Ахмет Байтұрсынов: өмірі мен қоғамдық-саяси қызметі

Ахмет Байтұрсынов: өмірі мен қоғамдық.саяси қызметі
Кезінде репрессияға ұшырап, мерт болған боздақтар қайта тірілді, сөнген жанып, жоғалған табылды. Алыптар қайта оралды.
Тұтас буынның төлбасы, кешегі Абай, Ыбырай, Шоқан салған ағартушылық, демократтық бағытты ілгері жалғастырушы ірі ғалым.тілші, әдебиет зерттеуші, түрколог, дарынды ақын.аудармашы Ахмет Байтұрсынов қалыптасқан дәстүрлі құжаттар бойынша айтқанда, қазіргі Қостанай облысы, Торғай атырабындағы, Сартүбек деген жерде ел арасында беделді, қайратты кісі Шошақұлы Байтұрсын шаңырағында 1873 жылы 18 қаңтарда дүниеге келген.
Ахметтің “Өмірбаянында” көрсетуінше: мешін жылы, 1872 жылы туған, № 5 ауыл, Тосын болысы Торғай уезі. Қалың қазақ ортасы, қаймағы бұзылмаған сахара тұрмысы табиғатынан дарынды туған баланың сезім дүниесін, ой әлемін тербеп толқытады. Әділетсіз өмірдің улы зары бала жүрегін он үшінде жаралайды. Әкесі Байтұрсын мен оның інісі Ақтас қорлық.зорлыққа шыдамай, 1885 жылы 12 қазанда ояз начальнигі Яковлевтің басын жарып жібереді. Мұның арты . дүние.мүлікті тартып алу, түрме, абақты, Сібірге 15 жылға жер аударылу.
Табиғатынан аса дарынды туған талапты бала Ахмет 1882.1884 жылдары әуелі көзіқарақты адамдардан өз үйінде хат танып, артынан жақын жердегі ауыл мектебінен сауат ашады да, 1886.1891 жылдары Торғай қаласындағы екі сыныптық орысша.қазақша училищеде, 1891.1895 жылдары Орынбордағы мұғалімдік мектепте оқып, білім алады. 1895 жылдың 1 маусымынан бастап мұғалім болады: Ақтөбе, Қостанай, Қарқаралы атырабында бала оқытады, өмір, тіршілік күресіне араласады, әділет үшін күреседі, жуандарға, байларға қарсылық білдіреді, патшаның отаршылдық саясатын айыптайды. Кейін екі сыныптық мектептерде ұстаз бола жүріп, 1901 жылдан бастап қолы бос кездерде өзі ізденіп, сан алуан кітаптар оқиды, әдебиетпен айналысады, оқу құралдарын жинайды. Ел ішінде оқыған, еркін мінезді батыл ойшылдың бедел.атағы өсе бастайды. Полиция тыңшыларының жаласымен күйе жағылып, губернатор Тройницкий жарлығы бойынша Қарқаралыдағы екі сыныптық училищінің меңгерушісі Ахмет 1909 жылы 1 шілде күні Семей абақтысына алынып, сотсыз, үкімсіз, нақақтан нақақ 8 ай бойы азап.қорлық көріп, торығады, қиналып ширайды, күреске белді бекем буады. Бостандық аңсаған, күреске шақырған өлеңдер жазады. Ақыры Қазақстанда тұру құқынан айырылғандықтан, 1910 жылы 21 ақпанда түрмеден шығып, наурыз айында Орынбор қаласына келеді. Бұдан кейін Ахмет Байтұрсынов өміріндегі ең күрделі, қызықты, қажырлы кезеңдер басталып кетеді. 1913.1918 жылдар арасында “Қазақ” газетінде редактор болып, орасан зор әлеуметтік.тарихи қызмет атқарады, халық өмірінің сан.алуан көкейкесті мәселелерін көтереді, елді прогреске, өнер.білімге үндейді.
Алаш қозғалысы тұсында (1918.1919 жылдың басы) Ахмет Байтұрсынов жаңа өткел, соны өріс іздейді. Ұлт азаттығы жолындағы күрес басшыларының бірі болады. Азапты толғаныс, күрес эволюциясынан өтіп барып, 1919 жылдың наурыз айында бұрынғы ұлт интеллигенциясының
        
        Ахмет Байтұрсынов: өмірі мен қоғамдық-саяси қызметі
Кезінде репрессияға ұшырап, мерт болған ... ... ... ... ... ... ... қайта оралды.
Тұтас буынның төлбасы, кешегі Абай, ... ... ... ... ... ілгері жалғастырушы ірі ғалым-тілші, әдебиет зерттеуші,
түрколог, дарынды ... ... ... ... ... ... айтқанда, қазіргі Қостанай облысы, Торғай атырабындағы,
Сартүбек деген жерде ел арасында беделді, қайратты кісі ... ... 1873 жылы 18 ... дүниеге келген.
Ахметтің “Өмірбаянында” көрсетуінше: мешін жылы, 1872 жылы туған, № 5 ... ... ... ... Қалың қазақ ортасы, қаймағы бұзылмаған ... ... ... ... ... сезім дүниесін, ой әлемін тербеп
толқытады. Әділетсіз өмірдің улы зары бала ... он ... ... ... мен оның інісі Ақтас қорлық-зорлыққа шыдамай, 1885 жылы ... ояз ... ... ... ... ... ... арты – дүние-
мүлікті тартып алу, түрме, абақты, Сібірге 15 жылға жер ... аса ... ... ... бала ... 1882-1884 жылдары әуелі
көзіқарақты адамдардан өз үйінде хат танып, артынан жақын ... ... ... ... да, 1886-1891 жылдары Торғай қаласындағы екі
сыныптық орысша-қазақша ... ... ... ... мұғалімдік
мектепте оқып, білім алады. 1895 жылдың 1 маусымынан бастап ... ... ... ... атырабында бала оқытады, ... ... ... ... үшін ... ... ... қарсылық
білдіреді, патшаның отаршылдық саясатын айыптайды. ... екі ... ... бола ... 1901 жылдан бастап қолы бос кездерде өзі
ізденіп, сан ... ... ... ... айналысады, оқу құралдарын
жинайды. Ел ішінде оқыған, еркін мінезді батыл ... ... ... ... ... ... күйе ... губернатор
Тройницкий жарлығы ... ... екі ... ... ... 1909 жылы 1 ... күні Семей абақтысына алынып, сотсыз,
үкімсіз, нақақтан нақақ 8 ай бойы ... ... ... қиналып
ширайды, күреске белді бекем буады. Бостандық аңсаған, күреске ... ... ... ... тұру ... ... 1910 жылы
21 ақпанда түрмеден шығып, наурыз айында Орынбор қаласына келеді. ... ... ... ... ең ... ... қажырлы кезеңдер
басталып кетеді. 1913-1918 жылдар арасында “Қазақ” ... ... ... зор ... ... ... халық өмірінің сан-
алуан көкейкесті мәселелерін көтереді, елді прогреске, ... ... ... ... ... басы) Ахмет Байтұрсынов жаңа
өткел, соны өріс ... Ұлт ... ... күрес басшыларының бірі
болады. Азапты толғаныс, күрес эволюциясынан өтіп барып, 1919 ... ... ... ұлт ... ... өкілдерін өзімен бірге алып,
қазақ халқының мүддесі үшін қызмет етеді ... ... ... өкіметі жағына
өтеді – Қазақ өлкесін басқару жөніндегі ... ... ... ... оның ... ... ... Республика халық ағарту
комиссары, Бүкілодақтық Орталық Атқару комитетінің мүшесі, ... ... ... ... ... ... ... Ташкент, Алматы жоғары оқу орындарында профессор болады, сөйтіп
жаңа заман үшін күреске кіреді.
Арман ақталмайды. Кеңес өкіметі ... ... ... жалғастырады.
Алаш зиялылары қуғынға түседі.
Осылайша большевизм қылышынан қан тамған кезеңде Ахмет Байтұрсынов әуелі
1929 жылы бір ... ... ... ... ... түсіп, ұзақ азап
көріп, 1936 жылы қайтып келгенмен, 1937 жылы тағы репрессияға ұшырап, ... ... Ұлы ... ауыр тағдыры осындай, ал толық өмірбаянын жазу
үшін көптеген архив деректері, замандас ... ... ... ... ... ... бар дүниелердің ішінде оның өзі орысша ... (1929, 8 ... ... (1929, 21 ... ... ... ... Бұлар Алматы университеті архивінде сақталған.
Ахмет Байтұрсыновтың ғалымдық, ақындық, публицистік, қайраткерлік істері өз
заманында аса жоғары бағаланған. Қазақ ортасы, түркі ... ғана ... ... ... ... ... орны ... Ахмет Байтұрсынов, оның ғылыми еңбектері туралы орыс ғалымдары
проф. А.Смайлович, Е.Поливанов бағалы ... ... ... ... ... ... қайраткерінің өмірі, шығармашылығы,
әлеуметтік қызметіне байланысты маңызды еңбектер, ... оның ... жыл толу ... ... ... ... (қазақ) өлкесін зерттеу
қоғамы еңбектерінде” (Орынбор, 1922) орыс тілінде екі ... ... ... ... ... ... ... тарихи
фактілер, деректер күні бүгінге дейін өз ... ... жоқ. ... бұдан кейінгі уақыттарда А.Байтұрсынов өмірбаяны туралы жазған
авторлардың бәрі де осы еңбектің ... ... ... ... рет ... ... ... қоғам қайраткерінің туған
уақыты, кіндік қаны тамған жері, ол ортаның басты сипаттары, ... ... ... ... ... ... қызметтері, саяси-қоғамдық
көзқарастарының өзгеруі, сан алуан эволюциясы жан-жақты ашылып берілген. ... ... ... ... ... әсіресе тіл саласында
ендірген жаңалықтарын саралауға арналған.
Мәскеуде 1929 жылы “Коммунистік ... ... ... ... 1-томында А.Байтұрсынов: “Аса көрнекті қазақ ақыны,
журналисі және педагогі... Ол – ... тілі ... ... және ... ... ... негізін салушы” деп
бағаланып, негізгі өмірбаяны ... ... ... ... ... құбылыстарын бағалау, болашақ алыс өрістерді көруге
келгенде жас Мұхтар ... ... таң ... ... Алмағайып
ағыстарға малтығып, қалың тұманда адаспай, Ахмет Байтұрсыновтың тарихтағы
орнына қатысты дәл бүгінгі ... ... ... ... ... ... ... ойшыл қалай тауып айтты екен деп таң ... ... ... мектебі, Ақаң түрлеген ана тілі, Ақаң салған ... ... ... ... “Маса” еңбегі, “Қазақ” газетінің 1916
жылдағы қан жылаған қазақ баласына ... ... ... ... ... ... біз ұмытқанда да тарих ... ... Оны ... бәрі де біледі. Бұның шындығына ешкім дауласпайды”.
(“Ақжол”, 1923, 4 ақпан), – деп жазады ол.
Ахмет Байтұрсыновтың ... ... оның ... ... ... өз ... ... көрсетіп, әділін айтқан
адамның бірі – Сәкен Сейфуллин. Ол “Еңбекші ... ... (1923 жыл, ... ... ... елуге толды” деген арнаулы мақала жазып, онда
былай дейді: “А.Байтұрсынұлы қарапайым кісі емес, оқыған кісі. Оқығандардың
арасынан шыққан өз ... ... арам ... ... мазағына түскен халықтың намысын жыртып, дауысын шығарған кісі.
Өзге оқыған ... шен ... ... ... шыдап, құлдыққа көніп,
ұйқы басқан қалың қазақтың ұлт ... ... ... арын ... ... ... ... еді. Қазақтың ол уақыттағы кейбір оқығандары уез,
губернатор, соттарға күшін сатып, тілмаш ... ... ... ... ... ... ... Ахмет қазақ ұлтына жанын аямай қызметтерін
қылды”. “Қырық ... ... ... ... ... редакторлық
еткен еңбектерін, Алаш кезеңін, артынан компартияға кіргенін түгел шолып
айта келіп, ... ... ... ... ... да ... аз ... әдебиеті
нашар қазақ жырларына оқу һәм тіл құралдарымен қылған қызметі таудай...
Елуге келген Ақаңды шын ... ... ... ұзақ ... ... ... Орталық атқару комитеті мен Түркістан Орталық партия
комитетінің газеті “Ақжол” 1923 ... 4 ... ... ... ... сөзіне арнап әліппе мен әріп, тіл һәм оқу ... ... ... тілін талайға үйреткен Ақаң еді. Ұлт қамы дегенді
көксеген адам болмай, қазақ ... кез ... ... ... Ақаң ... — деп жазылған.
Бұдан кейінгі уақыттарда, әділет принциптері бұзылып, ... ... ... ... ... қан ... – репрессиялар басталған кезде,
көп нәрсе мүлде бұрмаланды, “байтал түгіл бас қайғы” ... ... ... ... Ахмет Байтұрсыновтың еңбектерін талдап, тарихтағы орнын көрсетпек
түгіл, атын атаудың өзі – ... ... ... ... ... ... айналды.
Бірақ сонда да ескі газет-журналдарды, архивтерді ақтарған, көне кітаптарды
оқыған ... ... ... ... тау ... ... ... Байтұрсынов
мұрасы шығар еді; көзі – ... ... ... аға ... кейбір есті өкілдері, кейде оңашада, алды-артына
бір қарап қойып: “Ақаң былай деген ғой” деп ... ... еді. ... ... ... жуас, момын көрінгенмен, іштей берік, ... ... ... ... негіздеген батыр ойлы ғалым өз
шәкірттерінің біріне: “Мынау Ақаң жазған “Әдебиет ... ... Мен 40 жыл ... ... ... ... ... Қалған
уақытта сен сақта. Бірақ байқа. Уақыты жетпей айқайласаң, таяқ ... ... ... ... тиюі мүмкін. Шарапаты тиетін уақыт келер. Ол
күнді мен көрмеспін. Сендер көресіңдер. Мықты жерге тығып қой” ... ... өр ... ... тас ... шәкірт өмірде талай теперіш көріп, таяқ
жеген, дана ұстаз тілін алды дейсіз бе. Ақаң ... ... ... ...... туралы айтып та, жазып та жіберген. Жұрт білмей
ме, ... ме, ... ме, ... ... ... ... тұмсығы
тасқа тиген шәкіртіне ұстазы айтқан сөз: “Ескерттім ғой, - ... ... жоқ. ... ... ... ... ғана еңсең көтеріледі”.
Қазақстанда Байтұрсынов есімін ауызға алуға да, жазуға да тыйым салынған
уақыттарда ... ... ... ол туралы бірен-саран пікірлер
айтылып қалып жүрді. ... ... ... еңбегі қалың көпшілікті
елең еткізді. Аты ... ... ... ... ... ... ... Мәскеуден 1974 жылы шыққан “Отандық түркологтардың
библиографиялық сөздігі” ... ... ... ... жылы, өскен
ортасы, ата-бабасы, білім алған мектептері, қызмет еткен ... ... ... еңбектері нақты айтылып, ол “араб
алфавиті негізінде жетілдірілген қазақ ... ... ... ... ... этимологиясы, сол сияқты әдебиет теориясы мен
мәдениет тарихы оқулықтарын жазды” деп ... ... әділ ... қазақтың “қырағы” оқымыстылары бұл пікірлермен келіспей өз
ұлтшылымызды ... ... ... ... айтты.
Қазақстан азаттық алғанға дейінгі Ахмет ... ... ... ... ... Күрделі тұлғаның өмірі, ғылыми, әдеби мұрасы
жайлы тілшілер — Ә.Қайдаров, Т.Қордабаев, ... ...... ... ...... ... жас ғалымдар – А.Мектепов, Ғ.Әнесов, Б.Байғалиев
т.б. еңбектері шыға бастады. Бір томдық шығармалары, үлкен көлемді “Ақ ... ... ... ... ... ... кітаптары
басылды.
Енді Ахмет Байтұрсынов мұрасының негізгі арналарына тоқталайық. Қалайда
халықты ояту, оның санасына, жүрегіне, сезіміне әсер ету ... ... ... ... ұлы Абай ... ... орыс әдебиеті үлгілерін
пайдалану, аударма жасау дәстүріне мойынсынады. Бұрынғы ескі-ертегі, ... ... енді жаңа ... ... ... ... ... елдің жақсы
білетін стихиясы – жан-жануар өмірінен алынған шығармалар арқылы ... ... ету ... Иван ... ... туындыларын аударып, “Қырық
мысал” деген атпен 1909 жылы Петербургтен бастырып шығарды.
Бір жағынан қызықты форма, екінші жағынан ... ... ... ... ... ... суреттер ұласа келіп, бұл өлеңдерді халықтың төл
дүниесіндей етіп жіберді.
Жүк алды шаян, шортан, аққу бір ... ... ... ... аққу көкке, шаян кейін
Жұлқиды суға қарай шортан шіркін.
Аудармада мін жоқ, ... ... ... тұр. ... ... қатысты жаңа ой, соны пікір, толғаулы сөзді ақын өз жанынан
қосады.
Жігіттер ... ... ... болмас.
Әуелі бірлік керек болса жолдас.
Біріңнің айтқаныңа бірің көнбей
Істеген ынтымақсыз ісің оңбас, ... елді ... ... жалауының астына шақырады.
Елдің азып-тозуына байланысты сарындарды ... ... ... ... ... ... дәл айтылатын ойлар да бар:
Қасқырдың зорлық болды ... ... оны ... шықпас кісі
Нашарды талай адам талап жеп жүр
Бөріден артық дейміз оның ісін.
Алуан-алуан ойға жетелейтін “Қайырымды ... ... ... ... арыстан”, “Өгіз бен бақа”, “Қайыршы мен ... “Ат пен ... ... ... мегзейтін оқиғалар, адамдар
психологиясымен сарындас әуездер, тағылымды, ... ... мол ... ... негізгі түпнұсқа тексіне орайластырып, көркем ойға ... ... ... ... ... жаңа ... - әуез ... отырады.
“Қартайған арыстан” мысалына:
Бақ қонса, сыйлар алаш ағайын да,
Келе алмас жаман батып маңайыңа.
Басыңның бақыт құсы ұшқан ... ... ... да, ... жалғасты түйін жасайды. Бірнеше кісі тіл таба алмай, берекесі кетіп,
өртке ... ... құр ... Осы ... өлеңінің түйінінде ақын өз
позициясын ашық ... ... емес ... ... өзін жаудан қорғайтұғын.
Қазіргі пайдасына бәрі жетік,
Адам аз алдын қарап болжайтұғын.
Аңдыған бірін-бірі жаудан жаман
Байқасақ ел ... ... ... ... жүр біздің жұрттан
Таласып бір-бірінің жүзін жыртқан.
Алданып арқадағы ... ... ... ... ... ... маңызы бар әлеуметтік ой толғайды.
Мысал жанрының қазақ әдебиетіне ... ену ... ... ... типологиялық ұқсастығын көрсетеді. “Дала уалаяты” ... жылы 14 ... ... ... пен ... (аударған
А.Құрманбаев) мысалының жариялануы – қазақ әдебиеті үшін жаңа бір ... ... Абай – 14, ... ... – 37, ... Өтетілеуов – 12 мысал
аударған. Бір мысалдың бірнеше рет аударылғаны да бар. ... ... һәм ... “Ат пен ... ... мен ... “Шал мен ажал (өлім)”,
“Айна мен маймыл”, “Маймыл мен көзілдірік” мысалдарын Ахмет ... ... ... те ... ... ... ... пен қамыс (шілік)”, “Бақа
мен өгіз” мысалдарының Абай нұсқасы да, ... ... да ... ... ... ... ... дәлме-дәл келеді, Спандияр
Көбеев 8 мысалды қарасөзбен баяндаған. Ал ... ... ... ... еркіндік басым, қазақ тұрмысына жаңа идеялар, заман
тынысын танытатын жаңа ойлар айтылады. Түп негізі ... ... ... ... “Шымшық пен көгершін” мысалы Ахмет Байтұрсынов аудармасында отыз
екі жолдан тұратын жаңа шығарма. “Өгіз бен бақа” орысшада – 17, ... ... жол, ... мен ... ... – 19, қазақшада – 76 жол, “Арыстан,
киік һәм түлкі” ... – 35, ... – 56 жол, ... мен ... – 37, қазақшада – 68 жол, “Ағаш” орысшада – 31, ...... Бұл ... ... ... ... оқиға, қалыпты бейнелерді ала
отырып, ойға ой, суретке сурет қосып, жаңа, ... төл ... ... ... ... ишара, мегзеу, астар, мысалмен берілген ойлар
“Маса” ... ... ... ... нақты айтылады. Мұнда Ахметттің өз
басынан кешкен қиын-қыстау күндер, ауыр ... ... ... ... өлеңдерге арқау болады; ел тағдыры, халық қамы, бостандық
арманы – басты сарын.
Оқ тиіп он үшімде ой ... ... бар бір ... ... оны ... ... бәрі қарам, —
деген жолдардың нақты өмірлік материалы әкесі Байтұрсынның 15 жылға Сібірге
айдалып, қуғын көруі, бала жүректің ... ... Ал, ... ... ... ... тұр ... малың,
Қамауда жаның,
Аш көзіңді оянып –
деген сөздерді патша цензурасы кезінде жібермей ... Ақын ... ... ... көрсетеді.
Бұл бір сөз қасірет айтып хатқа жазған,
Қалмаған түк ... ... ... мал, оқығанға шен мақсат боп,
Ойлайтын жұрттың қамын адам азған.
Күрес идеясы, келешек қамы үшін арпалысу, ел болу ... бар ... ... ... ... бұқтың жаттың,
Кім істемек қызмет?
Ауызбен айтып,
Істерде қайтып,
Жоламасақ не міндет?
Тек жүрсе тоқ жүрмекті
Қиын деме білмекті.
Қазір әлем поэзиясындағы ділмар сөз – афоризм боп ... ... ... Назым
Хикметтің:
Мен жанбасам лапылдап,
Сен жанбасаң лапылдап,
Біз жанбасақ лапылдап
Аспан қалай ашылмақ, —
деген жолдарының ... ... ... ... ... ... ... енген өлеңдерде жеке бастың мұң-шері, тұрмыс-салт суреті
емес, негізінен әлеуметтік, ... ... ... ... айтылады.
Өзін-өзі күйттеген, байлық үшін, мансап үшін ар- абыройын сатқан “жақсылығы
өз басынан ... ... ... ... ... бозбала”, “бір тойғанын ар
қылмаған шалдар”, “қайырсыз кеще сараң байлар”, “мәз болып құр ... ... ... ... ... хат”, “Қазақ қалпы”,
“Қазақ салты”, “Көк есектерге”, “Жұртыма”, “Қарқаралы қаласына” өлеңдерінде
ұлы Абай ... еске ... ... ойлар, образдар бар. “Анама
хат”, “Жауға түскен жан ...... ... бостандық,
еркіндік жолында бәріне көнген қайратты ерлер тұлғасын мүсіндеген жырлар.
“Масада” Пушкиннен ... ... ... мәжілісті, жан дейсің”, “Ат”,
“Данышпан Аликтің ажалы”, ... мен ... ... ... ... ... болған мұжық”, “Қаздар” шығармалары да берілген.
Қинамайды абақтыға жапқаны,
Қиын емес дарға асқаны, ... ауыр ... ... ... ... үріп ...
деген жолдарда өз уақытының сыры айтылса:
Тән көмілер, көмілмес еткен ісім,
Ойлайтындар мен емес бір күнгісін.
Жұрт ұқпаса, ұқпасын, жабықпаймын,
Ел бір ... ... ... үшін, —
деген уақытта ақын болашақпен сырласқандай, өлместігіне сенеді.
Екі жинақ – “Қырық мысал”, “Маса” – ... ... жаңа ... ... өрнектермен байытты; Абайдың ақындық дәстүрі ілгері
жалғасты, заман талабына сай ... ... ... ... ... ... жаңа буыны тарам-тарам жүлгелерді ... ... ... ... ... халықаралық жағдайға, заң, құқықтану, жер мәселесіне,
отарлауға, ғылым-білімге, педагогикаға арналған “Тағы да ... ... (1911), ... һәм ІҮ Дума” (1912), “Земство” (1913), “Жер жалдау
жайынан” (1913), “Көшпелі һәм ... ... (1913), ... ... (1913),
“Бұ заманның соғысы” (1914), “Жәрдем комитеті” (1915), “Закон ... (1914) (осы ... үшін ... Байтұрсынов штраф-айып төлеген),
“Қазақ халқын билеу туралы 1868 жылы шыққан уақытша положение” ... ... (1914), ... ... (1914), ... ... турасындағы низам” (1913), “Қазаққа ашық хат” (1916), “Бастауыш мектеп”
(1914), “Қазақ арасында оқу жұмыстарын ... ... ... (1923), “Партия
һәм кеңес құрылысындағы рушылдық әсері” (1926) ... ... ... ... ... көзқарасы эволюциясын, тарихи білігін,
ойшылдық ... ... ... ... ... ... мол ... береді.
Ал ғалымның тілші, әдебиетші ретінде жазған еңбектері бірнеше том боларлық
мол дүние, бұлардың ішінде 1913 жылы ... ... бас ... ...
оқшау, дара тұр.
Абайдың тарихи миссиясы, рухани болмысымыздағы орны, көркемдік-эстетикалық
сипаттар ... ... ... ... алғаш рет қазақ оқырманының
алдына тартылды. Өмірдің сан алуан көкейкесті мәселелерін арқау етіп ... ... ... ... ... ... ... жылдар
арасында өзі редакторлық еткен “Қазақ” газетінде, кейін кеңес ... саны көп, олар ... ... ... шашылып жатыр, бұларды
жинап, сұрыптап, ой елегінен өткізіп, жүйелеп ... ... ... ... зердеміздің қазір ойсырап, үңірейіп
тұрған беттерін толтыратын боламыз. ... ... бар ... ... ...... оқулықтар жасау, әліппе, емле,
грамматика, жер ... ... ... халықаралық қатынастар, тарих,
құқықтану, заң, философия, қоғамдық күрестер, мәдениет, әдебиет, ... ... ... өз ... ... ... ұйытқы болған пікірлер айтып, тұжырымдар жасаған. 1917-19 жылдар
арасында әр қиянды ... ... ... өзі де ... ... ... ... еңбектердің басым көпшілігінің негізгі идеясы
ағартушылық, демократтық, прогрестік биік нысана, олар ... ... ... ... ... кезеңдер шындығын ашады, бірқыдыру
ойлар, пікірлер дәл ... ... ... ететінін көруге болады.
Автордың “Қазақ өкпесі” мақаласында (“Айқап”, 1911, № 2) тарихи мәселелерге
объективті, ғылыми тұрғыдан қарайтындығы көрінеді, қазақ ... ... өз ... ... ... ... тұра алмаудың себебі, Ресейге
қосылудың негізгі жағдайлары деген ... ... ... ... үлестен қағылғанымыз, ордалы жерде орыннан қағылғанымыз, жоралы жерде
жолдан қағылғанымыз – бәрі надандық кесапаты”, дей келіп, ел мен ... ... ... ... ... өнер ... ... оқуға, ағартушылыққа ден
қояды.
Бұл бағытта жазылған, бірі-бірімен сабақтас мақалалар өте көп. ... ... 1913, № 11) ... өз ... мектептер ісін тиянақтай
отырып, сол тұстағы Қостанай уезіндегі сауаттылық мәселелерін қозғайды,
әрбір жүз ... 6 ... ... ... мың ... 6 ... орысша, әл
әрбір үш жүз кісіден 1 әйел ... төрт мың ... 1 әйел ... хат
таныды деген дерек келтіреді. “Қазақша оқу әлі бір ... ... ... жоқ, ... есепсіз көп. Қазақша оқу кітаптары жаңа ғана көрініп
келеді. Тәртіппен оқытарлық мұғалімдер аз, оқу ... жоқ, ... ... жоқ, ... ... жоқ, ... ... айлық жоқ, оқытудың
қазақша оқуды ... ... ... ... жасалған өрнек жоқ, оқыту
ғылымын ... ... ... жоқ” деп күйзеледі. Мұның
үстіне автор қазақша, орысша, екі тілде білім алу жүйесін ... ... ... қолы ... ... түгел жетсін, оқымаған жан қалмасын” деп
дәл қазіргі күндегі тәуелсіздік шарттары алға ... етіп ... ... білім беру принциптерімен үндес тұжырым жасайды.
Ахмет Байтұрсыновтың қазақша әліппе жасауы, араб ... ... ... тіл ... ... ... жұртымыздың образды
ойлау мүмкіндігімен сабақтастырып өз ... ... ... ... ... ... ... (грамматика) қалыптастырып шығарған ұлы
еңбегі өз кезінде де айтылған болатын. ... ... ... ... халқын ояту ретінде көп еңбегі сіңді. ... ... ... ... ... оның еңбегі мол... Әр ... ... ... ... ... ... ... жазған, қазақ тілінің негізін жасап, қазақ
мектебінің іргесін қалаған алғашқы адам – ... ... бұл ... ... ... емес. Бұны пролетариат та бағалайды”, — деп жазды Сәбит
Мұқанов. Ғаббас Тоқжанов пікірі де ... ... ... ... сары ... ызыңдап оятқан Ахметті қазақ еңбекшілері де қадірлей біледі, сөзін оқып
сүйсінеді”.
Өз қолымен жазған ... (1929, 8 ... ... ... былай
дейді: “Орынборға келгеннен кейін, біріншіден, ... ... ... және ... ... ... екіншіден, қазақ
алфавитін (шрифтін емес), орфографиясын жеңілдету және реттеу үшін реформа
жасаумен; үшіншіден, қазақ ... ... ... ... ... ... ... тазартумен; ақыры, ең ... ... ... ... ... ... тіл) ... кітаби
тіл арнасынан стилистикалық өңдеу, қазақ сөздерінен термин жасау ... жады ... ... ... ... ... ... Бұлар
өзім жасаған оқулықтар және өзім редакциялаған “Қазақ” газеті арқылы іске
асты”.
Бұл жолдарда ... өмір бойы ... ... тиянақты, жүйелі түрде
айтылған.
“Тіл – адамның ... ... ... ... ... ... Осы
дүниедегі адамдар тілінен айрылып, сөйлеуден қалса, қандай қиындық күйге
түсер еді, осы күнгі адамдар ... ... жаза ... ... ұшыраса,
ондағы күйі де тілінен айрылғаннан жеңіл болмас еді. ... ... ...... ... ... ... артық дәрежеге жеткен
заман...”, – деп жазды ол.
Бұдан кейін жазуға үйрету, хат ... ... сөз ... Қазақ
мектептеріндегі оқыту жайлы, олардың қиындықтарын таратып айта келіп, автор
өзінің оқыту әдістерін ұсынады. ... ... мәні бар ... де ... Мына ... ... бөліп, ой жүгіртіп көріңіз:
“Дүниедегі жұрттардың тілі негізінде үшке бөлінеді: 1) ... тіл, ... тіл, 3) ... тіл. ... тіл ... қалыбынан өзгерілмей
жұмсалады, мәселен: қытай, жапон тілдері. Жалғамалы тіл сөздің аяғына
жалғау қосылып ... тіл, ... ... финн ... ... ... түбірімен қопарылып, өзгертілетін тіл, мәселен: орыс тілі, араб тілі”
Дәл бүгін айтылғандай әсер ... бұл ... ... шара ... ақын Ахмет Байтұрсыновтың өнерпаздар мұрасының маңызды саласы ол
жинап, реттеп, өңдеп бастырған – фольклор материалдары. ... бірі – ... ... ... баспасынан шыққан “Ер Сайын” жыры. Кітап Шоқанның
досы, әйгілі орыс ғалымы ... ... ... тарту ретінде
шығарылған.
Ахмет Байтұрсынов жинап, реттеп, сұрыптап бастырған екінші фольклорлық мұра
– 1926 жылы ... ... – 23 ... ... ... қалай
жасалатынын айта келіп; “Әдеби тіліне негіз етіп аузындағы тіл алынбаса, ол
әдебиет ... ... енді ғана өсе ... ... ... алғанда мұны
естен шығармау керек... Тіл тақырыпты ... ... ... ... ... ... не ... кісі жолымыздың тура екендігін
байқаса керек”, — дейді. Жинақ Шәңгерейдің “Сыршы” деген өлеңінің:
Құйрық атып ... ... ... үзіп ... ... дүние...
Дәурен өтіп, жас жетіп,
Замандас құрбы адамдар
Азайып келіп о бітті.
Көрген түстей бәрі ... ... ...
деген жолдарымен басталады. Қазақ тарихының 400 жылдық мерзімін ... ... ... ... ... Бұлардың ішінде Бапай батыр, Қаз
дауысты Қазыбек би, бірнеше тарихи тұлғалар бар, ... ... ... ... ... ... тұлғасын айқындап
беретін күрделі, толымды, жаңашыл туындысы Ташкентте 1926 жылы ... ... ... ... атпен басылған. Араға екі-үш жыл
салып, авторы ұсталып кеткен соң, бұл ... ... ... мол ... ... ... ұлттық әдебиеттануының ғылыми негізі,
методологиялық арналары, басты-басты терминдері мен ... ... ... қалыптастырылған.
“Әдебиет танытқыштағы” қазақ әдебиетінің өзіне тән жанрлық формаларын
топтап, жіктеп берудегі ... ... таң ... ...... – толғау, драманы – айтыс деп бір қайтарып алып, сала-салаға
жіктеп ... ... ... ... ... ... ... шешен сөз, билік шешен сөз, қошемет шешен сөз, білімір шешен сөз,
уағыз, көсемсөз ... Ауыз ... ... ... ... аңыз-әңгіме, өтірік өлең, жұмбақ, жаңылтпаш, бас ...... топ. ... жыры, тарихи жыр, айтыс өлең, үгіт өлең, толғау, терме –
бұлар екінші топ. Мысал, ділмар сөз ... ... ... мәтел – бұлар
үшінші топ. Тойбастар, жар-жар, неке қияр, беташар, жоқтау, жарапазан, бата
– бұлар төртінші топ. Жын ... құрт ... дерт ... ... жыр –
бұлар бесінші топ. Сан алуан фольклорлық шығармаларды топтап, саралауға
мүмкіндік беретін ... ... ... ... ғұрыптама,
қалыптама деген терминдер қазіргі ұғымымызға өзі сұранып тұр.
Қазақ әдебиетін дәуірлерге бөлуде де толып ... ... бар. ... ... ... ... даттау, шығармаларды діндар дәуір
әдебиетіне жатқызса, сындар дәуір әдебиетіне ұлы ... ... ... (повесть), әңгіме кірмек. Лирика түрлерін саф толғау, ... ... ... ... намыс-таныс толғау, сұқтаныс толғау,
(даттау, қаралау, наз) деп жіктеу, мазақ, мысқыл, қулық, сықақ, әзіл ... ... ... ... ... азаптаныс деп таратып
әкетуге де ... ... ... ... ... ... термин, ұғым, категория
әдеби тілімізге, ғылыми оралымға кезінде кіргенін айта отырып, бұл еңбекте
эстетикалық ойлау ... әлі де ... ... ... қазына, ересен
тапқырлықтар бар екенін көрсетуіміз қажет. Сонымен Ахмет Байтұрсынов қазақ
әдебиеттану ғылымының негізін ... ... ... ... ... ғалым
екендігін мойындамау шындық алдындағы қиянат болар еді.
Ахмет Байтұрсыновтың әдеби-ғылыми мұрасының ішіндегі ең ... ... ... тұжырымды еңбегі – “Әдебиет танытқыш”.
Шолу ретінде, атүсті айтылғанмен, бұл еңбек дәлді ... әділ ... ... ... айту ... ... ... – Ахмет Байтұрсыновтың эстетикалық-
философиялық ... ... ... ... ... ... ... зерттеу, қазақ филологиясының ерекше зор, ... ... мен ... ... ... да ... ... маңызын жоймайтын қымбат, асыл еңбек. Ұлттық әдебиеттану ғылымы
қазір қолданып жүрген негізгі терминдер, категориялар, ... ... дәл, ... оңтайлы баламаларының басым көпшілігі тұңғыш рет осы
зерттеуде жасалғанын ашып айтатын уақыт ... Бұл ... ... ... тіл терминдерін жасауда қандай кемеңгер, данышпан болса, әдебиеттану,
өнертану, фольклортану терминдерін жасауда да ... ... ... ... ... ... фольклорлық, әдеби текстерді талдаудың,
жанрлық түрлерге ат қойып, анықтама берудің ... ... ... ... ... ... ... сыншы, өмір, қоғам, адам табиғаты жөнінде
терең пікір толғайтын ұлы ойшыл екендігін ... ... ... ... 70 жыл ... ... дәл ... көкейкесті, актуалды болып
отырғандығында. Оның қай бетін ашып оқысаң да, көкейге қона ... ... ... ... ... зерттеу объектісі етіп, қазақ ауыз
әдебиетін, қазақ жазба әдебиетін, оның сан ... ... ... ... ... ... ... туралы мәлімет, дерек келтірмейді. Ең
алдымен ғалымның әдебиет теориясы, сыны, тарихы, текстологиясы, ... ... ... ... ... тұжырым, идеяларымен терең
таныстығы айқын ... ... ... ... ... ... ... отырады.
Өнер тарауларын сәулет (архитектура), ... ... ... әуез ... сөз ... ... деп даралап, әрқайсысына
дәлді анықтама беруінен, сөз жоқ, неміс ғалымы Лессингтің әйгілі ... ... ... болар еді. Сол сияқты ... ... ішкі ... ... әлем), тиіс ғалам, түйіс ғалам
(объективті әлем) ... ... ... ... ... ... Белинский, Веселовский концепцияларын еске түсіреді. Ал ауыз
әдебиетін жалпылай топтау тәсілдерінен ... ... ... ... Бір ... ... ... ұзақ-ұзақ цитата алып,
өзгелерден бәтуа іздеп, ... ... ... ... ... ... ... айтқанда, “Әдебиет танытқышта” пәленшекең айтты деген бірде-
бір ... ... ... жоқ.
Өнер туралы жалпылай мәлімдеп, көркем сөз өнерінің тарауларын жеке-жеке
ерекшелеп көрсетіп, сөз өнері, ... ... ... ... ... ... анықтап алып, ұғыну, тану, ойлау, ... ... түю, ... айырмасын анықтап, тақырып, жоспар, түр дегендерді
түсіндіріп, мазмұн алуандығын әуездеу, әліптеу, пайымдау деп үшке бөледі.
Бұларды түсіндіру үшін ... ... ... ... ... ... ... аңыз әңгімесі мысалға алынған.
“Әдебиет танытқыштың” бірінші бөлімі “Сөз өнерінің ғылымы” деп аталып,
бірнеше ... ... ... бөлініп, олардың әрқайсысында нақты
мәселе қаралады.
Ең алдымен тіл, сөз өнері, шығарма дегеніміз не деген ... ... ... ... ... ... ... сөз өнері ғылымын: ... ... ... 2) ... түрінің ғылымы деп екіге бөліп
қарайды. Тіл өңі жағынан тіл я ... ... деп, ... ... қара ... дарынды сөз жүйесі деп екіге бөледі.
Автор сөз өнерін үй қалау өнерімен өте қисынды салыстыра көрсетеді де, ... ... ... тілі екі ... ... айтады, олар –
біріншісі – ақын тілі, ... ... тіл. Сөз ... болу үшін түрлі
жалғау, жұрнақ, жалғаулықты жақсы білу, өз орнында тұтыну, ... ... ... ... ... ... ... алға
қойылады. Тіл тазалығына анықтама беріп, ол үшін орыстың жақсы жазушылары
қойған талаптарды үлгі етіп алған. Олар:
... ... ... ... ... ... қашу;
— Өз тілінде бар сөздің орнына басқа жұрттан сөз алудан қашу;
— Жергілікті ... яғни бір ... ... бір жерде айтылмайтын
сөздерге жоламау.
Ахмет Байтұрсынов “Біз сияқты мәдениет жемісіне жаңа аузы ... ... ... жоқ деп, ... ... ... даяр ... алғыштап, ана
тілі мен жат тілдің сөздерін араластыра-араластыра, ақырында ана ... ... ... ... ... ... ... мәдени жұрттардың
тіліндегі әдебиеттерін, ғылым кітаптарын қазақ тіліне ... ... ... ... ана тілімізден қарастырып сөз табуымыз
керек”, - деген ұлы талабын өзі нақты іске асырды.
“Әдебиет танытқышта” қойылған ... ... бірі – қара сөз бен ... ... ... мен ... айырмасы. А.Байтұрсынов қазақта бұрын
бола қоймаған терминдердің баламасын тауып, не өз жанынан жаңадан сөз ... өте ... ... ... эстетикалық көзқарастарды айтады,
қиын проблемаларды ұғынықты түсіндіріп береді.
Ғалым жер жүзі жұрттарының тілдеріндегі шығармалардың бір-біріне ... келу ... ... өмір-тіршілік ұқсастығынан туатындығын
кеңінен ... ... ... ... ... құбылыстарын
кереметке жору, жоққа илану, дәу, пері, жезтырнақ, жалмауыз секілділерден
қорқып, пері-періштеге, аруаққа сену салдарынан ... ... ... ... жоқ ... туған жырлардың ауыздан-ауызға, заманнан-
заманға көшуі, батырлар жырының бір адамның сөз ... ... ... ... ... болу себептері айтылады, “Қобыланды батыр”,
“Алпамыс батыр” ... ... ... ... ... ... ... әркім өзгертіп, өң беріп, құбылтуына орай жалпылық сипат алатынын
түсіндіреді, олардың неге халық шығармасы, ... ... ... ... Осы ... ... Байтұрсынов былай дейді: “Ауыз шығарманы
(анайы әдебиетті) ауыз сөз деп қана ... ... ... (сыпайы
әдебиетті) ғана танушылар бар. Бірақ қалай да асыл сөздің бәрі де ... ... ... ... ... бара жатқанын автор ... ... ... ... олардың бірте-бірте өлең түрінен ... ... ... ... ... құр ... қалатынын ескертіп,
сондықтан жыршылар жоғалмай тұрғанда ... ... ... ... ел ... халық алдындағы борышы деп көрсетеді. ... ... ... ... ... ... “Ер Тарғын”, “Ер Сайын”, “Едіге”,
“Қамбар” қазақ арасында көп ... ... ... көрсетіледі. “Тарихи
жыр” деп тарихта бар, мағлұм оқиғалар ... ... ... ... деп анықтама беріледі де, мысалға “Орақ-Мамай”, “Абылай”,
“Кенесары-Наурызбай”, “Ерназар”, ... ... ... ... өлеңдердің
ерекшелігін екі палуанның күрескенімен, екі батырдың жекпе-жек ұрысқанымен
салыстыра түсіндіреді, ... ... ... ... ... ... ... жерлері алынатындығы, жазу жайылған сайын
айтыстың азаятыны ... ... мен ... “Жанақ пен бала”,
“Есентай мен Балық”, ... мен ... ... ... сипаты
көрсетіледі.
Толғау, терме – қазіргі әдебиеттануда бар терминдер, ал үгіт ... ...... ... ... ... ... дәл де айқын
тұжырымдаған ұғымдар.
Сарындама сөздерді салт ... ... ... ... сөзі деп үшке ... әрі
қарай тағы да таратады.
Салт сөзі: мысал, ділмар сөзі ... ... ... ... ... ... ... неке қияр, жоқтау, жарапазан, бата; қалып
сөзі: жын шақыру, құрт шақыру, дерт ... ... жыры ... ... ... және нақты мысалы бар.
Ахмет Байтұрсынов жаңа әдебиеттің пайда болуы туралы пікірлерін дамыта
келіп, ... ... ... ... орайында дәлді, нақты тұжырымдар
жасайды. Мұсылман дінінің күшімен енген араб, ... ... ... мазмұн, уақиға ауысуы, шығарманың жаңа ... ... ... ... соны ... ... етуі тұжырымды дәлелденеді.
Ал қазақ жерінің отарлануынан кейінгі орыс ... ... ... ... саласынан көрінгенін, әсіресе көркем әдебиеттегі ... ... жаңа ... жаңа ... үлгілерді талдау арқылы
айқындап береді.
“Әдебиет танытқыштың” үлкен бір тарауы жазба әдебиет мәселелеріне ... ... ... ... әдебиет” деген терминді қолданады, кейде
“жазба әдебиет” деп айтады. Жазудың қазаққа дін ... ... ... ... осы ... қожалардың, ноғай молдалардың дін шарттарын,
шариғат бұйрықтарын өлең арқылы тарату әрекеттерін көрсетеді, ... ... ... ... қызықтырып, тамұқ азабымен ... ... ... ... ... ... ... Шортанбай,
Ақмолда секілді ірі ақындарды көрсетеді.
“Зарқұм”, “Сал-сал”, “Сейфұл-Мәлік” секілді қиссалар аталып, Жүсіпбек Шайхы
Ісламұлының “Мұса мен ... ... ... ... ... ... әдебиеттің бір кезеңін діндар дәуір, екінші кезеңін әуелде, ділмар
дәуір, артынан сындар дәуір деп алған, Ахмет ... жаңа ... ... ... ... ... ... түйеді.
Сындар дәуір ұғымына автор бір жағынан сын арқылы шыққан, ... ... ... ... толғаулы, классикалық әдебиет деген ... Асыл сөз ... ... ... ... ашады да мынадай
қорытынды жасайды: “Қазақ ақындарының өздерінің де, сөздерінің де міндері,
кемшіліктері, жаман ... ... ... ... сындар әдебиетін
көргеннен кейін байқалып көзге түскен. Сонан кейін ғана Еуропа әдебиетінен
тұқым алып, қазақ әдебиетінің сүйегін ... ... ... ... ... дамуына, әсіресе, әсері күшті болған Абай шығармалары
екенін, сындар дәуірдің басы Абайдан ... ... ... ... ... ... ... басты-басты сипаттарын
анықтағаны “Өлең сөздің патшасы – сөз сарасы” өлеңін мысалға келтіру арқылы
көрсетеді. Ахмет Байтұрсынов жаңа ... ... ... ... ... ... ... айта келіп: “Қазақтың сындар әдебиеті
Еуропа үлгісімен келе жатыр. Және сол бетімен баратындығы да ... ... сөз ... бізде әлі түгенделіп жеткен жоқ. Бірақ
қазір болмағанмен, ілгеріде болуға ықтимал”, — ... ... ... ... ... дәуірінің дарынды сөздерін автор үш топқа бөліп
қарайды, ... 1. ... 2. ... 3. ... ... ... ... айтқанда – эпос, лирика, драма. Әуезенің түрлері
былай ... 1) ... жыр; 2) ... жыр; 3) ... жыр; 4) Ұлы ... 5) Ұзақ сөз; 6) Ұзақ әңгіме; 7) Көңілді сөз; 8) ... 9) ... ... зерттеуші “Ұлы әңгіме, яғни роман деп ... ... ... ... ... ... ... суреттеп көрсететін шығармаларды
айтамыз” деген анықтама жасайды да, ... ... ... ... ... ... уақиға және уақыт, ұлы істер мен кіші істер, шиеленістер,
тартыстар, амал-әрекеттер, мінездің іштен туатындығы, оның өзгеруіндегі үй-
іші, ... ... ... деген мәселелерді айта келіп, ақырында автор
негізгі ойын ... ... ... ... ... ... ... әңгімеге жан беретін адамның ісі ... ... ... тәрбие болғандықтан, тұрмысқа сарын ... ұлы, ... ... істері болғандықтан, ол істері біріне-бірі ... ... ... ... ... ... суреттеп шығару
оңай емес”, — деген роман жанрының табиғатын ... ... ой ... әлі ұлы ... жоқ деп ... ... “Бақытсыз Жамалын” өресі
мен өрісі шағын болғандықтан ұзақ әңгімеге жатқызады. Ұсақ әңгіме ретінде
Мұхтардың ... ... ... “Қалайша кооперация ашылды”,
“Автономия”, Міржақыптың “Қызыл ... ... ... ... ... ... ... жыр үлгілері қатарында Мұхаметжанның
“Топжарған”, Шәкәрімнің “Жолсыз ... ... - ... Мағжанның
“Батыр Баян” (кітапта “Батыр Баян” деп жаңсақ берілген), ал аңыз ... ... ... патшасы”, Пушкиннің “Данышпан Аликтің ажалы”,
Абайдың “Ескендір” туындылары берілген.
Ахмет Байтұрсынов лириканы – ... деп ... осы ... ... ... тиянақты талдап, орасан терең пікірлер тұжырымдап, сұлулық,
көркемдік, ... ... ... қатысты ойларын бажайлай жеткізеді.
Ықшамдап, жинақтап айтқанда Ахмет Байтұрсынов ... ... ... ... ІШКІ ... а) ... ... сырлы болуы керек. Ақын толғауы да өз
көңілінің күйін айтады. ... ол күй ... ... ... ... Күйі
түсінікті болмаса, өзгеге әсер ете алмайды;
ә) толғау шын сырлы болуы тиіс. Өтірік жай сөзге де ... ... ... ... ... ... түгіл, бүлдіреді. Сондықтан күйлі
толғау көңілде шын болған күйден шығу ... ... ... ... ... өлеңдерінің көбі қадірсіз болып кетуі шын көңілден шын
толғау болып шықпағандықтан;
б) толғау таза болуы тиіс – нас, ... ... ... ... ... ... әсер етеді? Толғау сөзге былғаныш сөз, былғаныш ... о да ... әсер ... ... ... ... күйінен хабар беруі тиіс. Көңілдің бер жағынан
шыққан сөздердің әсері оқушының көңілінде терең із қалдыра алмайды;
2. ТЫСҚЫ ШАРТЫ: а) Толғау сөзі ... ... ... ... ... ... Күй де, би де біріне-бірі үйлесіп келгенде, сұлу болып ... ... ... ... толғау қысқа болуы ... ... ... ... бір ... ... ... күйінен шығатын толғау көңіл табиғатына қарай ұзын болмасқа
тиіс, ұзын ... да. ... ... ... 4-5 ауыз ... ... әуезді сөзбен айтылуы тиіс. Адамның көңілінің күйін ... – күй мен ән. ... ... ... ... әсер ... - әуезді
сөз, әуезді күшін көбейтетін өлең түрде айтылуы тиіс.
Кейінгі қазақ әдебиетшілері орыс тіліндегі еңбектердің ізімен саяси ... ... деп қана ... ... ... Байтұрсынов ұлттық өнердің
өз табиғатынан шығарып, лириканың сап ... ... ... ... ... ... сұқтаныс толғау, ойламалдау, сөгіс толғау, күліс
толғау секілді түрлеріне ... ... ... “Интернационал”, Абайдың
“Адамның кейбір кездері”, Сәкеннің “Жолдастар” өлеңдері, ... ... ... ... ... алынған.
Ахмет Байтұрсынов драманы қазақша “Айтыс-тартыс” деп алып, оған мынадай
жанрлық ... ... ... ... ... ... естиміз,
уақиғаның өзін, уақиғада болған адамдардың өздерін көреміз. ... ... ... ... ... жүзінде айтысып-тартысып өмір шеккенін
көреміз. Тіршілік майданында адамдардың ақылы жеткенше амалдап, қайратына
қарай қару қылып алысқаны, арбағаны, ... ... ... ... ... жауласқаны, дауласқаны, бітіскені, жарасқаны өмір
жүзіндегідей көрініп, көз алдыңнан өтеді”.
Байтұрсынов саралауы бойынша драма былай бөлінеді: 1) ... яки ... ... 2) ... яки ... тартыс (драма); 3) арамтер, яки
әурешілік (комедия). Екінші ... ... 1) ... 2) ... 3)
әуреленіс деп те бөледі. Осы түрлердің әрқайсысындағы тартыс табиғаты,
кейіпкерлердің ... ... ... де ... әліптеледі.
Зерттеу барысында ғалым басқа елдер әдебиетін де ескереді: “Орыстың ... ... ... ... ... 13 рет ... Орыстың асқан
ойшысы, сөз өнерпазы Лев Толстой шығарған сөздерін баспаға беріп қойғаннан
кейін де талай түзетіп, талай ... ... Бұл ... ... нәрсені тілмен айтып жеткізу қиын екендігін көрсетеді”, — дейді
“Сөз өнері” тарауында. Бұдан басқа Эзоп, Федр, ... ... ... ... ... ... әдебиеттеріндегі өлең құрылысы сөз болады.
Абылай, Шоқан, Ақан сері, Торайғыров, Ядринцев, Потанин есімдері кездеседі.
“Әдебиет танытқыш” ... 1926 жылы ... 1989 жылы ... ... ... ... ... шығарды. Соңғы басылымда бұрынғы жариялануда кеткен
бірталай селкеуліктер жөнделді, олар – ... ... ... ... ... ... бұрмаланған текстердің түзетілуі. “Әдебиет
танытқыштың” қазір ... ... ... ... ... ... тексті түгел берілмей отыр. ... ... ... ... А.Байтұрсынов былай дейді: “Ұстасу шығармалар қайраткердің
түріне қарай үшке бөлінеді: 1) ... 2) ... 3) ... біріншісі - әлектеніс пен үшіншісі әуреленіс талданады, ал
екіншісі – ... жоқ. ... ... ... ... ... танытқыштың” толық текстін табу міндеті тұр. Тағы бір мәселе әр
түрлі жанрлық формаларды ... ... ... ... әр жерде
бұларды нұсқалықтың пәленше номерлерінен қара деп ескертеді. ... ... ... оның ... - нұсқалығы да болған ғой.
Қазіргі дерек бойынша, ол жарияланбаған секілді. Әлде ... ... ... ... ма? “Мәдениет тарихы” деген еңбек бітіргені белгілі
– ол да жоқ. Қайда? Қысқасы, ... ... ұлы ... “Әдебиет
танытқыш” төңірегінде әлі де көп зерттеу жүргізу керек.
“Әдебиет танытқышта” Ахмет ... ... ... ... ... ... шет сөзді араластырмай,
қонымды, ықшамды, бір-бірімен сабақтас, ... ... ... тұтас
ұлттық қазақы жүйесін жасап берді. ... ... ... ... ұшырап, кітаптың тыйым салынғанына қарамастан, әдеби ... ... ... дегенді желеу етіп, шет тілді зорлап ... ... ... да ... ... ... қазір роман,
лирика, драманы ұзақ ... ... ... деп ... ... бірақ А.Байтұрсынов жасаған бірталай терминдер, ... ... ... жылы “Қазақтың” тұңғыш саны шыққанда газет редакторы Ахмет ... деп ... ... елімізді сақтау үшін бізге мәдениетке, оқуға ұмтылу керек.
Ол үшін ең ... ... ... ... ... Өз ... ел болуға,
өзінің тілі, әдебиеті бар ел ғана жарай алатындығын біз ұмытпауға тиіспіз.
Бұл мәселеде ... ... оңды ... Осы күні орыс школы мен ... оқып ... ... ... елеусіз қылып, хат жазса өзге
тілде жазып, қазақ тілінен алыстап барады. Бұл, ... ... ... ... осы көзбен қарасақ, табиғат заңына бағынбай, біздің ата-бабаларымыз
мың жасамаса, ол уақытта тілмен де, сол тілге ие ... ... ... ... ... деп білу ... Егер оны ... келмесе, осы бастан
тіл, әдебиет жұмысын қолға алып, өркендететін уақытымыз ... ... ... ... ... қоғам қайраткері санатында
жасаған барлық еңбегі, тартқан қорлық, көрген азабы, болашаққа сенген ...... осы ұлы ... ... ... ... үшін қасықтай қаны
қалғанша қалтқысыз қызмет етуге арналған.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 18 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Түркістан қаласының әлеуметтік-саяси тарихының мәселелері20 бет
Қазақ тарихы жайлы34 бет
Азаматтық қоғам дамуының алғышарттары9 бет
Қоғам және жеке адамның қалыптасуындағы конфликтінің мәні7 бет
Қоғам және жеке тұлға14 бет
Қоғамдық қатынастардың мәселелері10 бет
1905-1917 жж. қазақ интеллегенциясының әлеуметтік қозғалысы21 бет
1920-30 жылдарындағы Қазақстан әдебиеті мен өнері19 бет
«Қазақ» газеті және оның қоғамдық саяси қызметі53 бет
«Қазақтағы» әдебиетті зерттеу мен әдеби сын мәселелері163 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь