақстан территориясындағы ҚА.ның топырақ, су, өсімдік құрамындағы өзгерістерді анықтау
2.4. Байқоңыр ғарыш аймағының экологиялық мониторинг және бақылау жүйелерінің мақсаттары мен міндеттері

ҚОРЫТЫНДЫ
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
        
        КІРІСПЕ
Курстық жұмыстың тақырыбы: «Байқоңыр ғарыш аймағын ГАЖ технологиясымен
зерттеу».
Жұмыстың мақсаты: Қазақ жеріндегі ең үлкен және өте ... ...... ... ... ғылыми техниканың жетілген кезеңі,
яғни XXI ғасырда ГАЖ технологиясын пайдалана отырып зерттеу.
Байқоңыр ... ... жер ... ешқандай бөлігінде
кездеспейді. Сол себептен Байқоңыр космодромы жер жүзі халықтарының назарын
аударып, оларды алаңдатып отыр. Бұл ... тек ... ... ... космос кеңістігіне ұшыру мақсатына жасалған емес, сонымен
қатар, ... ... жаңа ... ... ... да ... да ... космодромы әскери ғылыми-техникалық ... ... ... жоғары дамыған елдер ғарыштық кеңістіктерді
қолдануды әртүрлі мақсатта жан-жақты ... ... ... ... және т.б) ... ... ... жетістіктеріне қарамастан, түйіні
шешілмеген мәселелер әлі де көп. ... ... бірі – ... ... ... ... әсері.
Ұшырылған ғарыш кемелері мен оларды ғарыш кеңістігіне ... ... ... ... ... ... ... белгілі.
Ғарыш кемелерін тасымалдайтын зымырандардың ... ... ... тұратын болғандықтан, ол ... ... ... ... әкеп ... ... ... құлаған аймақ не егін егуге,
не мал жаюға жарамай қалған.
Байқоңыр космодромынан ұшырылған ғарыш ... ... ... ... ... ... Ол ... және Ұлытау
аудандары территориясының 10 пайызын ... ... ... ... ... ... ... оқиғаларды тек Арал теңізінің тартылуымен байланыстырудың қажеті аз
секілді. Өйткені, космодром осы ... ... оның сол ... ... әсер етіп ... ... да ... нәрсе.
Зымырандарды жасаған кезде оларға экологиялық мінездеме беріледі. Ол
зымырандарды ұшырған кезде ... ... өте көп зиян ... ... ... Ал зымырандар экологияны бұзатын болса, онда
қауіпті зымырандар ... ... ... ... қатаң
бақылауға алған мекемелердің бірі – Қазақстан Республикасының Табиғи
ресурстары мен ... ... ... ... бастап зымырандардың улы қалдықтары азайып, тек белгілі
жерлерге ғана түсетін болды. Қоршаған ортаға ұзақ мерзім әсер ... ... ... ... ... ... белгілерден аспайтыны белгілі
болды. Сонда да ... ... осы ... ... ... климаты өзгеріп
кеткенін айтпай кетуге болмайды.
Байқоңыр ғарыш аймағы ... ГАЖ ... ... ... осы аймақтың топырақ, өсімдік, ... ... ... ... ... ... ... жұмыс 2 тараудан тұрады. 1-ші тарауда ... ... ... ... ... ... ғарыш аймағы
Қызылорда облысының территориясында орналасқандықтан, біз оның ... ... ... мен тектоникасын, климатын, жер бедерін,
гидрографиясын жалпы облыс ... ... ... ... ... ... ... ғарыш аймағы аумағында салыстырып, айтып кеттік.
2-тарау – осы ... ГАЖ ... ... Мұнда жалпы ГАЖ
туралы қысқаша түсінік беріледі, сосын мәліметтер базасы қалай ... ... ... ... ... ... ... анықталғаны қарастырылған. Сонымен қатар Байқоңыр ғарыш
аймағының экологиялық мониторинг және бақылау ... ... ... ... космодромы Қазақстанның оңтүстік-батысында, яғни Қызылорда
облысы, Қармақшы ... ... ... Бұл ... ауа-райы
өте құбылмалы болып келеді. Қысы суық, жаз айлары ыстық, ... ... ... 90-150 мм. Сол ... ... ылғалсыз болып келеді де,
құрғақшылық жиі-жиі болып ... Жер ... ... ... болмайды.
Тек қана құм белестері мен көшпелі құмдар көп кездеседі. Өсімдік әлемі онша
көп емес. Орман-тоғай бұл ... ... ... систематикалық
түрлері де өте аз. Көпшілік өсімдіктер ботаника ... ... ... Көктем айларында құлпырып өсіп, жер-көкті жасыл түске бөлеп,
қызыл-жасылды бәйшешектер атып, ұрық береді де, жаз ... ... ... жойып, қурап қалады. Дегенмен, мал ... ... ... көп. Шөбі ... жұғымды келеді. Қазір бұл жайылымдар космодром
салынуына байланысты түгелімен жойылып кеткен. Малға азық ... ... ... ... ... ... көлемі 6717 шаршы шақырым. Ол солтүстікке
қарай 75 шақырым, ал батыстан шығысқа ... 90 ... ... созылып
жатыр. Байқоңыр космодромын салуға байланыств 20 000 гектар жер ... ... ... Ол ... не егін егуге, не бау-бақша өсіруге, не
мал жаюға жарамай қалған.
1994 жылы ... ... мен ... ... ... ... ... байланысты және Ресей Федерациясына оны
жалға беру үшін ... шарт ... оған ... ... ... Жал мерзімі 20 жыл деп белгіленген. ... жағы ... және сол ... ... жерлердің экологиясына зиянды әрекет
етпейміз деп міндет алған. Ол міндет іс жүзінде орындалып ... ма, ... ... жатыр ма, ол жағы бізге ... ... ... ... жер ... ... ... керек деген
келісім шартта баптар бар. Тазарту жұмыстары белгілі ... ... ... ... қалдықтардың барлығы тірі ағзаларға өте зиянды.
Зымыран ... 5 күн ... қай ... ... ... ... Қазақстан Республикасының басшыларына ... ... ... ... дер кезінде шешіп отыратын тұрақты коммисия бар.
Ол коммисия «Байқоңыр» деп аталады [1].
Байқоңыр космодромындағы әскери бөлімшелер зымырандарды ұшырған кезде
халықаралық ... ... ... ... да, көпшілік талаптарын
сақтауға тырысады. Қазақстан ... ... ... ... ... қолдан келген мүмкіншіліктерін түгелдей
жасайды. Қазақ жеріне , жердегі тіршілік ететін өсімдік ... мен ... ... әсер ... ... ... ... денсаулығына зиян келтірмеудің жолдарын іздестіреді. Байқоңырда
тұратын халықтардың денсаулығына қатер төндірмейді. Сол ... ... ... улы қосылыстарды түгелдей жойып ... ... ... ... немесе шашыраған жерлер ... ... ... үшін ... ... Термикалық әдістерді де қолданады, гептил төгілген немесе
шашыраған ... ... ... ол ... түгелдей өртеп жібереді.
Сонда гептилдің улылығы жойылып кетеді. Сонымен бірге, жерді өртеген кезде,
жердің үстінгі қабатындағы пайдалы микроағзалар ... ... ... ... ... құнарлылығынан айырылып қалады. Ондай жерлерге
өсімдіктер өспейді.
Дегенмен, кейінгі кезде Байқоңыр космодромының пайдасыз жағын ... ...... жас ғалымдардың, яғни біздердің міндетіміз деп
есептейміз.
I ТАРАУ БАЙҚОҢЫР ҒАРЫШ АЙМАҒЫНЫҢ ФИЗИКАЛЫҚ-ГЕОГРАФИЯЛЫҚ ... ... орны мен жер ... ... ... ... ... яғни Қызылорда
облысы, Қармақшы ауданының территориясында орналасқан.
Байқоңыр ғарыш аймағының көлемі 6717 шаршы шақырым. Ол ... 75 ... ал ... ... қарай 90 шақырым қашықтыққа созылып
жатыр. Байқоңыр космодромын салуға ... 20000 га жер ... ... ... Ол ... не егін ... не ... өсіруге,
не мал жаюға жарамай қалған.
Байқоңыр космодромы 1957 жылы ... Оның ...... Онда осы кезде 60 мың халық тұрады [1].
Байқоңыр космодромының іргесі 1955 жылы қаланған. Ғарыш ... ... ... ... алу ... бұл ... елді мекендерден қашық
болуы, экватор жазықтығына жақындығы, ракета ұшырудың қауіпсіздігі, қайтып
оралатын ғарыштық объектілер үшін ... қону ... ... т.б
факторлар ескерілді. Байқоңырдың басты және көмекші объктілері мен қызмет
ету орындары кең аймаққа орналасқан, олар бір-бірімен ... ... ... ... ... ... ... техникалық тұғырлар, старттық
кешендер мен ұшу трассасының бойындағы өлшеу ... ... ... ... және ... ... құрал-жабдықтары бар ірі
құрылыстар), ғарыш алаңына әртүрлі жүктерді жеткізетін кірме жолдар, т.б;
көмекші және қызмет ... ... отын ... ... ... ... мен азот өндіретін заттар, энергия және сумен қамтамасыз
ететін жүйелер, байланыс жүйесі, ... т.б ... ... (РТ) ... түріне сәйкес бір, не бірнеше
техникалық тұғырлар және олардың әрқайсысына арналып бір, не ... ... ... ... ұшу ... Арал теңізінен
Камчатка түбегіне дейін созылып жатыр[2].
Байқоңыр ғарыш ... ... ... ... жер ... осы облыс көлемінде де қарастырып шықтым.
Қазақстанның оңтүстігінде 1938 жылы ... ... ... ... ... ағысында оның екі жағасын ала орналасқан. Жер көлемі
жағынан республикадағы ірі ... бірі ... ... ... ... 249 мың ... ... халқы – 609,2 мың адам. ... ... 3,9 ... ... 1 ... шақырым жерге 2,7
адамнан келеді
Шығысы мен оңтүстік-шығысында ... ... ... ... ... ... ... облыстарымен шектеседі, яғни, ... шөл ... ... ... – Арал теңізі. Оның солтүстік және шығыс бөлігі
аралдарымен қоса 28,5 шаршы шақырым болатын ... ... ... енеді. Бұл облыс байтағының барлық көлемінің 11,8 %. Оңтүстігіне
– Қызылқұм шөлінің солтүстік ... ... – Арал ... ... ... және Орталық Қазақстанның шет аймағына кіретін
шөлейт үстірті кіреді. Тұран ойпатының жазықтау келген кең ... ... Оның ... ... Сырдария, Сарысу және Шу өзендерінің ертедегі
атырау жазығы болып табылады. Тарихтан ... ... арғы ... ... мен Арал теңізінің жерінде біріне-бірі тіркес жатқан
екі үлкен қазаншұңқыр болған. Сонау Тянь-Шань тауынан басталып, Ферғана
даласында ... ... ... ... ... басқа Қызылорда
шұңқырына құйған. Ол заманда Сырдария суы мол, ірі өзен ... ... ол ... Шу мен Сарысу өзендері Сырдарияның арнасына құйған екен.
Ұзақ шөлде талай жердің ... қақ ... екі ... опыра құлатып,
жұлқына ағатын асау өзен орасан көп құм лайды алады деген.
Ғылыми деректерге жүгінсек, бұл ... 56 мың ... ... ... ... осы ... ... аймақ қалыптасқан көрінеді
[3]. Сол геоморфологиялық аймақ солтүстік-шығысында Қаратау, батысында
Қызылқұм биігінің ... ... тар ... ... ... қарай кең
жайылып жатыр. Оны Сырдария ойпаты деп атайды. Ойпаттың ең терең ... ... ... ... да, ... ... ... созылып, одан оңтүстік-батысқа қарай бұрылып, Жаңадарияның арнасын
бойлай жатыр. Шұңқырлардың ... ... ... ... ... ... ... бірінші қабаттың қалыңдығы – 7 м-ден аспайтын
майда тас аралас құм мен саздан тұрады. Қызылорда қаласы мен ... ... ... ... қалыңдығы 60-80 м болатын үрінді құмның
қалыңдығы шетке қарай жұқара бастайды.
Байқоңыр ... ... ... ... ... ... жер бедеріне келетін болсақ, бұл ... жер ... ... болып келеді. Сырдария өзені осы ... екі ... ... және ... ... ... ... болып келеді, ал
оңтүстік бөлігін Қызылқұм алып жатыр. Ауданның аздаған бөлігінде батпақты
жазық – Дариялықтақыр орналасқан. ... ... ... ... ... құрылымы мен тектоникасы
Байқоңыр ғарыш аймағы ... ... ... біз, ... ... ... мен ... осы
облыс көлемінде қарастырамыз.
Жалпы Қызылорда облысы Тұран ойпатының солтүстігін қамтиды. Мұнда жер
бедері негізінен ... және ... ... сонымен қатар
таулы үстіртті болып келеді. Батыста – оған Арал теңізінің солтүстік ... ... ...... шөлінің солтүстік бөлігі, солтүстікте
– Қарақұм, Арысқұм және оңтүстік батыстың қатпарлы ... ... ... ...... ... ... көлдік және терраса жайылмалы сипатта болып ... ... ... мен ... ... жазықтар мен құрылымды
үстірттерді біріктіреді; мұнда таулар Қаратау ... ... ... ... [4]. Аралдың Қазақстандық бөлігі геологиялық-
құрылымдық жағынан Тұран плитасының орталық және оңтүстік-шығыс ... ... ... Бұл ... ... анықтайды, әсіресе
оңтүстік-шығыс және солтүстік бассейндерде. Мұнда, теңіз ... ... 3 км ... ал бассейн шекарасы бойынша таулы
құрылымдар жер бетіне ... ... ... ... ... ... ... су
тұтқыш шөгінділері әртүрлі тереңдікте жатады. Батыстан ... ... ... ... және ... ... үш ... бөлінеді. Олар: бірінші ретті артезиан бассейн жүйелері – ... ...... ... ... ... оның тек қиыр
оңтүстік-шығыс ... ... ... және ...... ... Шығыс – Арал – Сырдария жүйелері кіреді.
Бұл жүйелердің құрылуында ... ... ... ... бар. ... ... палеозой және протерозой шөгінділері
жатыр. ... ... бор, ... ... және ... ... құмды-батпақты шөгінділерімен жабылған. Осы ауданға қимада құмды
және батпақты қабаттар және бірнеше су тұтқыш ... ... ... ... ... ... жер бедерінің әртүрлі
абсолюттік биіктіктеріне байланысты. Олар оңтүстік-шығыстан батысқа, ... ... ... ... ... Арал теңізіне жанаса
жатқан облыстың батыс бөлігінде абсолюттік биіктік 37 ... 100 ... ... және ... ... 100 ... 200 м-ге дейін, тауалды жазығы
200 м-ден 300 м-ге дейін, ал Қаратау ... 500 ... 700 м-ге ... ... геоморфологиялық қатынаста үш негізгі бедерді бөлуге
болады: аллювиальды-атыраулы жазық, палеоген-бор үстірті және ... ... ... ... ... ... ... бөлігін
алып жатыр. Бұған бедердің шығыстан батысқа қарай әлсіз еңістелген (140 ... 150 м-ге ... ... ... 37 м Арал ... ... солтүстік және оңтүстікте палеоген және бор дәуірінің
үстірттерімен ... ... ... және ... ... – тауалды
Қаратау жотасының құрылымы тән.
Атыраулы облыс Қаратау жотасы мен Қарақұм шөлі арасында басталады. Бұл
облыс өзеннен еңіс тауалды ... ... ... аз
таралған және таулардан өзенге қарай сәл қисайған.
Тауларға қарай ... ағын ... ... ... жырымдалып,
ирелеңдей аққан жылғаларда осы атыраулы облысты қамтиды.
Ежелгі атыраудың солтүстік ... ... ... оң ... ... Қаратау тау бөктерінің арасында созылып жатқан үлкен
жазық – Дариялықтақыр болып саналады. Бұл ... жер ... – ол ... ... болуымен ерекшеленеді. Кейбір жерлерінде тақырлардың
әртүрлі ... ... мен ... ... ... ... Бұл ... сонымен
қатар ежелгі Сырдария ... ... ... ... ... орындары бар.
Атыраудың оңтүстік облысы оңтүстігінде Қызылқұмның ... ... ... сол ... ... шөл ... Жазықта Жаңадария, Қуаңдария, Ескідария, Майлыөзек, ... т.б ... ... ... ... ... бойын жағалай
сексеуілдер өскен.
Жаңадария жазығында шығыстан батысқа қарайғы бағытта құмдар ... ... ... ... ... ... арасында тақырлар таралған
[4,5].
Сырдария өзенінің қазіргі атырауының ... ... ... ... ... және ... ... ал
оңтүстік-шығыста Жуанқұм құмдарымен шектеледі. Оның жер бедеріне өзен
арналарының шөгінділері және суы мол ... ... мен ... ... ... көп ... ... тұздануы мен шөлденуінің
нәтижесінде құрғап қалған) тән.
Арал теңізі ... ... ... ... оның түбі
құрғап жатыр. Қазіргі уақытта ол жерде сорлар мен ... ... ... тұз бен шаңдар көптеп кездеседі.
Облыстың көптеген аудандарын ... ... ... ... алып жатыр. Жер бедерінің пішіні мен генезисі бойынша құмдардың
үш түрін бөліп көрсетуге болады: дөңесті-түйдекті, дөңесті-тізбекті және
биік дөңесті-тізбекті.
Қызылқұм ... жер ... ... ... тән. Құм ... ... оңтүстікке қарай 10м-ден 30 м-ге дейін ... ... ... шақырым, ал ендігі жүздеген метрден 2-2,5
шақырымға дейін созылған. Солтүстік бөлігінде ... аз, ... ... ... алмасып отырады.
Аралмаңы Қарақұм құмдарына ойпатты дөңесті және адырлы жазықты рельеф
тән. ... ... ... жазықтармен ауысып отырады. Геоморфологиялық
қатынаста мұнда үш құм түрін ... ... ... 1) бос ... ... желдің әсерінен болған бархандар кездеседі; 2) нығыздалған
дөңесті және ... 3) ... ... ... ... 20-40 м ... ... үстіртінің төменгі
шығыс бөлігін алып жатқан Арысқұм шөлдеріне дөңесті және дөңесті ретті
рельеф тән.
Облыс территорясында палеоген-бор ...... ... ... ... үстіртінің жер бедері күрделі. Мұның орталық бөлігі
жалпақ көтеріңкі жазықтар, шығысы ... ... ... келеді (Арыс
ойпаты).
Облыс территориясының ... ... ... ... Қаратау
жотасының тау тізбектеріне төмен таулы рельеф және аз ... ... ... ... ... тығыз шөгінділер орналасқан [6].
Байқоңыр ғарыш аймағы Қызылорда облысының ... ... осы ... ... құрылымына кішкене тоқталып
кетейік. Бұл ауданның солтүстігінде бор дәуірінің бөлінбейтін, ыдырамайтын
шөгінділері таралған. Сырдария өзені аңғары және ... ... ... аллювиальды шөгінділері таралған. Кей жерлерінде үштік
жүйенің ... ... ... ... ... ... ... шөл зонасында орналасқандықтан, бұл аймаққа
негізінен ... ... және ... ... тән.
Біз енді облыс территориясына тоқталмай, тек Байқоңыр аймағында кездесетін
ландшафттарға сипаттама беріп кетейік.
1 – ... ... құба және ... сор ... сұр жусанды,
бүйіргенді, сұржусанды-баялышты өсімдіктері;
2 – шөлдің тақыр тәрізді топырағы мен сортаңдағы сарсазанды, ...... ... мен ... және құба ... жүзгінді,
жусанды-жүзгінді өсімдігі;
4 – шөлдің құмдардағы сұр жусанды, баялышты, бүйіргенді өсімдігі;
5 – шөлдің құмдағы және ... ... ... ... сексеуілді,
жүзгінді, эфемерлі, теріскенді, еркекті және жусанды өсімдіктері;
6 – шөлдің ... қара ... сұр ... ... ... сексеуілді өсімдігі;
7 – шөлдің шалғынды жайылма және шалғынды-батпақты, сор топырақтардағы
құрақты және қамысты;
8 – ... ... ... ... қара ... еркекті-жусанды,
бүйіргенді өсімдігі;
9 – шөлдің аллювиальды-проллювиальды сортаңды құба және сор ... және ... ... ... - өзен жайылмасы;
1.4. Гидрографиясы
Табиғи байлықтардың ішінде судың алатын орны ерекше. Тіршілікке су
қажет. Олай ... су баға ... ... Су тірі ... ... зат алмасу
процесіне қатысатын болғандықтан органикалық өмірдің ... ... ... ... ... ... ... оның гидрографиялық
жағдайын облыс көлемінде қарастырамыз.
Облыстың ... су ...... ... Бұл өзен оңтүстік-
шығыстан солтүстік-батыс бағыты бойынша облыстың бүкіл территориясынан ағып
өтеді. Сырдария өзенінің қоректену көзі – ... ... мен ... ... ... ... ешқандай өзен келіп құймайды.
Сырдария өзенінен бірнеше өзен ... ... ... ішіндегі ең
ірісі – Қараөзек [7,8]. Сырдария өзенінің ... ... ... ... ... 1627,7 км, ал ... ... территориясына 1281 км
кіреді [9].
Сырдарияның су режиміне табиғи жағдай да өзендердің өзіне тән ... ... типі тән. ... су тасу ... ... және ... айының
басында басталып, қыркүйек айында аяқталады. Су тасқыны кезінде жылдық
ағынның 75-80%-ы келеді [8]. Ең көп ... ... ... ... ... уақытта өзеннің гидрологиялық режимі суқоймадан ағып ... ... ... ... ... ... су ... антропогендік фактор өзен ағысына әсер етеді. ... ... ... ... дамуымен байланысты, мұнда
ағыстың табиғи жағдайының ... ... тұр. ... ... ... және ... тор (бұлар өзен режиміне әсер
етеді) өзгеріске ұшырап отыр.
Көлдік атыраулық жүйе – ... су ... ... ... ... ... ... су режимі жағдайында (1960 ж дейін) ... км2 ... алып ... 2582 көл болған. Оның ішінде ауданы 1 км2 азырақ
2453 көл болған, ал жалпы алып ... ... осы ... 234 ... жазықты болып келген бөлігінде кішігірім көлдер жалпы мөлшердің
84 пайызын құрайды.
Өзеннің гидрологиялық режимінің өзгеруі ... ... ... ... яғни таяз ... ... ... мына көлдік жүйелер кеуіп кеткен: Қостам-Қаракөл және Ақпай-
Ақирек. Олардың жалпы көлемі 300 км2, ... 2-3 ... ... ... ... 1960 жылы 50 мың ... ... алып жатқан [12]. Сырдария
өзенінің суын ауылшаруашылығында тиімді-тиімсіз пайдаланудың ... ... ... ... 1964 жылы ... ... 15-20 мың ... ал 1972 жылы 1,5-2,0 мың гектар ғана болып қалды.
Қамыстыбас көлдік жүйесі келесідей бес ... ... ... ... ... ... Қамыстыбас көлдік жүйесінің иондық құрамы мен
минерализациясының таралуы - ... емес [13]. ... ... ... ... ... анықтайтын негізгі фактор – Сырдария өзені ағысының
көлемі. Бірақ та, бұл ... ... ... ... ... тобының
сульфатты класында қала ... ... ... хлорорганикалық
пестицидтердің болуы – бұл көлдердің токсиканттармен уланғаны ... он ... ... келіп құйылатын су тоқтағаннан кейін су
ағысының көлемі қатты ... ... ... ... ... нашарлады. Мұнда су ресурстарының маңызды бөлігі – ... ... ... ... және артезиан сулары.
Облыс территориясында жерасты суларының қоры әркелкі таралған.
Грунттық ... ... ... ... ... ... шөгінділерде. Құмды
массивтерде грунт сулары тұщы болып келеді, Аралмаңы Қарақұмында 2-5 м-ден
10 м ... ... аз ... түсуі облыс территориясында тиімді емес.
Жылдық жауын-шашын 200 ... су ... ... ... ... жоқ. Қазіргі кезде
өндірісте де тұщы су қоры молынан пайдаланылады. ... тұщы суды ... ... ... оның ... суға бастырып егетін күріш
егіншілігі. Ондай аймақтың бірі – ... ... ... орналасқан
аймақтар.
Бұл аймақтың көлеміндегі су қоры жер бетіндегі, ... ... ... ... Бұларға бірлі-жарым бұлақ сулары, уақытша ағын
сулар, көлдер мен ... ... қар мен ... суы ... ... жер ... ... пайда болатын бірқатар су ... ... ... ... ... ... ... Жиделі, Ақұйық, Шұңқырой,
Шолақ және басқалары. Осы аталмыш ... ... ... ... 170 млн
м3 болатын Бесарық өзенінің суы сәл молдау.
Бұлақтардан Қарасүгірді, Сасық Тамды, Қайнарды айтуға болады. Жауын-
шашын мол ... ... ... өзге жер ... ... сулардың
жылдық мөлшері – 121 млн м3-ке дейін жетеді, ал қуаңшылық жылдары – 61 млн
м3-тен ... Бұл су ... егін ... ... ... ... ... етегінде секундына 2,1 м3-ке дейін суды пайдалануға
мүмкіндік бар [15].Осындай уақытша ағын судың ... ... көзі ... ... ... жатыр. Ол жерде Құмсай суқоймасы салынған, онан
400 гектардай егіндік және шабындық суарылады.
Сырдарияның су көздері ... ... ... тыс ... ... ... борлы-үштік және төрттік шөгінділерден тұратын
қабаттардың аралығына байланысты. Өзенге, ... ... да су ... ... ыза су 4-5 ... жоғары жатады, көбіне тұщы немесе
сәл-пәл кермек. Сырдарияның атыраулық егін егетін ... ыза ... ... 2-7 м. ... минералдануы жағынан ала-құла, дегенмен ащы-
кермек және тұзды су басым. Жерасты суының қоры едәуір мол, онда ... м3-ке ... су ... пайдалануға болады.
Суарылатын аймақтан тыс суайрықтары мен құрғақ арналардың бойында
қабаттағы су 5-15 м тереңдікте ... ... ... мен ... онша көп ... секундына 0,2-0,5 м. Тақырлы жазықта қабаттағы су
терең жатыр (10-30 м) және ... ... ... әр жерінде
кездесетін кішігірім бұйрат құмдардың астындағы судың тереңдігі 5-10 ... ... ... ... ... да бар. Мұнда скважиналардың
көпшілігі секундына 5-тен 50 л-ге дейін су береді. Мұндай ... ... м, ... ... 300-500 м ... ... жерасты суын секундына 76 м3 мөлшерінде пайдалануға,
демек, сол өңірдің жайылымдарын суландыру және ... ... ... ... ... береді. Жер суаруға жарайтын су көздерінің бірі
болып есептелетін қала мен ... ... ... лас ... бойынша оның мөлшері жыл сайын 75 млн м3.
Жергілікті ұсақ өзеншелер мен уақытша ағын сулар (қар мен ... ... ... ... отырған территорияда
пайдаланылатын ... ... ... ... су ... ... төменгі ағысындағы гидротораптарға келетін сулардан тұрады. Есеп
бойынша, өзеннің сулылығы орта болған жылдары жоғарыдан Көктөбеге ... ... 10,19 км3, оның ... 1,96 км3, ... ... – 8,23 км3. ... гидроторабына келетіні – 8,51 км3, шығыны – 4,87 км3 және ... деп ... ... ... ... ... және орта ... суармалы егістің
(мақта) көлемі көбеюіне байланысты өзеннің жылдық ағысының 87 %-ын алып
отыр. Ал, осы ... ... ... небәрі 13 %. Сыр атырауының басы
саналатын Төменарық станциясының тұсына келетін Сырдарияның ... ... км3, ... ... – 17,2 км3 ... жылдары сол су тиісінше бірінші жағдайда 3,8 ... ... ... ... ... яғни ... 6 және 30 есе азайды. Өзеннің арнасынан
жоғалатын су шығынын алатын болсақ, ол ... мен ... ... ... 1 - Қызылорда облысының көлемінде өзен суының көп ... ... ... ... ... ... |Гидро |Жыл |Су ағысының орта ... м3/с |
| ... |дар | |
| |аты | | |
| | | ... |
| | | |IV |
|1 |Жер ... |5,84 |4,42 |
|2 ... ... |1,28 |1,28 |
|3 ... ... ... |2,20 |2,09 |
| ... су | | |
|4 ... пен ... және |1,0 |1,0 |
| ... ... жұмсалатын су | | |
| ... ... ... | | |
|5 ... ағыс |10,58 |9,5 ... ... жағдайы
Сырдария бассейнінің климаттық жағдайын сипаттайтын әдеби мәліметтер
баршылық болғанмен олардың көпшілігі Қызылорда облысының бүкіл ... ... ... соқпай, шектес жатқан аумағы кең үлкен
жерлердің климатын жалпы тұрғыдан талдайды. Жергілікті жерде ... ... ... айлық орташа температурасы бойынша
Қызылорда облысының жерін сұр топырақты белдіктің ... ... ... топырақты шөлейт аймағына жатқызады [17].
Қызылорда облысының климаты Еуразиялық құрлықтың ішкі оңтүстік жағында
атмосфералық ... ... ... ерекшеліктерінің ықпалымен
қалыптасады. ... ... жазы ... ... әрі ұзақ, қысы –
қарсыз қысқа, бірақ суық. Континенттік белгілері ... ай, жыл ... ... ... ... ... құбылуы байқалмайды. Облыс
байтағының барлық жерінде шілде айының орташа ... +25 ... ... ... ең ... абсолюттік температура +44
+470С. Қыста ... ... және ... ... ... ... ... тұрады. Мысалы, облыстың солтүстігінде
орналасқан Арал қаласының ... ең суық ай ... ... -13,40С, ал оңтүстігінде Аққұмда -6,80С десек, екеуінің
арасындағы айырмашылық -6,60С ... ... ... жағы ашық ... Сібірден
жылжыған салқын ауа массасы еш кедергісіз келіп тұрады. Қыстың қысқа болса
да суық ... ... Қыс ... ... ең ... ... -40 ... дейін төмендейді. Температураның жылдық абсолюттік
тербелу, яғни жоғары ең төменгі температураның айырмасы -85 -900С.
Ауаның тәуліктік ... ... ... жоғары болатын күннің
саны – 235 -275. Ол 23 ... ... ... ... 12-28-де
бітеді. Сондықтан егінді пісіріп жинау суық ұрмайтын кезең 160-205 күнге
созылады. ... ... тән ...... ... өте
аз. Оның жылдық орташа мөлшері 100-150 мм-ден аспайды және әр ... ... 60%-ы ... ... жауады. Жазда жауған қар жабындысы
мардымсыз және тұрақты емес. ... қар ... ... 2-3-ші он
күндігінде жауады, қалыңдығы 10-25 см, 2,5 ай бойы ... Кей ... ... 4 айға ... ... 1993-1994 жылдың қысында, қараша
айының басынан бастап қыс бойы 14 рет жауған қалың қар ... 1-ші ... ... ... солтүстік шығыстан қатты жел соғып тұрады. Желдің жылдық
орташа жылдамдығы 3,1-ден 6,0 м/с. Дауылдатып топырақ суырып соғатын қатты
жел Арал ... ... жиі ... Қыс ... ... желден
топырақтың беті шытынап жарылады. Жазда да алай-дүлей жел жиі соғады, ... ... ... ... ... дені ... ... шөл жазығы болғанымен
оның агроклиматтық жағдайы біркелкі емес. ... ... жылу ... ... орай территориясы бірнеше агроклиматтық аудандарға
бөлінеді [18]:
1. Ыстық аудан-жылудың (+100С-тан жоғары) ...... Өте ... - ... ... ... ... жағдай
4. Тау бөктері
Өте ыстық және құрғақ ауданға кіретіндер: Қазалы, ... ... ... ... ... ... ауданда
температураның жинағы 3400-40000С.
Ауаның температурасы +100С-тан жоғары болатын ... 175-195 күн. ... ... ... бірінші он күндігінің аяғында және ... ... ... 160-205 күнге созылады. Шілде айында орташа температура
+25 +270С. Қаңтар айында -9 -130С. Жылына жауатын ... ... ... мм. ... қалыңдығы 10-25 см. Дақылдың қандай түрін егуге де ауа-
райы қолайлы.
Сырдария өңіріндегі агроклиматтық аудан – негізгі егіншілік аймақ. ... ... ... ... ... Бұл ... ... Сырдария, Шиелі, Жаңақорған әкімшілік ... ... ... ... әрі ыстық агроклиматтық аудан Қазалы, Қармақшы, Жалағаш,
Тереңөзек, Сырдария, Шиелі, Жаңақорған ... ... ... алып ... ... ... ... жоғары болатын жылу
жинағы – 4000-43000С. Осы кезеңнің ұзақтылығы 195-205 күн. Суық ... ... ... ... ... оның ұзақтылығы 180-190 күн.
Күзде қазанның бірінші жартысында ... суық ... Жазы өте ... ... ... +27 +28 0С. Жаз ... иран ... оқта-текте
өте ыстық ауа массасы келіп тұрады, ондайда ауаның температурасы +45 0С-қа
дейін көтеріледі. ... ... ... өте зиян-ақ, дақыл ауып кетеді,
ыстықты көкөніс, бау – бақша да ... ... өсуі ... ... ... ... ғана ... жылдық нормасы – 35-60 мм. Қыста қар жоқ, жауса
да тез еріп кетеді. Су болмаған соң егін ... Бұл ... ... ... ... ретінде пайдаланылады.
Тау бөктеріндегі құрғақ агроклиматтық аудан. Мұнда +100С-тан жоғары,
температураның жинағы – 3700-35000С. Бұл агроклиматтық ауданға ... ... ... ... ... ... қамтитын оңтүстік шығыс
бөліктері кіреді.
1.6. Топырақ жамылғысы
Антропогендік әсердің салдарынан соңғы ... ... ... ... ... ... ... белсенді суландыру
нәтижесінде Орталық Азиядан ағып ... ... және ... ... 1960 ж бері азая ... Соның салдарынан Арал теңізінің деңгейі
төмендеді. Бұл өзен ... ... және Арал ... ... ... ... нашарлануына әкеп соқты.
Жоғарғы қабатта ылғалдылықтың азаюынан ... ... ... ... орын ... Арал ... ... қалған бөлігінде (қазіргі
уақытта оның ауданы 23 мың км) ... ... сор ... ... қарқынды жүруде. Шөлдену процесінің қарқынды дамуы ... га ... ... мен 7,1 мың га ... жерлер қолданыстан шығып
қалған [9].
Қызылорда облысы ... ... ... ... ... ... бойынша 5-ші зонада орналасқан [19].
Територияның солтүстік және солтүстік-батыс бөліктерінің топырақтары
сұр-қоңыр және ... ... ... шөл ... Ал ... ... ... және сазды қоңыр топырақ және құмдар. Солтүстік-шығыс
бөлігінің топырағы ашық сұр және сұр-қоңыр топырақ.
Тоғайлы ... ... ... өзенінің арна ... ... ... кездеседі. Жерасты суларының
тереңдігі 2,4 м, жыл бойы оның деңгейі өзгеріп тұрады. ... ... ... 0,9-9,5 %. ... ... ... сор ... сортаң топырақтар кездеседі.
Жайылымды қоңыр және ... ... ... кең тараған және атыраулы-аллювийлі жазықтарының жоғарғы
қабаттарында құралған. ... ... ... 3,5-6 м, ... ... ... кальцийлі, магнийлі болып келеді,
минерализациясы 1,1-4,5 г/л. Топырақ қимасында қатпарлы, жұқа ... ... ... ... ... ... қабаттағы гумус мөлшері 1,5
пайыз, жайылымдық қоңыр және шымды ... ... ... ... ... ... топырақтар. Тегістелген суайрық бетінде
кездеседі. Олар соңғы төрттік және қазіргі тұзды ... ... ... суы 2,5-4,5 м ... Су ... 1-5 ... өзгереді. Мұнда сульфатты-натрийлі немесе магнийлі-кальцийлі сулар,
егістіктерде жайылымды шабындық қоңыр топырақтар ... Олар ... ... мөлшері ұлғайған ірі гумус қабаты пайда болған. Топырақтың
гумусталуының мөлшері 0,4-3,4 пайыз, топырақтардың ... ... ... топырақтар кездеседі.
Жайылымдық-шабындық қоңыр және бос топырақтар. Атыраулық-аллювийлік
жазықтықтың жоғарғы қабаттарында құралған. Мұндағы ... ... 3-4 м-ге ... ... ... нәтижесінде жерасты суының жоғарғы
қабаттағы топырақтармен байланысы бұзылып, топырақ құрғайды. ... ... және бос ... ... ... ... болады.
Ал тұзданған топырақтар мелиоративтік жұмыстарды қажет етеді.
Жайылымдық-шабындық ... ... ... ... ... ... ... жыныстар аллювийлі шөгінділер болып табылады. Жерасты
суларының тереңдігі 1-3 м-ге ... ... 1-9 ... ... ... ... топырақтардың арасында көбінесе сор
және сортаң топырақтар таралған, суармалы егістікте қолданылады.
Жайылымдық-шабындық сазды қоңыр және жайылымдық-сазды қоңыр топырақтар
таралған, ... ... ... ... суы 0,5-0,6 м-ден 2,5-3,5 м-ге
дейінгі тереңдікте орналасқан. ... ... ... ... 0,6-3,6
пайызды құрайды. Аталған топырақтардың арасында ... ... ... сор ... аз ... топырақтар тегіс суайрықтарда, өзен аңғарының бос
бөліктерінде, атыраулы-аллювийлі ... ... ... ... суы 6 ... терең. Топырақ түзуші жыныстары аллювийлі шөгінділер
болып табылады. Бұл топырақтың ерекшелігі сол, ... ... ... Оның ... ашық-сұр қабыршақты қабат орналасқан (5-15 см).
Тақырлы топырақтың көп бөлігі тұзданған және сор, сортаң түрлерімен
көрінеді. Тақырлы ... ... ... ... ... мөлшері 0,7-1,2
пайыз. Аталған топырақтардың көбі суармалы егістерде қолданылады.
Күрішті топырақтар. ... ... ... ... құралған.
Топырақ қимасында гумус қабаты қара түсті болып жиі кездеседі.
Топырақтың тұздануы ... ... ... есе ... ... ... ... дейін өзгереді. Күрішті топырақтардың арасында тұзданбаған
сияқты сор және ... ... де ... ... ашық сұр ... ... солтүстік-шығыс, аласа
таулардың 300-400 м-ден төмен бөліктерінде кездеседі. Топырақ ... ... ... ... табылады. Жерасты суы 8 м
тереңдікте ... ... ... ... ... ашық сұр
топырағының қимасы қабаттарда сәл дифференциацияланған. Түсі ... ... ... болады. Құрылымы осал жұмырланған. Гумус
мөлшері 0,4-1,7 пайыз. Оңтүстік ашық сұр ... ... ... сортаң
аз дамыған және дамымаған түрлері бар.
Оңтүстік шабындық-ашық сұр топырақтар. Төмендеген жер бедерлерінде,
уақытша су арна ... ... ... ... ... ... ... тереңдігі 3,5-6 м шамасында. Ылғалдылық аз, бірақ топырақ
қимасы бұрын да жоғары гидроморфтық ... ... ... ... ... белгілеріне қарап, топырақтың ашық-сұр
топырақтарға жақын екендігін көруге болады. Жоғары қабаттағы гумус мөлшері
0,4-2,4 ... ... ... сұр ... ... сор, ... ... сәл дамыған түрлері кездеседі.
Шабындық-қоңыр топырақтар. Бұлар сұр-қоңыр ... ... ... ... төмендеуде, жыраларда, ағыстарда, сайлар түбінде,
өзен аңғарларында атмосфералық жауын-шашын әсерінен пайда болған. Жерасты
суларының тереңдігі 3-6 м. ... ... ... бойынша шабындық-
қоңыр топырақтар, ашық-қоңыр топырақтарға жақын.
Сортаң-қоңыр топырақтар. Сұр-қоңыр топырақтар көп кездеседі. ... ... ... ... ... ... ... тұзданған пролювий-делювий шөгінділері болып табылады.
Қызылорда облысының негізгі мәселелерінің бірі – ... ... ... жүйелердің қанағаттанарлықсыз жағдайы. 65 мың га ... ... ... яғни ... ... оның ... 28 мың га
тұздануға ұшыраған, 37 мың га жер ... ... ... ... ... ... ... азаюда: 1960 жылы
424 мың га ... 1980 жылы 115 мың га ғана ... яғни 3,7 ... ... 1960 ... 1990 ... дейін 4,5 есеге азайған. Әсіресе шабындық
аймақтар Арал ауданында (10-12 есеге) ... ... ... ... 5-6 ... ... ... 3-4 есеге дейін кішірейген.
Ауылшаруашылығында бірінші кезектегі мәселе топырақты мәденилендіруге
бағытталған. Бұл ... ... және ... ... өсуіне қажетті биостимуляторлар және осы өсімдіктерді неше
түрлі аурулардан сақтайтын ... ... ... ... ... қоректену балансының байланысын өзгертеді.
Аса мол химиялық заттардың топыраққа төгілуі – бұл жердің ... ... әкеп ... ... ... ... ... жойылады.
Қазіргі ауылшаруашылығының химикатты заттарды ... ... ... ... ...... ... фтор
және ауыр металдар көбейіп ... ... ... және
органикалық тыңайтқыштарды белсенді түрде қолдану 1999 ... ... Осы ... ... ... ... 0,6 есеге төмендеген.
1999 жылы облыста ауылшаруашылығында шегірткеге қарсы Фацент ... ... ... ... ... тек қана ... заттардан
ғана емес, сонымен қатар өндірістен шығатын қалдықтармен де ластанған.
Соңғы ... ... ... ... ... ... адам ... өзгерді. 1960 жылға дейін аллювиальды-шалғынды
топырақтар 568 мың га ... ... 1978 жылы 397 мың га, 1990 жылы ... мың ... ... ... топырақ 1960 жылы 520 мың га
болған ... ... 169 мың га ғана ... ... топырақтар қазір кеуіп
қалған және шөлденудің әсерінен топырақтың басқа ... ... ... 564 мың га ... ... ... жоғары қабатындағы ылғалдылықтың азаюынан ... ... ... ... күшейген. Арал теңізінің құрғап
қалған бөлігінде (қазіргі кезде оның ауданы 23 мың км2) осы ... ... ... ... процестері қарқынды жүруде [22].
Байқоңыр ғарыш аймағы орналасқан Қармақшы ауданының топырағына келетін
болсақ, ауданның солтүстік ... ... ... және
батпақты топырақтар таралған. Бұл жердің ... ... ... гумусы 6 пайыз.
Ал, ауданның оңтүстік бөлігінде құмды топырақтар таралған. Оның ішінде
сортаңды, сазды, ... ... ... ... ... Құнарлылырақ
топырақтар Жаңадария және Іңкәрдария өзендерінің құрғап қалған арналарында
кездеседі. Ол топырақтар ... ... ... 2 ... ... ... деп есептеледі. Ауданның оңтүстік бөлігі жайылымдық және шабындық
болып келеді.
Ал, нақты ... ... ... ... ... мұнда құмдар,
тақыр тектес және тақырлар, сұр-құба, құба және ... ... ... шалғынды топырақтар кездеседі.
1.7. Өсімдік жамылғысы
Облыс шөлдің ыстық және ... ... ... және де бұған
континенттік климат тән. Жауын-шашын аз, жазы ыстық, қары аз, суық ... бәрі ... ... ... әсер ... Өсімдік жамылғысы
алуан және құрылымдары да өзгеше.
Жалпы ... ... үш ... бөлуге болады: құмды жазықтардың
өсімдіктері; тау етегіндегі өсімдіктер; ... ... ... ... ... ... ... қалыптасқан.
Құмды алқаптардың өсімдіктері: бұталы, бұта аралас және еркек шөп,
жусан, қоянсүйек, жүзгін және т.б. ... ... мен құла ... ... ... ... еркек шөп, жусан ... ... 7-8 ... ... Құм ... жазықтарда гектарлық өнімі 3-8
центнердей болатын еркек шөппен аралас басқалары бар. Солтүстік шөл даланың
ерте ... ... ... және жол бұйрат құмдарына тән өсімдіктері
жүзгін, ... қара ... ... шығатын жусан мен эфемерлер.
Қуаңдария мен Жаңадария жазықтарында қара сексеуіл ... ... ... кейде оларға сораң мен жантақ ... ... Құм ... ... желерге бүйірген, қара сексеуіл, күйреуік бой ... ... ... тұратын құмдарда шөптің аталмыш топтарында жыңғыл,
шеңгел, баялыш, теріскен кездеседі.
Тау ... ... осы ... кіретін Қаратаудың батыс
бөліктерінде кездеседі. Өсімдіктерінің түрлері астық тұқымдас ... ... мен сұр ... Көктемнің екінші жартысында аралас шөптер
тығыз болып тұрады. ... жаз шыға ... ... ... ... көркі
кетеді де, бірыңғай жусан қалады. Бұл шөптердің ... әр ... 1,9-7,2 ... ... ... Тау ... тереңдеп биікке
көтерілген сайын (400-500 м ... ... ... ... ... ... т.б тығыз болып өседі. ... мол ... ... ... ... – 5,7 центнерге дейін барады.
Өзен арналық қырқаның өсімдіктері. Сырдария өзені мен одан тарайтын
сулы өзендердің арналарына ... ... ... жерлерде өсетін астық
тұқымдастар мен әртүрлі шөптер. Бұл топқа кіретіндер айрауық, аздап қамыс
және шалғынды ... ... тән ... ... – қызыл мия, есек
мия, тергүлді, айбат мия т.б
Сырдарияның арналық қырқасында ағаштар сирек. Кейде ... ... жиде мен тал ... ... тоғайлар кездеседі. Қалың өскен ... ені 1-3 км, ескі ... мен ... басында суға жақын жерлерде өседі.
Жоғарғы белдікте өсетін ағаштар жиде, терек, тал, тораңғы. ... ... ... ... ... мен ... ... орап тастаған. Ондай
тоғайларға ит тұмсығы батпайды. Топырақ бетіне ... ... ... ... ... қамыс, жабайы арпаға аралас әртүрлі шөптер,
мысалы тергүлді, ... ... ... ... ... ... дарияның тасқын суы оқтын-оқтын басатын ойпаң
жерлерде ну қалың қамыс. ... суы таяз ... ... қамыспен
аралас қоға да бар. Су басқан, ... суы ұзақ ... ... ... таза ... ... ал ылғалы аздау жерлердің қамысы сиреп, оған
аралас жыңғыл, қарабарқын, кейде сораң өседі. Мұндай ... ... ... ... ... ... ... едәуір территориясын алып жатыр.
Бірыңғай таза қамыс жылына әр гектардан 50 центнерге ... ... ... ... ... ... ... борпылдақ және
шалғынды сорларда галофиттердің жұтаңдау ... ... ... Сол ... ... дені жыңғыл, итсигек болып келеді.
Шалғынды тұзы аздау сорларда сиректеу өскен ... ал ... ... ... ... ... өседі. Сорлардағы өсімдіктердің
өнімділігі әр гектардан 1,0 центнерден аспайды, онда да малға ... ... қуаң ... ... ескі ... ... және жазық
жерде шоғырланып өскен сексеуіл ... ... ... ... ... өсетін күйреуік, жусан, торғай оты, ранг, балықкөз. Едәуір
кеңістікті жалаңаш тақырлар алып жатыр. Онда жоғарыда ... ... Тек ... және ... жаңбырдан кейін тақырға жиналған қақтың
суын көкжасыл балдырлар басып ... ... ... өсетін ранг,
күйреуік, бүйірген. Олардың да ... ... ... ... ... жердің сәнін келтіретін, оны эрозиядан
қорғайтын, топырақтың құрылымын ... ... ... ... орта – ... ... көмегімен заттардың билогиялық айналымы
қалыпты дәрежеде біркелкі жүреді.
Қазіргі кезде жалпы ... 1751 мың га (87,06 %) ... ... га (12,94%) суармалы ... ... [24]. ... ... атырауында ылғалды жерлер мен өзен жағалауын бойлап өсетін ағаш-
бұталардан тұрады. Бұларды су мен топырақты қорғайтын орман десе де ... өзен ... сәл ... ... және ... ... ... төбелер мен бұйрат құмдардың баурайлары мен
етегінде өседі. ... ... ... ... Ол ... даланың
жайылымдарында жердің бетін қорғайды, мал азықтық ... ... себі ... ал ... мал отарларына жайылым, сондай-ақ ... отын ... ... жынысы қыс айларында қар жинайды, ашық жерге қарағанда
сексеуілдің астындағы қар еру процесі ... және ... ... қар суы ... баяу ... ... топырақтың құнарын арттырады.
Ондай жерлерде шөптің тым ... ... ... ... ... ... жайылған қой отарлары жаздың ыстығында ... ... ... ... ... ... мал азықтық шөптердің әртүрлі
биологиялық топтарға жататын түрі бай, ... ... ... ... ... ... мен Қызылқұм шөлді мекен болса да,
оларда көптеген мал ... жыл бойы ... ... Шөл ... азығының қоры ретінде ақ және қара ... ... өте ... ... ... деңгейі жер бетіне жақындау болатын жерлерді
қалайды. Қара ... ... ... ... ... ... ... жоғары деп айтуға болады. Ол бір ... бес ... ... ... зат ... ... тағы ... сол, оның жасыл бөліктерінде каротин, қант, т.б. биологиялық
белсенді заттар ... ... ... ... ... ... ... үстеп қоректендіруді едәуір азайтуға болады.
Өкінішке орай, бақылау мен ... ... бар ... ... ... ... ... алқаптарының орнынан құлазыған даланы ... жай ... ... ұзын рельске темір арқан байлап шынжыр
табанды ... ... қоса ... ... ... Оның
орнына не егін егеді, не отын дайындағаннан кейін сол күйінде ... ... ... ... жер көп ұзамай-ақ құмы немесе шаңы
бұрқыраған далаға айналады.
Сырдарияның екі ... ... ... ... ... орналасып
жасыл қалқан болып тұрған тоғайлық бар. ... су мен ... ... ... шын ... өзен арнасының жағалауын эрозиядан қорғайтын
парктер мен орманды парктерге теңеуге әбден ... ... ... ... да су ... ... ... тоғай ағаштарының тамыры терең
бойлай тұтасып жатады да, топырақты жуылып кетуден сақтайды, ... ... ... ... ... жел ... құмдардан айналымдағы егістік,
шабындық, жайылымдық жерлерді сақтайды.
Тоғайлы ормандардың су қорғаудағы маңызы ерекше. Олар өзен арналарының
тұрақты күйде сақталуын ... ... ... суды ... ... Сырдария өзені мен оның өзектері балықтардың құнды түрлері
уылдырық шашатын ... ... ... ... бойлай екі жағасында
ені 1 шақырым алаң ... ... ... ... есептеледі.
Тоғайлы ормандар рекреациялық мақсатқа пайдалануға, сауықтыру, яғни,
демалыс зоналарын, аңшылық шаруашылықтары, экология-ботаникалық ... ... ... өте ... Демек, Сыр бойының тоғайлық
ормандары су мен жерді ... сан ... ... ... ... ... орай ... алқаптарында, орман
шаруашылығын жүргізу сол тоғайлыққа ғана тән ... мен ... ... жер мен суды ... ... ... ... басқа да
пайдалы жақтарын жандандыру принциптеріне негізделуі керек. ... ... ... ... ... сондықтан онша құны жоқ.
Сыр бойының ең бастысы өзендер мен қабаттағы судың гидрологиялық
режиміне байланысты. Сонымен ... ... ... ағаш ... тез ... үлкен мәні бар.
Тоғайлы орманның ауқымды, қалың болып өсуі ... мал жаю, ... ... ... ... факторлар үлкен ықпал жасайды. Әйтседе
Сыр бойының тоғай-ормандары өзеннің гидрологиялық режимінің өзгеруіне ... ... 30 ... 133 мың га ... ... ... ... Сырдария
өзенінің ағысы азайып, өлкенің қуаңданған кезеңіне тура ... ... ... қуаңдануға байланысты басталған қолайсыз құбылыс
топырақты аздырып, шөптерді ... ... да онан шет ... ... ... ... күйі де онша мәз емес. Азып-тозсада
сақталған тоғайларда экологиялық жағдайдың өзгеруіне көнбісті деп ... тал, жиде ... ... ... көл ... галофил
бұталар көбейіп барады.
Өрт тоғайлық-орманға орасан зор зиян келтіруде. Өртке басты себепші
адамдар екені айтпаса да ... ... ... 90 % ... ... ... ... өрт ормандарда от жағудан, аңшылық кезінде шала
жанған оқ дәрілердің қалдығынан, автокөлік моторынан ... ... сол ... қалыптасқан табиғи тепе-теңдікті бұзады. Мұндай жағдайда
оны қайтадан қалпына келтіру үшін ұзақ ... және ... ... ... ... ... өсімдіктің негізгі түрі жусан және бетеге.
Жусанды-бүйіргенді өсімдік әдетте тақыр топырақтарда өседі және ... ... ... ... ... бөлігінде – Сырдария өзені аңғарында – ... ...... ... өседі. Мұнда, құрақтар он мың га. жерді алып
жатыр. Ал, оңтүстігінде бұл ... ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар, кейіреуік, ранг, бүйірген ... ... ... ... ... ... ... ГАЖ ТЕХНОЛОГИЯСЫН ҚОЛДАНУ
2.1 ГАЖ туралы жалпы түсiнiк.
Геоақпараттық жүйе мәлiметтердi өңдеу мен картографияда өте ... ... ... табылады. ГАЖ-ге берiлген анықтамалар өте көп.
Солардың iшiнде ең көп ... ... ... - ... ақпараттардың барлық түрiн ... ... ... ... шығаратын бағдарламалық-ақпараттық кешен”.
Ал, екіншіден, ГАЖ техникадан құралған жүйе ... ... ... ... ... ... - ... енгiзетiн, сақтайтын
және өңдейтiн, шығаратын жеке тұлғалық және ... ... Бұл екi ... да өз ... дұрыс. Әрине, бiрiншi
анықтама толық деуге болады. Себебi жұмысы толық, әрi ... ... ... т.б. ... тиімділігі жоғары болады.
Бұл жетiстiк қазiргi жүйедегі көптеген маңызды мәселелерді шешедi:
• жоғары сапалы картографиялық өнiмдердi құру;
• мәлiметтер базасында ... ... ... ... мәлiметтердiң карта, графиктiк, диаграммалық сызба түрiнде берiлуi;
• кеңiстіктегi мәлiметтерге талдау жасау, ... ... ... ... мен ... ... ... беру;
• мәлiметтердiң түрлi ақпараттық көздерiн біріктіру;
• өзге техникалық ... ... ... және ... жүргiзу өткен ғасырдың 60 жылдарының соңында құрыла бастады. Олар
Швеция, Канада мен ... ... және оқу ... ... болатын.
Сол кездердiң өзiнде автоматтық картографиялық мәлiметтер банкiсiн құру
алдыңғы қатарда болған, бiрақ графиктiк тұрғыдан олар ... ... ... және жаңа ... ... болғандықтан, тоқтап
қалған болатын.
80 жылдардың соңында ... ... ... ... жаңа технологиялардың негiзiнде жүзеге аса бастады. Осы
кездерде “ГАЖ” терминi пайда болды. Алғашқы күннен ... ... ... бірқатар пікірталас туды.
Бiрқатар ғалымдар оны ақпараттық жүйе деп ... ол ... ... ... мен ... ... мәлiметтердiң таралуын көрсетедi
деп санады. Ал ... ... ... бағдарламалар құрылымына назар
аударып, бұл терминмен ... ... ... ... Мысалы,
Mapinfo және Wingis, т.б.
Көп ғалымдар ... ... ... ... ... ... үш ... бөлді: “орны”, “уақыты”, ... Бiр ...... ... ... (гео) ... енуi, бiрақ ГАЖ-сiн құрайтын
графиктiк ақпараттың көбi ... ... ... ... де бiршама шатастырулар бар: сандық ... ... ... ... ... ... (Гост+28441-90)
сандық картаны жер бетiнiң ... ... ... ал (Гост- 50828-93)
электрондық картада векторлық немесе расторлық карта деп ... ... ... ... мен ... ... жасалады. Ал
практикада бұл екi түсiнiк аралас жүредi. Географияда ГАЖ ақпараттық жүйе
емес, ақпараттық ... ... ... түрде ГАЖ мәлiметтер базасы мен электрондық картаның байланысы
болып табылады. Оны мәлiметтер базасының кеңейтiлген концепциясы ... ... Бұл ... ГАЖ, ... ... жаңа деңгей мен
интеграциялық әдiс және ақпараттардың құрылымдастырылуы. Бiздi қоршаған
әлемде ақпараттың үлкен бөлiгi ... ... онда ... ... ... рөл атқарады. Сондықтан ГАЖ көптеген қолдануларды МББЖ –ның
мүмкiндiгiн кеңейту ... ... ... ... Apc/info - да
(компьютерлерде), күштi серверлерде пайдаланушылардың интернетте ... ... ... ... береді. Сонымен бiрге ГАЖ көптеген ... ... ... ... ... ... сандауда қолданылатын
дигитайзерлер, лазерлiк принтерлер, картаны басылымға жiберетiн принтерлер,
плоттерлер.
ГАЖ қолданбалы бағдарламалармен қамтамасыз етуге, мәліметтерді енгiзуге,
сақтауға, өңдеуге, географиялық ақпараттарды ... ... ... ... ... ... ... компоненттерi болып
төмендегі құрылымдар табылады:
• географиялық мәлiметтерді енгiзу мен ... ... ... ... мәлiмет базасын басқару жүйесi;
• сұраныс пен талап ... және ... ... ... ... ... ... қолдануды жеңiлдететiн графикалық
интерфейсi.
ГАЖ мәлiметтердiң негiзгi екі түрiмен жұмыс ... ... ... ... ... ... және кеңiстiктiң формасы мен ... ... ... ... ... ... сан мен ... тұратын
географиялық зерзаттың мәлiметтiк, бейнелiк ақпараттар базасын құрайды.
Жеке кестелер өзара негізгі сөздермен байланыста болады, ... ... ... ... т.б. ... ... бар. Сонымен
қатар олар кеңiстiктiк мәлiметтермен байланысты.
Кеңiстiктiк мәлiметтердiң негiзгi екі түрi бар: ... ... ... ... ... ... сызық, контур түрiнде болады.
Расторлықта жүйелiк торлар ... ... ... ... ... ... ... – ағаш, қоныс, т.б. түрінде бейнеленедi. ... - мол ... су ... көшелер, т.б. Полигон – аумақтық бөліктер.
Мәлiметтің бiршама ... ... ... ... ... ... ... кестелік мәлiметтерде жинақталып,
даярланады. Бұл тұтынушының мәліметтерге қол ... ... ... ... ... ГАЖ геоақпараттарды басқа
түрдегi мәлiметтермен ... ... ... ... қауiптi
зерзаттар жақындығы, топырақ құрылымы, халық саны туралы мәлiмет өзара
байланысты (ГАЖ-дың көмегiмен шешiлетiн ... ... ... ... және ... ... ... жинау мен өңдеу
қазiргi кездегі зерзаттардың жағдайына, ТТК (табиғи-территориялық ... ... ... ... көзiн картадағы зерзаттармен
байланысты.
Мұндай тәсілдер мысалы, эпидемия немесе ормандағы өрт ... ... ... ... ... ... ... өнiмде жұмыс iстейтiн адамдар
қолданушылар болып табылады. Бағдарламаны қамтамасыз етуде жұмыс iстейтiн
адамдарды ГАЖ-ды құраушы бөлiгiнiң бiрi ... ... онша ... ... оның ... ... бар. ГАЖ-дың тиімді жұмыс iстеуі үшiн
өңдеушiнiң қарастырған әдiсiн сақтау керек, сондықтан да ... ... тiптi ең ... ... де ... ... тигізеді. ГАЖ-ды
қолданушылар: жүйенi қолданатын және өңдейтiн техникалық мамандар мен
күнделiктi өмiрде кездесетiн ... ... ... қолданылатын
қарапайым қолданушылар [25].
ГАЖ әдiсi. ГАЖ-ды ойдағыдай және нәтижелi қолдану көбiнесе, дұрыс құрау
мен ... ... ... ... ГАЖ ... ... ... тұрады:
• картадан алынған кеңiстiктегi тапсырмаларды өңдеу мен барлап бiлу және
енгiзудi қамтамасыз ету немесе мәлiметтердi енгiзу;
... және ... ... ... ... шұғыл алу, олардың
маңыздылығын дәлелдеп түзету;
• талдауды жасау және өңдеу. Есептi шұғыл түрде шешу;
• мәлiметтердi әр ... ... ... ... сурет диаграмма блогы,
жергiлiктi сандық үлгі т.б.).
ГАЖ-ді қолдану негізінде біз кеңістіктегі көпмөлшерлі ... ... ... ... бір ... талдау жүргізуге мүмкіндік
береді және экологиялық ... мен ... ... ... ... ... оңайлатып, аномалияларды жедел түрде анықтап, оларды жоюға
арналған қажетті шараларды ұйымдастыруға көмектеседі.
Кеңістіктік мәліметтер ... ... ... ... ... айқындау үшін карталарды қолдану. Географиялық
ерекшелік дегеніміз – жер ... ... ... ... орналасқан зерзаттар.
Географиялық ерекшеліктерге табиғи компоненттер ... жер ... ... ... ... ... ғимараттар) және жер
бетінің аумақтық бөлшектері ... ... ... тар және ... ... ... карталар нүктенің, сызықтың және аудандардың
көмегімен нақты өмірді үлгілейді. ... мен ... осы ... ... ... аудан түрінде бейнелеуге өте ұсақ болып келген
географиялық ерекшеліктердің дискретті орналасуын анықтайды. Мысалы, құдық,
телефон ... ... ... сонымен бірге тау шыңы сияқты
ауданы жоқ ... ... ... ... ... өте тар ... ... өзен) немесе ұзындық көрсеткіші бар, бірақ көтерілім
контуры сияқты ауданы жоқ зерзаттарды ... - ... ... орналасуы мен формалары бар штаттар,
аймақтар, жер бөлінділері, топырақ типтері және жерді ... ... ... ... ... ... ... нүкте үшін маңызы бар нәрсені бейнелейді.
Мысалы, көтерілім. ... ... ... көтерілімге ие. Міне, сол беткі
қабаттарды көрсетудің қиындығы – ... ... ... ... ... Сондықтан беткі қабатты көбіне сызықтар сериясы арқылы көрсетеді.
Көтерілім контуры – бірдей мағыналы сызықтарды анықтайтын изосызық типі.
Изосызықтар, сонымен бірге, ... ... ... ... ... ... ... басқа беткі қабат типтерін көрсетуде пайдаланылады.
Қазiргi геоақпараттық жүйелер өндiрiстiк мақсатта ... ... ... ... үшiн ... құрал болып
табылады. Ол қазіргі заманда геоақпараттық индустрия ... ... ... экономикасының негізгі салалары әлемнің осы геоақпараттық
индустриясын құрайды. Бұған мысал ретінде Жапонияның, Оңтүстік ... ... т.б. ... ... атап ... болады. Олар
ЭЕМ-ға қажетті бөлшектерді, құралдарды жасайды. Әлем бойынша геоақпараттық
индустрия саласы ... 5 ... ... мөлшерінде өнім шығарады. Бұл
әлемдік машина жасау саласына ... ... есе көп. ... ... ... ГАЖ ... ... өркениетті елдердегі географияға
маманданған жоғары оқу орындарының ... ... ... енді әлемдік ГАЖ құруға қажетті қолданбалы бағдарламалар ... орын ... ... ... ... ESRI, ER ... IDRISI және т.б.
ESRI серiктестiгi адамдарға ГАЖ туралы көбiрек мәлiмет беру мақсатында
жаңа жоба-интернет сайтын ... ... Сайт мына ... "ГАЖ дегенiмiз не?", "Сiздiң тапсырмаларыңыз үшiн ГАЖ", "ГАЖ-бен
жұмыс iстеп көрiңiз", "Сiздiң ГАЖ-іңіз" үшiн мәлiметтер, "ГАЖ - ...... ... ... ... ... Бұл ... үйренушiлерге арналған on-line кiтабы болып табылады.
Informix серiктестiгi ESRI өнiмдерiне қызығушылық танытып ... ... ... 2 жоба ... – 1999 жылдың маусымында ESRI
Italia СУБД Informix негiзiнде GeoCare ... ... ал 2000 ... ... – GeoW@p, яғни ұялы ... ... Интернетте
геоақпараттық жолды қамтамасыз ететiн өнiмдi шығарды.
Бiздiң түсiнiгiмiзше, ГАЖ ... ... ... да, ... да құру ... практика мен географиялық зерттеулердiң
қолайлы ортасын ... ... Бұл ... ...... және қосымшаларымен бiрге ArcGis ... ... ... ... ... ал ... бiр тәсiлмен ғана, яғни өзiнiң ... құру ... ... ... ... ... ... карта жасалынады. Карта нақты топографиялық негiзде салынады, бiрақ
мұның өзi шартты координаттарда, сондықтан ... ... ... ... Ең ... ... – бұл ... нүктелерi мен
өзiне тән шыңдарын көлемдi GPS ... ... ... ... ... ... интегралданғаннан кейiн, онда бақылау нүктелерiнiң
анағұрлым массиві қалыптасады, ал бұл ... ... ... ... ... мүмкiндiк бередi. Олардың iшiнде –
көпкомпоненттi ... ... ... ... ... ... кеңiстiктiк орналасуына байланысты атрибуттарды иемдену,
легендаларда арнайы маркерлер мен маркер-диаграммаларды қолдану, ... ... ... ... ... ... өтеу.
Ал ендi ER MAPPER геоақпараттық жүйесiне келсек, оның маңызы өте зор.
Өйткенi оны жұмыстың қай саласында ... да ... ... ER ... ... ... ... мен аэрофотосуреттердi қарауда;
• үлкен бейнеленулермен жұмыс iстеу үшiн;
• геофизиктерге сейсмикалық зерттеулерде қажеттi ... ... ... ... ... оның ... ерекше концепциясы болуымен;
• мұнай-газ индустриясын құру жұмыстарында;
• жылдам ақпарат алуда;
• мәлiметтердi жоғарғы деңгейде алу ... ... ... ... ... барлық салаларына белсендi
араласуы артқан сайын геоинформатиканы ... ... ... оқу пәні
ретiнде теоретикалық-методологиялық қабылдау керектiгi пайда болады.
Қазiргi геоинформатика, бiр жағынан, геоақпараттық ... ... ... және ... бiлiм ... ... ... ғылым саласы ретiнде көрiнсе, басқа жағынан ... ... ... ... ... (ГАЖ технологиялары) шешу үшiн
қолданылатын ... ... ... ... ГАЖ, ... ... ... және банкiсiнiң өндiрiсi ретінде қабылдануда.
Өзiмiз көрiп отырғандай, геоинформатика өте кешендi, ерекше пән, оның
географиялық ғылымдар жүйесiнде (жер ... ... ... одан ... ... теориясының, концепциясының, әдiстерiнiң ... ... ... зерттеу жұмыстарын талап етедi [25].
2.2 Мәліметтер базасы және оның құрылымы
ГАЖ-ды жүзеге ... ... ... ... ақпараттарды ары
қарай өңдеу қажет. Бұл ... ... ... ... ... ... және де РҒҚ жүргізілетін аймақтар картасы – геомәліметтер болып
табылады. Қажетті кіріс және шығыс ақпарат және де ... ... ... мен басу, мәліметтерді толтыру, жаңарту және ... ... ... ... ... ... және шетелдік тәжірибе негізінде мәселені шешудің аппараттық
қамтамасыз етілуіне минимальды жүйелік талаптар ... осы ... үшін ... ... ... ... ... белсенді жұмыс ыңғайлығына 512 мб ... ... ... ... процессорлары бар жеке компьютерлер, түрлі-түсті ... С ... ... ... ... ... ... өнімдердің
бастапқы жиынтығы орнатылды: Arc View 8,1 – соңғы қолданушыға мәліметтерді
енгізу, өңдеу, ... ... ... ГАЖ қосымшаларды кең
таралған бағдарлама құралдары – Visual Basic, Delphi, ... ... ... Acces, Visual Fox Pro арқылы жасау құралдары.
Таңдамалы ... ... ... ... мәлімет
базаларымен, электрондық картографиялық бейнелермен жұмыста кең ... ... ... ... ... мәлімет типтерін – мәтін,
кесте, видео, графиканы бір жобаға біріктіру ... ... ... ... ... басқа да кең таралған ГАЖ-
мен, баспа және ізденіс пакеттерімен сәйкес ... және осы ... ... ... ... ... береді.
МБ құрылымы. РҒҚ МБ қоршаған ортаға әсер ететін ғарыш тұрағының
келесі обьектілерінен тұруы ... ... ... ... ... ... тұрағының жер беті обьектілері
2.1 техникалық кешендер (ТК)
2.2 стартты кешендер ... ... ... ... ракета отындарының бөлшектерін сақтау қоймалары
2.5 оттегі-азот зауыты
2.6 өлшнуіш пункттері
3. Ғарыш ... ... жер беті ... жылу және энергияны қамтамасыз ету обьектілері
3.2 отын-майлау материалдарының қоймасы
3.3 көлік
3.4 құрылыс индустриясымен жергілікті өнеркәсіпке ... ету ... ... ... ... ... қалдықтарды сақтау полигондары мен үйінділері
3.7 тұрғын зоналары
«Бастапқы мәліметтер» функционалды блогының МБ мағынасына қарай МБ
кестелерін біріктіретін жеке ... ... ... ... ... ғарыш тұрағының инфрақұрылымының негізгі обьектілерінің МБ
- қоршаған орта обьектілерінің МБ
Ғарыш тұрағының инфрақұрылымының ... ... МБ: ... ... жер беті ...... ... және теміржол,
электроөткізгіш тораптары, бастапқы кешендердің электрондық карталары.
Қоршаған орта объектілерінің МБ: ArcView ... ... ... ... ... ... 1: ... масштабындағы
электрондық карталардың жиынтығы. Кеңістіктегі МБ ... ... ... Map Objects -2 ... Delphi -5 ... интеграциялануы көмегімен
жүзеге асырылады [26].
2.3. Қазақстан территориясындағы ҚА-ның топырақ, су, өсімдік
құрамындағы ... ... ... ... ... мен деңгейін зерттеу үшін «Протон»
жеке ... ... ... ... 6 құмдақты топырақтардың
үлгісі қолданылды. Үш үлгіде СЕДМГ ... ал ... ... ... үлгілерде болған жоқ. Зерттеулер құрғақ және шаң тәрізді
үлгілермен жүргізілді. ... ... ... ... орнатты.
Зерттелетін катиондар мен аниондар мөлшері белгілі ... ... ... ... п – ... ... ... тәсілмен анықтады. Тәжірибе
жағдайлары үлгілер сипаттамасы 6-шы ... ... ... г ... және іріктелген топырақ үлгілері топырақтың вентиляциясы
үшін кристаллизаторға орнатылды. ... ... ... ... ... Гептил сараптамасын 1, 2, 3 тәуліктен ... ... 2-7 ... ... жүргізді. 1-3 үлгілеріне СЕДМГ енгізілген жоқ.
Сараптаманы әр 5-7 тәулік сайын жүргізді. Барлық ... ... ... 3 - ... жағдайлары мен топырақ үлгілерінің сипаттамасы [26].
|Топырақ |СЕДМГ-ның |СЕДМГ ... ... ... ... ... ... |механикалық құрамы |
| ... ... | |
|1 |0,40 |- ... ... ауыр |
| | | ... |
|2 |141 |- ... ... ... құмайт |
| | | ... ... ... құмайт |
|3 |765 |- ... ... ... |
|4 |- |0,5 ... ... саз |
|5 |- |150 ... түйіршікті ауыр құмайт |
|6 |- |800 | ... ... ... ... тұрақтылығын дәлелдейді. СЕДМГ
концентрациясы бірқалыпты ыдырамайды. Бастапқы кезеңде-ақ ... тек 50-60 % -ын ... ... Бұл ... – СЕДМГ-
ның қарқынды ыдырауын топырақтағы тотықтырғыштармен ... ... ... ... ... ... ... көрініс беру динамикасын зерттеу. ... ... ... ... 7 су үлгісі алынды. Зерттелетін ... ... ... ... рН ... ... – дистильденген
су минералды, органикалық қоспалары жоқ. рН – 5, 4. 2, 3, 7 – ... емес ... бар. ... ... (4, 5, 6 – ... ... ... органикалық емес қоспалардан тұрады. Тәжірибе әдістемесі
келесідей: барлық үлгілерге 9,41 мг/л СЕДМГ мөлшері ... 1000 ... ... ашық шыны ... сақталды. СЕДМГ енгізілген соң ... соң 2 су ... 1 – ... ... 2 – NO2, ... ... ... Тәжірибе ұзақтығы 30 тәулік.
СЕДМГ концентрациясын п-нитробензальдегид индикаторы бар экстракциялық-
фотометриялық ... ... NO2, NO3 ... концентрациясын фото-
колорометриялық тәсілмен анықтады.
Келтірілген мәліметтер бойынша СЕДМГ-ның таралуы барлық су ... ... ... суда аз ... онда 30 ... ... де 70
% гептил сақталады. СЕДМГ 6 ... тез ... 21 ... ... мүлде
анықталмайды. Ұқсас ыдырау 5 үлгіде жүреді, онда СЕДМГ 30-шы ... ... ... ... 10 ... бойы ... 30 ... 1/5 бөлігі ғана қалады. NO3 пен NO2 ... ... ... өзгеріссіз қалады.
Кесте 4 - Зерттеу үшін алынған судың химиялық құрамы [26].
|№ Судың |рН ... мг/л ... мг/л ... | | |
| | | |
| ... |
| |2 7 12 17 |2 7 12 17 |
| |23 30 |23 30 |
|1 |0 |
|1 |30 |
|2 |24 |
|3 |21 |
|4 |27 |
|5 |13 |
|6 |7 |
|7 |20 ... ... ... ... жақсы еритіндіктен, анатомиялық
зерттеулерге сілтілік ортада қозғалмалы ... ... ... ... ... биохимиялық сипаты бар дәнді дақылдар мен
күрделі гүлділер тобына жататын өсімдіктер тіркелді. Есеп беру ... 1 м2 ... ... ... Оларда күрделі гүлділер
(Artemisia terra alba) ... ... (Stipa ... Poa Sp) туысты
өкілдерінен дала зонасына тән өсімдіктер өсірілді.
Тәжірибелік алаңда ... ... 50 см ... 0,8 г/л
концентрация мөлшерінде СЕДМГ-мен өңделді. ... пен ... ... ... 10 минут, 2 күн және 10 күннен кейін алынды. ... ... ... ... 50-70 см және 2 м ... ... ... топырақтан 10 минуттан кейін алынған үлгіде
анықталған токсиканттар: бірінші үлескіде 5,5 ... ... ... ... ал 2 сағаттан кейін бірінші үлескіде СЕДМГ мөлшері өзгерген жоқ ... ал ... 3,8 ... ... ... ... ... химиялық сараптамасы жүргізілген жоқ. 1 м2 ... ... ... ... ... үшін ... ... тіркелді, ал
биоморфологиялық зерттеулер үшін әкелген материалды сақтау мақсатында 70 %
этил спиртінде ... ... ... ... 1:1:1 пропорциясында өсімдіктер консервациясы жүргізілді.
Өсімдіктердің құрылымдық ерекшеліктерін зерттеуде М.Н. Прозинаның
тұрақты және ... ... ... ... қолданылды.
Анатомиялық зерттеулер үшін уақытша және тұрақты препараттар дайындалды.
Жерасты және жер беті өсімдіктердің органдары қолмен және ТОС-2 ... ... ... ... ... ... глицерин және
глицерин-желатинге салынады. Микрофотографияға және ... ... үшін 60 ... ... ... ... түсіру фото құралы бар МБИ-6 микроскопы көмегімен
жүргізілді. ... ... ... алғашқы қабықша қалыңдығы,
склерепхима қалыңдығы, орталық ... ... ... ... ... анықталған.
Кесте 7 - Ластаушылардың әртүрлі деңгейлеріндегі сабақ пен тамырдың
анатомиялық ... ... ... ... ... |
| ... | | |
| | ... түйін|Орта |Түйін |Алғашқы |Орталық |
| | ... мкм ... ... ... ... |
| | | ... | |мкм |мкм |
| | | |мкм | | | |
| | ... |Ені | | | | |
| | ... | | | | | ... |Artemi |275,91 |240,2 |302,6 |9 |69,4 |192,72 |
| |sia ... |0,07 |0,1997 | |0,056 |0,043 |
| |alba | | | | | | ... |Artemi |222,02 |203,5 |260,28 |8,4 |113,08 |200,02 ... |sia ... |0,03 |0,038 |0,03 |0,068 |0,086 |
| |alba | | | | | | |
| ... |Әуе | |
| |қы |қуы | |
| ... |сы | ... ... |341,4 |216,4 | | |116,44 |210,8 |
| |versicu |0,0001 |0,19 | | |0,069 |0,06 |
| |losum | | | | | | ... ... |495,31 |259,3 | | |437,5 |366,58 ... |versicu |0,3 |0,09 | | |0,114 |0,092 |
| |losum | | | | | | ... ... ... terra alba krasch) – ... екінші реттік өсудің
бастапқы кезеңі – алғашқы қабығы ... ... ... ... беті ... ... есебінен қалың эпидермис астында
механикалық ұлпа жақсы көрінеді және 3-4 қабатты перенхима ... ... ... ... да ... ... ... жамылғы ұлпа үш қабаттан – феллема, феллогеп, фелодермадан тұратын
нағыз перидерма орналасқан.
Өткізгіш түйіндер ... ... ... Олар – ... ... ... мен ... аралығында үздіксіз жасушалар қабаты орналасқан.
Флоэманың жоғарға қабатында талшықтардан ... ... ... бар.
Бақылау үлескісінде өткізгіш түйін ұзындығы 275,9 мкм, ені 240,28 мкм,
ластанған ... ... 222,02 мкм, ені 203,56 ... 8 - ... әртүрлі деңгейіндегі өсімдік жапырақтарының
анатомиялық көрсеткіштері [26].
|Үлескі |Өсімдік түрі ... |
| | ... ... |өткізгіш түйін мөлшері, |
| | ... ... |мкм |
| | |мкм |мкм | |
| | | | |ені ... |
|Бақылау |Artemi |152,64 |139,16 |66,82 |61,56 |
| |sia terra |0,188 |0,105 |0,02 |0,11 |
| |alba | | | | ... |Artemi |294,4 |179,4 |172,58 |123,7 |
| |sia terra |0,163 |0,118 |0,16 |0,08 |
| |alba | | | | ... ... |252,8 |180,2 |111,94 |91,42 |
| |versicu |0,074 |0,082 |0,06 |0,1 |
| |losum | | | | ... ... |263,82 |197,36 |54,84 |70,16 |
| |versicu |0,119 |0,117 |0,06 |0,05 |
| |losum | | | | ... ... ... ... ... мониторинг және бақылау
жүйелерінің мақсаттары мен міндеттері
«Қоршаған ортаны қорғау мен қоғамдық мониторинг» туралы ҚР Заңының 24,
25 – ... ... ... ... (РҒҚ) ... ... пен бақылау жүйесі (ЭМБЖ) қоршаған орта мен ... ... және ... ... ... тәсілі
болып табылады.
ЭМБЖ қызметін ұйымдастыру мен қамтамасыз етуді ҚР мен РФ арнайы өкілетті
территориялық ... мен ... ... ... бірге
«Байқоңыр» космодромының әкімшілігі жүзеге асырады.
Қоршаған орта мониторингі деп ғылыми негізделген бақылаулар, бағалаулар,
болжамдар мен ... ... ... ... орта ... ... қауіпсіздікті басқаруды қамтамасыз етуге жеткілікті және қажет
болатын басқару шешімдерінің нұсқаларының кешенін айтамыз.
ЭМБЖ – қоршаған ортаны бақылаумен ұйымдасқан мониторинг. Бұл ... ... ... қызметті жүзеге асыруда
экожүйелердің қызмет атқару жағдайларын, ... ... ... ... ... ... ... жағдайына
тұрақты баға беру;
Ракеталық-ғарыштық қызметті іске асыруда экологиялық қауіпсіздікті
қамтамасыз ету мен табиғи ... ... ... ... ... түзету әрекеттерінің бастапқы алғышарттары мен ... ...... космодромының әкімшілігі басшылығымен және қоршаған
орта саласындағы арнайы өкілеттік органдармен жүзеге ... ... орта ... ... ... негізделген және экологиялық
мониторинг пен бақылау жүйесінің мақсатына жетуін ... ... ... ... мен ... ... ғарыш тұрағы мен РҒҚ жүргізілетін территориялар ЭМБЖ-де бақылау
жүргізу мен мәлімет ... ... ... ... ... ... ... бөліп көрсету;
- бақылау жүргізетін субъектті тіркеу мен сертификация жүргізу;
- бақылау объектісінің ақпараттық үлгісін құрастыру;
- өлшеулерді жоспарлау;
- өлшеулерді ұйымдастыру мен ... ... ... ... ... объектілерінің жағдайын сараптау мен бағалау және оның
ақпараттық үлгісін анықтау;
- бақылау ... ... ... ... ... көрсету және тұтынушыға жеткізу;
«Байқоңыр» ғарыш тұрағы мен РҒҚ жүргізілетін территориялар ЭМБЖ-де
қоршаған ортаны ... ... ... ... ... ... қоршаған ортаға әсер және әсер ету көзін бақылаумен ... ... әсер ету ... ... ... ... ықпалдың болмауымен байланысты
қоршаған орта жағдайы мониторингі қамтамасыз етіледі;
Экологиялық мониторингте қоршаған ортаға ... ... ... ... ... ... субстанциялары мониторингі импакттық мониторинг және
табиғи орта мен экожүйелер мониторингін бөліп көрсету қажет.
ЭМБЖ ... ... ... ... ... ... ... ортаны қорғау саласында басқару және ... ... ... ... ету, ... ... ме оның ықпалындағы
территориялардың экологиялық ... ... және ... ... ... мен ... орта факторларының денсаулыққа әсері туралы
ақпарат беру.
ЭМБЖ келесі мәселелерді шешу қажет:
- ракеталық-ғарыштық ... ... ... ... ... ... ... орта объектілеріне зиянды заттардың
шығарылуы мен таралуын бағалау;
- электромагниттік, акустикалық әсердің ... ... мен ... ... байлықтарды пайдалануды бағалау;
- құжаттандыру және бағалау нәтижелерін ... ... орта мен ... ... және ... әсер көздері
жағдайына тұрақты бақылау жүргізу;
- экожүйе қызмет ету жағдайларын, биообъектілердің, ... ... ... орта ... ... ҚР мен РФ ... атқарушы және өкілеттік органдарының, ғарыш
айлағының басқару органдарын, бұқаралық ақпарат құралдары мен ... ... ... ... ... «Байқоңыр» ғарыш аймағының қоршаған ортаның
ақпараттық жүйесі болып табылады. ЭМБЖ құрылымы ... ... ... РН ... ... ... ... бөліктердің құлау аймақтарында
ғарыш айлағы алаңдарындағы бақылау мен мониторингтің жеке посттарының
желісі.
2. Ғарыш аймағы мен РҒҚ басқа да ... ... ... және
космостық қызмет бойынша экологиялық ақпаратты ... мен ... ... РФ ... космос әскерлері және өзара байланыс тораптары мен
басқа деңгейдегі ЭМБЖ
- ҚР –да экологиялық ... жүйе ... ... ... ҚР ... және ... министрлігінің аэроғарыштық комитеті;
б) ҚР қоршаған ортаны қорғау министрлігі, ... РГП ... ... ... ... ҚР ... сақтау министрлігі (санитарлық-гигиеналық мониторинг);
г) жер қорларын басқару бойынша ҚР министрлігі (Жер мониторингі);
е) ҚР энергетика және минералдық шикізат ... ... ... ... ... ҚР ... ... ҚР ғылым және білім беру министрлігі;
к) ҚР қорғаныс министрлігі; л) ҚР төтенше жағдайлар бойынша ... ... ... ... ... ... ... деңгейінің нәтижелері ғарыш аймағы
объектілерінің ... ... жеке ... өндірістік бақылау мен
мониторингке арналған. Олар ғарыш аймағындағы ... ... ... ... ... сонымен қатар
техногендік әсер көздеріндегі үлгі алу нүктелерінде, ракетадан бөлінген
бөлшектердің құлау ... ... ... ... Аймақтық деңгей аймақтық мониторинг үшін қолданылуы ... ... ... аймағындағы ғарыш аймағы әсерінің мемлекеттік
мониторингі үшін қолданылуы мүмкін. Бұл ... ... ... ... қарамағындағы қозғалмалы әмбебап өлшеуіш құралдармен,
сонымен қатар сәйкесінше экологиялық «Бағдарламаларда» ... ... ... құралдармен қарастырылуы қажет.
Осы деңгейде «Байқоңыр» ғарыш аймағының ЭМБЖ бойынша ережені құрастыру
мақсатында ... заң ... ... ... ... ... жұмысты қорытындылап, мынадай тұжырым жасауға болады.
Экологиялық және экономикалық көзқарастар ... ... ... ... ... Дәл ... ... техника үздіксіз даму
үстінде. Сондықтан күн дерекке қазірден бастап ғарыштық ... ... ... және ... ... ... жайлы
мәселелерді енгізу қажет.
Байқоңыр космодромы болуына байланысты ... ... ... арта ... Ал, егер ... ... ... күнде Қазақстан Республикасы көптеген қолайсыз жағдайларға
ұшырайтыны сөзсіз. ... ... ... ... ... ... Республикасы халықты әлеуметтік қорғаудан айырылып қалады, яғни
Қазақстан ... ... ... ... ... отыр. Экономикалық және әлеуметтік даму ... да ... ... ... ... ... Республикасы
Табиғи ресурстар және табиғатты қорғау министрлігі бақылау жасап ... жылы ... ... ... ... одақтас республика өзінің
жерінде тұрған техникалық ... ие ... ... ... ... меншігімізге көшкен. Сонда оның бар дүние-мүлкінің бағасы
51 миллиард доллар болатын. Ресей мен екі арада шарт жасасып, оны 20 ... ... ... ол үшін ... 115 ... доллар алып тұрады.
Космодромды жөндеу үшін, онда неше түрлі құрылыстар салу үшін ... ... 25-40 ... АҚШ ... ... ... Космодромда
өндірілетін электр қуатын сатқанда, одан 17 миллион ... ... ... ... ... елінің әртүрлі мұқтажына жұмсалатыны сөзсіз.
Ғарыш айлағынан зымырандар ... ... ... басты-басты 5 түрлі
мақсатпен ұшырылатынын білеміз. Бірі – зерттеу ... ... ... ... ... онда зерттеушілер жұмыс істейді. Екіншісі ... ... ... ғарыш кеңістігіндегі станцияларына қажетті құрал-
жабдықтар мен аппаратуралар, адамдардың өмір ... ... ... киім-кешек, ең аржағы ... ... осы ... ... Үшіншісі - әскери ... ... ... ... серіктері. Біздің түрлі құрлықтармен телефон байланысымызды
былай қойғанда, үйіміздегі теледидар ... ... осы жер ... ... ... Бесінші – планетааралық ғарыш кемелері. Осы жерден
жеті айлық ғарыш жолы бар ... ... ... ... Айға да ... ... осы Байқоңырдан ұшырылды. Оның ең
шарықтау шегі – айға қонған зымыранның айдан ұшып ... ... ... дер едік. Бұл өткен ғасырдың жетпісінші жылдарында жүзеге асырылған
шаруа.
Ғарыштық экологияның басты зардаптарының бірі – ... ... ... ... шапшаңдықпен көтеріліп бара жатқан зымырандар озон
қабатын ыдыратып тастап, ғарыш кеңістігінен, әсіресе күн жүйесінен құлайтын
радиациялық бөлшектерге – ... мен ... жол ... Озон ... арада бұзып жіберетін улы қосылыстардың бірі – ... Оның ... ... жүз мың ... ... жібереді. Хлор зымыран
отындарының басты компоненттерінің бірі. ... ... ... ... ол көп болады. Бұл зымыран АҚШ-та жасалынады.
Сол елде космос кеңістігіне ұшырылып отырады. Өте ... ... ... Бұл ... ... кеңістігіне ұшырғанда, ол 180 тонна
хлор және ... ... ... ... ... шығарады. Олар
атмосферада неше түрлі реакцияға түсіп, аса қауіпті қосылыс – ... Бұл ... ... ... әсер ... де, тропосфераға
онша зиянды әрекет жасамайды. Хлор және хлорлы сутектің зиянды әрекеттеріне
кейінгі уақытта кең ... ... ... жүргізуді қажет етеді.
Айта кететін бір жәйт, 1999 жылы жүргізілген арнаулы ғылыми-зерттеу
жұмыстарының ... ... ... ... космодромынан
ұшырылған космостық аппараттар қазақ жерінің ауа-райына, климатына оншама
өзгеріс енгізе қоймағаны белгіленді. Өйткені, ... 50 ... ауа ... өзгеріссіз сол күйінде сақталып тұрғанын көрсетті. Қазір Сыр ... ... ... ... отырған қатердің бірі осы. Соңғы жылдары
әйелдердің қан ... ақ қан ... ... ... ... ... көп ... жастар арасында өзіне-өзі қол салу сияқты жантүршіктірер
оқиғалар көбейіп кетті. Содан-соң соңғы жылдары уланып жатқан дарияның ... ... ... ... ... Сыр бойы ... ... сары ауру,
тырысқақ, іш сүзегі, асқазан-ішек, бауыр-бүйрек ... ... ... да ... бір ұшы осы ... ... көкке көтеріліп жатқан
зымырандарға барып тіреледі [1].
Ғарыш ... ... ... ... ... оны неге ... алып
кетпейді? Соншама шығынға батып, Қазақстан жерін несіне жалдап отыр? Ғарыш
айлағы соншама пайдалы екен, Қытай елі ... ... ... ... аймағын неге Шанхай қаласының іргесіне апарып орналастырмайды?
Көшірмейді де, орналастырмайды да. ... ... ... деп аталатын
зұлматтан өз елдерін, өз ... ... ... мен ... ... ... ... келеді, олар үшін өз елінің аспанындағы
озон қабатының бүтіндігі қажет. Өзен-көлдерінің тазалығы керек.
Байқоңыр ... ... ... ... ... ... адамзатқа ортақ. Бүкіл адамзатқа ортақ, бүкіл ... ... ... ... ... ... ... ғана емес, бүкіл адамзат
баласының парызы, борышы. «Қазақстан-космос» ... ... ... жатыр. Тоқтар Әубәкіров орбитада болғанда салмақсыздық жайында
өсімдік клеткасындағы гендердің ... ... ... ... ... қорытындылар жасады. Талғат Мұсабаев салмақсыздық жайында
қолдан кристал балқыма өсіруге қатысты ... ... ... ... адамзатқа ортақ. Адам ақыл-ойының жемісі мен ... ... ... ... биік мақсат, армандарын орындауға қызмет
етеді.Ертең-ақ қазір Байқоңырда қаңтарылып тұрған, қайталап ұшатын ... мен аса ... ... ... қызу ... ... нақтылы
істермен айналысатын кездері де жетті.
Байқоңыр космодромы келесі мыңжылдықта ең басты космостық аппараттар
мен ғарыш кемелерін ... және ... ... зерттеуде айрықша рөл
атқаратыны сөзсіз. Ол ғарышты зерттейтін ғылыми-техникалық орталық болып
қала беретіні айдан-анық, оның ... зор, ... ... ... ... Жатқанбаев Ж. Байқоңыр космодромының ... ... ... ... б.
2. Қазақ энциклопедиясы
3. Гельдыева Г.В., Будникова Т.И., Скоринцева И.Б. и др. Концепция изучения
современного состояния ... ... ... // ... сер. ... №6, 1998г. 4-9 б.
4. Боровский В.М., Погребенский М.А. и др. ... ... ... и
Северные Кызыл-Кумы.-Алма-Ата: АН КазССР, 1958.-Т.1.-514 б.
5. Боровский В.М. ... ... реки ... // ... ... ... б.
6. Урикбаева З.С. Природно-экологические свойства территории Кызылординской
области // ... ... ... ... ... 10 лет ... развития, 10-12 июня 2001 г.- Кызылорда,
2001. – 103-108 б.
7. Шульц В.Л. Проблемы Аральского моря // Тр. ... -1958. ... ... 25-29 ... ... ... вод ... – Т.14. Средняя Азия. – Вып.1. Бассейн
р. Сырдарьи. – Л.: Гидрометеоиздат, 1969. – 439 б.
9. Экологический ... о ... ... окружающей среды Кызылординской
области в 1998 г. Кызылорда: Областное управление охраны окружающей ... – 10-11 ... ... Т.Р. ... ... мен ... ... Қазақстан, 1975.
– 98 б.
11. Гельдыева Г.В., Будникова Т.И., Омаров Т.Р. и др. Развитие ... в ... ... Проблемы Аральского моря. – Алматы:
Наука, 1983. – 117 б.
12. Дукравец Г.М., ... Л. М., ... Р.Х. ... ... озер ... реки Сырдарьи // Рыбные ... ... ... и ... 1973. – Вып.8. 114-117 б.
13. Елибаев Н. К гидрохимической характеристике Камышлы-Башсистемы озер. //
Рыбные ресурсы водоемов ... и их ...... 1972. ... – 140-143 б.
14. Экологический доклад о состоянии охраны окружающей среды Кызылординской
области в 1997 году. – ... ... ... ... и ... 1998. – 28 ... ... Р.Х., Можайцева Н.Ф., Богачев В.П. Изменение природных условий
современной дельты Сырдарьи в связи с ... ее ... // ... пустынь – 1979. №4. 11-17 б.
16. Аэроклиматические ресурсы ... ... ... ССР. ... 1978. 118 ... ... ... Состояние минерально-сырьевой базы. – Алматы:
Министерство ... и ... недр РК, ... 1996. – 28 б.
18. Некрасова Т.Ф. Почвенный покров // Арал сегодня и ... ... 213-219 ... ... В.М., Некрасова Т.Ф., Попов Ю.М. Аридизация почв дельтовых
равнин южного Казахстана в связи с зарегулированием ... ... ... ... ... 1978. 14-247 б.
20. Стародубцев В.М. Формирование почвенного покрова в ... ... ... ... 1990. 49-54 ... Экологический доклад о состоянии охраны окружающей среды Кызылординской
области в 2000г. – Кызылорда. Областное управление охраны ... ... 8-15 ... Гельдыева Г.В., Будникова Т.И. Ландшафты Казахской части Приаралья. //
Арал сегодня и ... ... ... 1990. 114-116 ... ... В.М. ... ... условий в бассейне
рекм Сырдарьи при ... ... // ... ... 1993. 29-38 б.
24. Ұлан газеті. Сәуір 11-і, 2000ж. Байқоңыр немесе естен кетпес ... ... В.Г. ... ... ... в физической географий,
М., Издательство Московского Университета, 1990, 80 б.
26. Оценка влияния запусков ... с ... ... ... ...

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 38 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Криминалистикалық сараптама жүргізу барысында оқиға болған жердегі эксперттік зерттеудің ерекшеліктері10 бет
Қазіргі қазақ тілі фонетикасы пәнінің зерттелу жайы3 бет
Қазіргі қазақ фонетикасы жайлы5 бет
Қазақ тілі тарихын зерттеудің әдістері4 бет
1. Ұңғының түп маңы аймағын құм тығынынан тазарту» «2. Ұңғының түп аймағын фенолформальдегиді шайырмен бекіту26 бет
1.Қазіргі қазақ тілі фонетикасы пәнінің зерттелу жайы.2.Фонема туралы ілімнің алғашқы негізін салушылар 3.Фонетика ғылымын зерттеуде қолданылатын әдістер.4. Дауысты жане дауыссыз фонемалар6 бет
ADSL технологиясын Алматы каласында автоматизациялау53 бет
CDMA-450 технологиясының негізінде Жамбыл облысы Қаратау қаласында сымсыз желіні ұйымдастыру51 бет
Cпектрдің жақын ИҚ аймағындағы сатурынның бұлытты жамылғысының сенімді спектрлік бақылау мәлметтерін алу38 бет
MapInfo бағдарламасындағы ГАЖ технологиясын пайдаланып дифференцияцияланған ландшафтық карталарын жасау әдістері (Алатау аумағында)30 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь