Әз Тәуке хан


Әз-Тәуке хан немесе Мұхамед Батырхан деп те аталады, Салқам Жәңгір атанған Жәңгір ханның ұлы. Тәуке хан тұсында Қазақ хандығы саяси жағынан нығайған және бір орталыққа бағынған үлкен мемлекет болды. Оны Тәуке ханның үш жүзге және Қырғыз бен Қарақалпаққа билігі жүргенінен де көреміз. Оны Тәке хан тұсында Сыр бойында Қазақтың 32 қаласы болғанынан да көріге болады. Қысқы Ордасын Тәуке Хан Түркістан қаласына орналастырды. Жазғы Ордасы қазіргі Астана қаласына таяу жерде, қазіргі Астанадан 10 шақырым жерде болған. Халық зердесінде қалған аңыздар бойынша да Тәуке хан билік жүргізген заман ең бір өркендеген алтын ғасыр ретінде қалды. Тәуке ханның билік құру кезеңі 1780-1718 жылдар. Яғни, қазақ даласында отыз жылға жуық хандық билік құрған.
Тәуке ханның басты еңбегі – Қазақ хандығының ішкі саяси ахуалын оңалту жолындағы еңбегі. Ол өзіне дейінгі «Есім ханның ескі жолы», «Хақназардың хақ жолы», «Қасым ханның қасқа жолы» деп аталған әдет ғұрып нормаларына сүйене отырып, «Тәукенің Жеті Жарғысы» аталған заңдар жинағын қабылдаған. Ал хандықты билеуде негізінен әр жүздің билеріне арқа сүйежі, яғни бұрынғыдай Төрелер мен Қожалардың шекіз билігінің орнына қазақтың өзінен шыққан данагөй ақсақалдарға арқа сүйеді. Соның ішінде «Әз-Тәукенің бес биі» атанған бес данышпанның атақ-даңқы бізге жетті: Ұлы жүзде – Үйсін Төле би, Орта Жүзде – Қаз дауысты Қазыбек, Кіші жүзде Алшын Әйтеке би және Қарақалпақта – Сасық би мен Қырғыздағы Қоқым билер ел басқару ісіне араласып, халықтың сөзін жеткізіп отырды. Тарих дерегі де сол кезде Тәукенің қасында Ұлы жүз Әлібекұлы Төле, Орта жүз Келдібекұлы Қазыбек, Кіші жүз Байбекұлы Әйтеке, қырғыз Қарашораұлы Көкім, қарақалпақ Сасық би,

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге




Әз Тәуке хан
(1626-1718)

Әз-Тәуке хан немесе Мұхамед Батырхан деп те аталады, Салқам Жәңгір
атанған Жәңгір ханның ұлы. Тәуке хан тұсында Қазақ хандығы саяси жағынан
нығайған және бір орталыққа бағынған үлкен мемлекет болды. Оны Тәуке ханның
үш жүзге және Қырғыз бен Қарақалпаққа билігі жүргенінен де көреміз. Оны
Тәке хан тұсында Сыр бойында Қазақтың 32 қаласы болғанынан да көріге
болады. Қысқы Ордасын Тәуке Хан Түркістан қаласына орналастырды. Жазғы
Ордасы қазіргі Астана қаласына таяу жерде, қазіргі Астанадан 10 шақырым
жерде болған. Халық зердесінде қалған аңыздар бойынша да Тәуке хан билік
жүргізген заман ең бір өркендеген алтын ғасыр ретінде қалды. Тәуке ханның
билік құру кезеңі 1780-1718 жылдар. Яғни, қазақ даласында отыз жылға жуық
хандық билік құрған.
Тәуке ханның басты еңбегі – Қазақ хандығының ішкі саяси ахуалын оңалту
жолындағы еңбегі. Ол өзіне дейінгі Есім ханның ескі жолы, Хақназардың
хақ жолы, Қасым ханның қасқа жолы деп аталған әдет ғұрып нормаларына
сүйене отырып, Тәукенің Жеті Жарғысы аталған заңдар жинағын қабылдаған.
Ал хандықты билеуде негізінен әр жүздің билеріне арқа сүйежі, яғни
бұрынғыдай Төрелер мен Қожалардың шекіз билігінің орнына қазақтың өзінен
шыққан данагөй ақсақалдарға арқа сүйеді. Соның ішінде Әз-Тәукенің бес биі
атанған бес данышпанның атақ-даңқы бізге жетті: Ұлы жүзде – Үйсін Төле би,
Орта Жүзде – Қаз дауысты Қазыбек, Кіші жүзде Алшын Әйтеке би және
Қарақалпақта – Сасық би мен Қырғыздағы Қоқым билер ел басқару ісіне
араласып, халықтың сөзін жеткізіп отырды. Тарих дерегі де сол кезде
Тәукенің қасында Ұлы жүз Әлібекұлы Төле, Орта жүз Келдібекұлы Қазыбек, Кіші
жүз Байбекұлы Әйтеке, қырғыз Қарашораұлы Көкім, қарақалпақ Сасық би,
қатаған Жайма секілді халықтың ішінен уақыттың өзі екшеп шығарған, даналық
сөзімен, әділетті ісімен, қара қылды қақ жарған тура билігімен аттары бұл
күнде аңызға айналған атақты билердің болғанын айтады.
Сонымен қатар ол сыртқы жағдайды да тұрақты ұстай білді. 1678 жылы ол
Бұхар хандығынан елшілерді қабылдаса, 1686-1693 жылдар аралығында Тәуке
Ресейге бес рет елшілік аттандырып, көршілік, достық қарым қатынасты сақтау
туралы бітімдер жасасқан. Соның ішінде оның 1994 жылғы Қазан айында
жаздырған хаты бізге дейін сақталған. Бұл кезде Қазақ хандығының
көршілерімен терезесі тең мемлеет болғанын көре аламыз.
Тәуке ханның заманында оның саясатына сәкес тыныштық пен бейбітшілік
орнады, дегенмен жаугершілік заманда, ел басына күн туған сәттерде ол
өзінің қолбасшылық дарыны мен батырлығын да таныта білді. 1689 және 1702
жылдардағы ойрат-жоңғарларға жасалған жорықтар, сондан кейін 1711, 1712,
1714 жылдардағы жоңғарлардың қазақ даласына үш рет баса көктей басып
кірулерін тоқтату арқылы ол кісі көшпенділер даласында Батырхан атағына ие
болған.
Соның ішінде Тәуке хан халық жадында күні бүгінге дейін асқан
кеңмеңгер, дана ақыл иесі ретінде де сипатталады. Соған орай ол кісінің
есіміне Әз (данышпан) сөзін жалғап, Әз-Тәуке деп атайды. Халықтан Әз
атағын иемденген Қазақта тек екі хан болған - Әз-Жәнібек және Әз-Тәуке
хандар. Соның ішіенде Әз-Жәнібек Алтын Орданың ханы болса, Әз-Тәуке Қазақ
Ордасының ханы.
Жәңгірұлы Тәуке хан (1626-1718) – Қазақ хандығының ханы, Салқам Жәңгір
ханның баласы. Шешесі – қалмақтың хошоуыт тайпасының билеушісі Кунделен-
тайшының қызы. Мұрагерлік жолмен Қазақ хандығының билік тізгінін қолға
алған кезде (1680ж.) Тәуке ел ағасы жасына келіп ақыл тоқтатқан, мемлекет
ісіне араласып, мол тәжірибе жинақтаған білікті жан болатын. Сондықтан да
ол таққа отырып, әке ісін алға жалғап, оның саясатын жүргізгенімен, оны
жүзеге асыруға келгенде бұрынғы сүрлеумен кетпей, өзіндік жаңа жолмен
жүрді. Тәукені өзге қазақ хандарынан ерекшелеп, оның шын мәнінде көреген
басшы, ақылды реформатор екенін танытанын қасиеті де осы ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Әз Тәуке Хан (1626-1718)
Тәуке хан
Жәңгірұлы Тәуке хан
Тәуке хан және «Жеті жарғы»
Әз-Жәнібек хан
Тәуке хан тұсындағы қазақ хандығы
Қасым хан, Есім хан, Тәуке хан, жеті жарғы
Тәуке хан және оның билік құрған жылдары
Тәуке хан және оның ішкі сыртқы саясаты
Тәуке хан тұсындағы қазақ хандығының көрші елдермен қарым-қатынасы
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь