Тұк дамушы нарықтарқа кіруінің стратегиялары

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3.5

I.ТАРАУ. ТҰК ПАЙДА БОЛУЫ МЕН ДАМУЫНЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ АСПЕКТІЛЕРІ ... ... ... ..6.22
1.1. ТҰК ЭКОНОМИКАДАҒЫ ТҮСІНІГІ, МӘНІ ЖӘНЕ РӨЛІ ... ... ... ... ..6.9
1.2. ТҰК ОТАНДЫҚ СЕКТОРЫНЫҢ ДАМУЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...10.15
1.3. ТҰК ӘЛЕМДІК ШАРУАШЫЛЫҚ ЖҮЙЕСІН ҰЙЫМДАСТЫРУДЫҢ МАҢЫЗДЫ ФАКТОРЫ ... ... ... 15.18
1.4. ТҰК ДАМУШЫ НАРЫҚҚА КІРУІНІҢ СТРАТЕГИЯЛАРЫ ... ... .18.22

II.ТАРАУ. ТҰК ДАМУШЫ НАРЫҚТАРҚА КІРУІНІҢ СТРАТЕГИЯЛАРЫ ... ... ... ...23.35
2.1. ТҰК ДАМУЫНЫҢ ӘЛЕМДІК ТӘЖІРИБЕ ТҰРҒЫСЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАННЫҢ ҰЛТТЫҚ ЭКОНОМИКАСЫ ... ... ... ... ...23.27
2.2. ТҰК ҚАЗАҚСТАН НАРЫҒЫНА ШЫҒУЫНЫҢ СТРАТЕГИЯЛАРЫ ... ... ... ...28.35

III.ТАРАУ. ТҰК.Ң ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ДАМУ ПРОБЛЕМАМАЛАРЫ
МЕН БОЛАШАҒЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...36.42
3.1. ТҰК ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ДАМУ БОЛАШАҒЫ ... ... ... ... ... ... ... ... .36.42

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...43.46
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 47.50
ҚОСЫМША ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 50.52
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ӘЛ ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ҚАТЫНАСТАР ... ... ... ... дамушы нарықтарға кірудегі ТҰК-ң стратегиялары»
Орындаған: «Әлемдік экономика»
мамандығының 4 курс студенті
Сейтжанов Ержан
_______________________________
Ғылыми жетекші:
«Әлемдік экономика» кафедрасының оқытушысы
Садыханова Д.А.
_______________________________
«Қорғауға жіберілді»:
_______________________________
«________» ... ... ... ... ... ... ... 2006
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
..........................................3-5
I-тарау. тұк ПАЙДА БОЛУЫ МЕН ДАМУЫНЫҢ
ТЕОРИЯЛЫҚ
АСПЕКТІЛЕРІ.................................................................
.....6-22
1. ТҰК ЭКОНОМИКАДАҒЫ ТҮСІНІГІ, МӘНІ ЖӘНЕ РӨЛІ..................6-9
2. ТҰК ОТАНДЫҚ СЕКТОРЫНЫҢ ДАМУЫ.......................................10-
15
3. ТҰК ... ... ... ... ФАКТОРы..............................15-18
4. ТҰК ДАМУШЫ НАРЫҚҚА КІРУІНІҢ СТРАТЕГИЯЛАРЫ.....….18-22
II-тарау. ТҰК ДАМУШЫ НАРЫҚтарҚА КІРУІНІҢ
СТРАТЕГИЯЛАРЫ...............................................................
........................23-35
2.1. ТҰК ДАМУЫНЫҢ ӘЛЕМДІК ТӘЖІРИБЕ ТҰРҒЫСЫНДАҒЫ
ҚАЗАҚСТАННЫҢ ... ... ТҰК ... ... ... ... ... ДАМУ ПРОБЛЕМАМАЛАРЫ
МЕН БОЛАШАҒЫ …………………………………………………….......36-42
3.1. ТҰК ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ДАМУ БОЛАШАҒЫ..............…….............36-42
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
............................43-46
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
ТІЗІМІ................................................47-50
ҚОСЫМША.....................................................................
...............................50-52
КІРІСПЕ
Жергілікті ұлтаралық (елдер арасында) ... ... ... ... ... Шаруашылық процестерінің ұлттандырылуы жеке
капиталистік ... ... ... ... ... Ерекше маңызға әлемдік кеңістіктегі кең ... ... ... ... ... ... ие болуда. 80-ші
жылдардың аяғында трансұлттық корпрациялардың үлесіне тауар мен қызмет
көрсетудің әлемдік өндірісінің 15 % ... ... ТҰК ... ... ... (ортақ шекараларды есепке ала отырып) ғана қарай
емес, сондай-ақ терең экономикалық, ... ... ... де ... ... ... әлемде шамамен 44 мың трансұлттық
компаниялар бар. ... ... даму ... ... ... шектеулі қордың салалық қосымшаларындағы ... ... ... ... ... келуде.
Бүгінгі таңда ТҰК – әлемдік қоғам мен ... ... ... және ... факторы ғана емес, сондай-ақ әлсіз ұлттық экономикаларды
тежеп, олардың дамуына мүмкіндік ... және ... ... ... деңгейінде «Кедейлер кедейлене, байлар байи түседі»
деген әйгілі «классикалық капиталистік» ... ... ... саяси биліктің орталықтары да болып табылады.
Сондықтан ұйымдастыру-басқару экономикалық жүйесі тұрғысынан алғанда
ТҰК мәселесі теориялық және практикалық аспетілерде де аса ... ... ... Еуропалық Одақ, Тәуелсіз Мемлекеттер ... ... ... ... ... ... ... түсінуде
(қоғам және мемлекеттің саяси элитасымен) маңызды. ТҰК халықарлық еңбек
бөлінісінің маңызды факторы бола ... ... осы ... кеңістікте өз орнын алу қажет. 90-шы жылдардың басынан бастап
Қазақстан Республикасының нарығына негізінен жер асты ... ... ТҰҚ ... саны ... ... ... ... бітіру
(дипломдық) жұмысының маңыздылығын айқындайды.
ТҰК зерттеу жұмыстарының объектісіне ... XX-шы ... ... ... ... Ол ... ТҰК әлем бойынша АҚШ-та ең алғаш рет
пайда болса, қазіргі ... ... Xerox, IBM, General ... General Motors, Coca Cola тәрізді ғаламдық-жүйелік ұйымдастыру
құрылымдары ... ... ... ТҰК ... мен оның қолданбалы
зерттемесі (ең алдымен 70-90-шы жылдардағы ... ... ... ... еңбек жазған неміс зерттеушісі П.Фишер 1960-шы жылдан 1991-
ші жылға дейінгі ... осы ... ... ... ... зерттеу
парадигмаларының тізімін келтіріп, оның экономика, маркетинг, халықаралық
бизнес, халықаралық экономика, саясаттану[1] ... ... ... Осы ... ... баға бере ... ... барлығы ТҰК-ұйымдастырушы құрылымдар мен тікелей шетелдік
инвестициялау (ТШИ) процестерінің ... ... ... атап ... ... ... қазіргі таңдағы экономикада
шешуші рөл ойнайтын тікелей шетелдік инвестициялардың ... ... ТҰК ... ... ... деген тезисті ұстанды. Осыдан келіп
қазіргі таңдағы экономика – бұл ТҰК ... ... ал ... ... тек қана ... ... ... ғана емес, сонымен қатар мемлекет-қабылдаушыларға (инвестиция
алатын мемлекет) да тиімді деген қорытынды ... ... бұл ... ТҰК ... ... ... ... да, арнайы түрде
қарастырылмайды, өйткені олардың құрамында қазіргі экономикада инновациялық
менеджмент (басқару) жүйесіне, ... ... ... ... түрлеріне көшу ТҰК ... ... ... ... экономикалық модель тудырады деген «қалыптасқан ой»
бар. ... де ... ... - ... ... тиімді
экономикаларының (дамыған елдердің) қалыптасуы озық (ғаламдық жүйелік) ТҰК
алдымен АҚШ-та (50-ші ... одан ... ... жылдар) Жапония мен
Еуропада (Ұлыбритания, Франция, Германия, Италия, Испания) ... ... ... келе ... ... нарықтық шаруашылықтың әртүрлі деңгейде
таралған субъектілері болып саналатын ... ... ... ... ... ... ... әсер ететін жүйелер деп айтуға болады. Олар әлемді өз
саудасының мәдениет аралық нарығымен ғана емес, ... ... ... ... ... біріктіретін конвергенттік
технологиялар. Қысқаша айтқанда, олар ... ... ... ... ... қызметін атқарады.
Дипломдық жұмыстың басты мақсаты – Қазақстан Республикасын мысалға ала
отырып дамушы нарықтарға кіру ... ... ... ... ... сай төмендегідей мәселелер (тапсырмалар)
туындайды:
- экономикадағы ТҰК-дың мәні мен рөлін айқындау;
- ТҰК отандық секторының даму ... ... ... әлемдік шаруашылық жүйесін ұйымдастырудың маңызды факторы
ретінде қарастыру;
- ТҰК-дың ... ... ... ... ... ... Республикасының ұлттық экономикасындағы ТҰК-дың даму
мәселесіне сараптама жасау;
- ТҰК-дың отандық нарыққа шығуының стратегияларын қарастыру;
- ТҰК-дың ... даму ... ... қабылдаушы мемлекеттегі ТҰК қызметінің оң және теріс нәтижелерін
анықтау;
-ТҰК қызметін ... ... және ... ... жұмысының объектісі: трансұлттық корпорациялар (ТҰК).
Зерттеу жұмысының пәні ТҰК-дың дамушы елдердің нарығына кіру кезінде
пайда болатын экономикалық қарым-қатынастар.
Бітіру (дипломдық) ... жазу ... ... ... ... көптеген әдебиет зерттелінді. Мәселен, Қазақстан Республикасы
экономикалық теориясының маңызды ... ... ... Я.А.,
Ашимбаева А.Т., Байзақов С.Б., Батыршаұлы С., Елемесов Р.Е., Есентүгелов
А.Е., Жатқанбаев Е.Б., ... М.Б., ... А.К., ... ... Б.М., ... К.Н., ... Н.К., ... С.Н., Оспанов
С.С., Рамазанов А.А., Сухова Л.Ф., Шеденов У.К. және т.б. сияқты отандық
экономистер үлкен үлес ... ... ... жеке ... және ... аспектілерін
Амренова М., Баильдинова Е., Баймұратова У.Б., Бейсенова Л., ... ... И., ... И., ... С, ... О., ... ... К.С., Музапарова Л., Сайрамбаева Ж.Т., Сидоренко Е.Н. ... ... ... қамтиды.
Дипломдық жұмыс құрамына кіріспе және қорытынды, үш ... ... ... ... мен ... ... ТҰК ПАЙДА БОЛУЫ МЕН ДАМУЫНЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ АСПЕКТІЛЕРІ
1.1. ТҰК экономикадағы түсінігі, мӘні жӘне рӨлі
Әлемдік экономиканың интернационализациялану ... ... ... түрі ... интернационалдық болып қалған,
ал құрамы жағынан біртекті ... ... ... ... ... ... Өндірісті әлемдік деңгейде арнайландыру және
кооперациялау қағидаттары ... ... ... ... ... ... жатыр. Трансұлттық корпорациялар (ТҰК) деп аталатын бұл одақтар
әлемдік шаруашылық қарым-қатынастарының ... ... ... ... экономикада ең кең таралған нарықтық құрылымдар болып саналатын ТҰК
үлесіне XX-шы ғасырдың 90-шы жылдарының ... ... мен ... ғаламдық өндірісінің 15-20% келді. Олар ұлттық экономикаларды
географиялық қана емес (шекаралардың ортақтығы), сонымен қатар ... ... ... ... де ... ... мен ... шоғырландырылу мөлшері мен деңгейіне,
халықаралық экономикалық қатынастарға ықпал етуіне, орналасқан мемлекет пен
қабылдап ... ... ... қарай бірдей болып келе бермейді.
80-ші жылдардың аяғында екі ... және одан да көп ... бар 11 мың ... ... ... ... БҰҰ-ның сарапшылары
ең ірі деген ТҰК-ға негізінен ... ... ... ... аралығында
олар сату мөлшері 1 млрд. АҚШ долларынан асатын 600 ТҰК-ды зерттеген. Ал
200-ге шақ ... ... ... ... ... болған.
80-ші жылдары трансұлттық корпорациялардың біріктірілу ... ... ... ... жаңа сатысы,
бәсекелестің күшеюі ТҰК ғаламдық одақтарының қалыптасу ... ... ... ... озық ... АҚШ, Жапония, Еуропа елдерінде
байқалуда. Әлемнің ең ірі 100 ТҰК 44-і ... 18-і ... ... 6-ы ... 5-і ... 4-і ... ... 3-і
Италияда, Канадада және Нидерландыда қызмет жасайды.
Кесте 1. Шетел активтерінің мөлшері бойынша сұрыпталған ірі ТҰК
|ТҰК рейтингі |ТҰК ... ... ... (200 жуық |91 |12,8 ... | | ... кәсіпорындар (200-500 |7,4 |9,8 ... | | ... ... (500 ... |1,6 |77,4 ... | | ...... 2005ж. ҚР ... ... агенттіктің мәліметтері
бойынша құрастырылды.
Кестеде 2 Қазақстан экономикасы өндірісінің шоғырландыру деңгейі
көрсетілген. ... ... ... ... 1,6% ... ... ... барлық өнімінің 77% өндірген, ал «Испат-Кармет»
ірі корпорациясының үлесіне мемлекеттің барлық ... ішкі ... ... [5, Б, 98, 99]. ... ... ... ең ... саны оннан асады) экономиканың нақты секторындағы төлем мүмкіндігі
сұранысын қамтиды. Олардың қатарына «ҚазақОйл», «Харрикейн Құмкөл ... ... ... ... ... «Қазақстан Алюминийі», «Өскемен титан-магний ... ... ... май мен ... ... кіреді.
Қазақстанның қаржы саласында екі ең ірі банкті бөліп көрсетуге болады:
құнды қағаздары (еуробондат, GDR) ... мен Азия ... ... ... ... Қазкоммерцбанк және барлық жеке тұлғалар
салымының 65% бар Қазақстанның Халық ... ... ... ... бастауға тура келді, ал оның «кәмелетке» жетуі үшін тағы да ... ... ... ... ... қаржы нарығының бар екендігі
жөнінде сөз қозғау мүмкін емес. ... ... ... ... ... мәліметтері бойынша мемлекеттің ірі және орта кәсіпорындарының
жартысына жуығы аз табыс әкеледі немесе мүлде ... ... ... ... ... ... Оларға корпоративтік басқарудың
әлсіздігі тән. Осы корпорациялар арасында әлемдік кластағы ... ... олар ... ... ... мөлшерімен және нарықтық
капитализацияның төменгі деңгейімен ... ... ... сай келмейді (капитализация деңгейі 1 млрд.
АҚШ доллары).
Осы құбылыстардың барлығы өндіріс пен капиталдың одан әрі ... және ... ... ... ... ... жүйесінің
қалыптасу процестерін тежейді, бұл әрине қаржы-өндірістік топтар мен
трансұлттық корпорацияларды ұйымдастыру үшін ... ... ... ТҰК ... ... ... ұйымдастырудың маңызды факторы
Трансұлттық компаниялар мемлекеттердің бәсекелестік мүмкіндіктерін
қалыптастыру мен ... ... ... ... ... ... негізгі факторлары болып саналады. ... ... ... ... ... ... мен қызмет оларды әлемдік
нарықтағы негізгі қатысушылар және осының барысындағы ... ... ... ... ... ... ... біршама деңгейде
оның территориясында қызмет ететін ТҰК сәттілігіне тәуелді, алайда бұл
жерде де ... ... ... ... ... ойнайды. Осыдан келіп
ТҰК бір жағынан, мемлекеттік институттар мен ұйымдармен ... ... ... туындайды.
Халықаралық корпорациялар – осы процеске қатысатын арнайы қызмет
жасайтын ... Олар өзге ... ... ... ... ... механизмдер арқылы шешуші ықпал ететін
рөлді алған мемлекеттің экономикалық агенттері болып табылады. Бұл ... ... ... артықшылықтарына өзгеріс енгізуге
мүмкіндік береді. Мұндай ... осы және ... ... ... ... ... ... жағдайға да келуі мүмкін. ТҰК ... ... және ... ... түседі. Мемлекеттер деңгейінде олар
жергілікті компаниялармен немесе нарық үшін халықаралық компаниялармен, ал
кейде жергілікті демеу ... ... ... үшін ... ... ... ... де бәсекелеседі.
Аталған күрделі әрі жанжалды жүйе шеңберінде ТҰК мен мемлекет және
үкімет ... ... екі ... бар. ... ... ... құрылымы мен оның отанының үкіметімен ... ... мен ... ... ... қарым-қатынас. Аналық
компания және отан.
Қызметін басқа мемлекеттерде ... ... ... ... ... сипатталатын: сатып алушы нарық артынан жүреді, жалау
сатып алушы артынан ... ал ... ... ... ... Қазір бұл
формуланы ешкім негізге алмайды. Бүгінгі таңда ұлттық мемлекет билігін
кеңейтуде ТҰК ... ... ... ... ... жөқ.
ТҰК мен оның отаны арасындағы қарым-қатынасты сипаттайтын халықаралық
деңгейдегі ортақ формуланы табу мүмкін ... ... пен ... ... тығыз қарым-қатынас болған мемлекеттерде ондай қатынас ары
қарай жалғасын таба береді, сонда корпорация өз қызметін ... ... ... Бұл ... әскер арсеналындағы соңғы құрал болып және
азаматтар өмірін қорғау ТҰК мүдделерінен жоғары болған ... ... ... экономикалық қолдаудың әртүрлі формаларын қажет етеді.
Ол ғылыми-зерртеу және тәжірбиелік-конструкторлық жұмыстарды ... ... бір ... ... ... ... шешілетін
арнайы субсидиялар, бизнес ... жиі ... ... ... чемпиондарды» қалыптастыру болуы мүмкін. Ақпарат, ... ... ... ... құралдар мен отандық қызметтердің
көмегімен трансұлттық корпорацияларға тікелей ... ... ... ... мемлекеттерде (мысалы, АҚШ) ұлттық стратегиялық мүдделерге ... ... ... ... алу ... мәселеге айналды.
Америка әкімшілігі саяси және стратегиялық ...... ... ... АҚШ ... ... жасайтын шетел ТҰК саудасы мен
инвестициясына әртүрлі тыйым ... ... ... ... Осы заң
мен оның нұсқалары (өзгерістерімен) АҚШ пен ЕО жанжалдың көзі ... ... ... ... ... ... ... көпшілігінен экономикалық жағынан
басымдырақ болып келеді. ТҰК өз ... ... ... төмендету, қаржы
саласында жеңілдіктерге қол жеткізу, нарықты ... үшін ... ... ... және т.б. ... ... Жауап ретінде
үкімет тыйым салу мен шектеу шараларын қолданады, тіпті меншікті ұлттандыру
мен экспроприация жұмыстарын ... ... ... ... ... ... өз ... орындайтын жаңа үкімет ... ... ... жағдайлар да таныс. ... ... ... ... ... ... жергілікті
компанияларды сатып алуда болған пара беру мен коррупцияның мысалы бола
алады. ... ТҰК ... ... ... ... үшін
жауапкершілік тартпайтындығы туралы айтады. Олардың ойынша ... ... ... ... ғана ... ... мүмкін
болады. Мұндай жағдайда жергілікті және шетел жауакершілігін айыру қиын.
ТҰК стратегиясында маңызды рөл ... ... ... ... ... ықпал ететін негізгі саяси,
экономикалық және адами факторлар:
... ... ... ... ... заң мен
экономикалық саясаттың сипаты, оның ... мен ... ... және шетел компанияларына қатысты қабылдаушы үкіметтің
позициясы мен ... ... және ... нарықтық жағдайлар мен бағыттарды есепке
алғандағы ... ... ... ... ... және ... стратегиялық мақсаттары, оларды жүзеге асыру құралдарының
баршылығы.
– Өндірістің ... ... мен ... ... ... халықаралық стандарттар бойынша төменгі деңгейде сақтауы.
– Жұмыс күші мен ... ... ... ... ... ... бар болуы, еңбек тәртібі мен моралдық-
этикалық стандарттары.
... ... ... ... мен ... ... ... қарым-қатынасы.
1990-шы жылдардағы ТҰК қызметі қабылдаушы мемлекеттің экономикасына
әрқалай әсер ... Бір ... ... ... ... ... ... болды: капитал мен экспорт деңгейі көтерілді, басқару мен
маркетинг тәсілдері жаңартылды, жаңа технологиялар тез қарқынмен енді, ішкі
нарыққа ... ... ... жергілікті өнімді әлемдік нарыққа шығару
үшін күш салу ... ... ТҰК ... ... ... ... ... құрметке ие болған ТҰК ... ... ... ... ... қабылданғандардың табыстары артты.
Екінші жағынан, ТҰК болуының жағымсыз нәтижелері де болды:
– ТҰК ... ... ... ... ... ... ... мен тыйым салуларға алып келетін ... ... мен ... ... ... экономикасының басқа
секторларының арасында үлкен айырмашылық. Мақсаты мемлекеттің ішкі
нарығын жаулап алу болатын ... осы ... ... қарқынын
өсіргені және жергілікті тауарлар мен компанияларды тыс қалдырғаны үшін
сынға түседі;
– Басқа, ... ... ... да бар: ТҰК ... ... ... интеграцияның деңгейі жоғары болған сайын
мемлекетте осы корпорациялардың халықаралық нарықтық қысым, айналымдық
өзгерістер, ... ... ... сияқты
стратегиялары да еркін таралады;
– ТҰК бірқатар проблемалар мен ... тап ... ... ... ... ... қатынастары, қоршаған ортаны
қорғау және басқа да ... ... ... мен ... Көп жағдайларда ТҰК мұндай проблемаларды шешуге талпынбайды және
олардың себебінен аналық компанияның отанында жұмыс істеуді ... ТҰК өз ... ... шыға ... оның ... ... келтіреді;
– ТҰК қабылдаушы мемлекетке ... ... және ... келе ... ... стратегиялық мүдделеріне зиян
келтіруі мүмкін
Қазіргі әлемде қабылдаушы мемлекеттің ... ТҰК ... ... ... ... ... ... мемлекеттің экономикалық,
саяси және әлеуметтік тұрақтылығын қалайды. Екінші жағынан олардың қызметі
ауру экономикасы бар әлсіз елдерді ... ... ... ... ... ... мүмкіндіктер, әлемнің басқа
мемлекеттерінің ТҰК жұмыс ... ... ... ... ... ТҰК ... тиімсіз нәтижелерінен алыс бола алады.
1.4. ТҰК дамушы нарықтарға кіруінің стратегиялары
Капиталды елден алып шығу ТҰК ішкі ... ... ... ... ... Шетелдегі тікелей шетел инвестицияларының 90 %
жуығын 400 ТҰК ... оның 60 осы ... ... ... ... ... басты бөлігі 20 трансұлттық банкілердің
бақылауында.
Дамушы елдердің жаңа ... ... ТҰК ... ... бар, ... ... ... тікелей инвестиция,
транзиттік стратегия және т.б.
Шетел бөлімшелерінің ТҰК ... ... ... ... ... ... ие ... Мәселен, соңғы 20 жылдарда
машина жасау компаниялары әлемдік ... ... өнім ... және
аналық компаниялардың кәсіпорындарымен қамтамасыз етілетін бөлшектерден ТҰК
қатысты шетелдік жинау кәсіпорындарда ішкі нарық үшін дайындалатын біртекті
айналыммен ... ... ... ... дамытуда.
Өндірістің біртекті айналымын құру 12 дамушы елдерде, мысалы ... ... 3 ... доллар көлемінде қосымша табыс әкеледі. Басты артықшылық
шетел ... ... ... ... ... арзандығы. Оған қоса,
территориясындағы экологиялық проблемаларды төмендету ... ... ... ... ... ... арқылы тағы бір нәтижеге
жетеді.
Осындай халықаралық кооперацияның даму нәтижесінде ішкі ... ... ішкі ... саудаға айналып жатыр, тауарлар мен қызмет
көрсетулердің әртүрлі мемлекеттерде орналасқан бір компанияның ... ... ... елдерің территорияларында жинаушы цехтар ашу осы
мемлекеттермен болатын тауар айналымын 10% ... ... ... ... процестері ғаламдық масштабқа көшуде.
Осы процестегі АҚШ орны ... ... ... мемлекеттерден келетін
халықаралық инвестиция саласының кеңеюіне байланысты АҚШ-тың салыстырмалы
салмағы төмендеуде. Егер 1960-шы жылы әлемдік тікелей инвестиция ... ... 60% ... ... жылы ол 25% ... төмендеген, алайда бұл
көрсеткіш тікелей шетел инвестициялаудың әлемдік мөлшеріндегі ең ... ... (2-ші орын ... Жапонияның үлесі 11% құрайды)
Тікелей инвестициялардың басым бөлігі 35% ғылыми саланы ... ... ... ... ТҰК ... ... 50% ... Батыс Еуропа мемлекеттерінде шоғырланса, оның
30% Ұлыбританияның үлесіне келеді.
ТҰК шетел инвестицияларынан келетін ... ... ... ... мүмкіндіктерін арттырып, халықаралық қауымдастық
пен дамудың ... ... ... ... ТҰК ... жасау қарсы капитал салымына ... ... ... соңғы 15 жылда АҚШ компанияларының ... ... ... ... ... 250 ... долларына
жетсе, АҚШ келетін тікелей шетел инвестицияларының мөлшері 190 ... ... ... ... ... салымдарының мөлшері ТҰК
мөлшері мен күшіне тікелей тәуелді болып келеді.
Әлемдегі капиталдың ең ірі экспортерлары болып АҚШ, ... ... ... Германия, Швейцария, Нидерланды, Канада, Франция, Италия, ... 10 ... АҚШ ... ... ... инвестициясының әлемдік
мөлшерінің 20%, ал 65% Батыс Еуропа мемлекеттерінен келген. АҚШ-ғы ең ... ... ... ТҰК ... ... үлесіне 2005-ші жылы
олардың үлесіне осы ... ... ... ... ... барлық мөлшерінің 23,6% келген. ... ... ... мөлшері бойынша екінші орынды 19,4% Жапония алады. АҚШ-ғы
тікелей шетел инвестицияларының басты бөлігі ... ... (37 %) ... саласында (15 %) шоғырланған.
ТҰК бір бірімен қиылысатын біріккен экономикалық кеңістікте ТҰК,
әсіресе ... ... ... ... ... ... процесінің басты құралы болып қалуда.
Трансұлттық корпорациялардың ... ... ... ... тыс ... ғана ынталандырылмайды. Ынталандырушы
күш болып ... ... ... ... мен ... шоғырлануынан болатын ұлттық шекаралар шеңберінде капиталды
қайта жандандыра алмау мүмкіндігі болып саналады.
ТМД елдеріндегі ... ... ... ... ... ... шаруашылық мәдениетін дамыту арқылы
қосу қажет дегенді айтады. ... ... ... ... оның ... деп ... ... ойынша, жай корпорациялар емес,
ТҰК («мультинационалдар деп аталатын) ... ... ... ... ... ... ... «Кооперация әлемдегі
мемлекеттердің корпорациялары мен ТҰК қызметінің, олардың тиімді дамуының
негізі. Мемлекетте қызмет салалары жағынан ... ... ... ... ... мәнге ие ірі корпорациялардың болуы елдің экономикалық күшін
айқындайды. XX ... ... ... корпорациялар мемлекеттің
экономика құрылымы мен оның дамуы және ... ... ... ұйымдастыратын негізіне айналды7».
Мамандардың айтуы бойынша технологиялық альянстарды құруды осы саладағы
барлық өндірушілер (өндіріс озығы – фин ... Nokia ... ... ... ... ... "Motorola" (АҚШ), "Mitsubishi
Electric" (Жапония), "Samsung" (Оңтүстік ... ... ... ... ... шаруашылықтың қазіргі жүйесін оның ... ... ... ... ... ... келісім тәрізді «өзіне тән
емес» коммунитарлық ынталандырудың жаңа деңгейінде жүзеге ... ... қана ... сонымен бірге ғаламданған нарық (ТҰК арқылы) ретінде де
сипаттайды [29].
Трансұлттық және ... ... ... ... ... ТМД ... үшін ... Әлемнің көптеген
мемлекеттерінде ТМД экономикалық кеңістігіндегі бүгінгі ұқсас ... ... ... әлеуметтік-экономикалық реформаларды өткізген
кезде Қытай, Үндістан, Бразилия, Ресей және Қазақстан болмасын әрбір ... ... өз ... ... болуы қажет деген ой
дұрыс. Алайда белгілі бір ұлттық ... ... ... ... көздерінен бұл стратегия ... ... ... ... және ... ... негізделуі тиіс деген жалпы түсініктен ... алу ... ... ТҰК ... ... ... ... ғылыми-
технологиялық мүмкіндігінің негізіне қарай әртүрлі бола алады және болуы
тиіс. ТМД ... ... ... ... ... көп ... ... одағы дәуіріне тән ... көшу ... ... ... ... өндірістік тоқыраудың 40-
50% тең. «Транзиттік» кезеңдегі бұрынғы кеңес одағының ... ... ... фундаменталды ғылымды8 жеткіліксіз
қаржыландыру, ... ... ... ... ... ... ... ТМД елдерінің қандай мақсатта ... қол ... ... ой ... ТМД ... ... ... жатқан ірі ұлттық экономикалардың (Қытай, Бразилия, Мексика,
Үндістан және т.б.) біреуінде жоқ жоғарғы ... ... ... бар ... және оның ... ... ғылыми-
техникалық деңгейімен тең келетінін түсінген жағдайда ғана бұл стратегиялық
ресурстың ТМД ... ... ... ... ... ретінде қызмет атқаратындығына үміттенуге болады.
Қазақстан экономикасында ... ... ... ... атап өткен жөн, дегенмен әлемдік рейтингтерге (Moody's, Standard
& Poor's, Tomson Bank Watch) ... үш ... ... Халық
Банкі, Тұран-Әлем Банкі) халықаралық қауымдастықпен ... бар. ... мен ... ойы ... ... саланың басты артықшылығы ондағы шетел капиталы қатысуы
үлесінің біршама қарқынды ... ... ... жөніндегі комитеттің
мәліметтеріне сүйенетін болсақ негізгі қаржы құрылымындағы шетел ... ... ... жылы 10,6% ... ал ... ... ... үлесі 14% болған. Қазақстан экономикасына қатысу
мөлшері ... ... ... АҚШ, Ұлыбритания және Жапония компаниялары
алады10». Қазақстанның бірқатар авторлары Ресей және ТМД ... ... ... ... құрылымдарды қалыптастыруды
тежейтін ұқсас себептерді атайды, олар: ұйымдастырушылық, ... ... ... ... ... ... ішкі және
сыртқы инвестициялардың тапшылығы, қаржы инфрақұрылымы мен қор нарығының
дамымауы, үлкен ... ... ... ... қарыздар және т.б.
Мұның бәрі Қазақстан экономикасындағы корпоративтік саланы ... ... ... тежеуші себептердің трансұлттық сипатқа ие
болуына әкеп соқты. «Осы себепті Орталық және Шығыс Еуропа мемлекеттерінің
көпшілігі сияқты ... да ... ... ... ... күн ... инвестициялық бағдарламаны ... ... - ... ... ... Сыртқы Істер Министрлігінің жанындағы
инвестициялар ... ... ... ... 2002-2005 жылдары
инвестициялық артықшылықтарды алуға қатысты 345 келісім жасалынып, негізгі
капиталға келетін инвестиция мөлшері 2 403 300 мың АҚШ ... ... ... инвестициялардың нәтижесінде 60 951 жұмыс орны ашылған.
Қазақстандағы (1995-2005 жылдар аралығындағы) ... ... ... ... млн. АҚШ ... құраған. Осы жылдар аралығында негізгі
капиталға келетін ... 938 531 мың АҚШ ... ... 23 ... ... ... ... 2001-ші жылдың өзінде инвестиция мөлшері 738
млрд. тенгені құраған, бұл 2000 жылмен салыстырғанда 15,2% ... ... ... газ ... ... кәсіпорындардың үлесіне жалпы
республикалық инвестиция мөлшерінің жартысы келеді. Аймақтық ... ... мен ... облыстары біраз үлесті алады [24, Б. 22-23].
Инвестициялық саясат мемлекеттің ұлттық мүдделерін ... ала ... ... жыл ... ... ... 1,3-1,8 ... АҚШ доллары
көлемінде несие алатын болса, мұндай сомаларды ... ... ... оңай емес [26, Б. 65]. ... болашақта ТҰК тек қана қаржымен
қамтамасыз етушілер тұрғысынан ... ... ... ... қол ... ұйымдастыру-басқарушы ТҰК-жүйелерінің
халықаралық ... ... ... ... ... ... ... қарастырғанда – олар әдетте мұнай газ комплекстері деген
Ресей тәжірибесін еске ала отырып, ... ... ... ... ... енгізу керек. Бұл жерде нақты оң ... ... ... ... ... ... ... олар әзірге
жеткіліксіз. Ғылыми әдебиетте кіші және орта ... ... ... ... ... инвестицияларының нашар тартылуы туралы да айтылып
жүр.
Әрине, «Инвестициялар ... жаңа заң ТҰК мәні мен ... ... ... және біздің ойымызша, мемлекеттің инвестициялық
процесстерді (салалық және аймақтық аспектілер) ... ... ... ... ... ТҰК ... ... оның рөлін белсендіреді. Жергілікті (ұлттық) нарықтың жағымсыз
жағдайларына тәуелді ... ... ТҰК ... ... көзі ... тұрақтандыратын фактор бола алады.
Халықаралық тәжірибені қарастыра келе тікелей шетел ... ... ... маңызды мәселелерінің бірі, ал тікелей
шетел инвесторлары тұрғысындағы ТҰК ... ... ... ... ... өзгерістер жасаудың, отандық ... жолы ... ... ... ... ТҰК ДАМУШЫ НАРЫҚТАРҒА КІРУІНІҢ СТРАТЕГИЯЛАРЫ
2.1. ТҰк дамуының Әлемік тӘжірИбе ТҰРҒЫСЫНДАҒЫ Қазақстанның ұлттық
экономикасы
Тікелей шетел ... ірі ... ... ... деген қызығушылығын Қазақстан Республикасын мысалға ала отырып
қарастырайық. ... ... ... төмендегідей салмақты ТҰК
АҚШ –тан [25, Б. 38-45] ... AES – ... ең ... ... ... ... ... Electric» кейін) кіретін
жеке электроэнергия өндіруші және көптеген біріккен кәсіпкерліктердегі
негізгі акционер ... ... ... 4 ... АҚШ ... құрайтын
«Access Industries». Екі жағдайда да тікелей ... ... үшін ... ... емес, қабылдау формасында жүзеге асты. Бұл
біріккен және ... ... ... ... ... айтады. Кез келген дамыған ТҰК ... ... ... ... ... ірі ... да, ірі ... болып табылады, сондықтан оның кез келген субъектісі ... және ... ... ... бола ... Қазақстан
Республикасының ұлттық ... ТҰК ... ... ... тікелей шетел инвестицияларын эспорттаумен ... ... ... ... ... ... оның ... жиі қабылдау (немесе бірігу) объектілеріне
айналаса, ... ... ... ... ... ... 90-шы
жылдардың аяғында Екібастұз ГРЭС-1 ... үшін ... ... AES 90 млн. АҚШ ... ... ... ... несиелік қарызы, жалақы бойынша қарызы,
құрал-жабдықтарының техникалық жағдайы ... ... ... орнында
Қазақстан қауымына жаңа ұйымдастыру мәдениетін әкелген AES Екібастұз атты
кәсіпорын құрылды.
Бұл ... AES ... ... тән ... ... ... ... ұйымдастыру керек екенін
көрсетті. Осы ... ... ... [52, Б. 38-42] ... ... ... ... компания: оған инвестицияланған 90 млн.АҚШ
долларының біршама бөлігі ... ... ... ... ... ... жұмсалған, нәтижесінде компания екі жаңа
базалық лаборатория сатып алған, 1999-шы жылы AES ... ... ... оның ... АҚШ пен ... AES түрлі ТҰК
станцияларында оқудан және конкурстық негізде өткен AES ... ... ТҰК ... тән және ... ... сескенетін AES Екібастұзда болған бұл жағдай «жоғары маманданған
жұмыскерлердің кетуінің» («өз» мемлекетінің ... ... ... ... территориясына) кішкентай моделі болып
саналады. Үндістандағы 1990-шы жылдардың ... ... ... шетел
инвестицияларына көшуде (ТҰК бағытталған экономиканы ... ... ... ... кетуі (интеллектуалды мүмкіндіктің
экспорты) экспорттық-бағытталған, яғни ... ... ... ... алғашқы сатысы болды.
Зерттеушілердің байқауы бойынша осыған байланысты бағдарламашылардың
әлемдік элитасының көпшілігі Үндістан елінен ... ... ... ... 300 мың ... ... жасайды, олардың 5 мыңы
миллионерлер болса, 7% ... ... ... аңғарында Үндістаннан шыққан азаматтар 774 компания ... ... ... 15 ... айналымы 100 млн. – 1 млрд. АҚШ долларын
құрайды. Ең бастысы осы интеллектуалдық ... өз ... ... ... пен ... беру саласының дамуын да қолдайды.
Мәселен, Қытай ... ... ең ... АҚШ ... дамыған
елдерден келетін тікелей шетел инвестицияларының келімін Қытай экономикасы
үшін аша отырып АҚШ-ғы Қытай ... ... ... ... жасап отыр12:
- бизнес және қамтамасыз ететін серіктестері ... ЖШС ... ... ЖШС ... ... ЖШС ... "Восточный" сияқты
қамтамасыз ететін серіктестер) және бәсекелес серіктестері (Ақсу ГРЭС эәне
Екібастұз ГРЭС-2) үшін жүйені кеңейтетін әлеуметтік-адаптивті ... ... ... ... ... және тәртіптермен тікелей
танысу тәжірбиесі негізінде AES мәдени-толерантты стратегиямен ... өз ... үшін ... екі рет ... ... ... AES Екібастұз жұмыскерлерінің көпшілігі АҚШ,
Аргентина, Бразилия, Венгрия және т.б. әлемнің түрлі мемлекеттерінде ... ... бар ... ... ... ... қатысты,
1998-ші жылы мұндай халықаралық конференция шетел қонақтарының (бұрынғы
кеңес мемлекеттерінде, Түркия, Қытай, Венгрия, ... ... ... ... ... ... Қазақстан мәдениетімен танысу
мақсатында алғаш рет Алматыда ұйымдастырылды;
- әрбір ... ... ... ... (сонымен бірге бұл
қызметкерлерді оқытудағы стратегия – шешім қабылдауға қажет анализ ... ... ... ... AES ТҰК дәстүрі бойынша барлық
шешімдер Арлингтонда (ТҰК ... ... ... «орналасқан
орындарда» - станцияларда, соның ішінде AES ... ... ... мен ... ... ... болып табылатын
тиімді ұлттық нарықтарда қабылдау, ... ... ... ... да ... ... асыра алатын елдерден ... ТМД ... ... шетел инвестицияларына ашылуы;
________
12 Астапович А. Иностранные инвестиции в России. Отдельные факты ... -М., ... бұл ... ... мемлекеттердегі тиімділік дәрежесі
әртүрлі. ... ... ... ... ... ... де
аяқталмаған. [7, Б. 123].
Осындай баға берулермен келісетін Қазақстанның ғалымдары интеграциялық
процестерді ... ... ... ... ... ... ұлттық нарықтарға шығуы және әлемдік экономикалық кеңістікпен
танысуда ұлттық кәсіпкерлікті саяси ... үшін ... ... ... ... ... ... [12, Б. 95-107].
Басты тапсырма – Қазақстанның ұлттық мүдделерін есепке ала отырып,
әлемдік тәжірибені қолдану және ... ... ... ... ... ... ... асыру үшін ескі, «кешегі»
салалық құрылымды өндіретін салаларға ... ... ... және ... ... ... (ең алдымен ... ... ... ... ... және ең ... қайта құрылыс процесінің инвестиция мәселесін шешіп алған дұрыс.
Сондықтан қазақстандық сарапшылар 1990-шы жылдардағы өтпелі ... ... ... ... ... ... жылдардағы Қазақстан
Республикасы экономикасының күрт өсуі ... ... ... ... деп ... [17, Б. 29-50]. Бұл ескерту Қазақстан
Республикасының экономикасына ... ... ... өсімнің тұрақсыз болатындығын білдіреді.
Бұл мәселенің шешілмеуінің басты ... ... ... ... ... ал XXI ... ... экономикасының
артықшылықтарына бағытталған ірі инвесторлардың Қазақстанды арзан шикізат
көзінен басқа пайдаланудан ұзақ ... ... ... ... бар ... асып жатқан инвестициялар 40 млрд.АҚШ долларына
бағалануда. Қазақстан экономикасына ... көп ... ... ... ... ... ... «Эльф Акитен», «БМВ», «Туркие
Проллери», «Оман Ойл Компани», «Джапан Петролеум Эксплорейшн» сияқты әйгілі
ТҰК енгізді. Аталған шетел корпорациялары республикадағы ... ... ... таңда АҚ «Шымкентмұнайоргсинтез» 90%-ы - «Витол ... ... АҚ ... 90%-ы - «Харрикейн ... ... ... АҚ ... 60%-ы - ... ... ... газ
корпорациясына, АҚ «Маңғыстаумұнайгаз» 60%-ы - «ЦентральАзия ЛТД ... ... АҚ ... 95%-ы - ... ... ... ... мұнай өңдеу зауыты CCL ... ... ... ... бағасы бойынша республиканың
өндірістік потенциалының (негізінен қара және түрлі-түсті металлургия,
жанар-жағар май және ... ... ... және ... өндіріс)
80%-ы шетел инвесторларының қолында, бұл мемлекеттің ... ... үрей ... [41, Б. ... ТҰК ... ... ... барлығы Қазақстанның
шикізат салаларымен ғана айналысады. Қазақстанға келген осындай ТҰК
жүргізетін ... ... ... жақын болашақта аграрлық-
шикізат ... ... ... әлем ... тән ... ... ... белгісіз мерзімге дейін қалуы ықтимал. Шикізатқа
бағытталған салалық құрылым сияқты Қазақстан ... ... шешу үшін оны ... мен ауылшаруашылық салалармен салыстырғанда
өңдеу және қызмет көрсету салаларының (ең алдымен ақпараттық-технологиялық
салалар) дамуын көздейтін ... ... ... және ... құрылымға инвестиция жасау мәселелерін ... алу ... ... ... де, ертең де келмейтін шетел инвестицияларының салымдарын
күтпей ақ, толықтай алғанда корпоративтік құрылымы бар ... ... ... ... ... ... ... негізделген
макроэкономикалық құрылымды күшейткен жөн, олар болашақта халықаралық ... ... ... сияқты дамыған экономикалар талаптарына жауап
беретін, Қазақстанда орналасқан ТҰК құрудың ортасы бола алады.
Ірі корпорациялар мен ... ... ... ... капиталдың әлемдік экономикаға тиімді қатысуының маңызды әрі қажет
шарты. Өзіміз білетіндей, ... ... ... ... ... ... ... басып алу процесі жүзеге асудан бұрын болады.
Сондықтан, Қазақстан экономикасының тоқыраушылық жағдайына қарамастан ... ішкі ... ... ... Қазақстан капиталының әлемдік
нарыққа шығуының ғылыми-негізделген стратегиясын қазір зерртеу маңызды.
Алға ... ... ... ... үшін ... ... ... шығуы үшін жағымды халықаралық климат қалыптастыруға бағытталған
шаралар комплексін өткізу ... оның ... ең ... ... ... ... және ... экономикалық кеңістікпен
танысудағы ұлттық кәсіпкерлікті қолдаудың саясатына тәуелді болады.
Көптеген зерттеушілердің ... ... ТҰК ... ... ... шоғырландыру (бөлу және біріктіру, стратегиялық альянстарды
құру);
– қызметті ғаламдандыру (тауарлар мен қызмет көрсету жүйесін тарату, ... ... ... ... ... ... ... (трансұлттық компаниялардың артуы, шығатын
мемлекетіне қарамастан ең арзан инвестицияларды тарту);
... және ... ... интеграциясы;
– қызмет түрлері мен бағыттарының өзгеруі;
– компания активтерін қорғау;
– төлем құралдары мен аймақтарының жаңа түрлерін құру мен басқаруда жаңа
ақпарат ... ... ... ... ... келтіретін халықаралық стандарттар
талаптарын есепке ... ... ... ... ... ... ... Бұл құқықтық негіздің, қаржы-экономикалық жағдайда, қаржы жүйесінің
әлсіз дамуында ... ... ... ... ... ... ... шынайы салыстыру мүмкін емес. Оған
қоса бұған ақпараттың жалпы жеткіліксіздігі мен ... ... ... ... ... ... ... бір деңгейдегі Қазақстанның ... ... ... және ... бас кәсіпорыны Ресейде.
Осылайша, жоғарыда айтылғандардан төмендегідей қорытынды жасауға
болады:
1. Қазақстанның корпоративтік ... ... ... ... ол кеңес кәсіпорнының өндірістік-технологиялық ... мен ... ... ұйымдастыру-құқықтық және институтционалдық
элементтерден (германиялық, американдық және жапониялық) тұрады.
2. Қазақстандық компаниялар ... ... ... ... ... ... ... тұрақты менеджмент
проблемаларымен танысумен сипатталады ... ... ... ... мен ... ... ... салыстыру мүмкін
емес).
Үшінші әлемнің көптеген ... ... ... ... деңгейінің жоғарылығымен ерекшеленсе де, өз
экономикасын қаржы-өндіріс базасына, кейіннен ТҰК ... ... ... ... ... ірі қаржы-өндіріс топтарын құруға деген талпыныс үкімет
ұйымдары тарапынан ұлттық экономиканы дамытудағы оның ... ... ... ... ... ... Қазақстандық біріктірілген ... ... ... ... ... мен ... қаржы-өндіріс
топтары мен ТҰК тәжірибелеріне сүйене отырып корпоративтік ... мен ... жүйе ... жөн. ... май және ... ... химиялық өндіріс және машина жасау салаларында ... ... сала ... және ... ... ... ... мүмкіндік береді, бұл, өз кезегінде, республика
аумақтарындағы кәсіпорындардың тиімді ... ... өнім ... ... пайдалылығын арттыруға көмек етеді.
2.2. ТҰК Қазақстан нарығына шығуының стратегиялары
Қазақстанның ұлттық байлығының қазіргі құрылымында меншіктің басым түрі
болып жеке меншік табылады. Мемлекет ... ... 18,8% ... ... 3. ... түрлері бойынша Қазақстан Республикасының негізгі
құралдары, жыл аяғында
| |2002 |2003 ... ... ... |2717,2 |2879,7 |
| | ... ... ... ... |513044 |1489 |441294 |69261 ... ... ... |290376 | |276912 |13464 ... кіріс (шығыс), млн. тенге | | | | ... саны |1062 |4 |1008 |50 ... ... млн. тенге |273,4 | |274,7 |269,3 ... ... ... |124321 |350 |88516 |37455 ... ... (шығыс), млн. тенге | | | | ... саны |15163 |378 |14203 |582 ... ... млн. тенге |8,20 |0,93 |6,23 |64,36 ... газ және су |-13610 |-1805 |-7617 |-4188 ... мен ... ... | | | | ... ... ... | | | | ... саны |1569 |347 |,1202 |20 ... ... млн. тенге |-8,67 |-5,20 |-6,34 |-209,40 ... - [49, б. 198, 390] ... ... ... ... саны мен көлемдерін салыстыратын болсақ,
олар да мемлекеттік ... ... ... Мәселен, 1062 тау-кен
өндірісі кәсіпорындарының 3 ғана ... ... ... 3 кіші және ... ... ал 100% ... ... жататын 100 кәсіпорын қызмет
жасайды, олардың 7 ірі болса, шетел қатысы бар 118 ... 18 ... ... [5, ... өндірісіндегі шетел меншігіндегі кәсіпорындармен салыстырғанда
жеке меншік түріндегі кәсіпорындардың орта ... ... ... ... ... энергетикалық сектор
(электроэнергия, газ және суды өндіру және бөлу) үшін ... ... ... және жеке ... ... ... нәтиже берген.
Сондықтан шетел капиталы тек қана тиімі деген белгілі бір ғана тұжырымда
болған дұрыс емес.
Мысалы, ... 25 ... газ және ... ... ... жүзеге асыратын энергетикалық саладағы ... ... топ ... ... ... ... Қазақстан бірқатар
проблемаларға соқтықты. Трактебель ... ... ... ... ... ... 10 млрд. АҚШ долларына жететін 140 астам
бөлімшелер кіреді.
Қазақстанға Трактебель 1995 жылы ... ... ... ... ... қол қойды.
Қазақстан нарығына шығудың стратегиясы ... ... ... ірі ... ... ... акция
пакеттерін сатып алу арқылы шығу болды. Үкімет ... ... ... ТҰК ... энергетика саласындағы
стратегиялық объектілер болды. Алайда, күтілген табыстың орнына сала ... ... ... баға ... халықтың сала өнімін қолданудың
көрсеткіштері төмендеп кетті. 1997 жылы компания ... Азия – ... ... екі ... газ құбырын қолдануға 20
жылдық рұқсат алды. Келісім шарттары бойынша Трактебель ... 600 ... ... ... 30 млн. АҚШ ... ... ... бонусын, өндірілетін газ бағасының 2%, газ
құбырын қолданғаны үшін пайдасының 10%-40 % ... ... ... ... ... газ бағасы өсті. Газ құбырын пайдалануға беру кезеңінде
Қазақстанда концессия заңы ... ... ... ... ... ... ... көтеріліп кетті. 2000-шы жылы мемлекеттік
газ тасымалдаушы компания «ҚазТрансГаз» 100 млн. АҚШ долларына ... ... ... ... ... және «Интергаз-
Центральная Азия» компаниясының 100% акцияларын сатып алды [32]. ... ... ... келісімнің шарттарын орындаған жоқ, газ тасымалданғаны
үшін төлемдер төленбеді, ал салық органдары тиісті төлемдерді ала ... ... ... ... ... де ... бұл ... Қазақстан экономикасының макроэкономикалық, салалық
көрсеткіштеріне ... ... ... ... ... ... және басқа
салалар, энергияны тұтынушылар мен елдегі бағалардың ... ... ... ... ... ... жағымсыз нәтижелерден кейін мұнай ... ... ... ... алатын бірқатар заң құжаттарының
пайда болу ... ... ... ... ... ... ... мен
газ құбырларын қамтитын «Жекешелендіруге жатпайтын мемлекет меншігі
объектілерінің тізімі туралы» ... ... ... ... ... корпорациялардың нарыққа кіруі мен ықпал
етуінің артуы бірнеше ... ... ... ... ... ... құрылған, кейіннен жеке жобалар бойынша
жекешелендірілген акционерлік компаниялардың көмегімен. Бұл бағыт бойынша
қара және түрлі-түсті ... ... ... (Кесте 6).
Кесте 6. Қазақстандағы ТҰК негізгі түрлері
|Корпорация түрі ... ... және ... ... ... ... мұнай тасымалдаушы|
|мемлекеттік |ұлттық компания ... ... атом ... |
|компаниялар |«Қазатомпром», Ұлттық ... ... |
| ... АҚ ... АҚ ... |
| |АҚ ... ... ... ... әуе ... |
| |«Air ... АҚ ... АҚ ... |
| ... ... ... ... ... ... |
| ... ... ... |АҚ «Испат-Кармет», АҚ ... ... АҚ ... және жеке ... АҚ ... Казахстана», АҚ «Өскемен |
|жобалар бойынша |титан-магний комбинаты», АҚ «Маңғистаумұнайгаз», АҚ ... ... АҚ «ТҰК ... , АҚ ... ... ... ... бірлестігі», АҚ |
|компаниялар |«ШНОС», АҚ ... ... ... ... |
| |АҚ ... ... өзіндік |АО "Казкоммерцбанк", АО "КазахстанКаспийшельф", АО |
|ұйымдастыру ... Алем ... АО ... АО ... АО ... құрылған|«Банк Каспийский», АО "Нефтехимбанк" ... ... | ... ... |АҚ ... (Chevron), АҚ «ҚазахстанКаспийшельф»|
|бөлімшелері |және АҚ «ОКЮС» (Agip, BG, BP/Statoil, Mobil, Shell, |
| |Total, INPEKS, Philips, ... АҚ ... |
| ... АҚ «Испат-Кармет» (LNM Group), АҚ |
| ... ... және АҚ «ТҰК ... (Trans |
| |World Group), АҚ ... ... ... АҚ|
| ... ... ... AG), АҚ ... |
| ... ... (Philip Morris), АҚ «Coca Cola |
| |Almaty ... (Coca Cola), АҚ ... |
| ... ... ... «Интеррос» |
|ТҰК Қазақстандағы |ABB Ltd (электротехникалық құрал-жабдық), ACTARIS (су,|
|өкілеттіліктері |газ, жылу ... ... Alstom Holding |
| ... ... Global ... ... |
| ... Global Securities (брокерлік қызмет), PGS |
| |Onshore ... ... және ... қызмет), Shell |
| ... ... В. V. ... ... |
| ... ... ... ... |ету) ... – [49] ... ... алынды
Жекешелендіру процесіне ірі ТҰК белсенді түрде қатысты. Қазақстан
үкіметінің ... ... мен ... ірі ... ... ... оң ... басты себебі
қаржыландырудың жеткілікті ішкі көздерінің болмауы және ... ... ... ... ірі ... ... ... басқаруына
қарқынды өтуінің кезеңі болды. Жалпы мөлшермен алғанда осы ... ... 45 ірі ... берілді. Бүгінгі таңда республикада негізгі
мұнай өндірушілер де ... ... ... ... АҚ «ШНОС»
акцияларының 90%, АҚ «Южнефтегаз» акцияларының 90%, АҚ «Ақтөбемұнайгаз»
акцияларының 60%, АҚ ... ... 60% ... АҚ
«Қаражанбасмұнай» акцияларының 95% Павлодар мұнай өңдеу зауытының
қарамағына көшті.
Мұнай ... ... ... ... құн ... ... ... арнайы жеңілдетілген налық жүйесі қарастырылып,
ОКИОК атты жаңа ... ... ... Елдегі ірі трансұлттық
компаниялар үшін либералды шаруашылық жүйесі ... енді ғана ... ... ... ... ... артықшылықтары болмады. Ірі отандық
корпоративті құрылымдар банктік салада құрылды, ... ... өзі ... ... ... ... ... бөлінуі есебінен жүзеге
асырылды.
Негізінен шетел капиталы есебінен болатын экономика секторларындағы
бәсеке сипатын да еске ала ... жөн. ... ... ТҰК ... ... ... болып табылады, ал бұл процестің нәтижесі
монополизмге әкеледі. Бастапқыда ТҰК ... ... ... ТҰК ... бөлінісін есепке ала отырып – Қазақстанда бұл шикізат
және металлургия секторлары Қазақстан нарығындағы ТҰК ... ... ... ... Социализм кезеңінде мемлекет арқылы құрылған
Қазақстандағы ... ... ... ... алдын алатын
маңызды бағыт ретінде саналады деп ойлаған. Қазақстандікі сияқты өтпелі
экономика мемлекет ... ... ... ... ... мен ... алу мақсатында үкімет органдарына қысым
келтіретін жеке шетел капиталы ... ... ... ... ... тудырады [36, Б. 177]
ТҰК ұлттық экономикаға саладағы өзінің озық ... ... ... ... ... баға деңгейіне және қызмет көрсетудердің
басқа да шарттарына ықпал етеді. Қазіргі шарттарда ТҰК ... ... ... ... ... ... ... жоғары.
ТҰК Қазақстан экономикасына ықпал етуі оның сұраныс пен ұсыныс
көрсеткіштеріне әсер ... ... Бұл ТҰК ... ... ... ... орындалуына қажет технологиялық құрал-жабдықпен
қамтамасыз ... ... ... ... жүргізу үшін ТҰК арқылы
қамтамасыз етілетін арнайы жабдық қажет. ТҰК ... ... ... ала ... ... аналық компанияның және басқа мемлекеттерде
орналасқан өз бөлімшелерінің өнімі үшін белгілі бір нарық қалыптастырады.
Ереже бойынша, ТҰК ... ... ... ... ... құрал-жабдық пен инвентармен қамтамасыз етуді жүзеге
асырады. Алайда ТҰК жеке аралық операциялар мен қамтамасыз ... ... ... ... ... қарым-қатынас құруды
жоспарамайды, сол себепті импорт тарапынан ішкі нарыққа қысым келтіреді.
ТҰК ... ... ... беру ... ... кодексіне қарама-
қайшы келеді және шектеулі іскерлік практика деп сарапталады. Технологиямен
қамтамасыз етудің әлемдік тәжірбиедегі ... ... ... ... ... ... беру кезінде ұлттық ... ... ... ... ... ... шарттарына тыйым салу
жөнінде талап қоюға болады. Қазақстанда, ... ... газ ... ... жүзеге асыру үшін құрал-жабдықпен қамтамасыз етуге ... ... ... ... ... және құнға қосылатын салық
төлемдерінің нөлдік көрсеткіштері енгізілген. ... ... ... ... ... ... ... төмендететін көп құралдары бар.
Өндіріс кәсіпорындарының салық ауырлығының 20-21% орташа ... сан ... банк ... ... 8%, ... ... 3%, ... корпорациясында 15%, «Қазцинкте» 10%, «Испат-
Карметте» 3% болған [35, ... ... ... ... мен ТҰК ... қызметі қол
қойылатын келісімдер ... ... ТҰК ... ... Бұл ... заң ... қолында болса да,
оның ТҰК қызметінің шарттарын күрделене алмайтындығын көрсетеді.
Қазақстандағы трансұлттық капиталдың ... ... ... ... ... ... экономикалық өсім негізінен мұнай газ
саласы дамуының есебінен қамтамасыз етіледі. ... ... ... үшін ... ... табылатын машина жасау саласының
жағдайы мәз емес. Табиғи ... ... ... ... да осы
саланың дамуына тәуелді. ... ... ... ... ... дамуына тәуелді болып келетін өсу пайда болады, ал ... жеке даму ... ... ... жүйе даму ... экономикалық қауіпсіздікке қатер төндіреді.
Экономикалық жүйенің тұрақтылығы мен экономикалық қауіпсіздігіне ықпал
ететін сыртқы және ішкі факторларды бөліп көрсетуге болады:
Сыртқы:
– шетел ... ... ... ... газ ... ... 60% бар);
– ұлттық экспорттың шикізат саласына бағытталуы;
– отандық өндіріс гиганттарының ... ... ... ... ... қалыптастырудың жүйесі;
– ұлттық экономиканың халықаралық қаржы ұйымдарының несиелеріне
тәуелді болуы;
– шетел ... ... ... бермейтін экспорттық-
импорттық операциялардың транспорттық инфрақұрылымының дамымауы.
Ішкі:
- экономиканың құрылымдық бірігуі ... ... ... өңдеу
салаларына қарағанда өндіру салаларының басым болуы.
Қазақстан мен ТҰК арасындағы табысты дұрыс ... ... ... ... ... ... ... айтарлықтай емес. Өкінішке
орай, тек соңғы жылдары ғана трансұлттық компаниялардың оларды ... ... ... ... ... екендігіне көңіл
аударылып жүр.
ТҰК ықпал етуі ресурстарды өндіру аймақтарындағы экологиялық ... де ... жүр. ... ресурстарды қарқынды түрде өңдеу,
өндіру кәсіпорындарындағы еңбек ... ... ... ... ... ... болатын қалдықтар ауру өсуінің басты
факторлары болып есептеледі. Халықаралық денсаулық ... ... ... ... ұйымы түберклезбен ауыру мәселесі бойынша арнайы зерттеу
жүргізді, оның ішінде түберкүлезбен ауырудың 5 ... ... ... факторлардың арасында бірінші орында мұнай және газ өндіру саласы тұр.
Емдеуі қымбат болып ... осы ... ... ... ... өсуі осы ... байқалған. Республика бойынша ауру деңгейі
10 мың халыққа шаққанда 15 адам болса, Ақтөбе облысында – 24 ... ... – 18 ... Батыс Қазақстан облысында – 18 адам, ... – 30 ... ... ... – 25 адам осы дертке шалдыққан1.
Қазақстандағы ТҰК қызметінің ықпалы бірнеше бағыттарда көрінеді:
- ТҰК ... ... ... ... ... экономикасында
құрылымдық диспропорциялардың күрделенуіне шешуші әсерін тигізеді;
- қызметінің экспорттық бағыты отандық кәсіпорындарды одан әрі өңдеуге
қажет ... тыс ... бұл ... саласының тежелуіне әкеп соғады;
- ТҰК төмендеп бара жатқан отандық өндірістің орнын басатын импорттық
өнімге арналған нарық ... ... ... ... саласының өсуі мен мемлекеттік саланың
төмендеуіне қатысты құрылымдық өзгерістер болады;
______
1 ... Н. ... об ... ... в ... // Внешнеэкономическая деятельность Казахстана. - 2005. -№
ТҰК Қазақстан экономикасына ... оң ... деп ... инвестиция мөлшерінің өсуін, еңбек төлемі ... ... ... ... ... ... ... жаңа технологияларды
қолдануын атап айтуға болады.
III-ТАРАУ. ТҰК-Ң ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ДАМУ ПРОБЛЕМАМАЛАРЫ МЕН ... ... ТҰК ДАМУ ... ТҰК Қазақстан нарығын басып алуына отандық кәсіпорындар қарсы тұра
алмады, әлемдік нарықтарды бақылайтын шетел ТҰК ... ... ... ... ... ... ... экономикалық ықпалынан айыруға мәжбүр
етті.
Халықаралық тәжірбиенің көрсетуі ... ... ... ... мен ... ... ... басты
факторы трансұлттық корпорациялар (ТҰК), қаржы-өндірістік топтар (ҚӨТ) және
басқа да ... ... ашу. Олар ... ... өндірістік және
технологиялық артықшылықтардың ұлғаюына, өзара тауар өсімінің артуына,
жалпы және қаржы нарықтарының қалыптасуына, ... ... ... ... ... қауымдастықтарда үлкен материалдық және қаржы
ресурстары, алдыңғы қатарлы технологиялар шоғырланған, олар экономикадағы
тиімді ... ... мен ... ... ... етілу
динамикасын айқындай алады. Осыған орай трансұлттық компаниялар мен қаржы-
өндірістік топтар құру әлемнің барлық аймақтарында ... ... ... 70-ші ... орта кезінде әлемде 7 мың ұқсас құрылымдар болса,
1990-шы жылдардың аяғында олардың саны 35-40 мыңға ... ... ... ... ... ... және даму жөніндегі БҰҰ Комиссиясының мағлұматтары
бойынша ... ... ... ... ТҰК ішкі тауар айналымы 6 трлн.АҚШ
долларына бағаланған, бұл әлемдік сауда мөлшерінің жартысын құрайды.
Халықаралықтандыру шарттарындағы кез ... ... ... шаруашылықпен байланысты. Сондықтан ұлттық шеңбердегі экономикалық
даму мен ішкі экономикалық байланыстар бір-бірімен тығыз ... ... бір ... ... ... болып саналады. Дамыған мемлекеттердің
көпшілігі өткен тәрізді Қазақстанның ТҰК ... ... ... және ... нарықтарды жаулап алатын уақыты жоқ. Сол себепті ... ... ... бар өз ... кәсіорындарын ашу қажет.
Компанияны трансұлттау – экономиканы қайта қалыптастырудағы мәселені
шешудің жолы, ал ... ... ... ірі ТҰК ... ... тәжірбиесін қолдана және XXI ғасыр ... ... ... ... және ... ... ... әлемдік экономикалық кеңістікпен танысулары
керек.
Әлемдік экономикада ... ... ... ... ... жатқан
интеграциялық процестер соңғы жылдары трансшеңберлі сипатқа ие болды және
корпоративті бірігулер мен қосылулар ... ... ... нарықтың жаңа
сегментін қалыптастырды.
Бизнесті масштабты түрде ... ... екі ... – ірі ... ... жүзеге асыру үшін қажет
өз қаржы ресурстарының жеткіліксіздігі және арнаулы нарық сыйымдылығының
шектеулілігі. Интеграция ... ... ... шешу ... ... бір ... ... оны сақтауда мүмкіндік береді:
– Синергетикалық нәтиже мен қызметтің өзгерісіне қол жеткізу ... ... ... және ... ... ... Жоғары деңгейдегі экономика мен бизнес табыстылығын арттыру ... және ... ... (ҒЗТКЖ),
технологиялық процесті, корпоративтік басқаруды ... ... ... мен қолдаудаға кететін шығындар мөлшерін төмендету;
– Арнаулы нарықтарға кепілді түрінде шығу үшін бағытталатын ... ... ... ... ... ... ... нарықтың экономикалық
моделі белгілі бір мемлекеттің шеңберінде де, әлемдік нарық масштабтарында
да трансұлттық корпорациялар сияқты ... ... ... ... ... ... ... саны бесеуден аспайтын өндіруші
қатысатын олигополия қалыптасуда. Мұндай жағдай әлемдік мұнай ресурстарын
қолдану, ұшақ, ... ... ... өндіріс, компьютерлік және
ақпараттық технологиялар, фармацевтика салаларында байқалады. Бұл жерде
корпоративтік интеграция бәсекелестікпен күрестің ғана ... ... ... ... мен ... ... қоюдың тиімді тәсілі болып саналады.
Ұлттық капитал ТҰК болатын бәсекелестіктікке белсенді ішкі экономикалық
саясатты жүргізе алатын халықаралық ... ... сай ... ... ... ... ғана шыдай алады. Олардың көмегімен
ТҰК нарықты басып ... ... ... ... Қазақстан
территориясындағы шетел компанияларының қызметіне қатаң бақылау жасау ... ... пен ... салаларындағы ұлттық кәсіпорындарға тиісті
қолдау көрсету мәселелерін шешу оңайға түседі.
Қазақстанның халықаралық ... ... ... ... ... ТМД ... өндіріс және қаржы салаларында тиімді жұмыс істеп жатқан
ірі субъектілерден құрылған ... ... ... ... белсенді қызметі сеп болуы ықтимал. Алға ... ... ... ... ... ... ... құру
– ірі инвестициялық жобалар мен ғылыми-зерртеу және тәжірбиелік-
конструкторлық жұмыстарды (ҒЗТКЖ) қаржыландыру
– техникалық қолдау
– өзара лицензиялау және несиелеу ... ірі ... ... көлемі, кәсіпорын құрамы,
меншік құрамы, ұйымдастыру түрі және басқару жағдайына ... ... жуық ірі ... ... ... ... корпоративтік
саланың жеткіліксіз дамуы мен аз мөлшерлілігіне қарамастан, онда бүгінгі
күннің өзінде корпоративті құрылымдардың төрт ... түрі ... ... ... ... экономиканың нақты саласындағы
төлем сұранысын бақылайды. Олардың қатарына жанар-жағар май мен ... ... ... ... «Харрикейн Құмкөл Мұнай»,
«Шымкентнефтеоргсинтез», «КЕГОК», «Испат-Кармет», «Қазақмыс» корпорациясы,
«Қазақстан алюминийі», ... ... ... және ТҰК ... ... ... мемлекеттің ірі үш банкі алда: құнды ... мен GDR ... ... мен Азияның қор нарықтарында
сатылатын Қазкоммерцбанк, ТұранӘлем Банкі және жеке ... ... ... екісінен тұратын Қазақстанның Халықтық жинақтаушы
банкі.
Жоғарыда аталған корпорациялардың үлесіне жалпы ішкі өнім мен ... ... ... ғана ... ... ... алдындағы қарыздары
да келеді. Басқаша айтқанда, корпоративті сектордың жағдайы мемлекеттегі
жалпы экономикалық ахуалды бейнелейді.
Қазақстан ... ... ... ... кластағы
корпорациялар жоқ. Алайда, халықаралық мойындауға қол ... ... ... ... Standard & Poor's, Tomson ... ... үш ... банкте (Қазкоммерцбанк, Халық банкі және
ТұранӘлем) және құнды қағаздары (GDR) әлемдік қор ... ... ... ... ... бес ... ... УКТМК, «Қазақмыс" корпорациясы және ТҰК ... ... ... ... капитал мен нарықтық
капитализацияның төмен болуы тән, геобәсекелестіктің ең ... ... ... 1 ... АҚШ ... жоғары) отандық
корпорациялардың бірде бірі сай келмейді.
Бірнешеуі ғана бизнестің жүйелік қайта құрылымын жүзеге асырғандықтан,
акционерліқ ... ... ... ... құрылымы тұрақсыз әрі
тиімсіз. Оған қоса, көптеген ірі корпорациялар қызметінің тұрақсыз ... ... ... ... ... және кейде
басқарушы компаниялардың жұмысына негізсіз бас сұғып, ... ... ... ... өзі кері әсерін тигізеді.
Қазақстандық корпорациялардың басқа сипаттамаларына көптеген өнім
түрлері сапасының деңгейінің ... ... ... ... ... және корпоративтік басқарудың әлсіздігін жатқызуға
болады. Оған ... ... пен ... ... компаниялар мен
акционерлер, менеджерлер мен өндірістік мамандар ... жиі ... ... ... ... сектордың тағы бір ерекшелігі -
ондағы шетел ... ... тез ... ... ... ... байланысты көптеген кәсіпорындардың мүмкіндігі жоғары.
Мәселен, Қазақстан фармацевтикалық өндіріссіз қалды. Қазіргі әлемдік
медицина әртүрлі дәрі-дәрмек ... 10000 жуық ... ... ... маңыздыларының тізіміне 700 атау кіреді. ... ... бір ... ... ... шығара алмайды. Әлемнің ең дамыған
елдері олардың маңыздыларын ғана шығарып, ал ... ... ... ... ... Мемлекеттің дәрі-дәрмектерді жылына ... ... ... ... ... ... жылдық орташа өндіріс қуаты
3 пайызды ғана қамтамасыз ете алады. Қалғандары таяу шығыс (55 ... ... ... (42 ... ... ... ... бүгінгі таңдағы
денсаулық сақтау саласы 97 ... ... ... ... дәрі-
дәрмектерді сатып алуға қажет қаржы құралдарына тәуелді болады15.
Нәтижесінде өз дамыған фармацевтикалық өндірісінің болмауы әлеуметтік
маңызды мәселеге айналды. ... ... ... ... ... ... ... алуды жалғастыру қазақстандық көздерден
келетін шетел фармацевтикалық фирмаларын қаржыландыруды ... ... ... ... ... ... ... себеп бойынша қаламайды:
• фармацевтика нарығының ... ... ... ... ... өндірісін дамыту шетел тауар
өндірушілерімен дайындалатын дайын өнім өткізу нарығының
жойылуына әкеп соғады.
Адам өміріне ... ... ... 300 ... ... ... ... ал отандық фармацевтика кәсіпорындарының
өндірістік қуаттарының есебінен олардың 46 ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының
фармацевтика өндірісін дамытуда АҚ «Алматы фармацевтика ... ... ... ... биотехнология жөнінідегі Ұлттық
орталығының кәсіпорындары және т.б. сияқты фармацевтикалық ... ... ... ... ... және ... дамытудағы Мемлекеттік Бағдарламада басқа елдердің, ең алдымен
Ресейдің, Украинаның және Орталық Азия аймағындағы ... ... ... ... ... ... құралдарын қолдана
отырып, медицина өнімдерінің өндірісі мен сатылуы жағынан бір технологиялық
тізбеде біріктіретін ... ... құру ... Ашық ... Қоғам «Ульбин Металлургиялық Зауыты» атты
өндірістің 50 жылдық тәжірибесі мен әлем деңгейіндегі өнім жеткізілімі ... ... ... ... жылы АҚ «Ульбин Металлургиялық Зауыты»
«Қазатомпром» Ұлттық атом компаниясының ... ... АҚ ... ... ... ... ... республикада, Ресейде,
Болгарияда, Ұлыбританияда, ... ... ... АҚШ-та,
Францияда, Чехияда, Жапонияда тіркелген. Ядролық ... ... ... және ... дайындық деңгейіндегі өнім
алудағы түрлі уран қоспаларын өңдеу үшін қажет уран қоспалары өнімдерін
өндірудегі өнім ... ... ... ... жылы ISO9002 халықаралық
стандарттарының талаптарына сәйкестендіріліп сертификатталды.
АҚ ... ... ... ... ... арналған
ядерлік, керамикалық жанар-жағар майдың ТМД-ғы ірі ... ... ... ... ұқсас тауарлардан қалыспайтын қара жамбыдан
бастап дайын өнімдерге дейінгі тауарды қамтитын берилий құрамды өнімдердің
барлық ... ... ... ... емес құрал-жабдықтар мен
жоғары деңгейдегі дәл өнімдері дайындаудың бай ... бар ... ... ... ерітілетін қышқыл өндірісін, асқын өткізгіштік
материалдар өндірісін және ... ... ... біріктіреді.
Трансұлттық өндірістік компаниялар бұрынғы кеңес республикаларын
интеграциялау мәселелерін шеше алады және ... ... ... ... ... қағидаттар негізінде мемлекет ішінде де, ... ... ... да халықтық шаруашылық
кооперациясының қалыптасуына іргелі демеу бола алады. Олардың ... ... және ... ... ... ... алатын
қаржы-өндірістік топтардың қалыптасуы нәтижесінде пайда болатын мәселелерге
қатынастары да әрқалай. Осыған байланысты төмендегілер қажет:
– қаржы-өндіріс ... ... мен ... ... ... ... және ... мемлекеттік және іскерлік құрылымдарға материалдық-техникалық,
интеллектуалдық және қаржы ресурстарын өсімге және өндірісті ... ... ... ... ... қатысуды ұсыну;
– банктік, өндірістік, сауда, сақтандыру, ғылыми-техникалық және
басқа да капиталдың ... ... ... Достастық
территориясында трансұлттық өндірістік корпорациялардың ... ... ... жеке ... ... транст
мәселелерін жетілдіруді, меншікті сенімді басқаруды жүзеге ... ... ... және ... актілерді қабылдауда
көмектесу;
– арнайы және ... ... ... және ... ... ... ... ашу, өндірістік өнімді
өндіру мен өңдеу саласында озық ... ... ... ... ... ... ... корпорацияларды
(компанияларды, монополияларды) құру көмегімен ... ... ... және ... ... ... тығыз ұйымдастырушылық-экономикалық
және экономикалық интеграциясын қамтамасыз ету;
– ортақ экономикалық жүйенің құлауына байланысты болған ... ... ... ... ... ... корпорацияларды құру мен олардың қызметтерін айқындауда
ортақ ... ... ... акция пакеттерін
бақылауды, қабылдаушы елдердегі өз ... ... ... ... жүйе ... ... ... ішілік айналым келімін есепке алу;
– трансұлттық корпорациялардың ғаламдық жүйесіндегі өз орнын алу және
ТМД елдері экономикасының өндірістік және ... ... ... келетін тікелей шетел ... ... ірі ... ... бірдей серіктестік қарым-
қатынастарды жетілдіру;
– тұрақты негіздегі халықаралық ... ... ... топтарды қаржыландырудың ішкі және сыртқы көздерін іздеу
шеңберінде ресурстарды ... жаңа ... ... ... ... ... ... стратегия қолданылатын алдыңғы қатарлы
технологиясы бар өндірістің ғылыми ... ... ... ... ... мақсатында орталықтандырылған басқару
техникасын ғаламдық операциялармен жетілдіру;
– ТМД елдерінің экономикаларының өміршеңділік деңгейін арттырудың
маңызды факторы болып саналатын ... ... ... ... ... ... және ұлтаралық корпорациялардың
тиімді ұйымдастырушылық формаларын іздеу процестерін жетілдіру;
– әлемдегі және ... ... ... Еуропаның және
Азияның озық трансұлтты өндірістік корпорацияларына қарсы тұра алуға
мүмкіндігі бар ұлтаралық ... ... ... беру;
– арнайы дайындалған-кепілдеме қорларын ұйымдастыру жолымен қаржы-
өндіріс топтарына инвестициялар ынталандыру үшін жағдайлар жасау;
... ... ... ұйымдастырушылық жағынан
жетілмеуін және олардың меншіктік бірігуінің ... ... ... корпоративтік құрылымдар құрудың ... ... ... ... ... ТМД ... ұқсас ұлтаралық құрылымдар құрудың негізі
ретіндегі арнайы ... ... ... арнайы ұлттық
транстерриториялық корпорациялардың ашылуына ... ... ... өнімді өндіретін және оның жаңартылып отыруына
көмектесетін қолда бар ... ... ... ... салық жүйесін қаржы-өндіріс топтарының табысты ... ... ... ... корпорация мүмкіндігінің бәсекеге қабілеттілігін, ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттің салық, институционалды, инвестициялық, инновациялық,
құрылымдық, несие-қаржылық саясатының және кәсіпорындардың банкротқа
ұшырау мәселелерінің ұлттық корпоратитві құрылыс мүдделеріне бағыну;
– ұзақ ... ... бар ... ... ... үшін
ТҰК құрамына кіретін банк қызметтерінің басты таңдаулы ынталаныру
мәселелерін қарастыру;
– ТМД ... ... ... ... ... ... және ... корпорацияларды
бақылау үшін менеджерлердің кәсіби дайындығын жоғарылату;
– ТМД мемлекеттерінің территориясында ... ... ... ... ... осы ... халықтың,
кіші және орта бизнестің, шетел инвесторларының еркін қаражаттарын
жинақтау, ... ... ... ... кеңейтуге,
ғылыми-зерртеу және тәжірибелі-конструкторлық жұмыстарға бөлінетін
мемлекеттік және банктік салымдар мөлшерін арттыру жөнінде үкімет
пен ірі ... ... ... ... аралық келісімдер
жасау;
– алдыңғы қатарлы технологиялық, ғылыми ... ... ... ... ТМД ... ... ... әлемдік экономикаға қосылуының нақты ... ... ... дамуы – халықаралық қауіпсіздік пен
тұрақты экономикалық дамудың және ... ... ... ... ... ... ТҰК қызметі шетел
капиталын белсенді ... ... ... ұлттық қаржылардың
жеткіліксіздігін жоятын маңызды факторлардың бірі деп айтуға ... ... ... ... жаңа ... тоқыраудан шығу және әлемдік
қауымдастыққа қосылуды шапшаңдатқан тұрақты ... ... ... ... тап ... Осы тұрғыда ... ... рөл ... ... ТҰК келуі отандық экономика үшін тиімді ... ... ... мен ... өнімділігінің жоғары деңгейін көрсетіп,
«мемлекетке жаңа технологиялар мен тиімді менеджмент» ... ... ... ... ... ... ... кеңістікке немқұрайлы болып келеді, ... олар ... ... ... ... ғана халықаралық еңбек
бөлінісінің жүйесіне ... ... ... ... ... ... ... қаупін тудырады.
Қазақстан нарығының төлем қабілеттілігінің тоқырау шарттарында отандық
өндіріс пен мұнай-газ тасымалдау ... ... ... ... ... ... ... рөлді трансұлттық капитал алатын осындай
экономикалық ... ... ... ... ТҰК ... сегменттері мен бөліктері ғана қамтылмайды, трансұлттық ... ... да, ... ... да ... ... нәтижесінде төмендегі мәселелер шешілді:
- ТҰК мәні ашылды;
- капитал козғалысындағы ТҰК рөлі ... пен ТҰК ... ... ... ... барысында келесідей қорытындылар жасалды:
Трансұлттық корпорациялар өз капитал салымдарын негізінен ұзақ мерзімді
мақсаттарда ... ... ... көп ... олар ... қаржы
ресурстарын жер бетінің бір аймағынан екінші аймағына көшіре алады, бұл
жеке ... ... ... тұрақсыздандырады. ТҰК көп жылдық
жобаларға салынатын ... ... ... ... жөн. Сол
себепті ТҰК қызметі ТҰК тұрақты шаруашылық ... ... ... ... ететін ірі компаниялар.
Шетел сарапшыларының ойына сүйенетін болсақ, ... газ ... ... ... Республикасын тек қана қарқынды экономикалық
даму және инвестиция тартымдылығымен ғана ... ... ... ... ... ... ... етеді.
Қазақстанның минералды және басқа да ресурстары мемлекеттің қарқынды
дамуының негізіне айналуы тиіс. Сондықтан, аталған ресурстарды тез ... ... ... қабылдауда Қазақстан Республикасының үкіметі
дамушы елдердің жоғары дәрежеде дамыған мемлекеттермен, ... ... ... ... ... тарихи тәжірибенің
оң ғана емес, теріс те жақтарын ескеруі тиіс.
Трансұлттық корпорациялардың ... баға бере ... ... ... де, ... де ... көрсетуге болады. Тиімсіз
нәтижелер түрінде төмендегілерді атауға болады:
• Қазақстан экономикасына тікелей шетел инвестицияларының ағылуы;
... ... ... жаңа ... ... ашылуы, сондай-ақ
жергілікті мамандарды дайындау;
• тиімді менеджмент, IT-технологияар мен басқа жаңа ... ... ... ... жергілікті бюджетке түсетін салық төлемдерінің көзі.
Ал тиімсіз нәтижелерге келесілер жатады:
• мұнай газ саласындағы мамандардың жалақы деңгейінің ... ... ... ... ... айырмашылық бар, бұл халықтың
үштен бір бөлігінің кедейшілікте тұру ... ... ... ... ... тиімсіз пайдалану нәтижесінде
экологиялық жағдай ... ... ... ... ... ... қаражат сомасы
трансұлттық корпорациялардың нақты табысынан әлдеқайда төмен;
• кәсіпорын ... ... ... ... ... ... ... сомалары да соғұрлым төмендейді.
Бітіру (дипломдық) жұмысын қортындылай келе өткізілген зерттеу
жұмыстарының ... ... ... ... ... Қазіргі әлемнің нақты ғаламдануы қоғамның барлық деңгейіндегі терең
әлеуметтік - ұйымдастырушылық өзгерісін ... ... ... ... түрі жағынан виртуалды корпорацияның әлеуметтік
ұйымдастыруының талаптарына сай ... ... ... ... ... атайды. Нақты жүзеге асуының түрі Интернет болып табылатын «Виртуалды
корпорация» әлеуметтік қызмет ... ... ... ... коммуникацияны жүзеге асыруда қандай да бір
кеңістіктік ... ... ... және ақпараттық
технологиялардың көмегімен төмендетеді. Осылайша, әлеуметтік ұйымдастырудың
қазіргі ақпараттық түрі ... ... ... ... кеңістікті саяси
қысымның емес, ұлттық мәдениеттердің ғаламдық ақпараттық және ... ... ... ... ... құрады.
2) Қажетті (ақпараттанған және ғаламданған әлемдік қауым қажет ететін)
жинақты ұйымдастырушылық түрлерінің ... жаңа ... ... ... ұйымдастырушылық түрлері ерекшеленеді. Алғаш рет олар
Екінші дүние жүзілік соғыстан кейін пайда болып, холдингтік ... ие ... ... ... әлемдік-ұйымдастырушылық өзгерістегі ТҰК
ұйымдастырушы құрылымдарының ерекше мәні ақпараттанған және ... ... ... және ғаламданған тәрізді тиісті экономика
құрайтындығымен айқындалады.
3) Қазіргі әлемдік шаруашылық ТҰК ... ... ... ... Осы ТҰК бағытталған қазіргі әлемдік шаруашылық шеңберінде
әлемдік қауымдастық әлеуметтік-экономикалық даму деңгейіне қарай ... - ... ... дамыған бес экономикасынан тұратын дамушы елдер тобы
және дамушы нарықтар тобында озық ... енді ғана қол ... ... ... елдердің тобы. Дамушы нарықтар ... ... ... тобы мен ... ... арасында шыңыраудың жоқ екендігін
дәлелдейді, алайда «қалған әлемнің» ТҰК бағытталған ... ... ... ... ... (ұлттық саяси элиталардың) жоқ.
4) ТҰК бағытталған ұлттық экономиканы қалыптастыру шешіліп қабылданытын
мәселе және іс жүзінде де ... ... ... ТҰК ... ұлттық
экономиканы Қытай мен Үндістан мемлекеттері де ... ... ... ... (әлеуметтік-экономикалық дамуға көшетін) стратегияны
қабылдап, елдің инвестициялық даму жолына түскендігін осы ... ... да) ... ... болады. Бұл инвестициялық даму
импортты жеткізе алатын және ... ... ... келетін және
болашақта экспорттық-бағытталған экономика құру ... ... ... көздейтін тікелей шетел инвестицияларының кең көлемді
импортын білдіреді.
5) Дамыған елдер мен нарығы қарқынды дамушы елдердің ... ... ... ... тиісті ұлттық экономикалардың
ТҰК бағытталған ұлттық ... ... да ... ... «транзитті» стратегияны таңдап алғандығын дәлелдейді. «Өзгеріске
дейінгі» кезеңде бірде бір ТҰК болмаған және ... ... ... ... ... ... мен Үндістанның қазір 100 аса (Қытайда 900
астам, Үндістанда 400 астам өз ТҰК бар) өз ... ... ... ... құн ... ... Қытай және Үндістанның дамушы елдерге
(Үндістанның ТҰК бұл елдерге негізінен телекоммуникациялық ... ... ... етуді экспорттайды) жіберетін экспортын
қамтамасыз ету осы ... ... ... ... ... ... бүгінгі таңда қарқынды дамушы нарықтар
тобына жатады. Айбынды ... ... ... ... бола тұра Қазақстан әлеуметтік-экономикалық даму қарқыны
жағынан сол Қытай және ... ... ... Мұндай жағдай ТҰК мен
экспорттық ... ... ... ... ... ... ... тездетпелуімен түсіндіріледі. Қазақстандағы ... ... тағы бір ... – ТМД мемлекеттері мұндай «өтуге»
жалғыз емес, экономикалық ТМД-ны нығайта әрі дамыта отырып ... ... ... бұл еуразиялық экономикалық аймақтың ... ... ... ... ... ... ТМД ... басқа
серіктестіктердің тарапынан болатын бастамаларды күтпей, елдің мемлекеттік
ішкі саяси бөлігі ретіндегі ... ... ... нарықтарға
шығуының ғылыми негізделген стратегияларын қазірден бастап жетілдіре беруін
ұсынамыз.
7) Қазақстан өз экономикасын қаржы-өндірістік топтар базасына, кейіннен
трансұлттық ... ... ... ... ... тұр, ... әлемнің басқа мемлекеттерімен салыстырғанда Қазақстан ... ... ... ерекшеленеді. Қазақстанда ірі ... ... ... ... ... ... мен
трансұлттық корпорациялардың ұлттық экономиканың дамуындағы маңыздылығын
үкіметтік ... ... ... ... жүзеге аспай отыр.
Осыған байланысты қаржы-өндірістік топтарының ... ... ... ... қабылданып, үкімет қаржы-өндірістік топтар дамуының
мемлекеттік бағдарламасын ... ... ... ассоциативті ұйымын құруы тиіс. Ал осы құқықтық базаның
негізінде шетел ... ... түсе ... және ... ... арттыру арқылы қазақстандық трансұлттық корпорациялар құруда негіз
бола алатын берік қаржы-өндірістік ... ... ... ... ... ... П. ... иностранные инвестиции для России: Стратегия
возрождения промышленности. - М: "Финансы и статистика", 1999.
2. Андрианов В.Д. Россия в мировой ... - М.: ... ... А. ... ... в России. Отдельные факты и
тенденции. -М., 1995.
4. Баильдинов Е. ... ... ... ... ... СЭЗ? // ... экономика и жизнь. - 1998. - № 14.
5. Горбанев В.А. Экономическая и социальная география России и ... ... ... С. ... ... государственной инвестиционной
политики // АльПари. - 2000. - № ... ... В. ... ... Совместные предприятия и иностранные
юридические лица. - М.: "Экономика и финансы"; ИИФ "Триада", 1998.
8. ... М., ... Е. ... экспортно-транзитного потенциала
- необходимое условие экономического роста в Казахстане // Матер.
Междунар. науч.-практ. конф. "Казахстан и Россия: ... ... - ... 1998. - 9-10 ... ... О., Кулекеев Ж. Проблемы инвестиционного обеспечения
экономического развития в Казахстане // ... ... ... 1999. - № ... ... С. ... и ... Азии: сможет ли казахстанский "барс"
пройти их тропами? - ... ... ... ... И.А. ... конкуренция и Россия. - М.,1997.
12. Чеботарев А. и др. Национальная безопасность Казахстана: иерархия
угроз. - ... ... ... ... ... Щербанин Ю.А. и др. Международные экономические отношения.
-М., 1997.
14. Баймуратов У. Формы и методы стратегического управления ... // ... ... - 2001. - № ... ... У.Б. ... экономическая система.-Алматы, 2000.
16. Бейсенова Л. Предпосылки формирования интегрированных корпоративных
структур в экономике Казахстана // ... ... - 2002. - ... ... Л. Совершенствование механизмов развития транснациональных
корпораций (ТНК) // Евразийское сообщество. - 2001. -№4.
18. Егармин И. Стратегическое управление крупными корпорациями ... ... ... // ... ... - 2001. - № ... ... И., Кокрекбаев К., Слащев В. Транснациональные приоритеты
экономики Казахстан // ... ... - 1997. - № ... ... К.С. Правовой статус транснациональных корпораций //
Вестн.КазГНУ. Сер. ... - 2001. - № ... ... Л., ... Е. ... ... в ... //
Центральная Азия и Кавказ. - 2000. - № 1 ... ... Ж.Т. ... ... ... // ... КазГНУ. Сер. МО и МП, - 2001. -№2.
23. ... Е.Н. ... ... ... ... компаний // Вестн. Каз. академии труда и соц. отношений.
-2001.- № 1.
24. Бовыкин Б.И. Новый менеджмент: Управление предприятиями на ... ... ... и практика эффективного управления. ... ... ... В.А. Стратегия управления инновационной фирмой. - Новосибирск:
"Эко", 1996.
26. Гаузнер Н., Иванов Н. Инновационная экономика и человеческие
ресурсы // МЭ и МО. - М., 1994. - № ... ... Н.Ю. ... менеджмент / Под ред. Д.С. Львова
-М.: "Ступень", 1996.
28. Перевалов Ю.В. ... ... и ... ... // Общество и экономика. - М., 1997. - № 5.
29. Уткин Э.А., Морозова Н.И., ... Г.И. ... ... ... ... 1996.
30. Фоломьев А.Н., Гейгер Э.А. Менеджмент инноваций. Теория и практика. -
М.: Изд-во РАГС, 1998.
31. Шаститко А. ... ... ... - М.: ТЕИС, 1996.
32. Давильбекова Ж., Мансуров К., Давильбеков А. Нефть Казахстана:
сегодня и ... // ... - ... 1999. - № ... Амренов М., Байзаков С. Прогнозирование влияния ... ... ... экономики Казахстана // АльПари. - 1997. - № 2.
34. Леваков А. ... ... ... // ... - ... Щербина В.В. Средства социологической диагностики в системе
управления. - М., 1993.
36. Петровский А.Б. ... ... ... ... ... ... Методологические проблемы. Ежегодник 1996.
-М.: Эдиториал УРСС, 1996.
37. Гурова Т., Кобяков А. ... ... из ... ... ... от ... ... кризиса // Известия. - 1998. - № 168.
38. Кабанова О. Конец диктатуры. Фотография моды как исторический документ
// Известия. - 2001. - № ... ... А., ... С. ... ... ... ... //
Экономист. - 2000. - № 7.
40. Фишер П. Китай, ПИИ-политика и перспективы // ... П. ... ... для ... Стратегия возрождения
промышленности. - М: "Финансы и статистика", 1999.
41. Социальные реформы в странах с переходной ... ред. ... - М.: ИКЦ ... ... ... А.Л. ... ... менеджмента в государственном
управлении // Аль Пари. - Алматы, 2000. - № 3-4.
43. ... А.И. ... в ... ... ... (российская
перспектива) // Наука в России: состояние и ... - М.: ... ... ... Н., ... А. ... ... // Экономист. -М.,
1999.-№7.
45. Шевелев Г. Производители разбиваются по парам. Трансконтинентальным //
Коммерсант. - М., 2001. - № 78.
46. Дюркгейм Э. ... Ее ... ... предназначение / Пер.
с фр. Гофмана А.Б. -М.: Канон, 1995.
47. Зиммель Г. Социальная ... ... ... исследования / Пер. с нем. Бокача И.И. и Ильина И.А. /
Под ред. ... Б.А. - М.: ... ... ... Н. ... об ... инвестициях в Законодательстве
Казахстана // Внешнеэкономическая деятельность Казахстана. - 2005. -№
19.
49. Статистический ежегодник Казахстана ... гг. - ... ... ... С. ... проблемы государственной инвестиционной
политики // АльПари. - 2000. - № 1.
51. Казаков И.А. Транснациональные ... и ... ... ... экономическом пространстве// Вестник Моск. Ун-та. Сер.:
"Экономика". - 2000. -№ 2.
52. Корпорация AES в ... // ... ... - 1999. ... ... А.Н., ... Н.А. Взаимодействие предпринимательских
структур стран СНГ // ... ... - 2001.- ... ... ... мөлшері бойынша сұрыпталған
ірі жиырма ТҰК ( 2002 ж.)
|ТҰК|ТҰК ... ... ... ... ... ... | ... ... ... | | |гі ... ... |мөлшеріндегі |
|гі | | | ... ... |
| | | | |ің ... |
| | | | ... %|ың ... % |
| | | | | ... |
| | | | | |% | |
|1 ... |АҚШ ... |27 |35 |
| ... | | | | | |
|2 ... ... ... |55 |78 |
| ... ... | | | |
|3 ... |АҚШ ... |30 |45 | |
| | | ... | | | |
|4 ... |АҚШ ... ... |87 | |
|5 ... |АҚШ ... |25 |32 |34 |
| ... | ... | | | |
|6 ... |АҚШ ... |62 |50 |
| | | |р | | | |
|7 ... ... ... |35 |48 |23 |
| | | ... | | | |
|8 ... |Машина | |64 |47 |
| | | ... | | | |
|9 ... ... ... | |39 |44 ... |Мобил |АҚШ ... ... |66 |53 ... ... ... |Азық-түлік |91 |98 |97 |
| | | ... | | | ... ... ... |97 |94 |
| ... ... ... | | | |
| ... | ... | | |
| | | |ика | | | ... |Эльф Акитен|Франция |Мұнай өңдеу|62 |60 |49 ... ... АГ ... ... |90 |84 |66 |
| | | ... | | | ... ... ... ... |79 |53 |63 |
| | | ... | | | ... |Ниссан |Жапония |Машина |46 |53 | |
| ... | ... | | | ... |Фиат |Италия ... |38 |39 |38 |
| | | ... | | | ... ... |Ұлыбритания|Азық-түлік |84 |86 |90 |
| | ... | | | ... ... |Машина |… |62 |23 |
| |ц | ... | | | ... ... ... ... |95 |82 |
| ... | | | | ... ... ... және оны ... ... ТҰК ... мен ... ... ... (ҚМ) ... елден алып кететін|
| | ... |
| ... ... алу (капитал, |Ұқсас ішкі инвестицияларға |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... тиімдірек |
| ... ... ... | |
| ... ... | ... өнім мен ... | ... |мөлшерін арттыру; экономикалық | |
| ... мен ... ... ТҰК | |
| ... ... ... алу | |
| | | |
| ... ... ... |Шетел инвестицияларын |
| ... ... ... ... ... жеке |
| ... ... ... ... ... |
| ... ... және ішкі ... салу; инвестициялаудың|
| |бақылауды жүзеге асыру; ТҰК ... ... ... |
| ... төлемеу мақсатында бағамен|жартылай дайын өнімдерді |
|Кемшілік- |баға деңгейін бақылап отырады ... ... ... | ... ... қабылдаушы|
| | ... ... ... |
| | ... өнім ... |
| | ... ... балансындағы|
| | ... ... |
| | ... ... ... ... П. ... иностранные инвестиции для России: Стратегия
возрождения промышленности. - М: "Финансы и статистика", 1999.

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 44 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ауыл шаруашылығы9 бет
БҰҰ-ның даму он жылдықтары жайлы6 бет
Бәсекелік артықшылық15 бет
Дамушы елдерге жалпы сипатама3 бет
Дамушы елдердегi экономикалық өсу және қазақстан экономикасы30 бет
Дамушы мемлекеттердің сыртқы сауда саясаты9 бет
Дамып жатқан елдерге шет елдердің көмек мәселелері6 бет
Дүние жүзінің ауыл шаруашылық географиясы9 бет
Дүние жүзінің саяси картасының қалыптасуы және мазмұны20 бет
Дүниежүзілік сауда ұйымының мәнi, қағидалары және әлемдік саудадағы рөлі13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь